Binûn

Câsiye Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وهذه الآية وإن كانت نزلت في هوى الكفر فهي متناولة جميع هوى النفس الأمارة، قال ابن عباس:

Bu ayet her ne kadar küfür hevası hakkında inmiş olsa da kötülüğü emreden nefsin (nefs-i emmâre) bütün hevalarını kapsamaktadır. İbn Abbâs şöyle demiştir:

ما ذكر الله هوى إلا ذمة. وقال الشعبي: سمي هوى لهويه بصاحبه. وقال النبي ﵇: والعاجز من أتبع نفسه هواها وتمنى على الله وقال سهل التستري: هواك داؤك، فإن خالفته فدواؤك. وقال سهل: إذا شككت في خير أمرين، فانظر أبعدهما من هواك فأته. ومن حكمة الشعر في هذا قول القائل:

“Allah heva kavramını her nerede zikrettiyse onu mutlaka yermiştir.” Şa‘bî şöyle demiştir: “Heva (heves), sahibini [uçuruma] düşürdüğü (heviy) için bu adla anılmıştır.” Peygamber aleyhisselâm da şöyle buyurmuştur: “Âciz kimse, nefsini hevasına tabi kılan ve [buna rağmen] Allah'tan temennide bulunan kimsedir.” Sehl et-Tüsterî şöyle demiştir: “Hevan senin derdindir; şayet ona muhalefet edersen işte o senin devandır.” Sehl yine şöyle demiştir: “İki işin hangisinin daha hayırlı olduğu hususunda şüpheye düşersen, hevana en uzak olanına bak ve onu yap.” Şiirin hikmetli sözlerinden biri de şairin şu sözüdür:

إذا أنت لم تعص الهوى قادك ال ... هوى إلى كل ما فيه عليك مقال

“Sen hevaya karşı gelmezsen, heva seni aleyhine söz söylenecek her türlü duruma sürükler.”

وقوله تعالى: عَلى عِلْمٍ قال ابن عباس المعنى: على علم من الله تعالى سابق. وقالت فرقة: أي على علم من هذا الضال بأن الحق هو الذي يترك ويعرض عنه، فتكون الآية على هذا من آيات العناد من نحو قوله: وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ [النمل: ١٤] وعلى كلا التأويلين: ف عَلى عِلْمٍ، حال.

Allah Teâlâ'nın: { عَلى عِلْمٍ } kavli hakkında İbn Abbâs: “Anlamı, Allah Teâlâ'nın ezeli/geçmiş bir ilmine göredir” demiştir. Bir grup ise şöyle demiştir: “Yani bu sapkın kimsenin, terk edip yüz çevirdiği şeyin hak olduğunu bilmesi üzere [saptırmıştır].” Buna göre bu ayet, { وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ } “Vicdanları bunlara tam bir kanaat getirdiği halde... inkâr ettiler” [en-Neml 14] ayeti kabilinden inat ayetlerinden olur. Her iki tefsire göre de { عَلى عِلْمٍ } ifadesi hâl (durum belirteci) konumundadır.

وقوله تعالى: وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً استعارات كلها، إذ هو الضال لا ينفعه ما يسمع ولا ما يفهم ولا ما يرى، فكأنه بهذه الأوصاف المذكورة، وهذه الآية لا حجة للجبرية فيها،

Allah Teâlâ'nın: { وَخَتَمَ عَلى سَمْعِهِ وَقَلْبِهِ وَجَعَلَ عَلى بَصَرِهِ غِشاوَةً } kavlinin tamamı istiaredir; zira sapan kimseye işittiği, anladığı ve gördüğü şey fayda vermemektedir; dolayısıyla o sanki zikredilen bu vasıflara sahip gibidir. Bu ayette Cebriye mezhebi için bir delil yoktur;

لأن التكسب فيها منصوص عليه في قوله: اتَّخَذَ وفي قوله: عَلى عِلْمٍ على التأويل الأخير فيه، ولو لم ينص على الاكتساب لكان مرادا في المعنى.

çünkü kulun kazanımı (kesb), { اتَّخَذَ } kavlinde ve son yoruma göre { عَلى عِلْمٍ } kavlinde açıkça ifade edilmiştir. Kazanım açıkça belirtilmemiş olsaydı bile anlam bakımından kastedilmiş olurdu.

وقرأ أكثر القراء «غشاوة» بكسر الغين. وقرأ عبد الله بن مسعود: «غشاوة» بفتح الغين وهي لغة ربيعة، وحكي عن الحسن وعكرمة: «غشاوة» بضم الغين وهي لغة عكل، وقرأ حمزة والكسائي: «غشوة» بفتح الغين وإسكان الشين. وقرأ الأعمش وابن مصرف بكسر الغين دون ألف.

