Binûn

Fetih Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قوله تعالى: وَعَدَكُمُ اللَّهُ الآية مخاطبة للمؤمنين ووعد بجميع المغانم التي أخذها المسلمون ويأخذونها إلى يوم القيامة، قاله مجاهد وغيره.

Yüce Allah'ın: { وَعَدَكُمُ اللَّهُ } “Allah size vaad etti...” ayeti müminlere bir hitap ve Müslümanların kıyamet gününe kadar aldığı ve alacağı bütün ganimetlere yönelik bir vaaddir; bunu Mücâhid ve başkaları söylemiştir.

وقوله: فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ يريد خيبر، وقال زيد بن أسلم وابنه، المغانم الكثيرة: خيبر، و: هذِهِ إشارة إلى البيعة والتخلص من أمر قريش، وقاله ابن عباس: وقوله وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ يريد من ولي عورة المدينة بعد خروج النبي ﷺ والمؤمنين منها، وذلك أنه كان من أحياء العرب ومن اليهود من يعادي وكانت قد أمكنتهم فرصة فكفهم الله عن ذراري المسلمين وأموالهم، وهذه للمؤمنين العلامة على أن الله ينصرهم ويلطف لهم، قاله قتادة. وحكى الثعلبي أنه قال: كف الله غطفان ومن معها عن النبي ﷺ حين جاؤوا لنصر أهل خيبر، وذكره النقاش وقال الثعلبي أيضا عن بعضهم إنه أراد كف قريش.

[Allah'ın]: { فَعَجَّلَ لَكُمْ هذِهِ } “bunu size çarçabuk verdi” buyruğuyla Hayber kastedilmektedir. Zeyd b. Eslem ve oğlu; bol ganimetlerin Hayber, { هذِهِ } “bunu” ifadesinin ise biate ve Kureyş meselesinden kurtulmaya işaret olduğunu söylemişlerdir. İbn Abbâs da böyle demiştir. [Allah'ın]: { وَكَفَّ أَيْدِيَ النَّاسِ عَنْكُمْ } “ve insanların ellerini sizden çekti” buyruğuyla, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve müminlerin Medine'den çıkışından sonra şehrin savunmasız kalan kısımlarını gözetleyen kimseler kastedilmektedir. Şöyle ki, Arap kabilelerinden ve Yahudilerden düşmanlık besleyenler vardı ve ellerine bir fırsat geçmişti; fakat Allah onları Müslümanların çocuklarından ve mallarından menetti. Müminler için bu, Allah'ın kendilerine yardım edeceğine ve lütufta bulunacağına dair bir alamettir; bunu Katâde söylemiştir. es-Sa'lebî, onun şöyle dediğini nakletmiştir: Allah, Hayber ehline yardım etmek için geldiklerinde Gatafân'ı ve beraberindekileri Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den menetti. Bunu en-Nakkâş da zikretmiştir. es-Sa'lebî ayrıca bazılarından, bununla Kureyş'in engellenmesinin kastedildiğini nakletmiştir.

وقوله: وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها قال عبد الله بن عباس: الإشارة إلى بلاد فارس والروم. وقال الضحاك: الإشارة إلى خيبر. وقال قتادة والحسن: الإشارة إلى مكة، وهذا هو القول الذي يتسق معه المعنى ويتأيد.

[Allah'ın]: { وَأُخْرى لَمْ تَقْدِرُوا عَلَيْها } “Henüz güç yetiremediğiniz başka ganimetler de vardır” buyruğu hakkında Abdullah b. Abbâs: Bu işaret Fars ve Rum ülkelerinedir, demiştir. ed-Dahhâk: Bu işaret Hayber'edir, demiştir. Katâde ve el-Hasan ise: Bu işaret Mekke'yedir, demişlerdir; anlamın kendisiyle uyumlu olduğu ve desteklendiği görüş de budur.

وقوله: قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها معناه بالقدرة والقهر لأهلها، أي قد سبق في علمه ذلك وظهر فيها أنهم لم يقدروا عليها.

[Allah'ın]: { قَدْ أَحاطَ اللَّهُ بِها } “Allah onu kuşatmıştır” buyruğunun anlamı; [Allah'ın] kudretiyle ve ahalisine üstün gelmesiyle [kuşatmasıdır], yani bu durum O'nun ilminde önceden takdir edilmiştir ve onların buna güç yetiremedikleri ortaya çıkmıştır.

وقوله: وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ إشارة إلى قريش ومن والاها في تلك السنة، قاله قتادة، وفي هذا تقوية لنفوس المؤمنين، وقال بعض المفسرين: أراد الروم وفارس.

[Allah'ın]: { وَلَوْ قاتَلَكُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوَلَّوُا الْأَدْبارَ } “Eğer kâfir olanlar sizinle savaşsalardı, arkalarına dönüp kaçarlardı” buyruğu, o yıl Kureyş'e ve onlara tabi olanlara bir işarettir; bunu Katâde söylemiştir. Bunda müminlerin maneviyatını güçlendirme vardır. Bazı müfessirler ise: Bununla Rum ve Fars kastedilmiştir, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذا ضعيف، وإنما الإشارة إلى العدو الأحضر.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu zayıftır; işaret ancak hazırda bulunan düşmanadır.

وقوله: سُنَّةَ اللَّهِ إشارة إلى وقعة بدر، وقيل إشارة إلى عادة الله من نصر الأنبياء قديما، ونصب سُنَّةَ على المصدر، ويجوز الرفع ولم يقرأ به.

[Allah'ın]: { سُنَّةَ اللَّهِ } “Allah'ın sünneti [budur]” buyruğu Bedir savaşına bir işarettir; eskiden beri peygamberlere yardım etme şeklindeki Allah'ın adetine işaret olduğu da söylenmiştir. { سُنَّةَ } lafzı mastar (mef'ûl-i mutlak) olarak mansubdur; merfû olması da caizdir ancak bu şekilde okunmamıştır.

وقوله تعالى: وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ الآية، روي في سببها أن قريشا جمعت جماعة من فتيانها وجعلوهم مع عكرمة بن أبي جهل وخرجوا يطلبون غرة في عسكر رسول الله ﷺ، واختلف الناس في عدد هؤلاء اختلافا متفاوتا، فلذلك اختصرته فلما أحس بهم المسلمون بعث رسول الله ﷺ في أثرهم خالد بن الوليد وسماه حينئذ سيف الله في جملة من المسلمين، ففروا أمامهم حتى أدخلوهم بيوت مكة وأسروا منهم جملة، فسيقوا إلى رسول الله ﷺ فمن عليهم وأطلقهم، فهذا هو أن كف الله أيديهم عن المسلمين بالرعب وكف أيدي المسلمين عنهم بالنهي في بيوت مكة وغيرها وذلك هو «بطن مكة» . وقال قتادة: أسر النبي الله ﷺ هذه الجملة بالحديبية عند عسكره ومن عليهم، وذلك هو «بطن مكة» . قال النقاش: الحرام كله مَكَّةَ، والظفر عليهم هو أسر من أسر منهم، وباقي الآية تحريض على العمل الصالح، لأن من استشعر أن الله يبصر عمله أصلحه.

Yüce Allah'ın: { وَهُوَ الَّذِي كَفَّ أَيْدِيَهُمْ } “O, onların ellerini [sizden] çekendir...” ayetinin nüzul sebebi hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Kureyş, gençlerinden bir topluluk toplamış ve onları İkrime b. Ebî Cehl'in emrine vererek Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ordusuna karşı bir gaflet ânı kollamak üzere çıkarmıştı. İnsanlar bunların sayısı hakkında oldukça farklı rivayetler nakletmişlerdir; bu yüzden onu özetledim. Müslümanlar onları fark edince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, arkalarından Müslümanlardan oluşan bir grubun başında -ki o sırada ona Seyfullah (Allah'ın kılıcı) adını vermişti- Hâlid b. el-Velîd'i gönderdi. Onlar Müslümanların önünden kaçtılar, nihayet Müslümanlar onları Mekke evlerine soktular ve onlardan bir grubu esir aldılar. Bunlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e getirildiler; o da onlara lütufta bulunup serbest bıraktı. İşte bu, Allah'ın korku salarak onların ellerini Müslümanlardan çekmesi, Mekke evlerinde ve başka yerlerde nehiy ile Müslümanların ellerini de onlardan çekmesidir; «Mekke'nin bağrı» da budur. Katâde ise: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu grubu Hudeybiye'de ordusunun yanında esir aldı ve onlara lütufta bulunup serbest bıraktı, «Mekke'nin bağrı» işte budur, demiştir. en-Nakkâş: Harem'in tamamı Mekke'dir, onlara karşı zafer kazanılması ise onlardan esir alınanların esir edilmesidir, demiştir. Ayetin geri kalanı salih amele teşviktir; zira Allah'ın amelini gördüğünü hisseden kimse onu ıslah eder.

وقرأ الجمهور من القراء: «بما تعملون» بالتاء على الخطاب. وقرأ أبو عمرو وحده: «بما يعملون» بالياء على ذكر الكفار وتهددهم.

