وقال بعضها التقدير: الأمر طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ، أي الأمر المرضي لله تعالى. وقال بعضها التقدير قولهم لك يا محمد على جهة الهزء والخديعة طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فإذا عزم الأمر كرهوه، ونحو هذا من التقدير قاله قتادة. وقال أيضا ما معناه: إن تمام الكلام الذي معناه الزجر والتوعد ب «أولى» . وقوله لَهُمْ
Bazıları ise takdirin: «[İstenen] iş, { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “itaat ve güzel bir sözdür”» yani Allah Teâlâ'nın razı olduğu iştir şeklinde olduğunu söylemiştir. Bazıları da takdirin, onların alay ve hile yoluyla: «Sana [karşı vazifemiz] { طاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ } “itaat ve güzel bir sözdür” [demeleridir]; fakat iş ciddiye binince bundan hoşlanmadılar» şeklinde olduğunu söylemiştir; Katâde de buna benzer bir takdirde bulunmuştur. Katâde ayrıca şu manada bir söz de söylemiştir: Azarlama ve tehdit manası taşıyan sözün tamamı «evlâ» kelimesiyle [sona ermektedir]. O'nun: { لَهُمْ } sözü ise,
ابتداء كلام، ف طاعَةٌ على هذا القول: ابتداء، وخبره: لَهُمْ والمعنى أن ذلك منهم على جهة الخديعة، فإذا عزم الأمر ناقضوا وتعاصوا.
yeni bir sözün başlangıcıdır. Bu görüşe göre { طاعَةٌ } kelimesi mübteda, { لَهُمْ } ise onun haberidir. Mana ise şöyledir: Bu durum onlardan bir aldatma kabilindendir; fakat iş kesinleşip ciddiye bindiğinde çelişkiye düşer ve isyan ederler.
وقوله: عَزَمَ الْأَمْرُ استعارة كما قال:
Âyetteki: { عَزَمَ الْأَمْرُ } “İş ciddiye bindiği zaman” ifadesi, şu beyitte olduğu gibi bir istiaredir:
قد جدت الحرب بكم فجدوا ومن هذا الباب: نام ليلك ونحوه.
«Savaş sizinle ciddileşti, siz de ciddileşin!» Geceye izafe edilen: «Gecen uyudu» ve benzeri ifadeler de bu kabildendir.
وقوله: صَدَقُوا اللَّهَ يحتمل أن يكون من الصدق الذي هو ضد الكذب، ويحتمل أن يكون من قولك عود صدق، والمعنى متقارب.
Âyetteki: { صَدَقُوا اللَّهَ } “Allah'a sadık kalsalardı” ifadesinin, yalanın zıddı olan doğruluktan (sıdk) gelmesi muhtemel olduğu gibi, «sağlam/güvenilir baston» manasındaki «ûdu sıdkın» (عُودُ صِدْقٍ) ifadesinden gelmiş olması da muhtemeldir; netice itibarıyla manalar birbirine yakındır.
وقوله تعالى: فَهَلْ عَسَيْتُمْ مخاطبة لهؤلاء الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أي قل لهم يا محمد.
Yüce Allah'ın: { فَهَلْ عَسَيْتُمْ } “Demek sizden beklenir ki...” âyeti, kalplerinde hastalık bulunan { الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ } kimselere bir hitaptır; yani: [Ey Muhammed!] Onlara söyle, demektir.
وقرأ نافع وأهل المدينة «عسيتم» بكسر السين. وقرأ أبو عمرو والحسن وعاصم وأبو جعفر وشيبة:
Nâfi' ve Medine ehli «عَسِيتُمْ» (asîtüm) şeklinde sîn harfinin kesresiyle okumuştur. Ebû Amr, el-Hasan, Âsım, Ebû Ca'fer ve Şeybe ise,
«عسيتم» بفتح السين، والفتح أفصح، لأنه من عسى التي تصحبها «أن» . والمعنى: فهل عسى أن تفعلوا إِنْ تَوَلَّيْتُمْ غير أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ، وكأن الاستفهام الداخل على عسى غير معناها بعض التغيير كما يغير الاستفهام قولك: أو لو كان كذا وكذا. وقوله: إِنْ تَوَلَّيْتُمْ معناه: إن أعرضتم عن الحق. وقال قتادة: كيف رأيتم القوم حين تولوا عن كتاب الله ألم يسفكوا الدم الحرام وقطعوا الأرحام وعصوا الرحمن.
«عَسَيْتُمْ» (aseytüm) şeklinde sîn harfinin fethasıyla okumuşlardır; fetha ile okunuş daha fasihtir, çünkü kendisine «en» (أَنْ) harfinin eşlik ettiği «asâ» (عَسَى) fiilindendir. Manası şudur: Şayet yüz çevirecek olursanız { إِنْ تَوَلَّيْتُمْ }, yeryüzünde fesat çıkarmaktan ve akrabalık bağlarınızı koparmaktan { أَنْ تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَتُقَطِّعُوا أَرْحامَكُمْ } başka bir şey yapmanız beklenir mi? Sanki «asâ» fiilinin başına gelen soru edatı (istifham), tıpkı soru edatının «şöyle şöyle olsa bile mi?» (أَوَ لَوْ كَانَ كَذَا وَكَذَا) sözündeki anlamı değiştirdiği gibi, onun manasını bir nebze değiştirmiştir. O'nun: { إِنْ تَوَلَّيْتُمْ } sözünün manası: «Haktan yüz çevirirseniz» demektir. Katâde şöyle demiştir: Bu topluluğun Allah'ın Kitabı'ndan yüz çevirdikleri vakit haram kanı nasıl akıttıklarını, akrabalık bağlarını kopardıklarını ve Rahmân'a nasıl isyan ettiklerini gördünüz mü?
وقرأ جمهور القراء: «إن توليتم» والمعنى: إن أعرضتم عن الإسلام. وقال كعب الأحبار ومحمد بن كعب القرظي المعنى: إن توليتم أمور الناس من الولاية، وعلى هذا قيل إنها نزلت في بني هاشم وبني أمية، ذكره الثعلبي. وروى عبد الله بن مغفل عن النبي ﵇: «إن وليتم» بواو مضمومة ولام مكسورة. قرأ علي بن أبي طالب: «إن تولّيتم» بضم التاء والواو وكسر اللام المشددة على معنى: إن وليتكم ولاية الجور فملتم إلى دنياهم دون إمام العدل، أو على معنى: إن توليتم بالتعذيب والتنكيل وأفعال العرب في جاهليتها وسيرتها من الغارات والسباء، فإنما كانت ثمرتها الإفساد في الأرض وقطيعة الرحم، وقيل معناها: إن توليكم الناس ووكلكم الله إليهم.