Kurrânın çoğu «غشاوة» kelimesini gayn harfinin kesresiyle (gışâveh) okumuştur. Abdullah b. Mes‘ûd, gayn harfinin fethasıyla «غشاوة» (gaşâveh) şeklinde okumuştur ki bu, Rebîa kabilesinin lehçesidir. Hasen ve İkrime'den gayn harfinin dammesiyle «غشاوة» (guşâveh) okudukları rivayet edilmiştir ki bu da Ukl kabilesinin lehçesidir. Hamza ve Kisâî, gayn harfinin fethası ve şîn harfinin sükûnuyla «غشوة» (gaşveh) şeklinde okumuşlardır. el-A‘meş ve İbn Musarrif ise gayn harfinin kesresiyle ve elifsiz olarak okumuşlardır.

وقوله: مِنْ بَعْدِ اللَّهِ فيه حذف مضاف تقديره: من بعد إضلال الله إياه.

{ مِنْ بَعْدِ اللَّهِ } kavlinde hazfedilmiş bir muzaf (tamlanan) vardır; takdiri: “Allah'ın onu saptırmasından sonra” şeklindedir.

وقرأ عاصم وأراه الجحدري: «تذكرون» بتخفيف الذال. وقرأ جمهور الناس: «تذكرون» على الخطاب أيضا بتشديد الذال. وقرأ الأعمش: «تتذكرون» بتاءين.

Âsım ve sanırım Cahderî, zâl harfinin tahfifiyle «تذكرون» (tezkerûn) şeklinde okumuştur. İnsanların cumhuru da yine muhatap sîgasıyla ve zâl harfinin teşdidiyle «تذكّرون» (tezzekkerûn) okumuştur. el-A‘meş ise iki tâ ile «تتذكّرون» (tetrozekkerûn) şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: وَقالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا الآية حكاية مقالة بعض قريش، وهذه صنيفة دهرية من كفار العرب. ومعنى قولهم: ما في الوجود إلا هذه الحياة التي نحن فيها وليست ثم آخرة ولا بعث.

Allah Teâlâ'nın: { وَقالُوا ما هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } kavli ve devamı, Kureyş'in bazılarının sözünü nakletmektedir; bunlar Arap kâfirlerinden dehrî bir gruptur. Sözlerinin anlamı şudur: “Varlıkta içinde bulunduğumuz bu hayattan başka bir şey yoktur; ne ahiret ne de yeniden dirilme vardır.”

واختلف المفسرون في معنى قولهم: نَمُوتُ وَنَحْيا فقالت فرقة المعنى: نحن موتى قبل أن نوجد، ثم نحيا في وقت وجودنا. وقالت فرقة: المعنى: نَمُوتُ حين نحن نطف ودم، ثم نَحْيا بالأرواح فينا، وهذا قول قريب من الأول، ويسقط على القولين ذكر الموت المعروف الذي هو خروج الروح من الجسد، وهو الأهم في الذكر. وقالت فرقة المعنى نحيا ونموت، فوقع في اللفظ تقديم وتأخير. وقالت فرقة:

Müfessirler onların: { نَمُوتُ وَنَحْيا } sözünün anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Anlamı, “Biz var edilmeden önce ölülerdik, sonra varlık zamanımızda diriliriz” şeklindedir. Bir grup şöyle demiştir: Anlamı, “Biz nutfe ve kan halindeyken ölüyüz, sonra içimize üflenen ruhlarla diriliriz” şeklindedir. Bu, birinciye yakın bir görüştür; ancak her iki görüşe göre de ruhun bedenden çıkması demek olan bilinen ölümün zikri düşmektedir ki zikre en layık olanı odur. Bir grup şöyle demiştir: Anlamı “yaşarız ve ölürüz” şeklindedir; dolayısıyla lafızda takdim ve tehir (yer değiştirme) vuku bulmuştur. Bir grup da şöyle demiştir:

الغرض من اللفظ العبارة عن حال النوع، فكأن النوع بجملته يقول: إنما نحن تموت طائفة وتحيا طائفة دأبا.

Lafızdan maksat, insan türünün durumunu ifade etmektir; sanki insan türü bir bütün olarak: “Bizler ancak bir grubun öldüğü, diğer bir grubun ise sürekli dirildiği [bir topluluğuz]” demektedir.

