قال ابن عباس وابن عمر ﵄: «المهل» : دردي الزيت وعكره. وقال ابن مسعود وابن عباس أيضا: «المهل» ما ذاب من ذهب أو فضة أو حديد أو رصاص ونحوه. قال الحسن: كان ابن مسعود على بيت المال لعمر بالكوفة، فأذاب يوما فضة مكسرة، فلما انماعت، قال: يدخل من بالباب، فدخلوا، فقال لهم: هذا أشبه ما رأينا في الدنيا بالمهل. والمعنى أن هذه الشجرة إذا طعمها الكافر في جهنم صارت في جوفه تفعل كما يفعل المهل السخن من الإحراق والإفساد.
İbn Abbâs ve İbn Ömer radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: «el-Mühl» (المهل), zeytinyağının tortusu ve bulanıklığıdır. İbn Mes‘ûd ve yine İbn Abbâs da: «el-Mühl», erimiş altın, gümüş, demir, kurşun ve benzeri şeylerdir, demişlerdir. Hasan şöyle demiştir: İbn Mes‘ûd, Ömer zamanında Kûfe'de beytülmâlin başındaydı. Bir gün kırık gümüşleri eritti; gümüş sıvılaşıp eriyince: «Kapıdakiler girsin» dedi. Girdiler; onlara şöyle dedi: «Bu, dünyada erimiş madene (el-mühl) en çok benzediğini gördüğümüz şeydir.» Anlamı şudur: Kâfir cehennemde bu ağaçtan yediği zaman, karnında sıcak erimiş madenin yakıp bozarak yaptığı etkinin aynısını yapar.
وقرأ نافع وأبو عمرو وحمزة والكسائي وعاصم في رواية أبي بكر: «تغلي» بالتاء على معنى: تغلي الشجرة، وهي قراءة عمرو بن ميمون وأبي رزين والحسن والأعرج وابن محيصن وطلحة. وقرأ ابن كثير وابن عامر وعاصم في رواية حفص: «يغلي» على معنى: يغلي الطعام، وهي قراءة مجاهد وقتادة والحسن بخلاف عنه. و: الْحَمِيمِ: الماء الساخن الذي يتطاير من غليانه.
Nâfi‘, Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, "ağaç kaynar" anlamına gelecek şekilde te (ت) harfiyle «تغلي» şeklinde okumuşlardır. Bu, Amr b. Meymûn, Ebû Rezîn, Hasan, A‘rec, İbn Muhaysın ve Talha'nın da kıraatidir. İbn Kesîr, İbn Âmir ve Hafs rivayetinde Âsım ise "yiyecek kaynar" manasında «يغلي» şeklinde okumuşlardır. Bu da Mücâhid, Katâde ve kendisinden gelen bir rivayette Hasan'ın kıraatidir. {الْحَمِيمِ} (el-Hamîm) ise kaynamaktan etrafa sıçrayan son derece sıcak sudur.
وقوله تعالى: خُذُوهُ الآية، معناه: يقال يومئذ للملائكة عن هذا الأثيم خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ.
Allah Teâlâ'nın: {خُذُوهُ} [ayetinin] anlamı şudur: O gün melekler için bu günahkâr hakkında {خُذُوهُ فَاعْتِلُوهُ} “Tutun onu da sürükleyin” denilir.
والعتل: السّوق بعنف وإهانة ودفع قوي متصل، كما يساق أبدا مرتكب الجرائم، وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر: بضم التاء، والباقون بكسرها، وقد روي الضم عن أبي عمرو، وكذلك روي الوجهان عن الحسن وقتادة والأعرج.
el-Atil (العتل); suç işleyenlerin sürekli sürüklendiği gibi, şiddetle, aşağılayarak ve ardı ardına sertçe iterek sevk etmektir. İbn Kesîr, Nâfi‘ ve İbn Âmir te harfinin ötresiyle [«فاعتُلُوه»], diğerleri ise kesresiyle [«فاعتِلُوه»] okumuşlardır. Ebû Amr'dan da ötreli rivayet edilmiştir; aynı şekilde Hasan, Katâde ve A‘rec'den de iki vecih rivayet olunmuştur.
والسواء: الوسط، وقيل المعظم وذلك متلازم في العظم أبدا من مثل هذا إنما هو في الوسط، وفي الآية ما يقتضي أن الكافر يصب على رأسه من حميم جهنم، وهو ما يغلى فيها من ذوب، وهذا كما في قوله تعالى: يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ [الحج: ١٩] وإلى هذا نظر بعض ولاة المدينة فإنه كان يصب الخمر على رأس الذي شربها أو توجد عنده عقوبة له وأدبا، ذكر ذلك ابن حبيب في الواضحة.
es-Sevâ' (السواء), orta demektir; çoğunluğu/büyüğü de denilmiştir. Bu durum, böyle şeylerde daima büyüklükle birbirini gerektirir, çünkü o ortadadır. Ayette, kâfirin başından aşağı cehennemin kaynar suyunun döküleceğini gerektiren bir anlam vardır; o da orada kaynatılan eriyiktir. Nitekim bu durum Allah Teâlâ'nın: {يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَمِيمُ} [el-Hac: 19] buyruğundaki gibidir. Medine valilerinden biri buna dayanarak şarabı içen veya yanında şarap bulunan kimsenin başından aşağı -ona ceza ve terbiye olsun diye- şarap dökerdi. Bunu İbn Habîb el-Vâdıha adlı eserinde zikretmiştir.