Kurrâ cumhûru hitap olarak te harfiyle «bimâ ta'melûn» şeklinde okumuştur. Yalnızca Ebû Amr ise kâfirleri anmak ve onları tehdit etmek üzere ye harfiyle «bimâ ya'melûn» şeklinde okumuştur.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kelâmı:

[سورة الفتح (٤٨) : الآيات ٢٥ الى ٢٦]

[Fetih Suresi (48), Ayetler 25-26]

هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٢٥) إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦)

{ هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ وَالْهَدْيَ مَعْكُوفاً أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ وَنِساءٌ مُؤْمِناتٌ لَمْ تَعْلَمُوهُمْ أَنْ تَطَؤُهُمْ فَتُصِيبَكُمْ مِنْهُمْ مَعَرَّةٌ بِغَيْرِ عِلْمٍ لِيُدْخِلَ اللَّهُ فِي رَحْمَتِهِ مَنْ يَشاءُ لَوْ تَزَيَّلُوا لَعَذَّبْنَا الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْهُمْ عَذاباً أَلِيماً (٢٥) إِذْ جَعَلَ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي قُلُوبِهِمُ الْحَمِيَّةَ حَمِيَّةَ الْجاهِلِيَّةِ فَأَنْزَلَ اللَّهُ سَكِينَتَهُ عَلى رَسُولِهِ وَعَلَى الْمُؤْمِنِينَ وَأَلْزَمَهُمْ كَلِمَةَ التَّقْوى وَكانُوا أَحَقَّ بِها وَأَهْلَها وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً (٢٦) } “Onlar inkâr eden, sizi Mescid-i Haram'dan ve alıkonulmuş kurbanlıkları yerlerine ulaşmaktan alıkoyanlardır. Şayet [Mekke'de] kendilerini tanımadığınız için çiğneyip de bu yüzden bilmeyerek günaha/zarara girmenize sebep olacak mümin erkekler ve mümin kadınlar olmasaydı [Mekke'ye girmenize izin verirdik]. Allah, dilediğini rahmetine eriştirmek için [böyle yaptı]. Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı, içlerinden inkâr edenleri elbette acı bir azapla cezalandırırdık. (25) Hani o inkâr edenler kalplerine taassubu, o cahiliye taassubunu yerleştirmişlerdi. Allah da elçisinin ve müminlerin üzerine sekinetini indirdi ve onlara takva kelimesini bağlayıcı kıldı. Zaten onlar buna daha layık ve buna ehil idiler. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (26)”

يريد بقوله تعالى: هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا أهل مكة الذين تقدم ذكرهم. وقوله وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ هو منعهم النبي ﷺ وأصحابه من العمرة عام الحديبية، وذلك أن رسول الله ﷺ خرج من المدينة في ذي القعدة سنة ست من الهجرة يريد العمرة وتعظيم البيت، وخرج معه بمائة بدنة، قاله النقاش، وقيل بسبعين، قاله المسور بن مخرمة ومروان بن الحكم، فلما دنا من مكة، قال أهل مكة هذا محمد الذي قد حاربنا وقتل فينا، يريد أن يدخل مكة مراغمة لنا، والله لا تركناه حتى نموت دون ذلك، فاجتمعوا لحربه، واستنجدوا بقبائل من العرب وهم الأحابيش وبعثوا فغوروا لرسول الله ﷺ المياه التي تقرب من مكة، فجاء رسول الله ﷺ حتى نزل على بئر الحديبية، وحينئذ وضع سهمه في الماء فجرى غمرا حتى كفى الجيش، ثم إن رسول الله ﷺ بعث إلى مكة عثمان، وبعث أهل مكة إليه رجالا منهم: عروة بن مسعود، وبديل بن ورقاء، وتوقف رسول الله ﷺ هناك أياما حتى سفر سهيل بن عمرو، وبه انعقد الصلح على أن ينصرف رسول الله ﷺ عنهم ويعتمر من العام القادم، فهذا كان صدهم إياه وهو مستوعب في كتب السير، فلذلك اختصرناه.

Yüce Allah: { هُمُ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Onlar inkâr edenlerdir” buyruğuyla, daha önce zikri geçen Mekke ehlini kastetmektedir. [Allah'ın]: { وَصَدُّوكُمْ عَنِ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ } “ve sizi Mescid-i Haram'dan alıkoyanlardır” buyruğu, Hudeybiye yılında Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i ve ashabını umreden engellemeleridir. Şöyle ki, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin altıncı yılı zilkade ayında umre yapmak ve Kâbe'yi tazim etmek maksadıyla Medine'den çıktı. en-Nakkâş'ın dediğine göre yanında yüz kurbanlık deveyle çıktı; Misver b. Mahreme ve Mervân b. el-Hakem'in dediğine göre ise yetmiş deve ile çıktı. Mekke'ye yaklaştığında Mekke ehli: "İşte bizimle savaşmış ve bizden adam öldürmüş olan Muhammed; bize üstün gelip burnumuzu sürtmek için Mekke'ye girmek istiyor. Vallahi bu uğurda ölünceye kadar onu bırakmayacağız!" dediler ve onunla savaşmak üzere toplandılar. Arap kabilelerinden olan Ahâbîş'ten yardım istediler ve adam gönderip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için Mekke'ye yakın suları kapattılar. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem gelip Hudeybiye kuyusuna konakladı. O sırada okunu suya soktu ve orduya yetecek kadar bol su kaynadı. Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'ye Osman'ı gönderdi; Mekke ehli de ona Urve b. Mes'ûd ve Büdeyl b. Verkâ gibi adamlar gönderdiler. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Süheyl b. Amr elçi olarak gelinceye kadar orada birkaç gün bekledi ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan geri dönmesi ve gelecek yıl umre yapması şartı üzerine sulh akdedildi. İşte onların onu alıkoyması bu idi; bu olay siyer kitaplarında etraflıca anlatılmıştır, bu sebeple biz onu özetledik.

وقرأ الجمهور: «والهدي» بسكون الدال.. وقرأ الأعرج والحسن بن أبي الحسن: «والهديّ» بكسر الدال وشد الياء، وهما لغتان، وهو معطوف على الضمير في قوله: وَصَدُّوكُمْ أي وصدوا الهدي.

Kurrâ cumhûru dâl harfinin sükûnuyla «ve'l-hedye» şeklinde okumuştur. el-A'rec ve el-Hasan b. Ebi'l-Hasan ise dâl harfinin kesresi ve yâ'nın şeddesiyle «ve'l-hediyye» şeklinde okumuşlardır; bunlar iki ayrı lehçedir. Bu kelime, { وَصَدُّوكُمْ } “sizi alıkoyanlardır” ifadesindeki zamire matuftur; yani "ve kurbanlığı da alıkoydular" demektir.

و: مَعْكُوفاً حال، ومعناه: محبوسا، تقول: عكفت الرجل عن حاجته إذا حبسته، وقد قال أبو علي:

{ مَعْكُوفاً } “alıkonulmuş” kelimesi hâldir; anlamı "hapsedilmiş" demektir. Bir kimseyi işinden alıkoyduğun zaman "akeftü'r-racüle an hâcetihî" dersin. Ebû Ali:

إن عكف لا يعرفه متعديا، وحكى ابن سيده وغيره: تعديه، وهذا العكف الذي وقع للهدي كان من قبل المشركين بصدهم، ومن قبل المسلمين لرؤيتهم ونظرهم في أمرهم فحبسوا هديهم. وأَنْ في قوله:

"Akafe" fiilinin geçişli olduğunu bilmediğini söylemiştir; ancak İbn Sîde ve başkaları bunun geçişli olduğunu nakletmişlerdir. Kurbanlık için meydana gelen bu alıkonulma, engel olmaları sebebiyle müşrikler tarafından; durumlarını değerlendirip kurbanlıklarını tutmaları sebebiyle de Müslümanlar tarafından olmuştur. [Ayetin]:

أَنْ يَبْلُغَ يحتمل أن يعمل فيها الصد، كأنه قال: وصدوا الهدي كراهة أن أو عن أن، ويحتمل أن يعمل فيها العكف فتكون مفعولا من أجله، أي الهدي المحبوس لأجل أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ، ومَحِلَّهُ مكة.

{ أَنْ يَبْلُغَ } “ulaşmaktan” kısmındaki { أَنْ } edatında engelleme fiilinin amel etmiş olması muhtemeldir; sanki "ulaşmasını kerih görerek" veya "ulaşmasından kurbanlığı alıkoydular" demiş gibidir. Alıkoyma fiilinin onda amel etmiş olup mef'ûlün leh olması da muhtemeldir; yani: { أَنْ يَبْلُغَ مَحِلَّهُ } “yerine ulaşması için” hapsedilmiş kurbanlık demektir. { مَحِلَّهُ } "onun yeri" ise Mekke'dir.

وذكر الله تعالى العلة في أن صرف المسلمين ولم يمكنهم من دخول مكة في تلك الوجهة، وهو أنه كان بمكة مؤمنون من رجال ونساء خفي إيمانهم، فلو استباح المسلمون بيضتها أهلكوا أولئك المؤمنين.