وقولهم: وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ أي طول الزمان هو المهلك، لأن الآفات تستوي فيه كمالاتها، فنفى الله تعالى علمهم بهذا وأعلم أنها ظنون وتخرص تفضي بهم إلى الإشراك بالله تعالى. والدَّهْرُ والزمان تستعمله الغرب بمعنى واحد. وفي قراءة ابن مسعود: «وما يهلكنا إلا دهر يمر» . وقال مجاهد:

Onların: { وَما يُهْلِكُنا إِلَّا الدَّهْرُ } sözleri ise, helak edenin sadece zamanın uzayıp geçmesi olduğu anlamındadır; zira âfetler zaman içerisinde kemaline erer. Allah Teâlâ onların bu konudaki ilimlerini nefyetmiş ve bunun kendilerini Allah Teâlâ'ya şirk koşmaya sevk eden bir zan ve tahminden ibaret olduğunu bildirmiştir. Dehr (الدَّهْرُ) ve zaman (الزمان) kelimeleri Araplarca aynı anlamda kullanılır. İbn Mes‘ûd'un kıraatinde: «وما يهلكنا إلا دهر يمر» (Bizi ancak akıp giden zaman helak eder) şeklindedir. Mücâhid şöyle demiştir:

الدَّهْرُ هنا الزمان، وروى أبو هريرة عن النبي ﵇ أنه قال: كان أهل الجاهلية يقولون: إنما يهلكنا الليل والنهار، ويفارق هذا الاستعمال قول النبي ﵇: «لا تسبوا الدهر، فإن الله تعالى هو الدهر» وفي حديث آخر: «قال الله تعالى يسب ابن آدم الدهر، وأنا الدهر بيدي الليل والنهار» ، ومعنى هذا الحديث: فإن الله تعالى يفعل ما تنسبونه إلى الدهر وتسبونه بسبه. وإذا تأملت مثالات هذا في الكلام ظهرت إن شاء الله تعالى.

Burada Dehr (الدَّهْرُ), zamandır. Ebû Hüreyre Peygamber aleyhisselâm'dan şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: “Cahiliye ehli: ‘Bizi ancak gece ve gündüz helak eder’ derlerdi.” Bu kullanım, Peygamber aleyhisselâm'ın şu buyruğundan farklıdır: «Zamana sövmeyiniz; zira Allah Teâlâ Dehr'in (zamanın) ta kendisidir.» Diğer bir hadiste ise: «Allah Teâlâ: ‘Âdemoğlu zamana söver, oysa Dehr Ben'im; gece ve gündüz Benim elimdedir’ buyurdu» denilmiştir. Bu hadisin anlamı: “Zamana nispet ettiğiniz ve zamana sövmekle [aslında] failine sövdüğünüz şeyleri yapan Allah Teâlâ'dır” demektir. Kelamdaki bu örnekler üzerinde düşündüğün takdirde inşaallahu teâlâ açıkça anlaşılacaktır.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]

[Câsiye Suresi (45), Ayet 25-29]

وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٦) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩)

{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ ما كانَ حُجَّتَهُمْ إِلاَّ أَنْ قالُوا ائْتُوا بِآبائِنا إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٥) قُلِ اللَّهُ يُحْيِيكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يَجْمَعُكُمْ إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ لا رَيْبَ فِيهِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ (٢٦) وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يَوْمَئِذٍ يَخْسَرُ الْمُبْطِلُونَ (٢٧) وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ تُدْعى إِلى كِتابِهَا الْيَوْمَ تُجْزَوْنَ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٨) هذا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ ما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٢٩) } “Âyetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman, onların delili: «Eğer doğru söyleyenler iseniz atalarımızı getirin» demekten başka bir şey olmadı. (25) De ki: «Allah sizi diriltir, sonra sizi öldürür, sonra da kendisinde hiçbir şüphe olmayan kıyamet gününde sizi bir araya getirir; fakat insanların çoğu bilmezler.» (26) Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. Kıyametin kopacağı gün, işte o gün bâtıla sapanlar hüsrana uğrayacaktır. (27) Ve her ümmeti diz üstü çökmüş görürsün. Her ümmet kendi kitabına çağrılır: «Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir.» (28) «İşte şu kitabımız, size karşı hakkı söylemektedir. Şüphesiz biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk.» (29)”

الضمير في: عَلَيْهِمْ عائد على كفار قريش. والآيات: هي آيات القرآن وحروفه بقرينة قوله:

{ عَلَيْهِمْ } lafzındaki zamir Kureyş kâfirlerine dönmektedir. Âyetler ise,

تُتْلى وعابت هذه الآية سوء مقاولتهم، وأنهم جعلوا بدل الحجة التمني المتشطط والطلب لما قد حتم الله أن لا يكون إلا إلى أجل مسمى.

{ تُتْلى } kavlinin karinesiyle Kur'an'ın ayetleri ve harfleridir. Bu ayet onların kötü konuşmalarını, delil yerine haddi aşan bir temenniyi ve Allah'ın ancak belirlenmiş bir vakte kadar olmayacağını kesinleştirdiği bir şeyi talep etmelerini yermiştir.

وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد وابن عامر فيما روى عنه عبد الحميد، وعاصم فيما روى هارون وحسين عن أبي بكر عنه «حجتهم» بالرفع على اسم كانَ والخبر في أَنْ. وقرأ جمهور الناس «حجتهم» بالنصب على مقدم واسم كانَ في أَنْ.

