ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٢٩) يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ (٣٠) وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ (٣١) هذا ما تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ (٣٢) مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ (٣٣)
{ ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ وَما أَنَا بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ } “Benim katımda söz değiştirilmez ve ben kullara asla zulmedici değilim.” (29) { يَوْمَ نَقُولُ لِجَهَنَّمَ هَلِ امْتَلَأْتِ وَتَقُولُ هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “O gün cehenneme: 'Doldun mu?' deriz; o da: 'Daha var mı?' der.” (30) { وَأُزْلِفَتِ الْجَنَّةُ لِلْمُتَّقِينَ غَيْرَ بَعِيدٍ } “Cennet ise takva sahiplerine uzak olmayacak şekilde yaklaştırılmıştır.” (31) { هذا ما تُوعَدُونَ لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ } “İşte bu, [tövbeye] çokça yönelen, [Allah'ın emirlerini] koruyan herkes için size vaad olunandır.” (32) { مَنْ خَشِيَ الرَّحْمنَ بِالْغَيْبِ وَجاءَ بِقَلْبٍ مُنِيبٍ } “Gaybda Rahmân'dan korkan ve [O'na] yönelmiş bir kalple gelen kimse [içindir].” (33)
ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ (٣٤) لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ (٣٥)
{ ادْخُلُوها بِسَلامٍ ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ } “Oraya esenlikle girin! İşte bu, ebediyet günüdür.” (34) { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “Orada onlar için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır.” (35)
المعنى: قدمت بالوعيد أني أعذب الكفار في ناري، فلا يبدل قولي ولا ينقص ما أبرمه كلامي، ثم أزال ﷿ موضع الاعتراض بقوله: وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ أي هذا عدل فيهم، لأني أعذرت وأمهلت
Anlam şudur: Kâfirlere ateşimde azap edeceğime dair tehdidi önceden bildirdim; dolayısıyla sözüm değiştirilmez ve kelâmımın kesinleştirdiği hüküm eksilmez. Sonra Aziz ve Celil [olan Allah], { وَما أَنَا بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve ben kullara asla zulmedici değilim” buyruğuyla itiraz mahallini ortadan kaldırmıştır; yani bu, onlara yönelik bir adalettir; çünkü ben mazeretleri ortadan kaldırdım, mühlet verdim,
وأنعمت بالإدراكات وهديت السبيل والنجدين وبعثت الرسل وقال الفراء معنى قوله: ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ ما يكذب لدي، لعلمي بجميع الأمور.
idrak kabiliyetleriyle nimetlendirdim, [doğru] yolu ve iki açık yolu gösterdim ve peygamberler gönderdim. Ferrâ ise O'nun: { ما يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيَّ } “Benim katımda söz değiştirilmez” buyruğunun manasının, bütün işleri bildiğimden dolayı "benim huzurumda yalan söylenemez" [şeklinde olduğunu] söylemiştir.
قال القاضي أبو محمد: فتكون الإشارة على هذا إلى كذب الذي قال: ما أَطْغَيْتُهُ [ق: ٢٧] وقوله تعالى: يَوْمَ نَقُولُ يجوز أن يعمل في الظرف قوله: بِظَلَّامٍ ويجوز أن يعمل فيه فعل مضمر.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Buna göre işaret, { ما أَطْغَيْتُهُ } [Kâf: 27] “onu ben azdırmadım” diyen kimsenin yalanınadır. Yüce Allah'ın { يَوْمَ نَقُولُ } “O gün deriz” buyruğundaki zarfta { بِظَلَّامٍ } kelimesinin amel etmesi caiz olduğu gibi, takdir edilen gizli bir fiilin amel etmesi de caizdir.
وقرأ جمهور من القراء وحفص عن عاصم: «نقول» بالنون، وهي قراءة الحسن وأبي رجاء وأبي جعفر والأعمش ورجحها أبو علي بما تقدم من قوله: «قدمت وما أنا» وقرأ نافع وعاصم في رواية أبي بكر: «يقول» على معنى يقول الله، وهي قراءة الأعرج وشيبة وأهل المدينة، وقرأ ابن مسعود والحسن والأعمش أيضا:
Kurrâ cumhuru ve Âsım'dan rivayetle Hafs, nûn harfiyle «نقول» (deriz) şeklinde okumuştur. Bu, Hasan, Ebû Recâ, Ebû Ca'fer ve A'meş'in de kıraatidir. Ebû Ali ise daha önce geçen «قدمت» ve «وما أنا» ifadeleri sebebiyle bunu tercih etmiştir. Nâfi ve Ebû Bekr rivayetinde Âsım, "Allah der" manasında «يقول» (der) şeklinde okumuşlardır; bu da A'rec, Şeybe ve Medine ehlinin kıraatidir. İbn Mes'ûd, Hasan ve A'meş de ayrıca:
«يقال» على بناء الفعل للمفعول.
meçhul fiil kalıbında «يقال» (denilir) şeklinde okumuşlardır.
وقوله: هَلِ امْتَلَأْتِ تقرير وتوقيف، واختلف الناس هل وقع هذا التقرير؟ وهي قد امتلأت أو هي لم تمتلئ فقال بكل وجه جماعة من المتأولين وبحسب ذلك تأولوا قولها: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ. فمن قال إنها كانت ملأى جعل قولها: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ على معنى التقرير ونفي المزيد، أي هل عندي موضع يزاد فيه شيء ونحو هذا التأويل قول النبي ﷺ: «وهل ترك لنا عقيل منزلا» ، وهو تأويل الحسن وعمرو وواصل، ومن قال: إنها كانت غير ملأى جعل قولها هَلْ مِنْ مَزِيدٍ على معنى السؤال والرغبة في الزيادة. قال الرماني وقيل المعنى: وتقول خزنتها، والقول إنها القائلة أظهر.
O'nun { هَلِ امْتَلَأْتِ } “Doldun mu?” buyruğu bir takrir ve tevkiptir (sorgulama ve ikrardır). İlim ehli bu takririn, cehennem dolmuşken mi yoksa dolmamışken mi vuku bulduğu hususunda ihtilaf etmiş; müteevvillerden birer grup her iki görüşü de savunmuş ve cehennemin { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “Daha var mı?” sözünü de buna göre tevil etmişlerdir. Onun dolu olduğunu söyleyenler, { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } sözünü takrir ve fazlalığı nefyetme manasına hamletmişlerdir; yani "Benim içimde bir şeyin eklenebileceği bir yer kaldı mı ki?" demektir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ukayl bize konaklayacak bir ev bıraktı mı ki?» sözü de bu tevil kabilindendir. Bu, Hasan, Amr ve Vâsıl'ın tevilidir. Dolu olmadığını söyleyenler ise { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } sözünü soru ve artırma isteği manasına hamletmişlerdir. Rummânî, "Bekçileri der" manasının da kastedildiği söylendi, demiştir; ancak bizzat cehennemin söyleyen olduğu görüşü daha açıktır.
واختلف الناس أيضا في قول جهنم هل هو حقيقة أو مجاز؟ أي حالها حال من لو نطق لقال كذا وكذا فيجري هذا مجرى: شكا إلي جملي طول السرى، ومجرى قول ذي الرمة: تكلمني أحجاره وملاعبه.