Yüce Allah, o seferde Müslümanları geri çevirmesinin ve Mekke'ye girmelerine imkân tanımamasının illetini zikretmiştir; o da Mekke'de imanları gizli kalmış mümin erkek ve kadınların bulunmasıydı. Şayet Müslümanlar oranın kökünü kazıyıp hakimiyet kursalardı, o müminleri de helak ederlerdi.

قال قتادة: فدفع الله عن المشركين ببركة أولئك المؤمنين، وقد يدفع بالمؤمنين عن الكفار.

Katâde: Allah, o müminlerin bereketiyle müşriklerden [azabı] savdı; nitekim bazen müminler sebebiyle kâfirlerden de [azap/bela] savılır, demiştir.

وقوله تعالى: لَمْ تَعْلَمُوهُمْ صفة للمذكورين. وقوله: أَنْ تَطَؤُهُمْ يحتمل أن تكون أَنْ بدلا من رِجالٌ، كأنه قال: ولولا قوم مؤمنون أن تطؤوهم، أي لولا وطئكم قوما مؤمنين، فهو على هذا في موضع رفع، ويحتمل أن تكون في موضع نصب بدلا من الضمير في قوله: لَمْ تَعْلَمُوهُمْ كأنه قال:

Yüce Allah'ın: { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } “kendilerini tanımadığınız” buyruğu, zikredilenlerin sıfatıdır. [Allah'ın]: { أَنْ تَطَؤُهُمْ } “çiğneyip de” buyruğundaki { أَنْ } edatının { رِجالٌ } lafzından bedel olması muhtemeldir; sanki: "Şayet çiğneyeceğiniz mümin bir topluluk olmasaydı" yani "sizin mümin bir topluluğu çiğnemeniz olmasaydı" demiş gibidir; buna göre merfû konumundadır. [Ayrıca] sanki şöyle demiş gibi { لَمْ تَعْلَمُوهُمْ } buyruğundaki zamirden bedel olarak mansub konumunda olması da muhtemeldir:

لم تعلموا وطأهم أنه وطء المؤمنين، والوطء هنا: الإهلاك بالسيف وغيره على وجه التشبيه، ومنه قول الشاعر [زهير] : [الكامل]

"Onları çiğnemenizin müminleri çiğnemek olduğunu bilmezdiniz." Buradaki vat' (çiğneme), teşbih yoluyla kılıçla ve başka yollarla helak etmektir. Şairin [Züheyr] şu beyti de bu kabildendir: [Kâmil]

ووطئتنا وطئا على حنق ... وطء المقيد ثابت الهرم

"Bizi öfkeyle öyle bir çiğnedin ki... Prangalı, yaşlı devenin [yeri] çiğneyişi gibi."

ومنه قول النبي ﷺ: «اللهم اشدد وطأتك على مضر» ، ومنه قول النبي ﷺ «إن آخر وطأة الرب يوم وج بالطائف» لأنها كانت آخر وقعة للنبي ﷺ، فيها ذكر هذا المعنى النقاش: و «المعرة» السوء والمكروه اللاصق، مأخوذ من العر والعرة وهي الجرب الصعب اللازم. واختلف الناس في تعيين هذه المعرة، فقال ابن زيد: هي المأثم وقال ابن إسحاق: هي الدية.

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Allahım, Mudar kabilesi üzerine baskını şiddetlendir» hadisi de bu kabildendir. Yine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Rabbin son ezici darbesi Taif'teki Vecc günündedir» hadisi de bundandır; çünkü bu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in içinde bulunduğu son savaştı. Bu anlamı en-Nakkâş zikretmiştir. «el-Me'arre» (مَعَرَّةٌ), insana yapışan kötülük ve hoşa gitmeyen şeydir; zorlu ve kalıcı uyuz hastalığı anlamına gelen "arr" ve "arra" kelimelerinden türetilmiştir. İnsanlar bu me'arrenin tayininde ihtilaf etmişlerdir: İbn Zeyd: O günahtır, dedi. İbn İshâk: O diyettir, dedi.

قال القاضي أبو محمد: وهذان ضعيفان، لأنه لا إثم ولا دية في قتل مؤمن مستور الإيمان من أهل الحرب.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu iki görüş de zayıftır; çünkü harbîler arasında imanı gizli kalmış bir mümini [yanlışlıkla] öldürmede ne günah ne de diyet vardır.

وقال الطبري حكاه الثعلبي: هي الكفارة. وقال منذر: المعرة: أن يعيبهم الكفار ويقولوا قتلوا أهل دينهم. وقال بعض المفسرين: هي الملام والقول في ذلك، وتألم النفس منه في باقي الزمن.

et-Taberî -es-Sa'lebî'nin kendisinden naklettiğine göre-: O kefarettir, dedi. Münzir: Me'arre; kâfirlerin onları ayıplayıp "kendi dindaşlarını öldürdüler" demeleridir, dedi. Bazı müfessirler ise: O kınama, bu hususta dedikodu yapılması ve bundan dolayı ömrün geri kalanında nefsin acı çekmesidir, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه أقوال حسان. وجواب لَوْلا محذوف تقديره: لمكناكم من دخول مكة وأيدناكم عليهم.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunlar güzel görüşlerdir. { لَوْلا } “şayet olmasaydı” edatının cevabı hazfedilmiştir; takdiri: "Sizi Mekke'ye girdirir ve onlara karşı sizi muzaffer kılardık" şeklindedir.

وقرأ الأعمش: «فتنالكم منه معرة» .

el-A'meş: «feteneleküm minhu me'arrah» şeklinde okumuştur.

واللام في قوله: لِيُدْخِلَ يحتمل أن يتعلق بمحذوف من القول، تقديره: لولا هؤلاء لدخلتم مكة، لكن شرفنا هؤلاء المؤمنين بأن رحمناهم ودفعنا بسببهم عن مكة لِيُدْخِلَ اللَّهُ: أي ليبين للناظر أن الله تعالى يدخل من يشاء في رحمته، أو ليقع دخولهم في رحمة الله ودفعه عنهم، ويحتمل أن تتعلق بالإيمان المتقدم الذكر، فكأنه قال: ولولا قوم مؤمنون آمنوا ليدخل الله من يشاء في رحمته، وهذا مذكور، لكنه ضعيف، لأن قوله: مَنْ يَشاءُ يضعف هذا التأويل.

[Allah'ın]: { لِيُدْخِلَ } “dilediğini eriştirmek için” buyruğundaki lâm harfinin, sözde hazfedilmiş bir ifadeye taalluk etmesi muhtemeldir; takdiri: "Şayet onlar olmasaydı Mekke'ye girerdiniz; fakat Allah'ın dilediğini rahmetine soktuğunu bakan kimseye açıklamak veya onların Allah'ın rahmetine girmeleri ve [azabın] onlardan savulması gerçekleşsin diye bu müminleri rahmetimize nail ederek ve onlar sebebiyle [azabı] Mekke'den savarak şereflendirdik" şeklindedir. Önceden zikredilen imana taalluk etmesi de muhtemeldir; sanki: "Şayet Allah'ın dilediğini rahmetine sokması için iman etmiş mümin bir kavim olmasaydı" demiş gibidir; bu zikredilmiştir ancak zayıftır, zira { مَنْ يَشاءُ } “dilediğini” buyruğu bu tevili zayıflatmaktadır.

ثم قال تعالى: لَوْ تَزَيَّلُوا أي لو ذهبوا عن مكة، تقول: أزلت زيدا عن موضعه إزالة، أي أذهبته، وليس هذا الفعل من زال يزول، وقد قيل هو منه.

Sonra Yüce Allah: { لَوْ تَزَيَّلُوا } “Eğer onlar birbirinden ayrılmış olsalardı” yani Mekke'den çıkıp gitselerdi buyurmuştur. Zeyd'i yerinden uzaklaştırdığın zaman "ezeltü Zeyden an mevdı'ıhî izâleten" dersin, yani onu götürdüm demektir. Bu fiil "zâle yezûlü" kökünden değildir; ondan olduğu da söylenmiştir.

وقرأ أبو حيوة وقتادة: بألف بعد الزاي، أي «لو تزايلوا» ، أي ذهب هؤلاء عن هؤلاء وهؤلاء عن هؤلاء.

Ebû Hayve ve Katâde, zây harfinden sonra bir elif ile yani «lev tezâyelû» şeklinde okumuşlardır; yani bunlar onlardan, onlar da bunlardan ayrılıp ayrılsalardı demektir.