Kıraat imamlarının cumhuru «إِنْ تَوَلَّيْتُمْ» (şayet yüz çevirirseniz) şeklinde okumuştur; manası: «İslam'dan yüz çevirirseniz» demektir. Kâ'b el-Ahbâr ve Muhammed b. Kâ'b el-Kurazî ise mananın: «İnsanların yönetim işlerini (velâyet) üstlenecek olursanız» şeklinde olduğunu söylemişlerdir; nitekim bu görüşe dayanılarak âyetin Hâşimoğulları ve Emevîler hakkında indiği söylenmiştir ki bunu Sa'lebî zikretmiştir. Abdullah b. Muğaffel'den, Peygamber aleyhisselâm'ın: «إِنْ وُلِّيتُمْ» (şayet başa geçirilirseniz) şeklinde zammeli vâv ve kesreli lâm ile okuduğu rivayet edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib ise: «إِنْ تُوُلِّيتُمْ» şeklinde tâ ve vâv'ın zammesi, şeddeli lâm'ın kesresiyle okumuştur; bu kıraat: «Şayet zulüm idaresi başınıza geçer de adil imam yerine onların dünyalığına meylederseniz» manasına gelebileceği gibi, «şayet işkence, cezalandırma, Arapların Câhiliye devrindeki yağma ve esir alma gibi eylemleri ve âdetleri idareyi ele alacak olursa, bunun meyvesi ancak yeryüzünde fesat çıkarmak ve akrabalık bağlarını koparmak olur» manasına da gelebilir. Bunun: «Şayet insanların idaresi size geçerse ve Allah sizi onlara havale ederse» manasında olduğu da söylenmiştir.
وقرأ جمهور الناس: «وتقطّعوا» بضم التاء وشد الطاء المكسورة. وقرأ أبو عمرو: «وتقطعوا» بفتح التاء والطاء المخففة، وهي قراءة سلام ويعقوب.
İnsanların cumhuru: «وَتُقَطِّعُوا» şeklinde tâ'nın zammesi ve kesreli tı harfinin şeddesiyle okumuştur. Ebû Amr ise: «وَتَقْطَعُوا» şeklinde tâ'nın fethası ve tı harfinin şeddesiz haliyle okumuştur ki bu, Sellâm ve Ya'kūb'un da kıraatidir.
وقوله تعالى: أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ إشارة إلى مرضى القلوب المذكورين. و: لَعَنَهُمُ معناه: أبعدهم. وقوله: فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ استعارة لعدم سمعهم فكأنهم عمي وصم.
Yüce Allah'ın: { أُولئِكَ الَّذِينَ لَعَنَهُمُ اللَّهُ } “İşte onlar, Allah'ın kendilerini lânetlediği kimselerdir” sözü, zikredilen kalplerinde hastalık bulunan kimselere işarettir. { لَعَنَهُمُ } ifadesinin manası: Onları [rahmetinden] uzaklaştırdı, demektir. O'nun: { فَأَصَمَّهُمْ وَأَعْمى أَبْصارَهُمْ } “Bu yüzden onları sağır yapmış ve gözlerini kör etmiştir” sözü ise, hakikati işitmemelerine yönelik bir istiaredir; zira onlar sanki kör ve sağırdırlar.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu âyetleri:
[سورة محمد (٤٧) : الآيات ٢٤ الى ٢٨]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 24-28]
أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦) فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨)
{ أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها (٢٤) إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدَى الشَّيْطانُ سَوَّلَ لَهُمْ وَأَمْلى لَهُمْ (٢٥) ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لِلَّذِينَ كَرِهُوا ما نَزَّلَ اللَّهُ سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ (٢٦) فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ يَضْرِبُونَ وُجُوهَهُمْ وَأَدْبارَهُمْ (٢٧) ذلِكَ بِأَنَّهُمُ اتَّبَعُوا ما أَسْخَطَ اللَّهَ وَكَرِهُوا رِضْوانَهُ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ (٢٨) } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı? Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var? Doğrusu kendilerine hidayet belli olduktan sonra gerisingeri dönenlere, şeytan [bu amellerini] süslemiş ve onları boş emellere sürüklemiştir. Bunun sebebi; onların, Allah'ın indirdiğinden hoşlanmayanlara: 'Bazı hususlarda size itaat edeceğiz' demeleridir. Oysa Allah onların gizlediklerini bilir. Melekler onların yüzlerine ve arkalarına vurarak canlarını alırken durumları nice olacak! Bunun sebebi; onların Allah'ı gazaplandıran şeylere uymaları ve O'nun rızasından hoşlanmamalarıdır. Bu yüzden Allah da onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
قوله تعالى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ توقيف وتوبيخ، وتدبر القرآن: زعيم بالتبيين والهدى.
Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” sözü bir durdurma/sorgulama ve azarlamadır; Kur'an'ı تدبّر (tedebbür / inceden inceye düşünmek), apaçık beyan ve hidayetin teminatıdır.
و: أَمْ منقطعة وهي المقدرة ببل وألف الاستفهام.
{ أَمْ } edatı munkatıdır; «bel» (بَلْ / bilakis) ve istifham elifi takdirindedir.
وقوله تعالى: أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها استعارة للرين الذي منعهم الإيمان. وروي أن وفد اليمن وفد على النبي ﷺ وفيهم شاب، فقرأ رسول الله ﷺ هذه الآية، فقال الفتى عليها أقفالها حتى يفتحها الله ويفرجها، قال عمر: فعظم في عيني، فما زالت في نفس عمر ﵁ حتى ولي الخلافة فاستعان بذلك الفتى.
Yüce Allah'ın: { أَمْ عَلى قُلُوبٍ أَقْفالُها } “Yoksa kalpleri üzerinde kilitleri mi var?” sözü, onları imandan alıkoyan kalpteki pas/perde (reyn) için bir istiaredir. Rivayet edildiğine göre Yemen heyeti Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna gelmişti, aralarında bir genç de vardı. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bu âyeti okuyunca genç: «Allah onu açıp genişletinceye kadar onun üzerinde kilitleri vardır» dedi. Ömer: «Böylece gözümde büyüdü» demiştir. Bu durum Ömer radıyallâhu anh'ın aklında yer etmeye devam etti; nihayet hilâfete geçince o gençten istifade edip yardımını aldı.
وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ الآية، قال قتادة: إنها نزلت في قوم من اليهود كانوا قد عرفوا من التوراة أمر محمد ﵇ وتبين لهم الهدى بهذا الوجه، فلما باشروا أمره حسدوه فارتدوا عن ذلك القدر من الهدى. وقال ابن عباس وغيره: نزلت في منافقين كانوا أسلموا ثم نافقت قلوبهم. والآية تعم كل من دخل في ضمن لفظها غابر الدهر. و: سَوَّلَ معناه: أرجاهم سولهم وأمانيهم، وقال أبو الفتح عن أبي علي أنه بمعنى: دلاهم، مأخوذ من السول: وهو الاسترخاء والتدلي.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا عَلى أَدْبارِهِمْ } “Doğrusu gerisingeri dönenler...” âyeti hakkında Katâde şöyle demiştir: Bu âyet, Tevrat'tan Muhammed aleyhisselâm'ın durumunu öğrenmiş ve bu yolla hidayet kendilerine apaçık belli olmuş bir grup Yahudi hakkında inmiştir; onlar onun durumuna bizzat şahit olunca onu kıskandılar ve kendilerine ulaşan bu hidayetten geri döndüler. İbn Abbâs ve başkaları ise şöyle demiştir: Âyet, önce Müslüman olup ardından kalplerine nifak giren münafıklar hakkında inmiştir. Âyet, zamanın ilerleyen süreçlerinde bu lafzın kapsamına giren herkesi içine alır. { سَوَّلَ } kelimesinin manası: Onlara arzularını ve kuruntularını süsleyip ertelemiştir (ümitlendirmiştir). Ebu'l-Feth, Ebû Ali'den naklen bunun: «Onları aldatıp aşağı çekmiştir» manasına geldiğini, gevşemek ve sarkmak manasındaki es-sevl (السول) kökünden alındığını söylemiştir.