Hasen, Amr b. Ubeyd, Abdülhamîd'in kendisinden rivayet ettiği üzere İbn Âmir ve Hârûn ile Hüseyn'in Ebû Bekir vasıtasıyla kendisinden rivayet ettiğine göre Âsım, «kâne»nin (كانَ) ismi olarak ve haberi de «en»de (أَنْ) olmak üzere «حجّتُهم» kelimesini merfu okumuşlardır. İnsanların cumhuru ise öne geçmiş haber olarak «حجّتَهم» kelimesini mansub, «kâne»nin ismini ise «en» (أَنْ) olarak okumuştur.

وكان بعض قريش قد قال: أحي لنا قصيا فإنه كان شيخ صدق حتى نسأله، إلى غير ذلك من هذا النحو، فنزلت الآية في ذلك، وقالوا لمحمد ﵇: ائْتُوا من حيث المخاطبة له، والمراد هو وإلهه والملك الوسيط الذي ذكر هولهم، فجاء من ذلك جملة قيل لها ائْتُوا وإِنْ كُنْتُمْ.

Kureyş'in bazıları: “Bize Kusayy'ı dirilt, zira o doğru sözlü bir pirdi; ta ki ona soralım” ve benzeri sözler söylemişti. Bunun üzerine bu ayet nazil oldu. Muhammed aleyhisselâm'a, hitap ona yönelik olması hasebiyle: { ائْتُوا } “getirin” dediler. Kastedilen ise kendisi, Rabbi ve korkusunu kendilerine anlattığı aracı melektir; bu sebeple çoğul olarak kendilerine { ائْتُوا } “getirin” ve { إِنْ كُنْتُمْ } “şayet iseniz” denilmiştir.

ثم أمر تعالى نبيه أن يخبرهم بالحال السالفة في علم الله التي لا تبدل، وهي أنه يحيي الخلق ويميتهم بعد ذلك ويحشرهم بعد إماتتهم إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ.

Sonra Allah Teâlâ Peygamberine, Allah'ın ilminde geçmiş olan ve asla değişmeyecek olan durumu onlara haber vermesini emretmiştir; o da O'nun mahlukatı dirilteceği, sonra öldüreceği ve ölümlerinden sonra da onları { إِلى يَوْمِ الْقِيامَةِ } kıyamet gününe toplayacağıdır.

وقوله: لا رَيْبَ فِيهِ أي في نفسه وذاته. والأكثر الذي لا يعلم هم الكفار والأكثر هنا على بابه.

{ لا رَيْبَ فِيهِ } kavli, yani bizzat kendisinde ve zatında [şüphe yoktur] demektir. Bilmeyen “çoğunluk” ise kâfirlerdir; burada “çoğunluk” kelimesi asıl anlamı üzeredir.

وقوله تعالى: وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ قالت فرقة: العامل في: يَوْمَ قوله: يَخْسَرُ وجاء قوله:

Allah Teâlâ'nın: { وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } kavli hakkında bir grup şöyle demiştir: { يَوْمَ } kelimesindeki âmil, { يَخْسَرُ } kavlidir. { يَوْمَئِذٍ } kavli ise

يَوْمَئِذٍ بدلا مؤكدا. وقالت فرقة: العامل في: يَوْمَ فعل يدل عليه الملك، وذلك أن يوم القيامة حال ثالثة ليست بالسماء ولا بالأرض، لأن ذلك يتبدل، فكأنه قال: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ والملك يوم القيامة، وينفرد يَخْسَرُ بالعمل في قوله: يَوْمَئِذٍ و: الْمُبْطِلُونَ الداخلون في الباطل.

tekit edici bir bedel olarak gelmiştir. Bir grup da şöyle demiştir: { يَوْمَ } kelimesindeki âmil, mülk kelimesinin delalet ettiği bir fiildir. Şöyle ki: Kıyamet günü ne sema ne de arz olan üçüncü bir durumdur; zira bunlar değişecektir. Dolayısıyla sanki: “Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır, kıyamet günündeki mülk de O'nundur” demiş gibidir. { يَخْسَرُ } ise tek başına { يَوْمَئِذٍ } lafzında amel eder. { الْمُبْطِلُونَ } ise bâtıla dalanlardır.

وقوله تعالى: وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ وصف حال القيامة وهولها. والأمة: الجماعة العظيمة من الناس التي قد جمعها معنى أو وصف شامل لها. وقال مجاهد: الأمة: الواحد من الناس، وهذا قلق في اللغة، وإن قيل في إبراهيم ﵇ أمة، وقالها النبي ﵇ في قس بن ساعدة فذلك تجوز على جهة التشريف والتشبيه. و: جاثِيَةً معناه على الركب، قاله مجاهد والضحاك، وهي هيئة المذنب الخائف المعظم، وفي الحديث: «فجثا عمر على ركبتيه» . وقال سلمان: في القيامة ساعة قدر عشر سنين يخر الجميع فيها جثاة على الركب.