وقوله تعالى: ذُقْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ مخاطبة على معنى هذا التقريع، ويروى عن قتادة أن أبا جهل لما نزلت: إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ [الدخان: ٤٣- ٤٤] قال أيتهددني محمد وأنا ما بين جبليها أعزمني وأكرم، فنزلت هذه الآيات، وفي آخرها: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ أي على قولك، وهذا كما قال جرير:
Allah Teâlâ'nın: {ذُقْ، إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} “Tad bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” buyruğu, bu azarlama manasında bir hitaptır. Katâde'den rivayet edildiğine göre {إِنَّ شَجَرَةَ الزَّقُّومِ طَعامُ الْأَثِيمِ} [ed-Duhân: 43-44] ayeti indiğinde Ebû Cehil: «Ben iki dağ arasındaki en güçlü ve en üstün kimse olduğum halde Muhammed beni mi tehdit ediyor?» demiştir. Bunun üzerine bu ayetler inmiş ve sonunda şöyle buyrulmuştur: {ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} yani senin kendi iddiana göre. Bu, Cerîr'in şu sözü gibidir:
ألم يكن في وسوم قد وسمت بها ... من خان موعظة يا زهرة اليمن
İhanet edenleri damgaladığım o damgalarda bir ibret yok muydu, ey Yemen'in çiçeği!
يقولها للشاعر الذي سمى نفسه به، وذلك في قوله:
[Cerîr] bunu, kendisini böyle isimlendiren şaire söylemektedir. Zira o şair şöyle demişti:
أبلغ كليبا وأبلغ عنك شاعرها ... أني الأعز وأني زهرة اليمن
Kuleyb'e ve senin adına onun şairine ulaştır ki / En güçlü ve Yemen'in çiçeği benim!
فجاء بيت جرير على هذا الهزء.
Cerîr'in beyti işte bu alay etme tarzında gelmiştir.
وقرأ الجمهور: «إنك» بكسر الهمزة. وقرأ الكسائي وحده: «أنك» بفتح الألف، والمعنى واحد في المقصد وإن اختلف المأخذ إليه، وبالفتح قرأها على المنبر الحسين بن علي بن أبي طالب أسنده إليه الكسائي وأتبعه فيها.
Cumhur, hemzenin kesresiyle «إنك» şeklinde okumuştur. Yalnızca Kisâî elifin fethasıyla «أنك» şeklinde okumuştur; çıkış yolu farklı olsa da kastedilen anlam birdir. Fetha ile [olan kıraati] Hüseyin b. Ali b. Ebî Tâlib minberde okumuş, Kisâî bunu ona isnad etmiş ve bunda ona uymuştur.
وقوله تعالى: إِنَّ هذا ما كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ عبارة عن قول يقال للكفرة عند عذابهم، أي هذه الآخرة وجهنم التي كنتم تشكون فيها. ثم ذكر تعالى حالة المتقين بعقب ذكر حالة الكافر ليبين الفرق.
Allah Teâlâ'nın: {إِنَّ هذا ما كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} “İşte bu, hakkında şüphe edip durduğunuz şeydir” buyruğu, azap gördükleri sırada kâfirlere söylenen bir sözdür; yani hakkında şüphe ettiğiniz ahiret ve cehennem işte budur. Sonra Teâlâ, aradaki farkı beyan etmek için kâfirin durumunun hemen ardından muttakilerin durumunu zikretti.
وقرأ نافع وابن عامر: «في مقام» بضم الميم، وهي قراءة أبي جعفر وشيبة وقتادة وعبد الله بن عمر بن الخطاب والحسن والأعرج. وقرأ الباقون: «في مقام» بفتحها، وهي قراءة أبي رجاء وعيسى ويحيى والأعمش.
Nâfi‘ ve İbn Âmir, mîm harfinin ötresiyle «في مُقام» şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Ca‘fer, Şeybe, Katâde, Abdullah b. Ömer b. el-Hattâb, Hasan ve A‘rec'in kıraatidir. Diğerleri ise mîm harfinin fethasıyla «في مَقام» şeklinde okumuşlardır; bu da Ebû Recâ, Îsâ, Yahyâ ve A‘meş'in kıraatidir.
و: أَمِينٍ يؤمن فيه الغير، فكأنه فعيل بمعنى مفعول، أي مأمون فيه. وكسر عاصم العين من «عيون» . قال أبو حاتم: وذلك مردود عند العلماء، ومثله شيوخ وبيوت، بكسر الشين والباء. والسندس:
{أَمِينٍ} başkasının içinde güvende olduğu yerdir; sanki mef'ûl anlamında faîl veznindedir, yani içinde güven duyulan demektir. Âsım «عيون» kelimesinin ayn harfini kesre ile [«عِيون»] okumuştur. Ebû Hâtim şöyle demiştir: Bu, âlimler nezdinde merduttur; şîn ve bâ harflerinin kesresiyle okunan "şüyûh" ve "büyût" da bunun gibidir. es-Sündüs (السندس) ise:
رقيق الحرير. والإستبرق: خشينه.