وقوله: مِنْهُمْ لبيان الجنس إذا كان الضمير في تَزَيَّلُوا للجميع من المؤمنين والكافرين وقال النحاس: وقد قيل إن قوله: وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ الآية. يريد من في أصلاب الكافرين من سيؤمن في غابر الدهر، وحكاه الثعلبي والنقاش عن علي بن أبي طالب ﵁ عن النبي صلى الله عليه وسلم

[Ayetin]: { مِنْهُمْ } “içlerinden” kısmı, şayet { تَزَيَّلُوا } lafzındaki zamir müminler ve kâfirlerin hepsine aitse cins beyanı içindir. en-Nahhâs: { وَلَوْلا رِجالٌ مُؤْمِنُونَ } “Şayet mümin erkekler olmasaydı...” ayetiyle, kâfirlerin sulbünde olup gelecekte iman edecek kimselerin kastedildiğinin söylendiğini belirtmiştir. Bunu es-Sa'lebî ve en-Nakkâş, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den

مرفوعا. والعامل في قوله: إِذْ جَعَلَ قوله: لَعَذَّبْنَا ويحتمل أن يكون المعنى: أذكر إذ جعلنا.

merfû olarak rivayet etmişlerdir. { إِذْ جَعَلَ } “Hani yerleştirmişlerdi” ifadesindeki âmil, { لَعَذَّبْنَا } “elbette cezalandırırdık” fiilidir. Anlamın "yerleştirdiğimiz zamanı hatırla" şeklinde olması da muhtemeldir.

و: الْحَمِيَّةَ التي جعلوها هي حمية أهل مكة في الصد، قال الزهري: وحمية سهيل ومن شاهد عقد الصلح في أن منعوا أن يكتب بسم الله الرحمن الرحيم، ولجوا حتى كتب باسمك اللهم، وكذلك منعوا أن يثبت: هذا ما قاضى عليه محمد رسول الله. ولجوا حتى قال ﷺ لعلي: امح واكتب:

[Kalplerine] koydukları { الْحَمِيَّةَ } "taassup", Mekke ehlinin [Müslümanları Kâbe'den] alıkoyma konusundaki taassubudur. ez-Zührî şöyle demiştir: Süheyl'in ve sulh antlaşmasına şahit olanların taassubu, "Bismillâhirrahmânirrahîm" yazılmasına engel olmaları ve "Bismikellâhumme" yazılıncaya kadar inat etmeleridir. Aynı şekilde "Bu, Allah'ın Resûlü Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır" ibaresinin yazılmasına engel oldular ve inat ettiler; nihayet sallallâhu aleyhi ve sellem Ali'ye: "Sil ve şöyle yaz:

هذا ما قاضى عليه محمد بن عبد الله الحديث وجعلها تعالى «حمية جاهلية» ، لأنها كانت بغير حجة وفي غير موضعها، لأن رسول الله ﷺ لو جاءهم محاربا لعذرهم في حميتهم، وإنما جاء معظما للبيت لا يريد حربا، فكانت حميتهم جاهلية صرفا. والسكينة هي الطمأنينة إلى أمر رسول الله ﷺ والثقة بوعد الله والطاعة وزوال الأنفة التي لحقت عمر وغيره.

'Bu, Abdullah oğlu Muhammed'in üzerinde uzlaştığı şartlardır'" buyurdu -hadis-. Yüce Allah onu "cahiliye taassubu" kılmıştır; çünkü bu haksız yere ve yersiz bir taassuptu. Zira Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara savaşçı olarak gelseydi taassuplarında mazur görülürlerdi; oysa o savaş istemeyerek sadece Beytullah'ı tazim etmek üzere gelmişti; dolayısıyla onların taassubu sırf cahiliyeydi. Sekinet ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in emrine mutmain olmak, Allah'ın vaadine güvenmek, itaat etmek ve Ömer ile başkalarına arız olan öfkenin zeval bulmasıdır.

و: كَلِمَةَ التَّقْوى قال الجمهور: هي لا إله إلا الله، وروي ذلك عن النبي ﷺ.

[Allah'ın]: { كَلِمَةَ التَّقْوى } “takva kelimesi” buyruğu hakkında cumhûr: O "Lâ ilâhe illallâh"tır, demiş ve bu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilmiştir.

وقال عطاء بن أبي رباح: هي لا إله إلا الله وحده لا شريك له، له الملك وله الحمد وهو على كل شيء قدير. وقال أبو هريرة وعطاء الخراساني: هي لا إله إلا الله محمد رسول الله. وقال علي بن أبي طالب:

Atâ b. Ebî Rebâh: O "Lâ ilâhe illallâhu vahdehû lâ şerîke leh, lehu'l-mülkü ve lehu'l-hamdü ve hüve alâ külli şey'in kadîr"dir, dedi. Ebû Hureyre ve Atâ el-Horasânî: O "Lâ ilâhe illallâh Muhammedün Resûlullâh"tır, dediler. Ali b. Ebî Tâlib:

هي لا إله إلا الله والله أكبر، وحكاه الثعلبي عن ابن عمر.

O "Lâ ilâhe illallâhu vallâhu ekber"dir, dedi. es-Sa'lebî bunu İbn Ömer'den de nakletmiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه كلها أقوال متقاربة حسان، لأن هذه الكلمة تقي النار، فهي كَلِمَةَ التَّقْوى.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bunların hepsi birbirine yakın ve güzel görüşlerdir; çünkü bu kelime ateşten korur, dolayısıyla { كَلِمَةَ التَّقْوى } "takva kelimesi"dir.

وقال الزهري عن المسور ومروان: كَلِمَةَ التَّقْوى المشار إليها هي بسم الله الرحمن الرحيم وهي التي أباها كفار قريش، فألزمها الله المؤمنين وجعلهم أَحَقَّ بِها قال القاضي أبو محمد: ولا إله إلا الله أحق باسم: كَلِمَةَ التَّقْوى. من: بسم الله الرحمن الرحيم.

ez-Zührî, el-Misver ve Mervân'dan şöyle rivayet etmiştir: İşaret edilen { كَلِمَةَ التَّقْوى } "takva kelimesi", Kureyş kâfirlerinin kabul etmediği "Bismillâhirrahmânirrahîm"dir. Allah onu müminlere bağlayıcı kılmış ve onları { أَحَقَّ بِها } “buna daha layık” yapmıştır. Kadı Ebû Muhammed der ki: "Lâ ilâhe illallâh", "Bismillâhirrahmânirrahîm"e göre { كَلِمَةَ التَّقْوى } "takva kelimesi" ismine daha layıktır.

وفي مصحف ابن مسعود: «وكانوا أهلها وأحق بها» . والمعنى: كانوا أهلها على الإطلاق في علم الله وسابق قضائه لهم، وقيل أَحَقَّ بِها من اليهود والنصارى في الدنيا، وقيل أهلها في الآخرة بالثواب.

İbn Mes'ûd'un mushafında: «ve kânû ehlehâ ve ehakka bihâ» şeklindedir. Anlamı: Allah'ın ilminde ve onlar hakkındaki ezeli takdirinde mutlak olarak onun ehli idiler demektir. Dünyada Yahudi ve Hristiyanlardan { أَحَقَّ بِها } “buna daha layık” oldukları, ahirette ise sevap ile onun ehli oldukları da söylenmiştir.

وقوله تعالى: وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً إشارة إلى علمه بالمؤمنين الذين دفع عن كفار قريش بسببهم وإلى علمه بوجه المصلحة في صلح الحديبية، فيروى أنه لما انعقد، أمن الناس في تلك المدة الحرب والفتنة، وامتزجوا، وعلت دعوة الإسلام، وانقاد إليه كل من كان له فهم من العرب، وزاد عدد الإسلام أضعاف ما كان قبل ذلك.

Yüce Allah'ın: { وَكانَ اللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيماً } “Allah her şeyi hakkıyla bilendir” buyruğu, Kureyş kâfirlerinden kendileri sebebiyle [azabın] savulduğu müminleri bilmesine ve Hudeybiye sulhundaki maslahat yönünü bilmesine bir işarettir. Rivayet edildiğine göre bu antlaşma yapılınca insanlar o süre zarfında savaştan ve fitneden emin oldular, birbirleriyle kaynaştılar, İslam daveti yükseldi, Araplardan aklı başında olan herkes ona boyun eğdi ve Müslümanların sayısı bundan öncekine göre katbekat arttı.

قال القاضي أبو محمد: ويقتضي ذلك أن رسول الله ﷺ كان في عام الحديبية في أربع عشرة مائة، ثم سار إلى مكة بعد ذلك بعامين في عشرة آلاف فارس ﷺ.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu durum, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in Hudeybiye yılında bin dört yüz kişiyle olduğunu, bundan iki yıl sonra ise Mekke'ye on bin süvariyle yürüdüğünü iktiza eder sallallâhu aleyhi ve sellem.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın kelâmı:

[سورة الفتح (٤٨) : الآيات ٢٧ الى ٢٩]

[Fetih Suresi (48), Ayetler 27-29]

لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً (٢٧) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩)

{ لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ لا تَخافُونَ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا فَجَعَلَ مِنْ دُونِ ذلِكَ فَتْحاً قَرِيباً (٢٧) هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَدِينِ الْحَقِّ لِيُظْهِرَهُ عَلَى الدِّينِ كُلِّهِ وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (٢٨) مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ وَالَّذِينَ مَعَهُ أَشِدَّاءُ عَلَى الْكُفَّارِ رُحَماءُ بَيْنَهُمْ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً يَبْتَغُونَ فَضْلاً مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ أَخْرَجَ شَطْأَهُ فَآزَرَهُ فَاسْتَغْلَظَ فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ وَعَدَ اللَّهُ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْهُمْ مَغْفِرَةً وَأَجْراً عَظِيماً (٢٩) } “Andolsun ki Allah, elçisinin rüyasını hak ile doğru çıkardı. Allah dilerse, güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak, korkusuzca Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz. Fakat Allah sizin bilmediğinizi bildi de bundan önce yakın bir fetih verdi. (27) O, dinini bütün dinlere üstün kılmak için elçisini hidayet ve hak din ile gönderendir. Şahit olarak Allah yeter. (28) Muhammed Allah'ın elçisidir. Onun beraberindekiler de kâfirlere karşı şiddetli, kendi aralarında merhametlidirler. Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün; Allah'tan bir lütuf ve rıza isterler. Onların nişanları yüzlerindeki secde izidir. İşte bu, onların Tevrat'taki misalleridir. İncil'deki misalleri ise filizini çıkarmış, derken onu güçlendirmiş, kalınlaşmış ve gövdesi üzerinde dimdik durmuş, ekincileri hayran bırakan bir ekin gibidir. [Allah bunları] kâfirleri onlarla öfkelendirmek için [böyle yaptı]. Allah, onlardan inanıp salih amel işleyenlere bir bağışlanma ve büyük bir mükâfat vaad etmiştir. (29)”

روي في تفسير هذه الآية، أن رسول الله ﷺ رأى في منامه عند خروجه إلى العمرة أنه يطوف بالبيت هو وأصحابه، بعضهم محلقون وبعضهم مقصرون. وقال مجاهد: أرى ذلك بالحديبية، فأخبر الناس بهذه الرُّؤْيا، ووثق الجميع بأن ذلك يكون في وجهتهم تلك، وقد كان سبق في علم الله تعالى أن ذلك يكون. لكن ليس في تلك الجهة. وروي أن رؤياه إنما كانت أن ملكا جاءه فقال له:

Bu ayetin tefsirinde şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem umreye çıkışında rüyasında kendisinin ve ashabının -kimisi saçlarını tıraş etmiş, kimisi kısaltmış olarak- Kâbe'yi tavaf ettiklerini gördü. Mücâhid: Bu rüya ona Hudeybiye'de gösterildi, demiştir. Resûlullah bu rüyayı insanlara haber verdi ve herkes bunun o seferlerinde gerçekleşeceğine kesin olarak inandı. Oysa Allah Teâlâ'nın ilminde bunun gerçekleşeceği, ancak o seferde olmayacağı önceden takdir edilmişti. Onun rüyasının şöyle olduğu da rivayet edilmiştir: Bir melek gelip ona:

لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ، وإنه بهذا أعلم الناس فلما قضى الله في الحديبية بأمر الصلح، وأخذ رسول الله ﷺ في الصد، وقال المنافقون: وأين الرؤيا؟ ووقع في نفوس المسلمين شيء من ذلك، فأنزل الله تعالى: لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ. و: صَدَقَ هذه تتعدى إلى مفعولين، تقول صدقت زيدا الحديث: واللام في: لَتَدْخُلُنَّ لام القسم الذي تقتضيه صَدَقَ لأنها من قبيل تبين وتحقق، ونحوها مما يعطي القسم.

{ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرامَ إِنْ شاءَ اللَّهُ آمِنِينَ مُحَلِّقِينَ رُؤُسَكُمْ وَمُقَصِّرِينَ } “Allah dilerse, güven içinde, başlarınızı tıraş etmiş ve kısaltmış olarak Mescid-i Haram'a mutlaka gireceksiniz” dedi ve Resûlullah insanlara bunu bildirdi. Hudeybiye'de Allah sulh emrini hükme bağlayıp da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem [umreden] menedilmeye başlayınca, münafıklar: "Hani rüya nerede?" dediler ve Müslümanların içine de bu hususta bir şüphe düştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيا بِالْحَقِّ } “Andolsun ki Allah, elçisinin rüyasını hak ile doğru çıkardı” ayetini indirdi. Buradaki { صَدَقَ } fiili iki mef'ûle geçer; nitekim "sadaktu Zeyden el-hadîse" dersin. { لَتَدْخُلُنَّ } kelimesindeki lâm harfi, { صَدَقَ } lafzının gerektirdiği yemin lâmıdır; çünkü o "tebeyyene" ve "tehakkaka" kabilindendir ve yemin ifade eden benzeri kelimelerdendir.

واختلف الناس في معنى الاستثناء في هذه الآية، فقال بعض المتأولين هو استثناء من الملك المخبر للنبي ﵇ في نومه، فذكر الله تعالى مقالته كما وقعت، وقال آخرون هو أخذ من الله تعالى عباده بأدبه في استعماله في كل فعل يوجب وقوعه، كان ذلك مما يكون ولا بد، أو كان مما قد يكون وقد لا يكون، وقال بعض العلماء: إنما استثنى من حيث كل واحد من الناس متى رد هذا الوعد إلى نفسه أمكن أن يتم الوعد فيه وأن لا يتم، إذ قد يموت الإنسان أو يمرض أو يغيب، وكل واحد في ذاته محتاج إلى الاستثناء، فلذلك استثنى ﷿ في الجملة، إذ فيهم ولا بد من يموت أو يمرض. وقال آخرون: استثنى لأجل قوله: آمِنِينَ لأجل إعلامه بالدخول، فكأن الاستثناء مؤخر عن موضعه، ولا فرق بين الاستثناء من أجل الأمن أو من أجل الدخول، لأن الله تعالى قد أخبر بهما ووقت الثقة بالأمرين، فالاستثناء من أيهما كان فهو استثناء من واجب. وقال قوم: إِنْ بمعنى إذ فكأنه قال: إذ شاء الله.

İnsanlar bu ayetteki istisna hakkında ihtilaf etmişlerdir: Bazı müteevviller; bu istisnanın, uykusunda Peygamber aleyhisselâm'a haber veren melekten geldiğini, Allah Teâlâ'nın da onun sözünü olduğu gibi zikrettiğini söylemişlerdir. Diğerleri; bunun, ister mutlaka gerçekleşecek şeylerden olsun ister gerçekleşmesi veya gerçekleşmemesi muhtemel şeylerden olsun, vukuunu gerektiren her fiilde kullanılmak üzere Allah Teâlâ'nın kullarına verdiği bir edep olduğunu söylemişlerdir. Bazı âlimler de şöyle demiştir: İstisna şuradan kaynaklanmaktadır: İnsanlardan her biri bu vaadi şahsına nispet ettiğinde, o vaadin kendisinde tamamlanması da tamamlanmaması da muhtemeldir; çünkü insan ölebilir, hastalanabilir veya orada bulunamayabilir. Her fert kendi şahsında istisnaya muhtaçtır; bu sebeple Aziz ve Celil olan [Allah] bunu genel olarak istisna kılmıştır; zira onların içinde mutlaka ölecek veya hastalanacak kimseler bulunacaktır. Diğerleri ise: İstisna, girişin bildirilmesi sebebiyle { آمِنِينَ } “güven içinde” ifadesinden ötürü yapılmıştır; sanki istisna asıl yerinden tehir edilmiştir. Ancak istisnanın güven sebebiyle veya giriş sebebiyle yapılması arasında fark yoktur; zira Allah Teâlâ her ikisini de haber vermiş ve her iki hususta da güven vakti tayin etmiştir. Dolayısıyla bunlardan hangisine ait olursa olsun vacip bir durumdan istisnadır. Bir topluluk ise: { إِنْ } edatı { إذ } anlamındadır; sanki "Allah dilediğinde" demiş gibidir, dediler.

قال القاضي أبو محمد: وهذا حسن في معناه، ولكن كون إِنْ بمعنى إذ غير موجود في لسان العرب، وللناس بعد في هذا الاستثناء أقوال مخلطة غير هذه، اختصرت ذكرها، لأنها لا طائل فيها.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu anlamı itibariyle güzeldir; fakat { إِنْ } edatının { إذ } anlamında olması Arap dilinde mevcut değildir. İnsanların bundan sonra bu istisna hakkında bunların dışında birtakım karışık görüşleri daha vardır; faydasız oldukları için onları zikretmeyi kısalttım.

وقرأ ابن مسعود: «إن شاء الله لا تخافون» بدل آمِنِينَ.

İbn Mes'ûd, { آمِنِينَ } yerine «in şâallâhu lâ tehâfûn» şeklinde okumuştur.

ولما نزلت هذه الآية، علم المسلمون أن تلك الرؤيا فيما يستأنفون من الزمن، واطمأنت قلوبهم

Bu ayet indiğinde Müslümanlar o rüyanın gelecek zamanda gerçekleşeceğini anladılar ve kalpleri bununla mutmain oldu,

بذلك وسكنت، وخرجت في العام المقبل، خرج رسول الله ﷺ إلى مكة في ذي القعدة سنة سبع، ودخلها ثلاثة أيام هو وأصحابه، وصدقت رؤياه ﷺ.

ve yatıştı. Ertesi yıl Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hicretin yedinci yılı Zilkade ayında Mekke'ye çıktı. Kendisi ve ashabı oraya üç gün girdiler ve onun (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyası doğru çıktı.

