إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨)
{ إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا وَجاهَدُوا بِأَمْوالِهِمْ وَأَنْفُسِهِمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الصَّادِقُونَ (١٥) قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ وَاللَّهُ يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَاللَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (١٦) يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا قُلْ لا تَمُنُّوا عَلَيَّ إِسْلامَكُمْ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (١٧) إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ غَيْبَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَاللَّهُ بَصِيرٌ بِما تَعْمَلُونَ (١٨) } “Müminler ancak o kimselerdir ki, Allah'a ve Resûlüne iman etmişler, sonra da asla şüpheye düşmemişler ve mallarıyla, canlarıyla Allah yolunda cihad etmişlerdir. İşte doğru olanlar onlardır. (15) De ki: Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz? Oysa Allah, göklerde olanı da yerde olanı da bilir. Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (16) İslam'a girdiklerini senin başına kakıyorlar. De ki: Müslüman olmanızı benim başıma kakmayın! Bilakis, eğer samimi iseniz sizi imana ilettiği için Allah size lütufta bulunmuştur. (17) Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilir. Allah, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (18)”
وقوله تعالى: إِنَّمَا في هذه الآية حاصرة يعطي ذلك المعنى. وقوله تعالى: ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا أي لم يشكوا في إيمانهم ولم يداخلهم ريب وهُمُ الصَّادِقُونَ، إذ جاء فعلهم مصدقا لقولهم، ثم أمره تعالى بتوبيخهم بقوله: قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ، أي بقولكم: آمَنَّا [الحجرات: ١٤] وهو يعلم منكم خلاف ذلك، لأنه العليم بكل شيء.
Yüce Allah'ın bu ayetteki { إِنَّمَا } lafzı hasr (sınırlandırma) ifade eder ve bu manayı verir. Yüce Allah'ın: { ثُمَّ لَمْ يَرْتابُوا } kavli; imanlarında şüpheye düşmediler, içlerine bir kuşku girmedi demektir. { هُمُ الصَّادِقُونَ } kavli ise; amelleri sözlerini doğruladığı içindir. Sonra Yüce Allah: { قُلْ أَتُعَلِّمُونَ اللَّهَ بِدِينِكُمْ } “De ki: Dininizi Allah'a mı öğretiyorsunuz?” kavliyle onlara hitaben azarlamasını [Peygamber'e] emretmiştir; yani [Hucurât: 14] “inandık” demenizle [mi öğretiyorsunuz?], oysa O sizden bunun aksini bilmektedir. Zira O, her şeyi hakkıyla bilendir.
وقوله: يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا نزلت في بني أسد أيضا، وذلك أنهم قالوا في بعض الأوقات للنبي ﷺ: إنا آمنا بك واتبعناك ولم نحاربك كما فعلت محارب خصفة وهوازن غطفان وغيرهم، فنزلت هذه الآية، حكاه الطبري وغيره. وقرأ ابن مسعود: «يمنون عليك إسلامهم» . وقوله يحتمل أن يكون مفعولا صريحا. ويحتمل أن يكون مفعولا من أجله.
{ يَمُنُّونَ عَلَيْكَ أَنْ أَسْلَمُوا } “İslam'a girdiklerini senin başına kakıyorlar” kavli de Benî Esed hakkında inmiştir. Şöyle ki onlar bir keresinde Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem: «Biz sana iman ettik, sana tâbi olduk; Muhârib Hasfe, Hevâzin Gatâfân ve başkalarının yaptığı gibi seninle savaşmadık» demişlerdi. Bunun üzerine bu ayet indi; bunu Taberî ve başkaları aktarmıştır. İbn Mes'ûd: «يمنون عليك إسلامهم» (yemünnûne aleyke islâmehüm) şeklinde okumuştur. Bu ifadenin sarih mef'ûl (nesne) olması muhtemel olduğu gibi mef'ûlün lieclih (sebep bildiren tümleç) olması da muhtemeldir.
وقوله: بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ بزعمكم إذ تقولون آمنا، فقد لزمكم أن الله مان عليكم، ويدلك على هذا المعنى قوله: إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فتعلق عليهم الحكمان هم ممنون عليهم على الصدق وأهل أن يقولوا أسلمنا من حيث هم كذبة.
{ بَلِ اللَّهُ يَمُنُّ عَلَيْكُمْ أَنْ هَداكُمْ لِلْإِيمانِ } “Bilakis... sizi imana ilettiği için Allah size lütufta bulunmuştur” kavli; “inandık” dediğinizdeki iddianıza göredir. Dolayısıyla Allah'ın size lütufta bulunduğu hususu üzerinize bağlayıcı olmuştur. Bu manaya, { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer samimi iseniz” kavli delalet eder. Böylece iki hüküm onlarla bağlantılı kılınmıştır: Şayet doğru sözlü iseler kendilerine lütufta bulunulan kimselerdir; yalancı oldukları takdirde ise “teslim olduk / boyun eğdik” demeye ehildirler.
وقرأ ابن مسعود: «إذ هداكم» .
İbn Mes'ûd: «إذ هداكم» (iz hedâküm) şeklinde okumuştur.
وقوله تعالى: يَمُنُّ عَلَيْكُمْ يحتمل أن يكون بمعنى: ينعم كما تقول: من الله عليك، ويحتمل أن يكون بمعنى: يذكر إحسانه فيجيء معادلا ل يَمُنُّونَ عَلَيْكَ، وقال الناس قديما: إذا كفرت النعمة حسنت المنة. وإنما المنة المبطلة للصدقة المكروهة ما وقع دون كفر النعمة.
Yüce Allah'ın: { يَمُنُّ عَلَيْكُمْ } kavlinin “nimet verir” manasında olması muhtemeldir; nitekim “Allah sana lütufta bulundu/nimet verdi” denir. Ayrıca “iyiliğini hatırlatır/başa kakar” manasında olması da muhtemeldir ki bu takdirde { يَمُنُّونَ عَلَيْكَ } [ifadesine] mukabil gelir. Eski insanlar şöyle demiştir: «Nimet inkâr edildiğinde, başa kakmak (lütfu hatırlatmak) güzel olur.» Sadakayı boşa çıkaran ve mekruh olan başa kakma ise ancak nimet inkâr edilmediği durumlarda vaki olandır.
وقرأ أبو جعفر ونافع وشيبة وقتادة وابن وثاب: «تعملون» بالتاء على الخطاب. وقرأ ابن كثير وعاصم في رواية أبان: «يعملون» بالياء من تحت على ذكر الغيب.
Ebû Ca'fer, Nâfi', Şeybe, Katâde ve İbn Vessâb, muhatap kipi olarak tâ harfiyle «تعملون» (ta'melûn) şeklinde okumuşlardır. İbn Kesîr ve Ebân rivayetinde Âsım ise gaib kipi olarak noktalı yâ harfiyle «يعملون» (ya'melûn) şeklinde okumuşlardır.