Allah Teâlâ'nın: { وَتَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً كُلُّ أُمَّةٍ } kavli, kıyametin halini ve dehşetini tasvir etmektedir. Ümmet: Kendilerini kapsayan bir mana veya vasfın bir araya getirdiği büyük insan topluluğudur. Mücâhid: “Ümmet, insanlardan tek bir kimsedir” demiştir; ancak bu lügat açısından zayıftır. İbrahim aleyhisselâm için “ümmet” denilmiş olması ve Peygamber aleyhisselâm'ın bunu Kuss b. Sâide hakkında söylemiş olması ise şereflendirme ve benzetme yoluyla mecazdır. Câsiye (جاثِيَةً) ise diz üstü çökmüş demektir; bunu Mücâhid ve Dahhâk söylemiştir. Bu da günahkâr, korkan ve tazimde bulunan kimsenin duruşudur. Hadiste: “Ömer dizleri üstüne çöktü” buyrulmuştur. Selmân şöyle demiştir: “Kıyamette on yıl kadar süren öyle bir an vardır ki herkes orada diz üstü çöker.”

وقرأ جمهور الناس: «كل أمة» بالرفع على الابتداء. وقرأ يعقوب الحضرمي: «كلّ أمة تدعى» بالنصب على البدل من «كل» الأولى، إذ في «كل» الثانية إيضاح موجب الجثو. وقرأ الأعمش: «وترى كل أمة جاثية تدعى» بإسقاط كُلَّ أُمَّةٍ الثاني.

İnsanların cumhuru «كلُّ أمة» lafzını mübteda olarak merfu okumuştur. Ya‘kûb el-Hadramî, birinci «küll»den bedel olarak mensub ile «كلَّ أمة تدعى» okumuştur; zira ikinci «küll»de diz üstü çökmenin gerekçesinin açıklaması vardır. el-A‘meş ise ikinci { كُلَّ أُمَّةٍ } ifadesini hazfederek «وترى كل أمة جاثية تدعى» şeklinde okumuştur.

واختلف المتأولون في قوله: إِلى كِتابِهَا فقالت فرقة: أراد إِلى كِتابِهَا المنزل عليها فتحاكم

Müfessirler { إِلى كِتابِهَا } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup şöyle demiştir: Kendisine indirilen kitabına çağrılır; böylece ona uyup

إليه هل وافقته أو خالفته. وقالت فرقة: أراد إِلى كِتابِهَا الذي كتبته الحفظة على كل واحد من الأمة، فباجتماع ذلك قيل له كِتابِهَا، وهنا محذوف يدل عليه الظاهر تقديره: يقال لهم اليوم تجزون.

uymadığı hususunda onunla muhakeme edilir. Bir grup da şöyle demiştir: Hafaza meleklerinin o ümmetin fertlerinden her biri aleyhine yazdığı kitabına [çağrılır]; bunların toplanması sebebiyle ona “onun kitabı” denilmiştir. Burada zahirin delalet ettiği bir hazif vardır, takdiri: “Onlara: ‘Bugün yaptıklarınızın karşılığı size verilecektir’ denilir” şeklindedir.

وقوله تعالى: هذا كِتابُنا يحتمل أن تكون الإشارة إلى الكتب المنزلة أو إلى اللوح المحفوظ، قال مجاهد ومقاتل: يشهد بما سبق فيه من سعادة أو شقاء، أو تكون الكتب الحفظة وقال ابن قتيبة: هي إلى القرآن.

Allah Teâlâ'nın: { هذا كِتابُنا } kavlinde işaretin indirilen kitaplara veya Levh-i Mahfûz'a olması muhtemeldir. Mücâhid ve Mukâtil: “Onda önceden geçmiş olan saadet veya şekavete şahitlik eder” demişlerdir. Ya da hafaza meleklerinin kitaplarına işarettir. İbn Kuteybe ise bunun Kur'an'a işaret olduğunu söylemiştir.