İlim ehli ayrıca cehennemin bu sözünün hakikat mi yoksa mecaz mı olduğu hususunda da ihtilaf etmiştir; yani hali, şayet konuşsaydı şöyle şöyle diyecek olan kimsenin hali gibi midir? Bu durumda, "Devem bana gece yürüyüşünün uzunluğundan şikâyet etti" sözü ve Zü'r-Rimme'nin "Taşları ve oyun yerleri benimle konuşuyor" sözü kabilinden olur.
والذي يترجح في قول جهنم: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ أنها حقيقة وأنها قالت ذلك وهي غير ملأى وهو قول أنس بن مالك، وبين ذلك الحديث الصحيح المتواتر قول النبي ﷺ: «يقول الله لجهنم هل امتلأت؟ وتقول: هَلْ مِنْ مَزِيدٍ حتى يضع الجبار فيها قدمه، فتقول قط قط، وينزوي بعضها إلى بعض» واضطرب الناس في معنى هذا الحديث، وذهبت جماعة من المتكلمين، إلى أن الجبار اسم جنس، وأنه يريد المتجبرين من بني آدم، وروي أن الله تعالى يعد من الجبابرة طائفة يملأ بهم جهنم آخرا. وروي عن النبي ﷺ: «إن جلدة الكافر يصير في غلظها أربعون ذراعا» ويعظم بدنه على هذه النسبة، وهذا كله من ملء جهنم وذهب الجمهور إلى أن الجبار اسم الله تعالى، وهذا هو الصحيح، فإن في الحديث الصحيح: «فيضع رب العالمين فيها قدمه» وتأويل هذا: ان القدم لها من خلقه وجعلهم في علمه ساكنيها، ومنه قول الله تعالى: وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ [يونس: ٢] فالقدم هنا ما قدم من شيء ومنه قول الشاعر [الوضاح الخصي] : [المنسرح]
Cehennemin { هَلْ مِنْ مَزِيدٍ } “Daha var mı?” sözü hakkında tercih edilen görüş, bunun bir hakikat olduğu ve cehennemin bunu henüz dolmamışken söylediğidir; bu Enes b. Mâlik'in görüşüdür. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sahih ve mütevatir hadisi de bunu açıklamaktadır: «Allah cehenneme 'Doldun mu?' der; o da 'Daha var mı?' der; nihayet Cebbâr olan [Allah] ayağını/kademini onun içine koyar, o da 'Yetti, yetti!' der ve bir kısmı diğerine büzülür.» İlim ehli bu hadisin manasında ihtilaf etmiştir. Kelâmcılardan bir grup, 'el-Cebbâr' lafzının bir cins ismi olduğunu ve Âdemoğullarından zorbaları kastettiğini savunmuştur. Rivayet edildiğine göre Yüce Allah en sonunda cehennemi kendileriyle dolduracağı zorbalardan bir topluluk hazırlar. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Kâfirin derisinin kalınlığı kırk zira olur.» Bedeni de bu oranda büyütülür; bütün bunlar cehennemin dolmasındandır. Cumhûr ise el-Cebbâr'ın Yüce Allah'ın ismi olduğu görüşüne gitmiştir ki doğru olan da budur; nitekim sahih hadiste: «Âlemlerin Rabbi ayağını/kademini onun içine koyar» buyrulmaktadır. Bunun tevili ise şudur: Kadem, O'nun mahlukatından cehennem için olan ve ilminde oranın sakinleri kıldığı kısımdır. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir: { وَبَشِّرِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنَّ لَهُمْ قَدَمَ صِدْقٍ عِنْدَ رَبِّهِمْ } [Yûnus: 2] “İman edenlere, Rableri katında kendileri için bir doğruluk makamı/önceliği olduğunu müjdele.” Buradaki kadem, önden gönderilen şeydir. Şair [Vaddâh el-Hasıy]'ın şu sözü de bu kabildendir: [Münserih]
صل لربك واتخذ قدما ... ينجيك يوم العثار والزلل
Rabbin için namaz kıl ve bir kadem (önden bir amel) edin ... Tökezleme ve ayak kayması gününde seni kurtaracak
ومنه قول العجاج: [الرمل] وسنى الملك لملك ذي قدم
Accâc'ın şu sözü de bu kabildendir: [Remel] Ve mülkünü kadem (köklü bir şeref) sahibi bir hükümdara yüceltti
أي ذي شرف متقدم، وهذا التأويل مروي عن ابن المبارك وعن النضر بن شميل، وهو قول الأصوليين. وفي كتاب مسلم بن الحجاج: فيضع الجبار فيها رجله، ومعناه: الجمع الذي أعد لها يقال للجمع الكثير من الناس: رجل تشبيها برجل الجراد، قال الشاعر:
Yani öne geçmiş bir şeref sahibi demektir. Bu tevil İbnü'l-Mübârek'ten ve Nadr b. Şümeyl'den rivayet edilmiştir; usulcülerin görüşü de budur. Müslim b. Haccâc'ın kitabında ise: «Cebbâr olan [Allah] riclini (ayağını/büyük topluluğu) onun içine koyar» şeklinde geçer; manası ise onun için hazırlanmış olan topluluktur. Çekirge sürüsünün ayağına benzetilerek insanlardan oluşan büyük bir topluluğa "ricl" denir. Şair şöyle demiştir:
فمر بها رجل من الناس وانزوى ... إليها من الحي اليمانين أرجل.
İnsanlardan bir cemaat (ricl) onun yanından geçti ve çekildi ... Yemen kabilelerinden cemaatler ona doğru yöneldi.
وملاك النظر في هذا الحديث: أن الجارحة والتشبيه وما جرى مجراه منتف كل ذلك فلم يبق إلا إخراج ألفاظ على هذه الوجوه السابقة في كلام العرب. و: أُزْلِفَتِ معناه: قربت، و: غَيْرَ بَعِيدٍ تأكيد وبيان أن هذا التقدير هو في المسافة، لأن قربت كان يحتمل أن معناه: بالوعد والإخبار، فرفع الاحتمال بقوله: غَيْرَ بَعِيدٍ.
Bu hadisteki incelemenin esası şudur: Organ, teşbih (benzetme) ve bu kabilden olan her şey kesinlikle nefyedilmiştir; dolayısıyla geriye lafızları Arap kelâmında geçen bu vecihlere hamletmekten başka bir şey kalmaz. { أُزْلِفَتِ } kelimesinin manası "yaklaştırıldı" demektir. { غَيْرَ بَعِيدٍ } “uzak olmayacak şekilde” ifadesi ise bir tekit ve bu takdirin mesafede olduğuna dair bir açıklamadır; çünkü "yaklaştırıldı" ifadesi vaat ve haber verme yoluyla olması manasını taşıyabilirdi; { غَيْرَ بَعِيدٍ } buyruğuyla bu ihtimal ortadan kaldırılmıştır.