وقرأ جمهور القراء: «وأملى لهم» وأمال ابن كثير وشبل وابن مصرف: «أملى» . وفاعل أَمْلى هنا:
Kıraat imamlarının cumhuru: «وَأَمْلَى لَهُمْ» (onları boş emellere sürüklemiştir) şeklinde okumuştur. İbn Kesîr, Şibl ve İbn Musarrif ise «أملى» kelimesinde imâle yapmışlardır. Buradaki { أَمْلى } fiilinin faili hakkında:
قال الحسن: هو الشَّيْطانُ جعل وعده الكاذب بالبقاء كالإملاء، وذلك أن الإملاء هو الإبقاء ملاوة من الدهر، يقال ملاوة وملاوة وملاوة بضم الميم وفتحها وكسرها، وهي القطعة من الزمن، ومنه الملوان الليل والنهار، فإذا أملى الشيطان إملاء لا صحة له إلا بطمعهم الكاذب، ويحتمل أن يكون الفاعل في أَمْلى الله ﷿، كأنه قال: الشيطان سول لهم وأملى الله لهم. وحقيقة الإملاء إنما هو بيد الله ﷿، وهذا هو الأرجح. وقرأ الأعرج ومجاهد والجحدري والأعمش: «وأملي لهم» بضم الهمزة وكسر اللام وإرسال ياء المتكلم، ورواها الخفاف عن أبي عمرو «وأملي» بفتح الياء على بناء الفعل للمفعول، وهي قراءة شيبة وابن سيرين والجحدري وعيسى البصري وعيسى الهمذاني، وهذا يحتمل فاعله من الخلاف ما في القراءة الأولى.
el-Hasan: «O { الشَّيْطانُ } (şeytandır); onun hayatta kalmaya dair yalan vaadini bir mühlet verme (imlâ) kılmıştır» demiştir. Zira imlâ (الإملاء), zamandan bir süre boyunca (milâve) yaşatıp mühlet vermektir. Mîm'in zammesi, fethası ve kesresiyle milâve (مُلاوة / مَلاوة / مِلاوة) denir ki zamandan bir parçadır; gece ile gündüze «el-melevân» (المَلَوان) denmesi de bundandır. Dolayısıyla şeytan, onların asılsız tamahı dışında hiçbir gerçekliği olmayan bir mühlet vermiştir (aldatıcı emeller aşılamıştır). { أَمْلى } fiilindeki failin Aziz ve Celil olan Allah olması da muhtemeldir; sanki: «Şeytan onlara süsledi, Allah da onlara mühlet verdi» demiştir. Hakiki manada mühlet vermek ancak Aziz ve Celil olan Allah'ın elindedir ve racih olan da budur. el-A'rec, Mücâhid, el-Cahderî ve el-A'meş: «وَأُمْلِي لَهُمْ» şeklinde hemzenin zammesi, lâm'ın kesresi ve mütekellim yâ'sının açık okunmasıyla [ben onlara mühlet veririm manasında] okumuşlardır. el-Haffâf bunu Ebû Amr'dan, meçhul fiil kalıbında yâ'nın fethasıyla «وَأُمْلِيَ» şeklinde rivayet etmiştir; bu Şeybe, İbn Sîrîn, el-Cahderî, Îsâ el-Basrî ve Îsâ el-Hemedânî'nin de kıraatidir. Bu kıraatteki failde de ilk kıraatteki ihtilafın bir benzeri muhtemeldir.
وقوله تعالى: ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا الآية، قيل إنها نزلت في بني إسرائيل الذين تقدم ذكرهم في تفسير قوله: إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا وروي أن قوما من قريظة والنضير كانوا يعدون المنافقين في أمر رسول الله ﷺ والخلاف عليه بنصر وموازرة، وذلك قولهم سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ.
Yüce Allah'ın: { ذلِكَ بِأَنَّهُمْ قالُوا } “Bunun sebebi, onların ... demeleridir” âyetinin, { إِنَّ الَّذِينَ ارْتَدُّوا } “Doğrusu gerisingeri dönenler...” âyetinin tefsirinde daha önce zikri geçen İsrailoğulları hakkında indiği söylenmiştir. Rivayet edildiğine göre Kurayza ve Nadîroğullarından bir topluluk, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in durumunda ve ona muhalefet etme konusunda münafıklara yardım ve destek vaat ediyorlardı; işte bu onların: { سَنُطِيعُكُمْ فِي بَعْضِ الْأَمْرِ } “Bazı hususlarda size itaat edeceğiz” sözüdür.
وقرأ جمهور القراء «أسرارهم» بفتح الهمزة، وذلك على جمع سر، لأن أسرارهم كانت كثيرة. وقرأ حمزة والكسائي وحفص عن عاصم «إسرارهم» بكسر الهمزة، وهي قراءة ابن وثاب وطلحة والأعمش، وهو مصدر اسم الجنس.
Kıraat imamlarının cumhuru, sırları çok olduğu için «sır» (سر) kelimesinin çoğulu olarak hemzenin fethasıyla «أَسْرَارَهُمْ» (onların sırlarını) şeklinde okumuştur. Hamza, el-Kisâî ve Âsım'dan rivayetle Hafs ise hemzenin kesresiyle «إِسْرَارَهُمْ» (onların gizlemelerini) şeklinde okumuşlardır; bu İbn Vessâb, Talha ve el-A'meş'in de kıraatidir ve cins isminin mastarıdır.
وقوله تعالى: فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ الآية، يحتمل أن يتوعدوا به على معنيين: أحدهما هذا هلعهم وجزعهم لفرض القتال وفراع الأعداء، فَكَيْفَ فزعهم وجزعهم إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ؟ والثاني أن يريد: هذه معاصيهم وعنادهم وكفرهم، فَكَيْفَ تكون حالهم مع الله إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ؟ وقال الطبري: المعنى وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ فَكَيْفَ علمه بها إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ. الْمَلائِكَةُ هنا:
Yüce Allah'ın: { فَكَيْفَ إِذا تَوَفَّتْهُمُ } “...durumları nice olacak!” âyetinde onların iki manada tehdit edilmiş olması muhtemeldir: Birincisi; savaşın farz kılınması ve düşman korkusu karşısındaki dehşet ve panikleri böyleyken, melekler canlarını alırken { إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ } korku ve dehşetleri nice olur { فَكَيْفَ }? İkincisi; onların günahları, inatları ve küfürleri böyledir; melekler canlarını alırken { إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ } Allah katındaki halleri nice olur { فَكَيْفَ }? Taberî ise şöyle demiştir: Mana; Allah onların gizlediklerini bilir { وَاللَّهُ يَعْلَمُ إِسْرارَهُمْ }, melekler canlarını alırken { إِذا تَوَفَّتْهُمُ الْمَلائِكَةُ } O'nun bunu bilmesi nasıl olur [bir düşünün]! Buradaki { الْمَلائِكَةُ } (melekler):
ملك الموت والمصرفون معه. والضمير في يَضْرِبُونَ ل الْمَلائِكَةُ، وفي نحو هذا أحاديث تقتضي صفة الحال ومن قال إن الضمير في: يَضْرِبُونَ للكفار الذين يتوفون، فذلك ضعيف. و: ما أَسْخَطَ اللَّهَ هو الكفر. والرضوان هنا: الشرع والحق المؤدي إلى رضوان، وقد تقدم القول في تفسير قوله:
Ölüm meleği ve onun maiyetinde tasarrufta bulunan meleklerdir. { يَضْرِبُونَ } “vurarak” fiilindeki zamir { الْمَلائِكَةُ } (melekler) kelimesine aittir; buna benzer durumlarda halin vasfını bildiren hadisler bulunmaktadır. { يَضْرِبُونَ } fiilindeki zamirin canları alınan kâfirlere ait olduğunu söyleyenin bu görüşü zayıftır. { ما أَسْخَطَ اللَّهَ } “Allah'ı gazaplandıran şeyler” ise küfürdür. Buradaki { الرِّضْوانَ } (rızâ) ise rızaya ulaştıran şeriat ve haktır. O'nun şu sözünün tefsiri daha önce geçmişti:
فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ.