واختلف الناس في قوله تعالى: نَسْتَنْسِخُ فقالت فرقة معناه: نكتب وحقيقة النسخ وإن كانت أن تنقل خط من أصل ينظر فيه، فإن أعمال العباد هي في هذا التأويل كالأصل، فالمعنى: إنا كنا نقيد كل ما عملتم. قال الحسن: هو كتب الحفظة على بني آدم. وروى ابن عباس وغيره حديثا أن الله تعالى يأمر بعرض أعمال العباد كل يوم خميس فينقل من الصحف التي رفع الحفظة كل ما هو معد أن يكون عليه ثواب أو عقاب ويلغى الباقي. قالت هذه الفرقة: فهذا هو النسخ من أصل. وقال ابن عباس أيضا: معنى الآية أن الله تعالى يجعل الحفظة تنسخ من اللوح المحفوظ كل ما يفعل العباد ثم يمسكونه عندهم، فتأتي أفعال العباد على نحو ذلك فتقيد أيضا، فذلك هو الاستنساخ.. وكان ابن عباس يقول: ألستم عربا؟ وهل يكون الاستنساخ إلا من أصل.

İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { نَسْتَنْسِخُ } kavli hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bir grup: Bunun anlamı “yazıyorduk” demektir; neshin hakikati bakılan bir asıldan yazıyı nakletmek olsa da bu yoruma göre kulların amelleri asıl gibidir; dolayısıyla mana: “Biz sizin yaptığınız her şeyi kaydediyorduk” şeklinde olur, demiştir. Hasen: “Bu, hafaza meleklerinin Âdemoğulları aleyhine yazmasıdır” demiştir. İbn Abbâs ve başkaları şöyle bir hadis rivayet etmiştir: “Allah Teâlâ her perşembe günü kulların amellerinin arz edilmesini emreder; hafaza meleklerinin yükselttiği sahifelerden karşılığında sevap veya ceza takdir edilmiş olan her şey nakledilir ve geri kalanı iptal edilir.” Bu grup şöyle demiştir: “İşte bu, bir asıldan yapılan nesihtir (istinsah).” İbn Abbâs yine şöyle demiştir: Ayetin manası, Allah Teâlâ hafaza meleklerine kulların yapacağı her şeyi Levh-i Mahfûz'dan istinsah ettirir (yazdırır), sonra bunu yanlarında tutarlar. Ardından kulların fiilleri de buna uygun şekilde gerçekleşir ve onlar da bunu kaydederler; işte istinsah budur. İbn Abbâs şöyle derdi: “Siz Arap değil misiniz? İstinsah ancak bir asıldan (kaynaktan) yapılmaz mı?”

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٣٠ الى ٣٣]

[Câsiye Suresi (45), Ayet 30-33]

فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١) وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ ما نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣)

{ فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُدْخِلُهُمْ رَبُّهُمْ فِي رَحْمَتِهِ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْمُبِينُ (٣٠) وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَاسْتَكْبَرْتُمْ وَكُنْتُمْ قَوْماً مُجْرِمِينَ (٣١) وَإِذا قِيلَ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَالسَّاعَةُ لا رَيْبَ فِيها قُلْتُمْ ما نَدْرِي مَا السَّاعَةُ إِنْ نَظُنُّ إِلاَّ ظَنًّا وَما نَحْنُ بِمُسْتَيْقِنِينَ (٣٢) وَبَدا لَهُمْ سَيِّئاتُ ما عَمِلُوا وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٣٣) } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Rableri onları rahmetine sokacaktır. İşte apaçık kurtuluş budur. (30) İnkâr edenlere gelince: «Âyetlerim size okunmadı mıydı? Fakat siz büyüklük tasladınız ve suçlu bir kavim oldunuz» [denilir]. (31) «Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır ve kıyamette hiçbir şüphe yoktur» denildiği zaman ise: «Kıyamet nedir bilmiyoruz, sadece bir zandan ibaret sanıyoruz ve biz [ona] kesin olarak inanmış değiliz» demiştiniz. (32) Yaptıklarının kötülükleri kendilerine açıkça göründü ve alay edip durdukları şey onları kuşatıverdi. (33)”

ذكر الله تعالى حال الطائفتين من المؤمنين والكافرين، وقرن بينهم في الذكر ليبين الأمر في نفس السامع، فإن الأشياء تتبين بذكر أضدادها، والْفَوْزُ: هو نيل البغية.

Allah Teâlâ müminler ve kâfirler olmak üzere iki grubun durumunu zikretmiş ve dinleyicinin zihninde meselenin netleşmesi için onları beraber anmıştır; zira eşya zıtlarıyla açığa kavuşur. Fevz (الْفَوْزُ) ise arzu edilen şeye kavuşmaktır.

وقوله تعالى: وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ فإن التقدير وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا فيقال لهم أَفَلَمْ تَكُنْ، فحذف يقال اختصارا وبقيت الفاء دالة على الجواب الذي تطلبه أَمَّا، ثم قدم عليها ألف الاستفهام من حيث له صدر القول على كل حالة ووقف الله تعالى الكفار على الاستكبار لأنه من شر الخلال.