وقوله تعالى: هذا ما تُوعَدُونَ الآية، يحتمل أن يكون معناه: يقال لهم في الآخرة عند إزلاف الجنة هذا هو الذي كنتم توعدون في الدنيا، ويحتمل أن يكون المعنى خطاب لأمة محمد ﷺ، أي هذا الذي توعدون به أيها الناس لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ. والأواب: الرجاع إلى الطاعة وإلى مراشد نفسه. وقال ابن عباس وعطاء: الأواب: المسبح لقوله: يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ [سبأ: ١٠] . وقال الشعبي ومجاهد: هو الذي يذكر ذنوبه فيستغفر. وقال المحاسبي: هو الراجح بقلبه إلى ربه. وقال عبيد بن عمير: كنا نحدث أنه الذي إذا قام من مجلسه استغفر الله مما جرى في ذلك المجلس وكذلك كان النبي ﷺ يفعل. والحفيظ معناه: بأوامر الله فيمتثلها، أو لنواهيه فيتركها. وقال ابن عباس:
Yüce Allah'ın { هذا ما تُوعَدُونَ } “İşte bu, size vaad olunandır” ayetinin manasının, ahirette cennet yaklaştırıldığında onlara: "İşte bu, dünyada size vaad edilmiş olandır" denilmesi muhtemel olduğu gibi, mananın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetine bir hitap olması da muhtemeldir; yani: "Ey insanlar, size vaad edilen bu [mükâfat], { لِكُلِّ أَوَّابٍ حَفِيظٍ } '[tövbeye] çokça yönelen, [Allah'ın emirlerini] koruyan herkes içindir'" [demektir]. Evvâb (أوّاب); itaate ve nefsinin doğru yollarına çokça dönen kimsedir. İbn Abbas ve Atâ: 'Evvâb, tesbih edendir; nitekim { يا جِبالُ أَوِّبِي مَعَهُ } [Sebe: 10] “Ey dağlar! Onunla birlikte tesbih edin” buyrulmuştur' demişlerdir. Şa'bî ve Mücâhid: 'O, günahlarını hatırlayıp istiğfar eden kimsedir' demişlerdir. Muhâsibî: 'Kalbiyle Rabbine yönelendir' demiştir. Ubeyd b. Umeyr: 'Bize anlatıldığına göre o, meclisinden kalktığı zaman o mecliste geçen şeylerden ötürü Allah'tan bağışlanma dileyen kimsedir; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem de böyle yapardı' demiştir. Hafîz (حفيظ) ise; Allah'ın emirlerine riayet edip onları yerine getiren veya yasaklarına riayet edip onları terk eden demektir. İbn Abbas şöyle demiştir:
حَفِيظٍ لذنوبه حتى يرجع عنها.
[Hafîz], onlardan dönünceye kadar günahlarını hatırında tutandır.
وقوله تعالى: مَنْ خَشِيَ يحتمل أن يكون مَنْ نعت الأواب أو بدلا. ويحتمل أن يكون رفعا بالابتداء والخبر يقال لهم (ادخلوا) ، ويحتمل أن تكون شرطية فيكون الجواب يقال لهم ادخلوها.
Yüce Allah'ın { مَنْ خَشِيَ } buyruğundaki { مَنْ } lafzının el-Evvâb'ın sıfatı veya bedeli olması muhtemeldir. Mübteda olarak merfû olması, haberinin ise onlara "Girin" denilmesi olması da muhtemeldir; şart edatı olup cevabının "onlara 'Oraya girin' denilir" takdirinde olması da muhtemeldir.
وقوله: بِالْغَيْبِ أي غير مشاهد له إنما يصدق رسوله ويسمع كلامه وجاء معناه يوم القيامة. والمنيب الراجع إلى الخير المائل إليه. وقوله تعالى: ادْخُلُوها تقديره يقال لهم على ما تقدم. وبِسَلامٍ معناه بأمن وسلامة من جميع الآفات. وقوله تعالى: ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ معادل لقوله قبل في الكفار ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ [ق: ٢٠] .
{ بِالْغَيْبِ } “Gaybda” buyruğu, yani O'nu bizzat görmediği halde sadece peygamberini tasdik edip kelâmını dinleyen kimsedir. { وَجاءَ } “ve gelen” ifadesinin manası kıyamet gününde [gelen] demektir. Münîb (المنيب) ise; hayra dönen ve ona meyledendir. Yüce Allah'ın { ادْخُلُوها } “Oraya girin” buyruğunun takdiri, daha önce geçtiği üzere onlara [böyle] denilmesidir. { بِسَلامٍ } “esenlikle” buyruğunun manası ise, bütün afetlerden bir güven ve selamet içinde demektir. Yüce Allah'ın { ذلِكَ يَوْمُ الْخُلُودِ } “İşte bu, ebediyet günüdür” buyruğu, daha önce kâfirler hakkında geçen { ذلِكَ يَوْمُ الْوَعِيدِ } [Kâf: 20] “İşte bu, tehdidin gerçekleşeceği gündür” buyruğunun karşılığıdır.
وقوله تعالى: لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ خبر بأنهم يعطون آمالهم أجمع. ثم أبهم تعالى الزيادة التي عنده للمؤمنين المنعمين، وكذلك هي مبهمة في قوله تعالى: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ [السجدة: ١٧] وقد فسر ذلك الحديث الصحيح قوله ﷺ: «يقول الله تعالى:
Yüce Allah'ın { لَهُمْ ما يَشاؤُنَ فِيها وَلَدَيْنا مَزِيدٌ } “Orada onlar için diledikleri her şey vardır; katımızda ise daha fazlası da vardır” buyruğu, onların bütün arzularının kendilerine verileceğine dair bir haberdir. Sonra Yüce Allah, nimetlendirilen müminler için katında bulunan fazlalığı kapalı bırakmıştır; nitekim bu durum { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ مِنْ قُرَّةِ أَعْيُنٍ } [es-Secde: 17] “Hiçbir nefis, kendileri için göz aydınlığı olarak nelerin saklandığını bilmez” buyruğunda da kapalı bırakılmıştır. Bunu, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sahih hadisi tefsir etmiştir: «Allah Teâlâ şöyle buyurur:
أعددت لعبادي الصالحين ما لا عين رأت ولا أذن سمعت ولا خطر على قلب بشر بل ما أطلعتهم عليه» .
Salih kullarım için hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen, üstelik kendilerine bildirdiğimin de ötesinde şeyler hazırladım.»
وقد ذكر الطبري وغيره في تعيين هذا المزيد أحاديث مطولة وأشياء ضعيفة، لأن الله تعالى يقول: فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ [السجدة: ١٧] وهم يعينونها تكلفا وتعسفا. وروي عن جابر بن عبد الله وأنس بن مالك أن المزيد: النظر إلى وجه الله تعالى بلا كيف.