{ فَأَحْبَطَ أَعْمالَهُمْ } “Bu yüzden onların amellerini boşa çıkarmıştır.”
وقرأ الأعمش: «فكيف إذا توفاهم الملائكة» .
el-A'meş: «فكيف إذا توفاهم الملائكة» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu âyetleri:
[سورة محمد (٤٧) : الآيات ٢٩ الى ٣٢]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 29-32]
أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢)
{ أَمْ حَسِبَ الَّذِينَ فِي قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ (٢٩) وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيماهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ (٣٠) وَلَنَبْلُوَنَّكُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ مِنْكُمْ وَالصَّابِرِينَ وَنَبْلُوَا أَخْبارَكُمْ (٣١) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ وَشَاقُّوا الرَّسُولَ مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ شَيْئاً وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ (٣٢) } “Yoksa kalplerinde hastalık olanlar, Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını mı sandılar? Biz dileseydik onları sana gösterirdik de sen onları simalarından tanırdın. Andolsun sen onları konuşma tarzlarından da tanırsın. Allah ise amellerinizi bilir. Andolsun ki içinizden cihad edenleri ve sabredenleri belirleyinceye ve haberlerinizi sınayıncaya kadar sizi imtihan edeceğiz. Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar ve kendilerine hidayet belli olduktan sonra Peygamber'e karşı gelenler, Allah'a hiçbir zarar veremezler. O, onların amellerini boşa çıkaracaktır.”
هذه الآية توبيخ للمنافقين وفضح لهم.
Bu âyet münafıkları bir azarlama ve onların rezilliklerini ortaya dökmedir.
وقوله: أَمْ حَسِبَ توقيف وهي أَمْ المنقطعة، وتقدم تفسير مرض القلب. وقوله: أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ أي يبديها من مكانها في نفوسهم. والضغن: الحقد. وقوله تعالى: وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ مقاربة في شهرتهم، ولكنه تعالى لم يعينهم قط بالأسماء والتعريف التام إبقاء عليهم وعلى قرابتهم، وإن كانوا قد عرفوا ب لَحْنِ الْقَوْلِ وكانوا في الاشتهار على مراتب كعبد الله بن أبيّ والجد بن قيس وغيرهم ممن دونهم في الشهرة. والسيما: العلامة التي كان تعالى يجعل لهم لو أراد التعريف التام بهم. وقال ابن عباس والضحاك: إن الله تعالى قد عرفه بهم في سورة براءة. في قوله: وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً [التوبة: ٨٤] وفي قوله: فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا [التوبة: ٨٣] .
O'nun: { أَمْ حَسِبَ } “Yoksa sandılar mı?” ifadesi bir durdurma/sorgulamadır ve buradaki { أَمْ } edatı munkatıdır; kalpteki hastalığın tefsiri ise daha önce geçmişti. O'nun: { أَنْ لَنْ يُخْرِجَ اللَّهُ أَضْغانَهُمْ } “Allah'ın onların kinlerini asla ortaya çıkarmayacağını [mı sandılar?]” sözü; nefislerindeki yerinden onları açığa çıkarmayacağını mı sandılar, demektir. el-Dıgn (الضغن) ise kindir. Yüce Allah'ın: { وَلَوْ نَشاءُ لَأَرَيْناكَهُمْ } “Biz dileseydik onları sana gösterirdik” sözü, onların tanınmasına bir yaklaştırmadır; fakat Allah Teâlâ kendilerini ve akrabalarını korumak için onları hiçbir zaman isimleriyle ve tam bir tanıtımla tek tek tayin etmemiştir; gerçi onlar konuşma tarzlarından { فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } tanınmışlardır ve tanınmışlık bakımından Abdullah b. Übeyy, el-Cedd b. Kays ve onlardan daha az tanınanlar gibi farklı derecelerdeydiler. Sîmâ (السيما) ise, şayet Allah Teâlâ onları tam olarak tanıtmak isteseydi onlar için koyacağı işarettir (alamettir). İbn Abbâs ve ed-Dahhâk şöyle demiştir: Allah Teâlâ Berâe (Tevbe) Suresi'nde: { وَلا تُصَلِّ عَلى أَحَدٍ مِنْهُمْ ماتَ أَبَداً } “Onlardan ölen hiçbir kimsenin cenaze namazını asla kılma!” [Tevbe: 84] ve { فَقُلْ لَنْ تَخْرُجُوا مَعِيَ أَبَداً وَلَنْ تُقاتِلُوا مَعِيَ عَدُوًّا } “De ki: Benimle beraber asla sefere çıkmayacaksınız ve benimle beraber hiçbir düşmanla savaşmayacaksınız!” [Tevbe: 83] âyetlerinde onları Peygamber'e tanıtmıştır.
قال القاضي أبو محمد: وهذا في الحقيقة ليس بتعريف تام، بل هو لفظ يشير إليهم على الإجمال لا أنه سمى أحدا. وأعظم ما روي في اشتهارهم أن رسول الله ﷺ أمر يوما فأخرجت منهم جماعة من المسجد كأنه وسمهم بهذا لكنهم أقاموا على التبري من ذلك وتمسكوا بلا إله إلا الله فحقنت دماؤهم. وروي عن حذيفة ما يقتضي أن النبي ﵇ عرفه بهم أو ببعضهم، وله في ذلك كلام مع عمر ﵁. ثم أخبر تعالى أنه سيعرفهم فِي لَحْنِ الْقَوْلِ، ومعناه في مذهب القول ومنحاه
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu aslında tam bir tanıtma değildir; aksine herhangi bir kimsenin ismini vermeksizin onları topluca işaret eden bir ifadedir. Onların tanınmışlığı hakkında rivayet edilen en çarpıcı olay şudur: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir gün emir vermiş ve onlardan bir grup mescitten çıkarılmıştır; sanki onları bununla damgalamıştır. Fakat onlar bu ithamdan beri olduklarını iddia etmeye devam etmişler ve «Lâ ilâhe illallah» sözüne sarılmışlar, böylece kanları korunmuştur. Huzeyfe'den, Peygamber aleyhisselâm'ın onları veya bazısını kendisine tanıttığını gösteren rivayetler nakledilmiştir ve bu hususta onun Ömer radıyallâhu anh ile bir konuşması da vardır. Sonra Allah Teâlâ onları konuşma tarzlarından { فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } tanıyacağını bildirmiştir; bunun manası sözün üslûbunda, yönelişinde
ومقصده، وهذا هو كما يقول لك إنسان معتقده وتفهم أنت من مقاطع كلامه وهيئته وقرائن أمره أنه على خلاف ما يقول، وهذا معنى قوله: فِي لَحْنِ الْقَوْلِ ومن هذا المعنى قول النبي ﵇: «فلعل بعضكم أن يكون ألحن بحجته من بعض» ، الحديث أي أذهب بها في جهات الكلام، وقد يكون هذا اللحن متفقا عليه: أن يقول الإنسان قولا يفهم السامعون منه معنى، ويفهم الذي اتفق مع المتكلم معنى آخر، ومنه الحديث الذي قال سعد بن معاذ وابن رواحة لرسول الله ﷺ: عضل والقارة وفي هذا المعنى قول الشاعر [مالك بن أسماء] : [الخفيف] وخير الحديث ما كان لحنا أي ما فهمه عنك صاحبك وخفي على غيره، فأخبر الله محمدا رسوله ﵇ أن أقوالهم المحرقة التي هي على خلاف عقدهم ستتبين له فيعرفهم بها، واحتج بهذه الآية من جعل في التعريض بالقذف.