Allah Teâlâ'nın: { وَأَمَّا الَّذِينَ كَفَرُوا أَفَلَمْ تَكُنْ } kavlinde takdir: “İnkâr edenlere gelince, onlara: ‘Âyetlerim okunmadı mıydı?’ denilir” şeklindedir. Kısaltma amacıyla “denilir” ifadesi hazfedilmiş ve fâ harfi, «emmâ»nın (أَمَّا) gerektirdiği cevaba delalet etmek üzere kalmıştır. Ardından istifham elifi, her halükarda cümlenin başında yer alması gerektiğinden onun önüne geçirilmiştir. Allah Teâlâ kâfirleri kibirlenmeleri sebebiyle azarlamıştır; çünkü kibir huyların en kötüsüdür.

وقرأ حمزة وحده: «والساعة» بالنصب عطفا على قوله: وَعْدَ اللَّهِ ورويت عن أبي عمرو وعيسى والأعمش. وقرأ ابن مسعود: «حق وأن الساعة لا ريب فيها» ، وكذلك قرأ أيضا الأعمش. وقرأ الباقون:

Yalnızca Hamza, { وَعْدَ اللَّهِ } kavline matuf olarak «والساعةَ» lafzını mansub okumuştur. Bu kıraat Ebû Amr, Îsâ ve el-A‘meş'ten de rivayet edilmiştir. İbn Mes‘ûd «حقّ وأنّ الساعةَ لا ريب فيها» şeklinde okumuştur; el-A‘meş de böyle okumuştur. Geri kalanlar ise

«والساعة» رفعا، ولذلك وجهان: أحدهما الابتداء والاستئناف، والآخر العطف على موضع إِنَّ وما

«والساعةُ» lafzını merfu okumuşlardır. Bunun iki yönü vardır: Biri mübteda ve istinaf olması; diğeri ise «inne»nin (إِنَّ) ve amel ettiği lafzın mahalline matuf olmasıdır;

عملت فيه، لأن التقدير: وعد الله حق، قاله أبو علي في الحجة. وقال بعض النحاة: لا يعطف على موضع إِنَّ، إلا إذا كان العامل الذي عطلته إِنَّ باقيا، وكذلك هي على موضع الباء في قوله: فلسنا بالجبال ولا الحديد، فلما كانت ليس باقية، جاز العطف على الموضع قبل دخول الباء، ويظهر نحو هذا النظر من كتاب سيبويه، ولكن قد ذكرنا ما حكى أبو علي وهو القدوة.

çünkü takdir: “Allah'ın vaadi haktır” şeklindedir; bunu Ebû Alî el-Hücce'de söylemiştir. Bazı nahivciler ise şöyle demiştir: «İnne»nin (إِنَّ) mahalline ancak «inne»nin iptal ettiği âmil baki kaldığı takdirde atıf yapılabilir; nitekim şairin: “Biz ne dağlarız ne de demir” sözünde bâ harfinin mahalline matuf olması da böyledir; zira «leyse» (ليس) baki kaldığı için bâ harfi girmeden önceki mahalle atıf caiz olmuştur. Sîbeveyhi'nin kitabından da buna benzer bir yaklaşım anlaşılmaktadır; ancak biz bir rehber olan Ebû Alî'nin naklettiğini zikretmiş bulunuyoruz.

وقولهم: إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا معناه: إِنْ نَظُنُّ بعد قبول خبركم إِلَّا ظَنًّا وليس يعطينا خبرا.

Onların: { إِنْ نَظُنُّ إِلَّا ظَنًّا } sözlerinin anlamı: “Haberinizi kabul ettikten sonra ancak zanda bulunuruz, yoksa bu bize kesin bir bilgi sağlamamaktadır” şeklindedir.

وقوله تعالى: وَبَدا لَهُمْ الآية حكاية حال يوم القيامة. وَحاقَ معناه: نزل وأحاط وهي مستعملة في المكروه، وفي قوله: ما كانُوا حذف مضاف تقديره: جزاء ما كانوا، أي عقاب كونهم يَسْتَهْزِؤُنَ.

Allah Teâlâ'nın: { وَبَدا لَهُمْ } kavli ve devamı, kıyamet gününün halini nakletmektedir. { وَحاقَ } kavlinin anlamı: İndi ve çepeçevre kuşattı demektir; bu kelime hoşa gitmeyen şeyler hakkında kullanılır. { ما كانُوا } kavlinde hazfedilmiş bir muzaf vardır, takdiri: “Yaptıklarının cezası [kuşattı]”, yani { يَسْتَهْزِؤُنَ } alay etmelerinin cezası [indi] demektir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kavli:

[سورة الجاثية (٤٥) : الآيات ٣٤ الى ٣٧]

[Câsiye Suresi (45), Ayet 34-37]

وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤) ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦) وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧)