Taberî ve başkaları bu fazlalığın (mezîd) tayininde uzun uzadıya hadisler ve zayıf şeyler zikretmişlerdir; oysa Yüce Allah { فَلا تَعْلَمُ نَفْسٌ ما أُخْفِيَ لَهُمْ } [es-Secde: 17] “Hiçbir nefis kendileri için nelerin saklandığını bilmez” buyurmaktadır, onlar ise zorlama ve keyfî tevillerle bunu tayin etmeye çalışmaktadırlar. Câbir b. Abdillâh ve Enes b. Mâlik'ten rivayet edildiğine göre bu fazlalık; keyfiyetsiz olarak Yüce Allah'ın vechine bakmaktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة ق (٥٠) : الآيات ٣٦ الى ٤٠]
[Kâf Suresi (50), Âyetler 36-40]
وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ (٣٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ (٣٧) وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ (٣٨) فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ (٣٩) وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ (٤٠)
{ وَكَمْ أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ مِنْ قَرْنٍ هُمْ أَشَدُّ مِنْهُمْ بَطْشاً فَنَقَّبُوا فِي الْبِلادِ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ } “Onlardan önce, kendilerinden daha çetin güç sahibi nice nesilleri helak ettik; beldeleri delik deşik edip dolaşmışlardı, bir kaçış yeri var mı?” (36) { إِنَّ فِي ذلِكَ لَذِكْرى لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “Şüphesiz bunda kalbi olan yahut şahit olarak kulak veren kimse için elbette bir öğüt vardır.” (37) { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما فِي سِتَّةِ أَيَّامٍ وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “Andolsun ki biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri altı günde yarattık ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı.” (38) { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “O halde onların söylediklerine sabret; güneşin doğuşundan önce de batışından önce de Rabbini hamd ile tesbih et!” (39) { وَمِنَ اللَّيْلِ فَسَبِّحْهُ وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “Gecenin bir kısmında ve secdelerin ardından da O'nu tesbih et!” (40)
كَمْ للتكثير وهي خبرية، المعنى كثيرا أَهْلَكْنا قَبْلَهُمْ. والقرن: الأمة من الناس الذين يمر عليهم قدر من الزمن. واختلف الناس في ذلك القدر، فقال الجمهور: مائة سنة، وقيل غير هذا، وقد تقدم القول فيه غير مرة. وشدة البطش: هي كثرة القوة والأموال والملك والصحة والأدهان إلى غير ذلك.
{ كَمْ } çokluk bildirmek içindir ve haberîdir; manası: "Onlardan önce pek çok [nesli] helak ettik" demektir. Karn (قرن); üzerlerinden belli bir zaman dilimi geçen insan topluluğudur (nesildir). İlim ehli bu zamanın miktarı hususunda ihtilaf etmiş; cumhûr yüz yıl demiştir, bundan başka şeyler de söylenmiştir ve buna dair açıklama daha önce defalarca geçmiştir. Çetin güç sahibi olma (şiddetü'l-batş) ise; kuvvetin, malların, mülkün, sıhhatin ve aklî yetilerin çokluğu gibi hususlardır.
وقرأ جمهور من الناس: «فنقّبوا» بشد القاف المفتوحة على إسناد الفعل إلى القرون الماضية، والمعنى: ولجوا البلاد من أنقابها. وفي الحديث: «أن على أنقاب المدينة ملائكة لا يدخلها الطاعون ولا الدجال» . والمراد تطوفوا ومشوا طماعين في النجاة من الهلكة ومنه قول الشاعر [امرؤ القيس] : [الوافر]
İnsanların cumhuru fiili geçmiş nesillere isnat ederek kâf harfinin fethası ve şeddesiyle «فنقّبوا» şeklinde okumuştur. Manası: "Beldelere geçitlerinden (ankâb) girdiler" demektir. Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Medine'nin geçitleri (ankâb) üzerinde melekler vardır; oraya veba ve Deccâl giremez.» Kastedilen ise helaktan kurtulma arzusuyla gezip dolaşmalarıdır. Şair [İmruülkays]'ın şu sözü de bu kabildendir: [Vâfir]
وقد نقبت في الآفاق حتى ... رضيت من الغنيمة بالإياب
Ufukları delik deşik edip dolaştım, nihayet ... Ganimet olarak sağ salim dönmeye razı oldum
ومنه قول الحارث بن حلزة: [الخفيف]
Hâris b. Hillize'nin şu sözü de bu kabildendir: [Hafîf]
نقبوا في البلاد من حذر الموت ... وجالوا في الأرض كل مجال
Ölüm korkusundan beldeleri delik deşik edip dolaştılar ... Ve yeryüzünde her tarafa akın ettiler
وقرأ ابن يعمر وابن عباس ونصر بن سيار وأبو العالية: «فنقّبوا» بشد القاف المكسورة على الأمر لهؤلاء الحاضرين.
İbn Ya'mer, İbn Abbas, Nasr b. Seyyâr ve Ebû'l-Âliye, hazırda bulunanlara emir kipi olarak kâf harfinin kesresi ve şeddesiyle «فنقِّبوا» (dolaşın!) şeklinde okumuşlardır.
و: هَلْ مِنْ مَحِيصٍ توقيف وتقرير، أي لا محيص، والمحيص: المعدل موضع الحيص وهو الروغان والحياد، قال قتادة: حاص الكفرة فوجدوا أمر الله منيعا مدركا، وفي صدر البخاري فحاصوا حيصة حمر الوحش إلى الأبواب. وقال ابن عبد شمس في وصف ناقته: [الوافر]
{ هَلْ مِنْ مَحِيصٍ } “bir kaçış yeri var mı?” ifadesi bir tevkif ve takrirdir; yani "hiçbir kaçış yeri yoktur" demektir. Mahîs (المحيص); sığınılacak yer, savuşma ve sapma yeri demektir; hays (حيص) ise kaçıp sapmak ve yön değiştirmektir. Katâde: 'Kâfirler kaçmaya çalıştılar ama Allah'ın emrini aşılamaz ve kendilerine erişici buldular' demiştir. Buhârî'nin baş tarafında da: 'Yaban eşeklerinin kapılara doğru kaçışması gibi kaçıştılar' [şeklinde geçer]. İbn Abdüşşems de devesini vasfederken şöyle demiştir: [Vâfir]
إذا حاص الدليل رأيت منها ... جنوحا للطريق على اتساق
Kılavuz yoldan saptığı vakit, onun ... Bir düzen içinde yola meylettiğini görürsün
وقرأ أبو عمرو في رواية عبيد عنه: «فنقبوا» بفتح القاف وتخفيفها هي بمعنى التشديد، واللفظة أيضا قد تقال بمعنى البحث والطلب، تقول: نقب عن كذا أي استقصى عنه، ومنه نقيب القوم لأنه الذي يبحث عن أمورهم ويباحث عنها، وهذا عندي تشبيه بالدخول من الأنقاب.
Ebû Amr, Ubeyd'in kendisinden rivayetinde kâf harfinin fethası ve şeddesiz haliyle «فنقبوا» şeklinde okumuştur ki bu da şeddeli olanla aynı manadadır. Bu lafız ayrıca araştırma ve talep etme manasında da kullanılır; bir şey hakkında derinlemesine araştırma yaptığında 'نقب عن كذا' denir. Topluluğun reisine 'nakîb' (نقيب) denmesi de bundandır; çünkü o, onların işlerini araştıran ve soruşturan kimsedir. Bana göre bu da gediklerden ve geçitlerden girmeye benzetmedir.