ve maksadındadır. Bu tıpkı bir insanın sana inancını söylemesi, senin ise onun sözünün duraklarından, hal ve tavrından ve durumuna ait karinelerden söylediğinin aksine bir inançta olduğunu anlaman gibidir; işte { فِي لَحْنِ الْقَوْلِ } ifadesinin anlamı budur. Peygamber aleyhisselâm'ın: «Olabilir ki bazınız delilini diğerinden daha güzel ve etkili ifade eder (elhan)» hadis-i şerifi de bu manadandır; yani sözün yollarını daha iyi sevk eder. Bazen de bu «lahn» (kinayeli/üstü kapalı konuşma), aralarında anlaşılmış bir durum olabilir: İnsan bir söz söyler, dinleyenler ondan bir mana anlarken, konuşanla önceden anlaşmış olan kimse başka bir mana anlar. Sa'd b. Muâz ve İbn Ravâha'nın Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e [şifreli olarak]: «Adal ve Kâre [kabilesi gibi]» dedikleri hadis bundandır. Şair Mâlik b. Esmâ'nın şu beyti de bu manadadır: «Sözün en hayırlısı lahn (kinayeli/üstü kapalı) olanıdır»; yani arkadaşının senden anladığı, başkasına ise gizli kalan sözdür. Böylece Allah Resûlü Muhammed aleyhisselâm'a, onların içlerindeki inanca aykırı düşen can yakıcı sözlerinin kendisine aşikâr olacağını ve kendilerini bu yolla tanıyacağını bildirmiştir. İftirada kinayeli sözü (tariz yoluyla kazfi) geçerli sayanlar da bu âyeti delil getirmişlerdir.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ مخاطبة للجميع من مؤمن وكافر.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمالَكُمْ } “Allah ise amellerinizi bilir” sözü, mümin ve kâfir herkese yönelik bir hitaptır.
وقرأ جمهور القراء: «ولنبلونكم» بالنون، وكذلك «نعلم» وكذلك «نبلوا» ، وقرأ عاصم في رواية أبي بكر: «وليبلونكم الله» ، وكذلك «يعلم» «ويبلو» . وروى رويس عن يعقوب: «ويبلو» بالرفع على القطع والإعلام بأن ابتلاءه دائم. وكان الفضيل بن عياض إذا قرأ هذه الآية بكى، وقال: اللهم لا تبتلنا، فإنك إن ابتليتنا فضحتنا وهتكت أستارنا.
Kıraat imamlarının cumhuru nûn ile «ولنبلونّكم» (ve biz mutlaka sizi imtihan edeceğiz), aynı şekilde «نعلم» (bilelim diye) ve «نبلوا» (sınayalım diye) şeklinde okumuştur. Âsım ise Ebû Bekir rivayetinde: «وَلَيَبْلُوَنَّكُمُ اللَّهُ» (ve Allah sizi mutlaka imtihan edecektir) şeklinde, aynı şekilde «يَعْلَمَ» ve «يَبْلُوَ» olarak [üçüncü şahıs yâ harfiyle] okumuştur. Ruveys, Ya'kūb'dan «وَيَبْلُو» şeklinde kesintili (istînâf) olarak ref' ile ve O'nun imtihanının sürekliliğini bildirmek üzere rivayet etmiştir. Fudayl b. İyâz bu âyeti okuduğunda ağlar ve: «Allahım, bizi imtihan etme; zira sen bizi imtihan edersen bizi rezil eder ve perdelerimizi yırtarsın» derdi.
وقوله تعالى: حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ أي حتى يعلمهم مجاهدين قد خرج جهادهم إلى الوجود وبان تكسبهم الذي به يتعلق ثوابهم، وعلم الله بالمجاهدين قديم أزلي، وإنما المعنى ما ذكرناه.
Yüce Allah'ın: { حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدِينَ } “cihad edenleri belirleyinceye kadar” sözü; onların cihadı fiilen ortaya çıkmış ve sevaplarının taalluk edeceği ameli kazanımları belirginleşmiş bir halde onları mücahid olarak bilinceye kadar, demektir. Yoksa Allah'ın mücahidleri bilmesi kadîm ve ezelîdir; buradaki mana ancak zikrettiğimiz şekildedir.
وقوله تعالى: وَصَدُّوا يحتمل أن يكون المعنى: وَصَدُّوا غيرهم، ويحتمل أن يكون غير متعد، بمعنى: وصدوهم في أنفسهم.
Yüce Allah'ın: { وَصَدُّوا } “ve alıkoyanlar” sözünün; «başkalarını alıkoydular» şeklinde geçişli olması muhtemel olduğu gibi, «bizzat kendileri yüz çevirdiler» anlamında geçişsiz olması da muhtemeldir.
وقوله: وَشَاقُّوا الرَّسُولَ معناه: خالفوه، فكانوا في شق وهو في شق. وقوله: مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى قالت فرقة: نزلت في قوم من بني إسرائيل فعلوا هذه الأفاعيل بعد تبينهم لأمر محمد ﵇ من التوراة. وقالت فرقة: نزلت في قوم من المنافقين حدث النفاق في نفوسهم بعد ما كان الإيمان داخلها. وقال ابن عباس: نزلت في المطعمين سفرة بدر، و: «تبين الهدى» هو وجوده عند الداعي إليه.
O'nun: { وَشَاقُّوا الرَّسُولَ } “ve Peygamber'e karşı gelenler” sözünün manası: Ona muhalefet ettiler; böylece onlar bir tarafta (şıkk), o ise diğer tarafta yer aldı, demektir. O'nun: { مِنْ بَعْدِ ما تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } “kendilerine hidayet belli olduktan sonra” sözü hakkında bir grup: Tevrat'tan Muhammed aleyhisselâm'ın durumunu açıkça öğrendikten sonra bu fiilleri işleyen bir grup İsrailoğulları hakkında inmiştir demiştir. Bir diğer grup: İman kalplerine girdikten sonra içlerinde nifak peyda olan bir grup münafık hakkında inmiştir demiştir. İbn Abbâs ise: Bedir seferinde yemek yedirenler (Kureyş müşriklerinin ileri gelenleri) hakkında inmiştir demiştir. «Hidayetin belli olması» ise, ona davet eden zatta hidayetin bizzat mevcut olmasıdır.
وقالت فرقة: بل هي عامة في كل كافر، وألزمهم أنه قد تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى من حيث كان الهدى بينا في نفسه، وهذا كما تقول لإنسان يخالفك في احتجاج على معنى التوبيخ له: أنت تخالف في شيء لا خفاء به عليك، بمعنى أنه هكذا هو في نفسه. وقوله: لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ تحقير لهم.