وقوله: فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا يريد ما قدره من ظهور الإسلام في تلك المدة ودخول الناس فيه، وما كان أيضا بمكة من المؤمنين دفع الله بهم. وقوله تعالى: مِنْ دُونِ ذلِكَ، أي من قبل ذلك وفيما يدنو إليكم.

{ فَعَلِمَ ما لَمْ تَعْلَمُوا } “Fakat O, sizin bilmediğinizi bildi” buyruğuyla, o süre zarfında İslam'ın zuhur etmesi ve insanların ona girmesi hususunda takdir ettiğini ve Mekke'de bulunup da Allah'ın kendileri vesilesiyle [savaşı] defettiği müminleri kastetmektedir. Allah Teâlâ'nın: { مِنْ دُونِ ذلِكَ } “bundan başka / bundan önce” buyruğu ise; bundan önce ve size daha yakın olan bir zamanda, demektir.

واختلف الناس في الفتح القريب، فقال كثير من الصحابة: هو بيعة الرضوان وروي عن مجاهد وابن إسحاق. أنه الصلح بالحديبية. وقد روي أن عمر بن الخطاب ﵁ قال للنبي ﷺ: أو فتح هو يا رسول الله؟ قال: نعم. وقال ابن زيد: الفتح القريب: خيبر حسبما تقدم من ذكر انصراف رسول الله ﷺ إلى فتحها. وقال قوم: الفتح القريب: فتح مكة، وهذا ضعيف، لأن فتح مكة لم يكن من دون دخول رسول الله ﷺ وأصحابه مكة، بل كان بعد ذلك بعام، لأن الفتح كان سنة ثمان من الهجرة ويحسن أن يكون الفتح هنا اسم جنس يعم كل ما وقع مما للنبي ﷺ فيه ظهور وفتح عليه. وقد حكى مكي في ترتيب أعوام هذه الأخبار عن قطرب قولا خطأ جعل فيه الفتح سنة عشر، وجعل حج أبي بكر قبل الفتح، وذلك كله تخليط وخوض فيما لم يتقنه معرفة.

İnsanlar "yakın fetih" konusunda ihtilaf etmişlerdir. Sahabenin çoğu bunun Rıdvan Biatı olduğunu söylemiştir. Mücâhid ve İbn İshâk'tan ise bunun Hudeybiye Barışı olduğu rivayet edilmiştir. Nitekim Ömer b. el-Hattâb'ın radıyallâhu anh Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Bu bir fetih midir ey Allah'ın Resûlü?" dediği, onun da: «Evet» buyurduğu rivayet edilmiştir. İbn Zeyd: Yakın fetih Hayber'dir, demiştir; nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in orayı fethetmeye yöneldiğinin zikri daha önce geçmişti. Bir topluluk ise: Yakın fetih Mekke'nin fethidir, demiştir; ancak bu zayıftır, çünkü Mekke'nin fethi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabının Mekke'ye girişinden önce değil, bilakis bundan bir yıl sonra idi; zira fetih hicretin sekizinci yılındaydı. Buradaki fethin, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için galebe ve fetih olan meydana gelmiş her şeyi kapsayan bir cins isim olması daha uygundur. Mekkî, bu haberlerin yıllarının sıralanmasında Kutrub'dan hatalı bir görüş nakletmiştir; Kutrub fethi onuncu yılda saymış ve Ebû Bekir'in haccını fetihden önce yapmıştır; bütün bunlar bir karıştırma ve iyice bilmediği bir konuya dalmadır.

وقوله ﷿: هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ الآية تعظيم لأمر رسول الله ﷺ وإعلام بأنه يظهره على جميع الأديان. ورأى بعض الناس لفظة: لِيُظْهِرَهُ تقتضي محو غيره به، فلذلك قالوا: إن هذا الخبر يظهر للوجود عند نزول عيسى ابن مريم ﵇، فإنه لا يبقى في وقته غير دين الإسلام وهو قول الطبري والثعلبي. ورأى قوم أن الإظهار هو الإعلاء وإن بقي من الدين الآخر أجزاء، وهذا موجود الآن في دين الإسلام، فإنه قد عم أكثر الأرض وظهر على كل دين.

Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { هُوَ الَّذِي أَرْسَلَ رَسُولَهُ } “Resûlünü gönderen O'dur...” ayeti, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şanını yüceltmek ve onu bütün dinlere üstün kılacağını bildirmektir. Bazı insanlar { لِيُظْهِرَهُ } lafzının onunla diğer dinlerin silinmesini gerektirdiğini düşünmüş, bu sebeple şöyle demişlerdir: Bu haber, Meryem oğlu İsa aleyhisselâm'ın inişi sırasında fiiliyata çıkacaktır; zira onun vaktinde İslam dininden başkası kalmayacaktır. Bu, Taberî ve Sa'lebî'nin görüşüdür. Bir topluluk ise izharın (üstün kılmanın), diğer dinlerden bazı kısımlar kalsa bile üstün tutmak (i'lâ) olduğunu savunmuştur. Bu durum şu anda İslam dininde mevcuttur; zira o, yeryüzünün çoğunu kaplamış ve her dine üstün gelmiştir.

وقوله تعالى: وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً معناه: شاهدا، وذلك يحتمل معنيين: أحدهما شاهدا عندكم بهذا الخبر ومعلما به. والثاني: شاهدا على هؤلاء الكفار المنكرين أمر محمد الرادين في صدره ومعاقبا لهم بحكم الشهادة، والآية على هذا وعيد للكفار الذين شاحوا في أن يكتب محمد رسول الله، فرد عليهم بهذه الآية كلها.

Allah Teâlâ'nın: { وَكَفى بِاللَّهِ شَهِيداً } “Şahit olarak Allah yeter” buyruğunun anlamı "şahit olarak" demektir. Bunun iki anlama ihtimali vardır: Birincisi, bu haber hususunda sizin yanınızda şahit ve bunu bildirici olmasıdır. İkincisi ise, Muhammed'in davasını inkâr eden ve onu reddeden bu kâfirlere karşı şahit olması ve şahitlik hükmüyle onları cezalandırmasıdır. Bu durumda ayet, "Muhammedun Resûlullah" yazılmasına cimrilik eden (karşı çıkan) kâfirlere bir tehdittir; nitekim bu ayetin tamamıyla onlara cevap verilmiştir.

وقوله تعالى: مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ قال جمهور الناس: هو ابتداء وخبر استوفي فيه تعظيم منزلة النبي ﷺ. وقوله: والَّذِينَ مَعَهُ ابتداء وخبره: أَشِدَّاءُ ورُحَماءُ خبر ثان. وقال قوم من المتأولين: مُحَمَّدٌ «ابتداء» و: رَسُولُ اللَّهِ صفة له وَالَّذِينَ عطف عليه. و: أَشِدَّاءُ خبر عن الجميع. و: رُحَماءُ خبر بعد خبر، ففي القول الأول اختص النبي ﷺ بوصفه وهؤلاء بوصفهم، وفي القول الثاني اشترك الجميع في الشدة والرحمة.

Allah Teâlâ'nın: { مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ } “Muhammed, Allah'ın elçisidir” buyruğu hakkında insanların cumhuru: Bu, mübteda (özne) ve haberdir (yüklemdir); burada Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in makamının yüceliği tastamam ifade edilmiştir, dediler. { والَّذِينَ مَعَهُ } “Onunla beraber olanlar da” ifadesi mübteda, bunun haberi { أَشِدَّاءُ } “pek çetindirler”, { رُحَماءُ } “pek merhametlidirler” ise ikinci haberdir. Müteevvillerden bir topluluk ise şöyle demiştir: { مُحَمَّدٌ } mübteda, { رَسُولُ اللَّهِ } onun sıfatı, { وَالَّذِينَ } ona matuftur. { أَشِدَّاءُ } ise hepsinin haberidir. { رُحَماءُ } haberden sonraki haberdir. Birinci görüşe göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kendi vasfıyla, onlar da kendi vasıflarıyla hususileşmiştir; ikinci görüşe göre ise hepsi şiddet ve merhamette ortak olmuşlardır.

قال القاضي أبو محمد: والأول عندي أرجح، لأنه خبر مضاد لقول الكفار لا نكتب محمد رسول الله.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Birincisi bana göre daha tercihe şayandır; çünkü o, kâfirlerin "Muhammedun Resûlullah yazmayız" sözüne karşıt bir haberdir.

وقوله: وَالَّذِينَ مَعَهُ إشارة إلى جميع الصحابة عند الجمهور، وحكى الثعلبي عن ابن عباس أن

{ وَالَّذِينَ مَعَهُ } “Onunla beraber olanlar da” buyruğu cumhura göre bütün sahabilere bir işarettir. Sa'lebî, İbn Abbas'tan nakletmiştir ki

الإشارة إلى من شهد الحديبية: ب الَّذِينَ مَعَهُ. و: أَشِدَّاءُ جمع شديد، أصله: أشدداء، أدغم لاجتماع المثلين.