وقوله تعالى: إِنَّ فِي ذلِكَ يعني إهلاك من مضى، والذكرى: التذكرة، والقلب: عبارة عن العقل إذ هو محله. والمعنى: لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ واع ينتفع به. وقال الشبلي معناه: قلب حاضر مع الله لا يغفل عنه طرفة عين.
Yüce Allah'ın { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” buyruğu, yani geçmiştekilerin helak edilişinde [demektir]. Zikrâ (الذكرى); öğüt almaktır. Kalp ise akıldan kinayedir, zira kalp aklın mahallidir. Manası: "Kavrayan ve kendisinden faydalanan { لِمَنْ كانَ لَهُ قَلْبٌ } 'kalbi olan kimse için'" demektir. Şiblî ise bunun manasının: 'Göz açıp kapayıncaya kadar bile kendisinden gafil olmayan, Allah ile beraber hazır bulunan bir kalp' olduğunu söylemiştir.
وقوله تعالى: أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ معناه: صرف سمعه إلى هذه الأنباء الواعظة وأثبته في سماعها، فذلك إلقاء له عليها، ومنه قوله تعالى: وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي [طه: ٣٩] أي أثبتها عليك، وقال بعض الناس قوله تعالى: أَلْقَى السَّمْعَ، وقوله: فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ [الكهف: ١١] وقوله:
Yüce Allah'ın { أَوْ أَلْقَى السَّمْعَ وَهُوَ شَهِيدٌ } “yahut şahit olarak kulak veren kimse için” buyruğunun manası: Kulağını bu öğüt verici haberlere çeviren ve onu bu haberleri dinlemeye sabitleyen kimsedir; bu durum kulağın onlara yöneltilmesidir. Yüce Allah'ın { وَأَلْقَيْتُ عَلَيْكَ مَحَبَّةً مِنِّي } [Tâhâ: 39] “Ve senin üzerine tarafımdan bir sevgi bıraktım” yani sevgiyi senin üzerine sabitledim buyruğu da bu kabildendir. Bazı kimseler Yüce Allah'ın { أَلْقَى السَّمْعَ } buyruğu, { فَضَرَبْنا عَلَى آذانِهِمْ } [el-Kehf: 11] buyruğu ve:
سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ [الأعراف: ١٤٩] هي كلها مما قل استعمالها الآن وبعدت معانيها.
{ سُقِطَ فِي أَيْدِيهِمْ } [el-A'râf: 149] buyruğunun günümüzde kullanımı azalmış ve manaları uzaklaşmış ifadeler olduğunu söylemişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وقول هذا القائل ضعيف، بل هي بينة المعاني، وقد تقدمت في موضعها.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Bu sözü söyleyenin görüşü zayıftır; bilakis bunlar manaları gayet açık ifadelerdir ve kendi yerlerinde daha önce geçmişti.
وقوله تعالى: وَهُوَ شَهِيدٌ قال بعض المتأولين: معناه: وهو مشاهد مقبل على الأمر غير معرض ولا منكر في غير ما يسمع. وقال قتادة: هي إشارة إلى أهل الكتاب، فكأنه قال: إن هذه العبرة التذكرة لمن له فهم فيتدبر الأمر أو لمن سمعها من أهل الكتاب فيشهد بصحتها لعلمه بها من كتابه التوراة وسائر كتب بني إسرائيل: ف شَهِيدٌ على التأويل الأول من المشاهدة، وعلى التأويل الثاني من الشهادة.
Yüce Allah'ın { وَهُوَ شَهِيدٌ } “ve kendisi şahit olarak” buyruğu hakkında bazı müteevviller şöyle demiştir: Manası; işe yönelen, hazır bulunan, dinlediği şeyden yüz çevirmeyen ve onu inkâr etmeyen kimsedir. Katâde ise bunun Ehl-i Kitap'a bir işaret olduğunu söylemiştir; sanki şöyle buyurmaktadır: 'Şüphesiz bu ibret ve öğüt, meseleyi tefekkür edecek anlayış sahibi kimse için yahut Ehl-i Kitap'tan bunu dinleyip Tevrat ve İsrailoğullarının diğer kitaplarındaki bilgisi sebebiyle sıhhatine şahitlik eden kimse içindir.' Dolayısıyla { شَهِيدٌ } lafzı birinci tevile göre müşahede (hazır bulunma) kökünden, ikinci tevile göre ise şehadet (tanıklık etme) kökündendir.
وقرأ السدي: «ألقى السمع» قال ابن جني ألقى السمع منه حكى أبو عمرو الداني أن قراءة السدي ذكرت لعاصم فمقت السدي وقال: أليس الله يقول: يُلْقُونَ السَّمْعَ [الشعراء: ٢٢٣] .
Süddî «ألقى السمع» şeklinde okumuştur. İbn Cinnî: 'Kulağı kendisinden ayırıp oraya verdi' demiştir. Ebû Amr ed-Dânî, Süddî'nin bu kıraatinin Âsım'a zikredildiğini, Âsım'ın Süddî'ye öfkelenip: 'Allah { يُلْقُونَ السَّمْعَ } [eş-Şuarâ: 223] “Kulak verirler” buyurmuyor mu?' dediğini nakletmiştir.
وقوله تعالى: وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ الآية خبر مضمنه الرد على اليهود الذين قالوا إن الله خلق الأشياء كلها في ستة أيام ثم استراح يوم السبت فنزلت: وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ واللغوب: الإعياء والنصب والسأم، يقال لغب الرجل يلغب إذا أعيى.
Yüce Allah'ın { وَلَقَدْ خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ } “Andolsun ki biz gökleri ve yeri yarattık” ayeti, Allah'ın her şeyi altı günde yarattığını, sonra cumartesi günü dinlendiğini iddia eden Yahudilere bir reddiye içeren bir haberdir. Bunun üzerine { وَما مَسَّنا مِنْ لُغُوبٍ } “ve bize hiçbir yorgunluk dokunmadı” ayeti inmiştir. Lugûb (اللغوب); bitkinlik, yorgunluk ve bıkkınlıktır. Bir adam yorulduğu zaman 'لغب الرجل يلغب' denir.
وقرأ السلمي وطلحة: «لغوب» بفتح اللام. وتظاهرت الأحاديث بأن خلق الأشياء كان يوم الأحد وفي كتاب مسلم وفي الدلائل لثابت حديث مضمنه: أن ذلك كان يوم السبت وعلى كل قول فأجمعوا على أن آدم خلق يوم الجمعة. فمن قال إن البداءة يوم السبت جعل خلق آدم كخلق بنيه لا يعد مع الجملة الأولى وجعل اليوم الذي كملت المخلوقات عنده يوم الجمعة.