Bir grup ise şöyle demiştir: Bilakis âyet bütün kâfirler hakkında geneldir; hidayetin bizzat kendisi apaçık olması cihetiyle, hidayetin onlara açıkça belli olduğu { تَبَيَّنَ لَهُمُ الْهُدى } hükmü onlara bağlanmıştır. Bu, bir delil getirme esnasında sana muhalefet eden bir kimseye onu azarlamak amacıyla: «Sen aslında sana hiçbir gizliliği olmayan apaçık bir konuda muhalefet ediyorsun» demen gibidir; yani meselenin kendisi böyledir demektir. O'nun: { لَنْ يَضُرُّوا اللَّهَ } “Allah'a hiçbir zarar veremezler” sözü, onları tahkir etmedir.
وقوله: وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ إما على قول من يرى أن أعمالهم الصالحة من صلة رحم ونحوه تكتب فيجيء هذا الإحباط فيها متمكنا، وإما على قول من لا يرى ذلك، فمعنى وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ أنها عبارة عن إعدامه أعمالهم وإفسادها، وأنها لا توجد شيئا منتفعا به، فذلك إحباط على تشبيه واستعارة.
O'nun: { وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } “O, onların amellerini boşa çıkaracaktır” sözü; ya akrabalık bağını gözetmek ve benzeri salih amellerinin yazıldığını ve bu boşa çıkarmanın (ihbât) bu ameller üzerinde gerçekleştiğini savunanların görüşüne göredir ya da bunu kabul etmeyenlerin görüşüne göredir; bu durumda { وَسَيُحْبِطُ أَعْمالَهُمْ } ifadesinin manası; Allah'ın onların amellerini yok etmesi, ifsat etmesi ve bu amellerin faydalanılan hiçbir şey olarak bulunmaması demektir; dolayısıyla bu, bir benzetme ve istiare yoluyla boşa çıkarmadır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu âyetleri:
[سورة محمد (٤٧) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Muhammed Suresi (47), Âyet 33-35]
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥)
{ يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَلا تُبْطِلُوا أَعْمالَكُمْ (٣٣) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ فَلَنْ يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ (٣٤) فَلا تَهِنُوا وَتَدْعُوا إِلَى السَّلْمِ وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ وَاللَّهُ مَعَكُمْ وَلَنْ يَتِرَكُمْ أَعْمالَكُمْ (٣٥) } “Ey iman edenler! Allah'a itaat edin, Peygamber'e itaat edin ve amellerinizi boşa çıkarmayın! Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kâfir olarak ölenler var ya, Allah onları asla bağışlamayacaktır. O halde gevşemeyin ve sizler üstün iken barışa çağırmayın. Allah sizinle beraberdir ve O, amellerinizin karşılığını asla eksiltmeyecektir.”
روي أن هذه الآية نزلت في بني أسد من العرب، وذلك أنهم أسلموا وقالوا لرسول الله ﵇:
Rivayet edildiğine göre bu âyet Arap kabilelerinden Benî Esed hakkında inmiştir; şöyle ki onlar Müslüman olmuş ve Resûlullah aleyhisselâm'a:
نحن قد آثرناك على كل شيء وجئناك بنفوسنا وأهلنا، كأنهم منوا بذلك، فنزل فيهم: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا [الحجرات: ١٧] ونزلت فيهم هذه الآية.
«Biz seni her şeye tercih ettik, canlarımızla ve ailelerimizle sana geldik» demişler, sanki bunu başa kakmışlardı. Bunun üzerine onlar hakkında: { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا } “Müslüman olmalarını senin başına kakıyorlar” [Hucurât: 17] âyeti ve bu âyet inmiştir.
قال القاضي أبو محمد: فإن كان هذا فالإبطال الذي نهوا عنه ليس بمعنى الإفساد التام، لأن الإفساد التام لا يكون إلا بالكفر، وإلا فالحسنات لا تبطلها المعاصي، وإن كانت الآية عامة على ظاهرها نهي الناس عن إبطال أعمالهم بالكفر، والإبطال هو الإفساد التام.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Eğer durum böyleyse, nehyedildikleri amelleri boşa çıkarma (ibtâl), amellerin tamamen heba olması manasında değildir; çünkü tam heba olma ancak küfürle gerçekleşir, aksi takdirde günahlar iyilikleri tamamen iptal etmez. Şayet âyet zahiri üzere genel kabul edilirse, insanlar amellerini küfürle iptal etmekten nehyedilmiş olurlar; buradaki iptal de tam bir ifsat demektir.
وقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ روي أنها نزلت بسبب عدي بن حاتم قال: يا رسول الله إن حاتما كانت له أفعال بر فما حاله؟ فقال رسوله الله ﷺ «هو في النار» ، فبكى عدي وولى، فدعاه رسول الله ﷺ فقال له: أبي وأبوك وأبو إبراهيم خليل الرحمن في النار ونزلت هذه الآية في ذلك، وظاهر الآية العموم في كل ما تناولته الصفة.
Yüce Allah'ın: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَهُمْ كُفَّارٌ } “Şüphesiz inkâr edenler, Allah yolundan alıkoyanlar, sonra da kâfir olarak ölenler...” âyetinin Adiy b. Hâtim sebebiyle indiği rivayet edilmiştir. Adiy: «Ey Allah'ın Resûlü, Hâtim'in birtakım iyilikleri vardı, onun hali nedir?» diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «O cehennemdedir» buyurdu. Bunun üzerine Adiy ağlayarak dönüp gitti. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu çağırıp şöyle dedi: «Benim babam da senin baban da Rahmân'ın dostu İbrahim'in babası da cehennemdedir.» Bu âyet de bu hususta inmiştir. Âyetin zahiri ise bu vasfın kapsadığı herkes hakkında geneldir.
وقوله تعالى: فَلا تَهِنُوا معناه: فلا تضعفوا، من وهن الرجل إذا ضعف.
Yüce Allah'ın: { فَلا تَهِنُوا } “O halde gevşemeyin” sözünün manası: «Zayıflık göstermeyin» demektir; bu, kişinin zayıf düşmesi anlamındaki «vehane'r-racul» (وَهَنَ الرَّجُلُ) ifadesinden gelir.
وقرأ جمهور الناس: «وتدعوا» وقرأ أبو عبد الرحمن: «وتدّعوا» بشد الدال. وقرأ جمهور القراء: «إلى السلم» بفتح السين. وقرأ حمزة وأبو بكر عن عاصم: «إلى السلم» بكسر السين. وهي قراءة الحسن وأبي رجاء والأعمش وعيسى وطلحة وهو بمعنى المسالمة. وقال الحسن بن أبي الحسن وفرقة ممن كسر السين إنه بمعنى إلى الإسلام، أي لا تهنوا وتكونوا داعين إلى الإسلام فقط دون مقاتلين بسببه. وقال قتادة معنى الآية: لا تكونوا أول الطائفتين ضرعت للأخرى.