{ الَّذِينَ مَعَهُ } ifadesiyle Hudeybiye'ye katılanlara işaret edilmektedir. { أَشِدَّاءُ } ise "şedîd" kelimesinin çoğuludur; aslı "eşiddâ'"dır (أشدداء), iki aynı harf bir araya geldiği için idgam yapılmıştır.

وقرأ الجمهور: «أشداء» «رحماء» بالرفع، وروى قرة عن الحسن: «أشداء» «رحماء» بنصبهما قال أبو حاتم: ذلك على الحال والخبر: تَراهُمْ. قال أبو الفتح: وإن شئت نصبت «أشداء» على المدح.

Cumhur «eşiddâu» «ruhamâu» şeklinde merfû okumuştur. Kurre'nin Hasan'dan rivayetine göre ise «eşiddâe» «ruhamâe» şeklinde her ikisini de mansûb okumuştur. Ebû Hâtim: Bu hâl üzere mansûbdur, haber ise { تَراهُمْ } kelimesidir, demiştir. Ebu'l-Feth ise: İstersen «eşiddâe» kelimesini medih (övgü) üzere nasb edersin, demiştir.

وقوله: تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً، أي ترى هاتين الحالتين كثيرا فيهم. و: يَبْتَغُونَ معناه يطلبون. وقرأ عمر وابن عبيد: «ورضوانا» بضم الراء.

{ تَراهُمْ رُكَّعاً سُجَّداً } “Onları rükû edenler, secde edenler olarak görürsün” buyruğunun anlamı; bu iki hâli onlarda çokça görürsün, demektir. { يَبْتَغُونَ } ifadesinin anlamı ise talep ederler, ararlar demektir. Ömer ve İbn Ubeyd râ harfinin zammesiyle «ve rıdvânen» (ruḍvânen) şeklinde okumuşlardır.

وقوله: سِيماهُمْ معناه: علامتهم. واختلف الناس في تعيين هذه السيما، فقال مالك بن أنس:

{ سِيماهُمْ } buyruğunun anlamı: Onların alametleri, demektir. İnsanlar bu simanın tayini konusunda ihtilaf etmişlerdir. Mâlik b. Enes şöyle demiştir:

كانت جباههم متربة من كثرة السجود في التراب، كان يبقى على المسح أثره، وقاله عكرمة. وقال أبو العالية: يسجدون على التراب لا على الأثواب. وقال ابن عباس وخالد الحنفي وعطية: هو وعد بحالهم يوم القيامة من أن الله تعالى يجعل لهم نورا مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ.

Toprakta çok secde etmekten alınları tozlanırdı, silseler de eseri kalırdı; bunu İkrime de söylemiştir. Ebûl-Âliye: Elbiseler üzerine değil, toprak üzerine secde ederlerdi, demiştir. İbn Abbas, Hâlid el-Hanefî ve Atiyye ise şöyle demişlerdir: Bu, kıyamet günündeki hallerine dair bir vaaddir; şöyle ki Allah Teâlâ onlara { مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “secde izinden” bir nur kılacaktır.

قال القاضي أبو محمد: كما يجعل غرة من أثر الوضوء الحديث، ويؤيد هذا التأويل اتصال القول بقوله: فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً كأنه قال: علامتهم في تحصيلهم الرضوان يوم القيامة: سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ. ويحتمل أن تكون السيما بدلا من قوله: فَضْلًا. وقال ابن عباس: السمت الحسن: هو السيما، وهو الخشوع خشوع يبدو على الوجه.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Nitekim hadiste geçtiği üzere abdest izinden [yüzlerinde] bir parlaklık kılacaktır. Sözün { فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْواناً } “Allah'tan bir lütuf ve rıza” buyruğuna bitişik olması da bu tevili desteklemektedir; sanki şöyle demiştir: Kıyamet gününde rızaya nail olmalarındaki alametleri { سِيماهُمْ فِي وُجُوهِهِمْ مِنْ أَثَرِ السُّجُودِ } “secde izinden yüzlerindeki simalarıdır”. Sîmâ kelimesinin { فَضْلًا } lafzından bedel olması da muhtemeldir. İbn Abbas ise: Güzel vakar sîmâdır; o da yüzde beliren huşudur, demiştir.

قال القاضي أبو محمد: وهذه حالة مكثري الصلاة، لأنها تنهاهم عن الفحشاء والمنكر، وتقل الضحك وترد النفس بحالة تخشع معها الأعضاء.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, çok namaz kılanların hâlidir; çünkü namaz onları hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar, gülmeyi azaltır ve nefsi, uzuvların kendisiyle huşu duyduğu bir hâle döndürür.

وقال الحسن بن أبي الحسن وشمر بن عطية: السيما: بياض وصفرة وبهيج يعتري الوجوه من السهر. وقال منصور: سألت مجاهدا: أهذه السيما هي الأثر يكون بين عيني الرجل؟ فقال: لا، وقد تكون مثل ركبة البعير، وهو أقسى قلبا من الحجارة. وقال عطاء بن أبي رباح والربيع بن أنس: السيما: حسن يعتري وجوه المصلين.

Hasan b. Ebi'l-Hasan ve Şemir b. Atiyye: Sîmâ, uykusuzluktan dolayı yüzleri kaplayan beyazlık, sarılık ve bir parlaklıktır, demişlerdir. Mansûr: Mücâhid'e sordum: 'Bu sîmâ, kişinin iki gözü arasında olan iz midir?' dedim. O: 'Hayır, [o iz] deve dizi gibi olduğu halde kişinin kalbi taştan daha katı olabilir' dedi. Atâ b. Ebî Rebâh ve Rebî' b. Enes ise: Sîmâ, namaz kılanların yüzlerini kaplayan bir güzelliktir, demişlerdir.

قال القاضي أبو محمد: وذلك لأن الله تعالى يجعل لها في عين الرأي حسنا تابعا للإجلال الذي في نفسه، ومتى أجل الإنسان أمرا حسن عنده منظره، ومن هذا الحديث الذي في الشهاب: «من كثرت صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار» .

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu böyledir, çünkü Allah Teâlâ bakanın gözünde, onun nefsindeki saygıya bağlı olarak ona bir güzellik bahşeder; zira insan bir şeye ne zaman saygı duyarsa onun manzarası gözünde güzelleşir. eş-Şihâb'daki şu hadis de bu kabildendir: «Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur».

قال القاضي أبو محمد: وهذا حديث غلط فيه ثابت بن موسى الزاهد، سمع شريك بن عبد الله يقول: حدثنا الأعمش عن أبي سفيان عن جابر ثم نزع شريك لما رأى ثابت الزاهد فقال: يعنيه من كثرت صلاته بالليل حسن وجهه بالنهار، فظن ثابت أن هذا الكلام متركب على السند المذكور فحدث به عن شريك.

Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu, zahit Sâbit b. Mûsâ'nın içinde yanıldığı bir hadistir. Şerîk b. Abdullah'ın: "Bize el-A'meş, Ebû Süfyân'dan, o da Câbir'den rivayet etti..." dediğini işitmiş, ardından Şerîk, zahit Sâbit'i görünce [sözü kesip] onu kastederek: "Gece namazı çok olanın gündüz yüzü güzel olur" demiştir. Sâbit ise bu sözün zikredilen senede dayandığını zannederek bunu Şerîk'ten rivayet etmiştir.

وقرأ الأعرج: «من إثر» بسكون الثاء وكسر الهمزة. قال أبو حاتم هما بمعنى. وقرأ قتادة: «من آثار» ، جمعا.

el-A'rec, se harfinin sükûnu ve hemzenin kesresiyle «min esri» (من إثر) şeklinde okumuştur. Ebû Hâtim ikisinin aynı anlamda olduğunu söylemiştir. Katâde ise çoğul olarak «min âsâri» (من آثار) şeklinde okumuştur.

وقوله تعالى: ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ الآية، المثل هنا الوصف أو الصفة.

Allah Teâlâ'nın: { ذلِكَ مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } “İşte onların Tevrat'taki vasıfları ve İncil'deki vasıfları budur...” ayetinde mesel burada vasıf veya sıfattır.

وقال بعض المتأولين: التقدير الأمر ذلِكَ وتم الكلام. ثم قال: مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ. وقال مجاهد وجماعة من المتأولين: المعنى ذلِكَ الوصف هو مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ وتم القول، و: كَزَرْعٍ ابتداء تمثيل يختص بالقرآن. وقال الطبري وحكاه عن الضحاك المعنى: ذلِكَ الوصف هو مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وتم القول، ثم ابتدأ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ.

Bazı müteevviller şöyle demiştir: Takdiri "Durum budur ({ ذلِكَ })" şeklindedir ve kelâm tamamlanmıştır. Sonra: { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ } “Tevrat'taki ve İncil'deki meselleri bir ekin gibidir” buyurmuştur. Mücâhid ve müteevvillerden bir topluluk ise: Anlamı "İşte o vasıf onların { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ } Tevrat'taki ve İncil'deki meselleridir" şeklindedir ve söz tamamlanmıştır; { كَزَرْعٍ } “bir ekin gibidir” ifadesi ise Kur'an'a has bir temsille başlangıçtır. Taberî -ve bunu Dahhâk'tan da nakletmiştir- şöyle demiştir: Anlamı "İşte o vasıf onların { مَثَلُهُمْ فِي التَّوْراةِ } Tevrat'taki meselleridir" şeklindedir ve söz tamamlanmıştır; sonra da { وَمَثَلُهُمْ فِي الْإِنْجِيلِ كَزَرْعٍ } “İncil'deki meselleri ise bir ekin gibidir” diye yeni cümleye başlanmıştır.