İpeğin incesidir. el-İstebrak (الإستبرق) ise [ipeğin] kalınıdır.
وقرأ ابن محيصن: «وإستبرق» بالوصل وفتح القاف.
İbn Muhaysın ise vasl hemzesi ve kaf harfinin fethasıyla «وإستبرقَ» şeklinde okumuştur.
وقوله: مُتَقابِلِينَ وصف لمجالس أهل الجنة، لأن بعضهم لا يستدبر بعضا في المجالس، وقوله:
{مُتَقابِلِينَ} “karşılıklı” buyruğu, cennet ehlinin meclislerinin bir vasfıdır; çünkü meclislerde birbirlerine arkalarını dönmezler. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ise:
كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ تقديره: والأمر كذلك.
{كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ} “İşte böyle; biz onları evlendiririz” [buyruğunun] takdiri: «Durum böyledir» şeklindedir.
وقرأ الجمهور: «عين» وهو جمع عيناء. وقرأ ابن مسعود: «عيس» ، وهو جمع عيساء، وهي أيضا البيضاء، وكذلك هي من النوق. وقرأ عكرمة: «بحور عين» على ترك التنوين في «حور» وأضافها إلى «عين» . قال أبو الفتح: الإضافة هنا تفيد ما تفيد الصفة، وروى أبو قرصافة عن النبي ﷺ أنه قال: إخراج القمامة من المسجد من مهور الحور العين.
Cumhur, aynâ (iri gözlü) kelimesinin çoğulu olan «عِين» şeklinde okumuştur. İbn Mes‘ûd ise aysâ kelimesinin çoğulu olan «عِيس» şeklinde okumuştur; bu da beyaz tenli kadın demektir, develer için de böyle kullanılır. İkrime ise «حُور» kelimesindeki tenvini terk edip onu «عِين» kelimesine izâfe ederek «بِحُورِ عِينٍ» şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth şöyle demiştir: Buradaki izâfet, sıfatın ifade ettiği anlamı ifade eder. Ebû Kırsâfe, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Mescitten çöpü çıkarmak, hûru'l-înin mehirlerindendir.»
وقوله تعالى: يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ معناه: يدعون الخدمة والمتصرفين.
Allah Teâlâ'nın: {يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ} “Orada güven içinde her türlü meyveyi isterler” buyruğunun anlamı şudur: Hizmetçileri ve görevlileri çağırırlar.
وقوله تعالى: إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى قدر قوم إِلَّا بسوى، وضعف ذلك الطبري، وقدرها ببعد، وليس تضعيفه بصحيح، بل يصح المعنى بسوى ويتسق، وأما معنى الآية: فبين أنه نفى عنهم ذوق الموت، وأنه لا ينالهم من غير ذلك ما تقدم في الدنيا، والضمير في قوله: يَسَّرْناهُ عائد على القرآن. وقوله:
Allah Teâlâ'nın: {إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} “ilk ölümden başka” buyruğundaki {إِلَّا} edatını bir topluluk «sivâ» (başka) olarak takdir etmiş, Taberî ise bunu zayıf bularak «ba‘de» (sonra) şeklinde takdir etmiştir. [Taberî'nin] bu zayıf görmesi doğru değildir; bilakis anlam «sivâ» ile sahih ve tutarlı olmaktadır. Ayetin anlamına gelince: Cennetliklerden ölümü tatmayı nefyettiğini ve dünyada geçmişte kalan o [ilk ölümden] başka bir ölümün kendilerine erişmeyeceğini beyan etmiştir. {يَسَّرْناهُ} “onu kolaylaştırdık” buyruğundaki zamir Kur'an'a râcidir. Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda ise:
بِلِسانِكَ معناه بلغة العرب ولم يرد الجارحة.
{بِلِسانِكَ} “senin dilinle” [buyruğunun] manası: Arap diliyledir; [et parçası olan] organı kastetmemiştir.
وقوله: فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ معناه: فَارْتَقِبْ نصرنا لك، إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ فيما يظنون الدوائر عليك، وفي هذه الآية وعد له، ووعيد لهم، وفيها متاركة، وهذا وما جرى منسوخ بآية السيف.
{فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ} “Artık gözetle, şüphesiz onlar da gözetlemektedirler” buyruğunun manası şudur: Sana yardımımızı gözetle; şüphesiz onlar da kendi zannlarınca senin aleyhine zamanın felaketlerini gözetlemektedirler. Bu ayette Peygamber'e bir vaat, kâfirlere bir tehdit ve bir terk ediş (mütareke) vardır. Bu ve benzeri ayetler kılıç ayetiyle neshedilmiştir.