{ وَقِيلَ الْيَوْمَ نَنْساكُمْ كَما نَسِيتُمْ لِقاءَ يَوْمِكُمْ هذا وَمَأْواكُمُ النَّارُ وَما لَكُمْ مِنْ ناصِرِينَ (٣٤) ذلِكُمْ بِأَنَّكُمُ اتَّخَذْتُمْ آياتِ اللَّهِ هُزُواً وَغَرَّتْكُمُ الْحَياةُ الدُّنْيا فَالْيَوْمَ لا يُخْرَجُونَ مِنْها وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٣٥) فَلِلَّهِ الْحَمْدُ رَبِّ السَّماواتِ وَرَبِّ الْأَرْضِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٣٦) وَلَهُ الْكِبْرِياءُ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٣٧) } “Ve denilir ki: «Siz bu gününüzün karşılaşmasını unuttuğunuz gibi, bugün de biz sizi unuturuz (terk ederiz). Barınağınız ateştir ve sizin için hiçbir yardımcı da yoktur. (34) Bunun sebebi, Allah'ın âyetlerini alaya almanız ve dünya hayatının sizi aldatmış olmasıdır.» Artık bugün oradan çıkarılmazlar ve onların özür dilemeleri de kabul edilmez. (35) Göklerin Rabbi, yerin Rabbi ve âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. (36) Göklerde ve yerde büyüklük O'nundur. O, Mutlak Güç Sahibidir, Hüküm ve Hikmet Sahibidir. (37)”

نَنْساكُمْ معناه: نترككم كما تركتم لقاء يومكم هذا، فلم يقع منكم استعداد له ولا تأهب، فسميت العقوبة في هذه الآية باسم الذنب. والمأوى: الموضع الذي يسكنه الإنسان ويكون فيه عامة أوقاته أو كلها أجمع. و: آياتِ اللَّهِ لفظ جامع لآيات القرآن وللأدلة التي نصبها الله تعالى لينظر فيها العباد.

{ نَنْساكُمْ } kavlinin anlamı: “Siz bu gününüzün karşılaşmasını terk ettiğiniz gibi biz de sizi terk ederiz” demektir; zira sizden o gün için bir hazırlık ve donanım gerçekleşmemiştir. Dolayısıyla bu ayette ceza, günahın adıyla isimlendirilmiştir. Me’vâ (المأوى): İnsanın ikamet ettiği ve vakitlerinin çoğunu veya tamamını geçirdiği yerdir. { آياتِ اللَّهِ } ise Kur'an ayetlerini ve kulların ibretle bakması için Allah Teâlâ'nın vazettiği delilleri kapsayan genel bir ifadedir.

وقرأ أكثر القراء: «لا يخرجون» بضم الياء المنقوطة من تحت وفتح الراء. وقرأ حمزة والكسائي وابن وثاب والأعمش والحسن: «يخرجون» بإسناد الفعل إليهم بفتح الياء وضم الراء. و: يُسْتَعْتَبُونَ تطلب منهم مراجعة إلى عمل صالح.

Kurrânın çoğu, alttan iki noktalı yâ harfinin dammesi ve râ harfinin fethasıyla meçhul olarak «لا يُخرَجون» okumuştur. Hamza, Kisâî, İbn Vessâb, el-A‘meş ve Hasen ise fiili kendilerine isnat ederek yâ harfinin fethası ve râ harfinin dammesiyle malum olarak «يَخرُجون» şeklinde okumuşlardır. { يُسْتَعْتَبُونَ } ise kendilerinden salih bir amele dönmelerinin talep edilmesidir.

وقوله تعالى: فَلِلَّهِ الْحَمْدُ إلى آخر السورة، تحميد لله تعالى وتحقيق لألوهيته، وفي ذلك كسر لأمر الأصنام والأنصاب.

Allah Teâlâ'nın surenin sonuna kadar olan: { فَلِلَّهِ الْحَمْدُ } kavli, Allah Teâlâ'ya hamd ve O'nun uluhiyetinin kesin bir tespitidir; bunda putların ve dikili taşların durumunu yerle bir etme vardır.

وقراءة الناس: «ربّ» بالخفض في الثلاثة على الصفة. وقرأ ابن محيصن: بالرفع فيها على معنى هو ربّ.

İnsanların kıraati, sıfat olarak üç yerde de kesre ile «ربِّ» şeklindedir. İbn Muhaysın ise “O Rab'dir” manasında üçünde de ref ile merfu okumuştur.

و: الْكِبْرِياءُ بناء مبالغة، وفي الحديث: يقول الله تعالى: الكبرياء ردائي والعظمة إزاري فمن نازعني منهما شيئا قصمته.

Kibriyâ (الْكِبْرِياءُ) mübalağa kalıbıdır. Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah Teâlâ şöyle buyurur: Kibriyâ Benim ridâm, azamet ise Benim izârımdır; kim bunlardan biri hususunda Benimle çekişirse onu helak ederim.”