Sülemî ve Talha, lâm harfinin fethasıyla «لَغوب» şeklinde okumuşlardır. Hadisler, varlıkların yaratılışının pazar günü başladığı hususunda birbirini desteklemektedir. Müslim'in kitabında ve Sâbit'in ed-Delâil adlı eserinde ise bunun cumartesi günü olduğuna dair bir hadis yer almaktadır. Her iki görüşe göre de Âdem'in cuma günü yaratıldığı hususunda icmâ etmişlerdir. Başlangıcın cumartesi günü olduğunu söyleyen kimse, Âdem'in yaratılışını evlatlarının yaratılışı gibi kabul edip ilk toplu yaratılış sayımına dahil etmemiş ve yaratılanların kendisinde tamamlandığı günü cuma günü saymıştır.
وقوله تعالى: فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ قال بعض المفسرين: أراد أهل الكتاب لقولهم، ثم استراح يوم السبت.
Yüce Allah'ın { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “O halde onların söylediklerine sabret!” buyruğu hakkında bazı müfessirler: 'Sonra cumartesi günü dinlendi' dedikleri için Ehl-i Kitab'ı kastetmiştir, demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: وهذه المقالات من أهل الكتاب كانت بمكة قبل الهجرة.
Kadı Ebû Muhammed der ki: Ehl-i Kitab'a ait bu sözler hicretten önce Mekke'de de bulunmaktaydı.
وقال النظار من المفسرين قوله تعالى: فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ يراد به أهل الكتاب وغيرهم من الكفرة، وعم بذلك جميع الأقوال الزائغة من قريش وغيرهم، وعلى هذا التأويل يجيء قول من قال: الآية منسوخة بآية السيف. وَسَبِّحْ معناه: صل بإجماع من المتأولين وقوله: بِحَمْدِ رَبِّكَ الباء للاقتران أي سبح سبحة يكون معها حمد ومثله «تنبت بالدهن» على بعض الأقوال فيها و: قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ هي الصبح وَقَبْلَ الْغُرُوبِ هي العصر قاله قتادة وابن زيد والناس، وقال ابن عباس: قَبْلَ الْغُرُوبِ هي العصر والظهر وَمِنَ اللَّيْلِ هي صلاة العشاءين وقال ابن زيد هي العشاء فقط.
Müfessirlerin muhakkikleri ise Yüce Allah'ın { فَاصْبِرْ عَلى ما يَقُولُونَ } “O halde onların söylediklerine sabret!” buyruğuyla Ehl-i Kitap ve diğer kâfirlerin kastedildiğini söylemiş ve Kureyş ile diğerlerinden sadır olan bütün sapkın sözleri bunun kapsamına almışlardır. Bu tevile göre, 'Ayet kılıç ayetiyle neshedilmiştir' diyenlerin görüşü geçerlik kazanır. { وَسَبِّحْ } buyruğunun manası, müteevvillerin icmâı ile 'namaz kıl' demektir. { بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile” buyruğundaki bâ harfi birliktelik içindir; yani 'beraberinde hamd olan bir tesbihle tesbih et' demektir. Buna dair bazı görüşlere göre «تنبت بالدهن» ifadesi de böyledir. { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “güneşin doğuşundan önce” sabah namazıdır, { وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “ve batışından önce” ise ikindi namazıdır; bunu Katâde, İbn Zeyd ve âlimler söylemiştir. İbn Abbas ise { قَبْلَ الْغُرُوبِ } ifadesinin ikindi ve öğle namazı olduğunu söylemiştir. { وَمِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir kısmında” ifadesi iki yatsı (akşam ve yatsı) namazıdır. İbn Zeyd ise bunun sadece yatsı namazı olduğunu söylemiştir.
وقال مجاهد: هي صلاة الليل وقوله: وَأَدْبارَ السُّجُودِ قال عمر بن الخطاب وعلي بن أبي طالب ﵄ وأبو هريرة والحسن والشعبي وإبراهيم، ومجاهد والأوزاعي: هي الركعتان بعد المغرب
Mücâhid: 'O, gece namazıdır' demiştir. O'nun: { وَأَدْبارَ السُّجُودِ } “ve secdelerin ardından” buyruğu hakkında Ömer b. el-Hattâb, Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ, Ebû Hureyre, Hasan, Şa'bî, İbrâhim, Mücâhid ve Evzâî: 'Bu, akşam namazından sonraki iki rekâttır' demişlerdir.
وأسنده الطبري عن ابن عباس عن النبي ﷺ كأنه روعي إدبار صلاة النهار كما روعي إدبار النجوم في صلاة الليل، فقيل هي الركعتان مع الفجر. وروي عن ابن عباس أن أَدْبارَ السُّجُودِ: الوتر، حكاه الثعلبي وقال ابن زيد وابن عباس أيضا ومجاهد: هي النوافل إثر الصلوات وهذا جار مع لفظ الآية، وقال بعض العلماء العارفين: هي صلاة الليل، قال الثعلبي: وقال بعض العلماء في قوله: قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ هي ركعتا الفجر وَقَبْلَ الْغُرُوبِ الركعتان قبل المغرب وقال بعض التابعين: رأيت أصحاب محمد يهبون إليها كما يهبون إلى المكتوبة، وقال قتادة: ما أدركت أحدا يصلي الركعتين قبل المغرب إلا أنسا وأبا برزة.
Taberî bunu İbn Abbas vasıtasıyla Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e isnat etmiştir; sanki gece namazında yıldızların batışı gözetildiği gibi gündüz namazının arkası gözetilmiş, böylece bunun fecir ile kılınan iki rekât olduğu söylenmiştir. İbn Abbas'tan { أَدْبارَ السُّجُودِ } ifadesinin vitir namazı olduğu da rivayet edilmiş olup bunu Sa'lebî nakletmiştir. İbn Zeyd, yine İbn Abbas ve Mücâhid: 'Bunlar farz namazların peşindeki nafilelerdir' demişlerdir ki bu görüş ayetin lafzına uygundur. Arif âlimlerden bazıları: 'Bu gece namazıdır' demiştir. Sa'lebî der ki: Bazı âlimler O'nun { قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ } “güneşin doğuşundan önce” buyruğu hakkında 'sabahın iki rekâtı', { وَقَبْلَ الْغُرُوبِ } “batışından önce” buyruğu hakkında da 'akşamdan önceki iki rekât' demişlerdir. Tâbiînden bazıları şöyle demiştir: 'Muhammed'in ashabını, farz namaza koştukları gibi bu iki rekâta koşarken gördüm.' Katâde ise şöyle demiştir: 'Enes ve Ebû Berze dışında akşamdan önce iki rekât kılan hiç kimseye yetişmedim.'