İnsanların cumhuru «وَتَدْعُوا» (ve çağırmayın) şeklinde, Ebû Abdirrahmân ise dâl harfinin şeddesiyle «وَتَدَّعُوا» şeklinde okumuştur. Kıraat imamlarının cumhuru sîn harfinin fethasıyla «إِلَى السَّلْمِ» şeklinde okumuştur. Hamza ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise sîn harfinin kesresiyle «إِلَى السِّلْمِ» şeklinde okumuşlardır; bu el-Hasan, Ebû Recâ, el-A'meş, Îsâ ve Talha'nın da kıraatidir ve barış (müsâleme) manasındadır. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ve sîn harfini kesreli okuyanlardan bir grup ise bunun: «İslam'a çağıranlar» manasında olduğunu, yani «gevşeyip de onun uğruna savaşmaksızın yalnızca İslam'a davet eden kimseler olmayın» demek olduğunu söylemişlerdir. Katâde ise âyetin manasının: «Diğerine boyun eğen iki gruptan ilki siz olmayın» şeklinde olduğunu söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن ملتئم مع قوله: وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها [الأنفال: ٦١] .
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu güzel bir açıklamadır ve O'nun: { وَإِنْ جَنَحُوا لِلسَّلْمِ فَاجْنَحْ لَها } “Eğer onlar barışa yanaşırlarsa sen de ona yanaş” [Enfâl: 61] âyetiyle de tam bir uyum içindedir.
وقوله: وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ يحتمل موضعين أحدهما: أن يكون في موضع الحال، المعنى: لا تهنوا وأنتم في هذه الحال. والمعنى الثاني: أن يكون إخبارا بنصره ومعونته. و «يتر» ، معناه ينقص ويذهب، ومنه قوله ﵇: «من ترك صلاة العصر فكأنما وتر أهله وماله» أي ذهب بجميع ذلك على جهة التغلب والقهر، والمعنى: لن يتركم ثواب أعمالكم وجزاء أعمالكم. واللفظة مأخوذة من الوتر الذي هو الدحل، وذهب قوم إلى أنه مأخوذ من الوتر الذي هو الفرد، المعنى لن يفردكم من ثواب أعمالكم، والأول أصح، وفسر ابن عباس وأصحابه يَتِرَكُمْ بيظلمكم.
O'nun: { وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ } “en üstün olan sizlersiniz” ifadesi iki ihtimal taşır. Birincisi: Hâl konumunda olmasıdır; mana: «Siz bu haldeyken gevşemeyin» demektir. İkinci mana ise: O'nun yardım ve desteğini bildiren bir haber olmasıdır. «يَتِرَ» (yetira) kelimesinin anlamı ise eksiltir ve yok eder demektir. Nitekim Peygamber aleyhisselâm'ın: «İkindi namazını terk eden kimse, sanki ailesi ve malı elinden zorla çekilip alınmış (vutira) gibidir» hadisi de bu köktendir; yani üstünlük ve zor kullanma yoluyla tüm bunların yok olup gitmesidir. Mana: «Amellerinizin sevabını ve amellerinizin karşılığını asla eksiltmeyecektir» demektir. Bu kelime, hasar/haksızlık manasına gelen el-vitr (el-vithu/ed-dahl) kökünden türemiştir. Bir topluluk ise bunun tek kılmak anlamına gelen el-vitr kökünden türediğini ve manasının «Sizi amellerinizin sevabından tek/mahrum bırakmayacaktır» olduğunu savunmuştur; ancak birinci görüş daha sahihtir. İbn Abbâs ve arkadaşları { يَتِرَكُمْ } ifadesini «size haksızlık etmez» şeklinde tefsir etmişlerdir.
قوله ﷿:
Yüce Allah'ın buyruğu:
[سورة محمد (٤٧) : الآيات ٣٦ الى ٣٨]
[Muhammed Suresi (47), Âyetler: 36-38]
إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ (٣٧) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ (٣٨)
{ إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ وَلا يَسْئَلْكُمْ أَمْوالَكُمْ (٣٦) إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا وَيُخْرِجْ أَضْغانَكُمْ (٣٧) ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ تُدْعَوْنَ لِتُنْفِقُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَمِنْكُمْ مَنْ يَبْخَلُ وَمَنْ يَبْخَلْ فَإِنَّما يَبْخَلُ عَنْ نَفْسِهِ وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ وَإِنْ تَتَوَلَّوْا يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ ثُمَّ لا يَكُونُوا أَمْثالَكُمْ (٣٨) } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir. Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir ve sizden mallarınızı [tamamen] istemez. (36) Eğer onları sizden ister de sizi zorlarsa cimrilik edersiniz ve kinlerinizi ortaya çıkarır. (37) İşte sizler, Allah yolunda infak etmeye çağrılan kimselersiniz; içinizden kiminiz cimrilik ediyor. Kim cimrilik ederse ancak kendi nefsi aleyhine cimrilik etmiş olur. Allah zengindir, sizler ise fakirsiniz. Eğer yüz çevirirseniz, yerinize sizden başka bir topluluk getirir; sonra onlar sizin gibi olmazlar. (38)”
قوله تعالى: إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ تحقير لأمر الدنيا، أي فلا تهنوا في الجهاد بسببها، ووصفها باللعب واللهو هو على أنها وما فيها مما يختص بها لعب، وإلا ففي الدنيا ما ليس بلعب ولا لهو، وهو الطاعة وأمر الآخرة وما جرى مجراه.
Yüce Allah'ın: { إِنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ } “Dünya hayatı ancak bir oyun ve bir eğlencedir” sözü, dünya işini küçük ve değersiz görmeyi ifade eder; yani onun yüzünden cihatta gevşeklik göstermeyin. Dünyanın oyun ve eğlence olarak nitelendirilmesi, bizzat kendisi ve içinde sırf ona ait olan şeyler bakımındandır; yoksa dünyada oyun ve eğlence olmayan şeyler de vardır ki onlar da itaat, ahiret işi ve bu minvaldeki şeylerdir.
وقوله تعالى: وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ معناه هذا هو المطلوب منكم لا غيره، لا تسألون أموالكم أن تنفقوها في سبيل الله. وقال سفيان بن عيينة: لا يسألكم كثيرا من أموالكم إحفاء إنما يسألكم غيضا من فيض ربع العشر فطيبوا أنفسكم، ثم قال تعالى منبها على خلق ابن آدم إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا والإحفاء هو أشد السؤال وهو المخجل المخرج ما عند المسئول كرها، ومنه حفاء الرجل.
Yüce Allah'ın: { وَإِنْ تُؤْمِنُوا وَتَتَّقُوا يُؤْتِكُمْ أُجُورَكُمْ } “Eğer iman eder ve sakınırsanız, O size mükâfatlarınızı verir” sözünün manası: Sizden istenen başkası değil yalnızca budur; mallarınızı Allah yolunda [tamamen] infak etmeniz istenmemektedir. Süfyân b. Uyeyne şöyle demiştir: «Sizi sıkboğaz ederek mallarınızın çoğunu istemez; aksine bol maldan az bir şeyi, kırkta birini ister; öyleyse gönlünüzü ferah tutun.» Daha sonra Yüce Allah âdemoğlunun tabiatına dikkat çekerek: { إِنْ يَسْئَلْكُمُوها فَيُحْفِكُمْ تَبْخَلُوا } “Eğer onları sizden ister de sizi zorlarsa cimrilik edersiniz” buyurmuştur. İhfâ (إِحْفَاء), istemede aşırı gitmektir; yani istenen kimsede bulunanı zorla ve utandırarak ortaya çıkaran en şiddetli isteme şeklidir. Yalınayak yürümek (hıfâu'r-racul) ifadesi de buradan gelir.