وقال آخرون: المثلان جميعا هي في التوراة وهي في الإنجيل.

Diğerleri ise: Her iki mesel de hem Tevrat'ta hem de İncil'dedir, demişlerdir.

وقوله تعالى: كَزَرْعٍ، هو على كل الأقوال وفي أي كتاب منزل: فرض مثل للنبي ﷺ وأصحابه، في أن النبي ﷺ بعث وحده، فكان كالزرع حبة واحدة، ثم كثر المسلمون فهم كالشطء: وهو فراخ السنبلة التي تنبت حول الأصل، يقال: أشطأت الشجرة إذا خرجت غصونها، وأشطأ الزرع: إذا خرج شطأه.

Allah Teâlâ'nın: { كَزَرْعٍ } “bir ekin gibi” buyruğu bütün görüşlere göre ve hangi indirilmiş kitapta farz kılınmış olursa olsun, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve ashabı için bir meseldir; şöyle ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem tek başına gönderilmiş ve tek bir tane olan ekin gibi olmuştur. Sonra Müslümanlar çoğalmış ve onlar filiz (şat') gibi olmuşlardır. Şat' (شطء), kökün etrafında biten başak sürgünleridir (filizleridir). Ağaç dallarını çıkardığında "eştaa'ş-şeceru", ekin filizlerini çıkardığında "eştaa'z-zer'u" denir.

وقرأ ابن كثير وابن ذكوان عن ابن عامر: «شطأ» بفتح الطاء والهمز دون مد، وقرأ الباقون بسكون الطاء، وقرأ عيسى بن عمر: «شطاه» بفتح الطاء دون همز، وقرأ أبو جعفر: «شطه» رمى بالهمزة وفتح الطاء، ورويت عن نافع وشيبة. وروي عن عيسى: «شطاءه» بالمد والهمز، وقرأ الجحدري: «شطوه» بالواو. قال أبو الفتح هي لغة أو بدل من الهمزة، ولا يكون الشطو إلا في البر والشعير، وهذه كلها لغات.

İbn Kesîr ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, tâ harfinin fethası ve med olmaksızın hemzeyle «şetaehu» (شطأه) şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise tâ harfinin sükûnuyla okumuşlardır. Îsâ b. Ömer, hemzesiz ve tâ harfinin fethasıyla «şatâhu» (شطاه) şeklinde; Ebû Ca'fer hemzeyi atıp tâ harfinin fethasıyla «şatehu» (شطه) şeklinde okumuştur ki bu Nâfi' ve Şeybe'den de rivayet edilmiştir. Îsâ'dan med ve hemze ile «şatâehu» (شطاءه) şeklinde rivayet edilmiştir. el-Cahderî ise vâv ile «şatvehu» (شطوه) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth: Bu bir lehçedir veya hemzeden bedeldir; şatv ise ancak buğday ve arpada olur, demiştir. Bunların hepsi birer lehçedir.

وحكى النقاش عن ابن عباس أنه قال: الزرع: النبي ﷺ، فَآزَرَهُ. علي بن أبي طالب ﵁ فَاسْتَغْلَظَ بأبي بكر، فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ: بعمر بن الخطاب.

en-Nakkâş, İbn Abbas'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Ekin: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { فَآزَرَهُ } “onu güçlendirmiş”: Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh ile. { فَاسْتَغْلَظَ } “kalınlaşmış”: Ebû Bekir ile. { فَاسْتَوى عَلى سُوقِهِ } “gövdesi üzerine dikilmiş”: Ömer b. el-Hattâb iledir.

وقوله تعالى: فَآزَرَهُ وزنه: أفعله، أبو الحسن ورجحه أبو علي. وقرأ ابن ذكوان عن ابن عامر:

Allah Teâlâ'nın: { فَآزَرَهُ } buyruğu; Ebu'l-Hasan'a göre "ef'alehu" veznindedir ve Ebû Ali de bunu tercih etmiştir. İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân ise

«فأزره» على وزن: فعله دون مد، ولذلك كله معنيان: أحدهما ساواه طولا، ومنه قول امرئ القيس:

med olmaksızın "fa'alehu" vezninde «fe-ezerehu» şeklinde okumuştur. Bütün bunların iki anlamı vardır: Birincisi, boyca ona eşit oldu demektir. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:

[الطويل]

[Tavîl]

بمحنية قد آزر الضال نبتها ... بجر جيوش غانمين وخيب

Bimahniyetin kad âzere'd-dâle nebütuhâ ... Bicerr-i cuyûşin gânimîne ve hayyebi

أي هو موضع لم يزرع فكمل نبته حتى ساوى شجر الضال، فالفاعل على هذا المعنى: الشطء والمعنى الثاني: إن آزره وأزره بمعنى: أعانه وقواه، مأخوذ ذلك من الأزر وشده، فيحتمل أن يكون الفاعل الشطء، ويحتمل أن يكون الفاعل الزرع، لأن كل واحد منهما يقوي صاحبه وقال ابن مجاهد وغيره «آزره» وزنه: فاعله، والأول أصوب أن وزنه: أفعله، ويدلك على ذلك قول الشاعر: [المنسرح]

Yani orası ekilmemiş bir yerdir; bitkisi tam büyüyüp dâl ağacına eşit olmuştur. Bu anlama göre fail filizdir (şat'). İkinci anlam ise şudur: "Âzerehu" ve "ezerehu", ona yardım etti ve onu güçlendirdi anlamındadır; bu da "ezr" ve onun kuvvetlendirilmesi kökünden alınmıştır. Buna göre failin filiz olması da ekin olması da muhtemeldir; çünkü her biri diğerini kuvvetlendirir. İbn Mücâhid ve başkaları «âzerehu» kelimesinin "fâ'alehu" vezninde olduğunu söylemişlerdir; fakat birincisi, yani "ef'alehu" vezninde olması daha doğrudur. Şairin şu sözü de sana buna delalet eder: [Münserih]

لا مال إلا العطاف تؤزره ... أم ثلاثين وابنة الجبل

Lâ mâle illâ'l-ıtâfu tü'ziruhû ... Ümmü selâsîne ve'bnetü'l-cebeli

وقرأ ابن كثير: «على سؤقه» بالهمز، وهي لغة ضعيفة، يهمزون الواو التي قبلها ضمة ومنه قول الشاعر [جرير] :

İbn Kesîr hemzeyle «alâ sü'kıhî» (على سؤقه) şeklinde okumuştur; bu zayıf bir lehçedir, kendisinden önce damme bulunan vâv harfini hemzeli söylerler. Şair Cerîr'in şu sözü de bundandır:

وجعدة إذا أضاءهما الوقود و: يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ جملة في موضع الحال، وإذا أعجب الزُّرَّاعَ، فهو أحرى أن يعجب غيرهم

"Ve ca'detün izâ edâehume'l-vekūdu". { يُعْجِبُ الزُّرَّاعَ } “ekicilerin hoşuna gider” cümlesi hâl konumundadır. Eğer ekicilerin hoşuna gidiyorsa, başkalarının hoşuna gitmesi daha evladır;

لأنه لا عيب فيه، إذ قد أعجب العارفين بالعيوب ولو كان معيبا لم يعجبهم، وهنا تم المثل.

çünkü onda hiçbir kusur yoktur; zira kusurları bilenlerin hoşuna gitmiştir, şayet kusurlu olsaydı onların hoşuna gitmezdi. Mesel burada tamamlanmıştır.

وقوله تعالى: لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ ابتداء كلام قبله محذوف تقديره: جعلهم الله بهذه الصفة لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ، والْكُفَّارِ هنا المشركون. قال الحسن: من غيظ الكفار قول عمر بمكة: لا عبد الله سرا بعد اليوم.

Allah Teâlâ'nın: { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } “kâfirleri onlarla öfkelendirmek için” buyruğu, öncesinde takdiri "Allah onları { لِيَغِيظَ بِهِمُ الْكُفَّارَ } kâfirleri kendileriyle öfkelendirmek için bu vasıfta kıldı" şeklinde mahzuf [bir ifade] bulunan yeni bir söz başlangıcıdır. Buradaki { الْكُفَّارِ } kâfirler müşriklerdir. Hasan demiştir ki: Kâfirlerin öfkesinden biri de Ömer'in Mekke'deki: "Bugünden sonra Allah'a asla gizlice ibadet edilmeyecektir" sözüdür.

وقوله تعالى: مِنْهُمْ هي لبيان الجنس وليست للتبعيض، لأنه وعد مرجّ للجميع.

Allah Teâlâ'nın: { مِنْهُمْ } “onlardan” buyruğu cins beyanı içindir, teb'îz (bir kısmını ayırma) için değildir; zira bu, hepsi için umulan bir vaaddir.