وقرأ ابن كثير ونافع وحمزة وابن عباس وأبو جعفر وشيبة وعيسى وشبل وطلحة والأعمش «وإدبار» بكسر الألف وهي مصدر أضيف إليه وقت، ثم حذف الوقت، كما قالوا: جئتك مقدم الحاج وخفوق النجم ونحوه، وقرأ الباقون والحسن والأعرج، «وأدبار» بفتح الهمزة وهو جمع دبر كطنب وأطناب، أي وفي «أدبار السجود» أي في أعقابه وقال أوس بن حجر: [الطويل]
İbn Kesîr, Nâfi, Hamza, İbn Abbas, Ebû Ca'fer, Şeybe, Îsâ, Şibl, Talha ve A'meş, elif harfinin kesresiyle «وإدبار» şeklinde okumuşlardır; bu, kendisine vaktin muzaf kılındığı bir masdardır, daha sonra vakit lafzı hazfedilmiştir; nitekim Arapların 'Hacıların geliş vaktinde ve yıldızın batış vaktinde sana geldim' demeleri gibidir. Diğer kurrâ ile Hasan ve A'rec ise hemzenin fethasıyla «وأدبار» şeklinde okumuşlardır; bu da 'tınb' kelimesinin çoğulunun 'atnâb' gelmesi gibi 'dübür'ün çoğuludur; yani "secdelerin arkalarında, peşlerinde" demektir. Evs b. Hacer şöyle demiştir: [Tavîl]
على دبر الشهر الحرام بأرضنا ... وما حولها جدب سنون تلمع
Haram ayın hemen ardında yurdumuzda ... Ve çevresinde kıtlık yılları parıldamaktadır
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan Allah'ın şu buyruğu:
[سورة ق (٥٠) : الآيات ٤١ الى ٤٥]
[Kâf Suresi (50), Âyetler 41-45]
وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥)
{ وَاسْتَمِعْ يَوْمَ يُنادِ الْمُنادِ مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٤١) يَوْمَ يَسْمَعُونَ الصَّيْحَةَ بِالْحَقِّ ذلِكَ يَوْمُ الْخُرُوجِ (٤٢) إِنَّا نَحْنُ نُحْيِي وَنُمِيتُ وَإِلَيْنَا الْمَصِيرُ (٤٣) يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ سِراعاً ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ (٤٤) نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ (٤٥) } “Çağırıcının yakın bir yerden çağıracağı güne kulak ver! O gün, o çığlığı hak olarak işitirler. İşte bu, (kabirlerden) çıkış günüdür. Şüphesiz biz, evet biz diriltir ve öldürürüz; dönüş de ancak bizedir. O gün yer onların üzerinden yarılıp açılır, hızlıca (çıkarlar). Bu, bize göre kolay olan bir toplamadır. Onların ne dediklerini biz çok iyi biliyoruz. Sen onların üzerinde bir zorba değilsin. O halde tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!”
قوله تعالى: وَاسْتَمِعْ بمنزلة، وانتظر، وذلك أن محمدا ﷺ لم يؤمر بأن يستمع في يوم النداء، لأن كل من فيه يستمع وإنما الآية في معنى الوعيد للكفار، وقيل لمحمد تحسس وتسمع هذا اليوم وارتقبه، وهذا كما تقول لمن تعده بورود فتح استمع كذا وكذا، أي كن منتظرا له مستمعا، وعلى هذا فنصب يَوْمَ إنما هو على المفعول الصريح.
Yüce Allah'ın: { وَاسْتَمِعْ } “Kulak ver” buyruğu, 'bekle, gözetle' konumundadır. Çünkü Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem nida gününde dinlemekle emrolunmamıştır; zira o gün orada bulunan herkes zaten dinleyecektir. Bu ayet kâfirlere yönelik bir tehdit anlamındadır. Muhammed'e [şöyle] denilmiştir: 'Bu günü hisset, kulak ver ve onu gözetle.' Bu, kendisine bir fetih/zafer geleceğini vaat ettiğin kimseye 'Şunu şunu dinle/bekle' demen gibidir; yani 'onu bekleyen ve dinleyen ol' demektir. Buna göre { يَوْمَ } “gün” kelimesinin nasbı sarih mef'ûl oluşundandır.
وقرأ ابن كثير: «المنادي» بالياء في الوصل والوقف على الأصل الذي هو ثبوتها، إذا الكلام غير تام وإنما الحذف أبدا في الفواصل، والكلام التام تشبيها بالفواصل. وقرأ أبو عمرو ونافع، بالوقف بغير ياء لأن الوقف موضع تغيير، ألا ترى أنها تبدل من التاء فيه الهاء في نحو طلحة وحمزة، ويبدل من التنوين الألف ويضعف فيه الحرف كقولك هذا فرج، ويحذف فيه الحرف في القوافي، وقرأ الباقون وطلحة والأعمش وعيسى بحذف الياء في الوصل والوقف جميعا وذلك اتباع لخط المصحف، وأيضا فإن الياء تحذف مع التنوين فوجب أن تحذف مع معاقب التنوين وهي الألف واللام.
İbn Kesîr, vasl (geçiş) ve vakıf (durma) halinde, kelimenin aslı olan yâ harfinin sabit kalması esasına dayanarak «المنادي» şeklinde yâ ile okumuştur; zira söz tamamlanmamıştır. Hazif ise ancak fâsılalarda (ayet sonlarında) ve fâsılaya benzetilerek tam sözde olur. Ebû Amr ve Nâfi, vakıf halinde yâ olmaksızın okumuşlardır; çünkü vakıf yeri değişiklik mahallidir. Görmez misin ki vakıfta Talha ve Hamza gibi kelimelerde tâ yerine he gelir; tenvin yerine elif konur; 'hâzâ fercün' sözünde olduğu gibi harf şeddelenir ve kafiyelerde harf hazfedilir. Diğer kurrâ ile Talha, A'meş ve Îsâ hem vasl hem de vakıf halinde yâ'yı hazfederek okumuşlardır. Bu da mushafın hattına uymak içindir; ayrıca yâ harfi tenvin ile birlikte hazfedilir, dolayısıyla tenvinin yerini alan harf-i tarif (elif ve lâm) ile birlikte de hazfedilmesi vacip olmuştur.
وقوله تعالى: مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ قيل وصفه بالقرب من حيث يسمع جميع الخلق. وروي عن النبي ﷺ: «أن ملكا ينادي من السماء: أيتها الأجسام الهامدة والعظام البالية والرمم الذاهبة، هلم إلى الحساب الوقوف بين يدي الله» . وقال كعب الأحبار وقتادة وغيرهما: المكان صخرة بيت المقدس
Yüce Allah'ın: { مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “yakın bir yerden” buyruğu hakkında; bütün mahlûkatın duyabileceği bir yer olması bakımından yakınlıkla nitelendiği söylenmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: «Bir melek gökten şöyle seslenir: Ey sönüp gitmiş cesetler, çürümüş kemikler ve dağılmış kalıntılar! Allah'ın huzurunda durmaya, hesaba gelin!» Kâ'bü'l-Ahbâr, Katâde ve başkaları: 'O mekân Beytülmakdis'in kayasıdır' demişlerdir.