والتحفي من البحث عن الشيء. وقوله: تَبْخَلُوا جزم على جواب شرط.
Tahaffî (التَّحَفِّي) ise bir şeyi araştırıp deşelemekten gelir. { تَبْخَلُوا } ifadesi şartın cevabı olduğu için meczumdur.
وقرأ جمهور القراء: «ويخرج» جزما على تَبْخَلُوا. وقرأ عبد الوارث عن أبي عمرو: «ويخرج» بالرفع على القطع، بمعنى هو يخرج، وحكاها أبو حاتم عن عيسى وقرأت فرقة: وَبالنصب على معنى:
Kıraat imamlarının cumhuru { تَبْخَلُوا } üzerine atıfla meczum olarak «وَيُخْرِجْ» şeklinde okumuştur. Abdülvâris, Ebû Amr'dan; «o çıkarır» manasında istînâf (kesinti) yoluyla merfû olarak «وَيُخْرِجُ» şeklinde okumuştur; Ebû Hâtim de bunu Îsâ'dan rivayet etmiştir. Bir topluluk ise mansub olarak «وَيُخْرِجَ» şeklinde okumuştur; bu takdirde mana:
يكن بخل وإخراج، فلما جاءت العبارة بفعل دل على أن التي مع الفعل بتأويل المصدر الذي هو الإخراج، والفاعل في قوله: وَيُخْرِجْ على كل الاختلافات يحتمل أن يكون الله، ويحتمل أن يكون البخل الذي تضمنه اللفظ، ويحتمل أن يكون السؤال الذي يتضمنه اللفظ أيضا. وقرأ ابن عباس ومجاهد وابن سيرين وابن محيصن وأيوب: «يخرج» بفتح الياء «أضغانكم» رفعا على أنها فاعلة وروي عنهم: «وتخرج» بضم التاء وفتح الراء على ما لم يسم فاعله.
«Cimrilik ve [kinlerin] ortaya çıkması bir arada bulunur» şeklindedir; ifade fiil olarak geldiğinde, fiille birlikte olan edatın masdar tevilinde olduğuna ve bunun da «ihrâc» (ortaya çıkarma) olduğuna delalet eder. { وَيُخْرِجْ } ifadesindeki fail, bütün ihtilaflara göre; Allah olması, lafzın içerdiği cimrilik olması veya yine lafzın içerdiği isteme (istihfâ) eylemi olması muhtemeldir. İbn Abbâs, Mücâhid, İbn Sîrîn, İbn Muhaysın ve Eyyûb yâ harfinin fethasıyla «يَخْرُجُ» ve fâil olarak merfû kılıp «أَضْغَانُكُمْ» şeklinde okumuşlardır. Onlardan meçhul fiil kalıbında, tâ harfinin zammesi ve râ harfinin fethasıyla «وَتُخْرَجُ» şeklinde okunduğu da rivayet edilmiştir.
وقرأ يعقوب: «ونخرج» بضم النون وكسر الراء «أضغانكم» نصبا. والأضغان كما قلنا معتقدات السوء، وهذا الذي كان يخاف أن يعتري المسلمين هو الذي تقرب به محمد بن مسلمة إلى كعب بن الأشرف حين قال له: إن هذا الرجل قد أكثر علينا وطلب منا الأموال ثم وقف تعالى عباده المؤمنين على جهة التوبيخ لبعضهم ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ وكرر هاء التنبيه تأكيدا.
Ya'kûb ise nûn harfinin zammesi ve râ harfinin kesresiyle «وَنُخْرِجْ» ve mansub olarak «أَضْغَانَكُمْ» şeklinde okumuştur. Adğân (أَضْغَان) ise belirttiğimiz gibi kötü inançlar, kin ve gizli düşmanlıklardır. Müslümanların başına gelmesinden korkulan bu durum, Muhammed b. Mesleme'nin Ka'b b. el-Eşref'e: «Bu adam bizi çok zorladı ve bizden mallar istedi» derken ona yanaşmak için kullandığı şeydir. Daha sonra Yüce Allah bir kısım mümin kullarını azarlama üslubuyla: { ها أَنْتُمْ هؤُلاءِ } “İşte sizler” buyurarak durdurmuş ve pekiştirme amacıyla tenbîh «hâ»sını tekrarlamıştır.
وقوله: عَنْ نَفْسِهِ يحتمل معنيين، أحدهما: فإنما يبخل عن شح نفسه، والآخر أن يكون بمنزلة على، لأنك تقول: بخلت عليك وبخلت عنك، بمعنى: أمسكت عنك.
O'nun: { عَنْ نَفْسِهِ } “kendi nefsi aleyhine” sözü iki manayı muhtemel kılar: Birincisi; ancak kendi nefsinin hırs ve cimriliğinden ötürü cimrilik eder. Diğeri ise «عَلَى» (aleyhine) manasında olmasıdır; çünkü «bana vermedin / cimrilik ettin» anlamında «bahlitu aleyke» ve «bahlitu anke» dersin ki bu «senden esirgedim» demektir.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ معنى مطرد في قليل الأشياء وكثيرها.
Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ الْغَنِيُّ وَأَنْتُمُ الْفُقَراءُ } “Allah zengindir, sizler ise fakirsiniz” sözü, az veya çok her şey hakkında geçerli ve süreğen bir hakikattir.
وقوله تعالى: يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ قيل الخطاب لقريش، والقوم الغير هم أهل المدينة. وقال عبد الرحمن بن جبير وشريح بن عبيد: الخطاب لمن حضر المدينة. والقوم الغير: فارس. وروى أبو هريرة أن رسول الله ﷺ سئل عن هذا وكان سلمان إلى جنبه فوضع يده على فخذه وقال: قوم هذا، لو كان الدين بالثريا لناله رجال من أهل فارس.
Yüce Allah'ın: { يَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَيْرَكُمْ } “Yerinize sizden başka bir topluluk getirir” sözü hakkında; hitabın Kureyş'e olduğu, başka topluluğun ise Medineliler olduğu söylenmiştir. Abdurrahman b. Cübeyr ve Şüreyh b. Ubeyd ise: «Hitap Medine'de bulunanlaradır; başka topluluk ise Farslılardır» demişlerdir. Ebû Hüreyre'den rivayet edildiğine göre, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bu [topluluk] soruldu; Selmân da onun yanı başındaydı, elini onun uyluğuna koydu ve şöyle buyurdu: «Bunun kavmidir. Şayet din Süreyyâ yıldızında olsaydı, Fars ehlinden birtakım adamlar mutlaka ona ulaşırlardı.»
وقوله: أَمْثالَكُمْ معناه في الخلاف والتولي والبخل بالأموال ونحو هذا، وحكى الثعلبي أن القوم الغير: هم الملائكة.
O'nun: { أَمْثالَكُمْ } “sizin gibi” sözünün manası: Muhalefet etmekte, yüz çevirmekte, mallar konusunda cimrilik yapmakta ve benzeri hususlarda [sizin gibi olmazlar] demektir. es-Sa'lebî, başka topluluğun melekler olduğuna dair rivayeti de aktarmıştır.
نجز تفسير سورة القتال، والحمد لله رب العالمين، وصلى الله على سيدنا ومولانا محمد وعلى آله وصحبه وسلم تسليما.
Kıtâl Suresi'nin tefsiri bitti. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a hamdolsun. Efendimiz ve Mevlâmız Muhammed'e, onun âline ve ashâbına çokça salât ve selâm olsun.