واختلفوا في معنى صفته بالقرب فقال قوم: وصفها بذلك لقربها من النبي ﷺ أي من مكة. وقال كعب الأحبار: وصفه بالقرب من السماء، وروي أنها أقرب الأرض إلى السماء بثمانية عشر ميلا، وهذا الخبر إن كان بوحي، وألا سبيل للوقوف على صحته. و: الصَّيْحَةَ هي صيحة المنادي و: الْخُرُوجِ هو من القبور، و: «يومه» هو يوم القيامة، ويَوْمُ الْخُرُوجِ في الدنيا هو يوم العيد قال حسان بن ثابت: [الكامل]
Yakınlıkla nitelenmesinin anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir: Bir grup, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, yani Mekke'ye yakınlığından dolayı böyle nitelendiğini söylemiştir. Kâ'bü'l-Ahbâr ise göğe olan yakınlığı ile nitelendiğini söylemiştir; oranın göğe on sekiz mil mesafeyle yerin en yakın yeri olduğu rivayet edilmiştir. Bu haber şayet vahiy ile sabit ise [doğrudur], aksi takdirde doğruluğunu kesin olarak bilmeye imkân yoktur. { الصَّيْحَةَ } “o çığlık”, münadinin (çağırıcının) çığlığıdır. { الْخُرُوجِ } “çıkış” ise kabirlerden çıkıştır. «Onun günü» kıyamet günüdür. Dünyadaki { يَوْمُ الْخُرُوجِ } “çıkış günü” ise bayram günüdür. Hassân b. Sâbit şöyle demiştir: [Kâmil]
ولأنت أحسن إذ برزت لنا ... يوم الخروج بساحة القصر
Andolsun ki sen, çıkış günü sarayın avlusunda ... Karşımıza çıktığında daha güzeldin
من درة أغلى الملوك بها ... مما تربّب حائر البحر
Denizin çalkantılı sularında yetişmiş ... Kralların değerini en çok biçtiği bir inciden.
وقوله تعالى: يَوْمَ تَشَقَّقُ العامل في يَوْمَ، الْمَصِيرُ. وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر:
Yüce Allah'ın: { يَوْمَ تَشَقَّقُ } “O gün yarılıp açılır” buyruğunda { يَوْمَ } kelimesinde amel eden âmil, { الْمَصِيرُ } “dönüş” kelimesidir. İbn Kesîr, Nâfi ve İbn Âmir:
«تشّقق» بتشديد الشين. وقرأ الباقون: «تشقق» بتخفيف الشين و: سِراعاً حال قال بعض النحويين وهي من الضمير في قوله: عَنْهُمْ والعامل في الحال تَشَقَّقُ وقال بعضهم التقدير: يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ يخرجون سِراعاً فالحال من الضمير في: «يخرجون» ، والعامل «يخرجون» .
şîn harfinin şeddesiyle «تشّقق» şeklinde okumuşlardır. Diğer kurrâ ise şîn harfinin şeddesiz haliyle «تشقق» şeklinde okumuşlardır. { سِراعاً } “hızlıca” kelimesi haldir. Bazı nahivciler, bunun { عَنْهُمْ } “onların üzerinden” ifadesindeki zamirden hal olduğunu ve haldeki âmilin { تَشَقَّقُ } olduğunu söylemişlerdir. Bazıları ise takdirin: { يَوْمَ تَشَقَّقُ الْأَرْضُ عَنْهُمْ } 'yeryüzü onların üzerinden yarıldığı gün, hızlıca çıkarlar' şeklinde olduğunu; dolayısıyla halin «çıkarlar» fiilindeki zamirden geldiğini ve âmilin de «çıkarlar» fiili olduğunu söylemişlerdir.
وقوله تعالى: ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ كلام معادل لقول الكفرة: ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ [ق: ٣] .
Yüce Allah'ın: { ذلِكَ حَشْرٌ عَلَيْنا يَسِيرٌ } “Bu, bize göre kolay olan bir toplamadır” buyruğu, kâfirlerin { ذلِكَ رَجْعٌ بَعِيدٌ } “Bu, uzak bir dönüştür” [Kâf: 3] sözüne karşılık gelen bir ifadedir.
وقوله تعالى: نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ وعيد محض للكفرة. واختلف الناس في معنى قوله: وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ. فقال قتادة: نهى الله عن التجبر وتقدم فيه، فمعناه: وما أنت عليهم بمتعظم من الجبروت.
Yüce Allah'ın: { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَقُولُونَ } “Onların ne dediklerini biz çok iyi biliyoruz” buyruğu, kâfirlere yönelik katıksız bir tehdittir. İnsanlar O'nun: { وَما أَنْتَ عَلَيْهِمْ بِجَبَّارٍ } “Sen onların üzerinde bir zorba değilsin” buyruğunun anlamı konusunda ihtilaf etmişlerdir. Katâde: 'Allah zorbalıktan nehyetmiş ve bu hususta önceden uyarıda bulunmuştur; buna göre anlamı: Sen kibirlenip ceberut taslayarak onların üzerinde büyüklük taslayıcı değilsin' demiştir.
وقال الطبري وغيره معناه: وما أنت عليهم بمسلط تجبرهم على الإيمان، ويقال جبرته على كذا، أي قسرته ف «جبار» بناء مبالغة من جبر وأنشد المفضل: [الوافر]
Taberî ve başkaları ise bunun anlamının: 'Sen onları imana zorlayacak bir baskıcı/musallat değilsin' şeklinde olduğunu söylemişlerdir. Nitekim 'Onu şu işe zorladım' anlamında 'cebertühû alâ kezâ' denir ki bu da onu mecbur bıraktım demektir. Dolayısıyla «cebbâr», 'cebr' kökünden mübalağa kalıbıdır. Mufaddal şu beyti inşad etmiştir: [Vâfir]
عصينا عزمة الجبار حتى ... صحبنا الخوف إلفا معلمينا
İsyan ettik zorbanın azmine, öyle ki ... Korkuyu kendimize alışılmış bir dost edindik, iz bırakanlar olarak
قال: أراد ب «الجبار» النعمان بن المنذر لولايته، ويحتمل أن نصب عزمة على المصدر وأراد عصينا مقدمين عزمة جبار، فمدح نفسه وقومه بالعتو والاستعلاء أخلاق الجاهلية والحياة الدنيا، وروى ابن عباس أن المؤمنين قالوا: يا رسول الله لو خوفتنا، فنزلت: فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ.
Dedi ki: Hükümdarlığından ötürü «el-Cebbâr» ile Nu'mân b. el-Münzir'i kastetmiştir. «Azmete» kelimesinin masdar olarak nasb edilmesi ve 'bir zorbanın azmini öne sürerek isyan ettik' anlamını kastetmiş olması da muhtemeldir; böylece cahiliye ve dünya hayatının ahlakı olan azgınlık ve üstünlük taslama ile kendini ve kavmini övmüştür. İbn Abbas'tan rivayet edildiğine göre müminler: 'Ey Allah'ın Resulü! Bizi korkutsan/uyarsan' demişler, bunun üzerine: { فَذَكِّرْ بِالْقُرْآنِ مَنْ يَخافُ وَعِيدِ } “O halde tehdidimden korkanlara Kur'an ile öğüt ver!” ayeti inmiştir.
قال القاضي أبو محمد: ولو لم يكن هذا سببا فإنه لما أعلمه أنه ليس بمسلط على جبرهم، أمره بالاقتصار على تذكير الخائفين من الناس.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] der ki: Bu bir nüzul sebebi olmasa dahi, [Allah Teâlâ] ona insanları zorlama yetkisine sahip olmadığını bildirince, yalnızca insanlardan korkanlara hatırlatmada bulunmakla yetinmesini emretmiştir.