Binûn

Zâriyât Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: el-Muharrerü'l-Vecîz · İbn Atıyye · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وقوله تعالى: وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ يحتمل أن يريد إذ قيل لهم في أول بعث صالح آمنوا وأطيعوا فتمتعوا متاعا حسنا إلى آجالكم، وهو الحين على هذا التأويل وهو قول الحسن حكاه عن الرماني، ويجيء قوله تعالى: فَعَتَوْا مرتبا لفظا في الآية ومعنى في الوجود متأخرا عن القول لهم تَمَتَّعُوا، ويحتمل أن يريد: إذ قيل لهم بعد عقر الناقة: تَمَتَّعُوا في داركم ثلاثة، وهي الحين على هذا التأويل وهو قول الفراء، ويجيء قوله: فَعَتَوْا غير مرتب المعنى في وجوده، لأن عتوهم كان قبل أن يقال لهم تَمَتَّعُوا وكأن المعنى فكان من أمرهم قبل هذه المقالة أن عتوا وهو السبب في أن قيل لهم ذلك وعذبوا.

Yüce Allah'ın { وَفِي ثَمُودَ إِذْ قِيلَ لَهُمْ تَمَتَّعُوا حَتَّى حِينٍ } “Semûd kavminde de [ibretler vardır]. Onlara: ‘Bir süreye kadar yararlanın!’ denilmişti.” kavlinin; Salih'in peygamber olarak ilk gönderilişinde onlara “İman edin ve itaat edin de ecellerinize kadar güzelce yararlanın” denilmesini kastetmiş olması muhtemeldir ki bu yoruma göre 'hîn' (süre) budur; bu görüş Rummânî'nin naklettiği Hasan'ın görüşüdür. Yüce Allah'ın { فَعَتَوْا } “Fakat onlar azgınlık ettiler” kavli de ayette lafız olarak tertipli, varlıkta ise onlara { تَمَتَّعُوا } “Yararlanın” denilmesinden mana olarak sonra gelmiş olur. Devenin boğazlanmasından sonra onlara “Yurdunuzda üç gün { تَمَتَّعُوا } yararlanın” denilmesini kastetmiş olması da muhtemeldir ki bu yoruma göre 'hîn' (süre) bu [üç gün]dür; bu da Ferrâ'nın görüşüdür. Bu takdirde { فَعَتَوْا } kavli varlığında mana bakımından tertipsiz olur; çünkü onların azgınlıkları onlara { تَمَتَّعُوا } denilmeden önceydi. Sanki mana şöyledir: Bu sözden önce onların durumu azgınlık etmek olmuştu ve bu sözün kendilerine söylenmesinin ve azap edilmelerinin sebebi de buydu.

وقرأ جمهور القراء: «الصاعقة» وقرأ الكسائي وهي قراءة عمر وعثمان «الصعقة» ، وهي على القراءتين الصيحة العظيمة، ومنه يقال للوقعة الشديدة من الرعد: صاعقة. وهي التي تكون معها النار التي يروى في الحديث أنها من المخراق الذي بيد ملك يسوق السحاب.

Kurrâ cumhuru «الصاعقة» şeklinde, Kisâî ise —ki Ömer ve Osman'ın da kıraatidir— «الصعقة» şeklinde okumuştur. Bu her iki kıraatte de büyük ve korkunç bir çığlıktır; nitekim gök gürültüsünün şiddetli çarpmasına da sâika (yıldırım) denir. Bu, hadiste bulutları sevk eden meleğin elindeki mahrâktan (ateşli kırbaçtan) çıktığı rivayet edilen ve beraberinde ateş bulunan şeydir.

وقوله: وَهُمْ يَنْظُرُونَ يحتمل أن يريد فجأة وهم يبصرون بعيونهم حالهم، وهذا قول الطبري ويحتمل أن يريد: وَهُمْ يَنْظُرُونَ ذلك في تلك الأيام الثلاثة التي أعلموا به فيها ورأوا علاماته في تلونه، وهذا قول مجاهد حسبما تقدم تفسيره، وانتظارهم العذاب هو أشد من العذاب.

Allah'ın { وَهُمْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bakıp dururken” kavlinin, onlar durumlarını gözleriyle görürken ansızın [yakalandılar] manasını kastetmiş olması muhtemeldir; bu Taberî'nin görüşüdür. Kendilerine bildirildiği ve renk değişiminde alametlerini gördükleri o üç günde { وَهُمْ يَنْظُرُونَ } bunu bekliyorlardı manasını kastetmiş olması da muhtemeldir; bu da daha önce tefsiri geçtiği üzere Mücâhid'in görüşüdür. Onların azabı beklemeleri ise azabın kendisinden daha şiddetlidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الذاريات (٥١) : الآيات ٤٥ الى ٥٢]

[Zâriyât Suresi (51): Ayet 45-52]

فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٤٦) وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ (٤٨) وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩)

{ فَمَا اسْتَطاعُوا مِنْ قِيامٍ وَما كانُوا مُنْتَصِرِينَ (٤٥) وَقَوْمَ نُوحٍ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (٤٦) وَالسَّماءَ بَنَيْناها بِأَيْدٍ وَإِنَّا لَمُوسِعُونَ (٤٧) وَالْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ (٤٨) وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ لَعَلَّكُمْ تَذَكَّرُونَ (٤٩) } “Artık ne ayağa kalkmaya güçleri yetti ne de yardım gördüler. (45) Daha önce de Nûh kavmini [helak etmiştik]. Çünkü onlar yoldan çıkmış bir kavimdi. (46) Göğü kudretimizle biz kurduk ve şüphesiz biz [onu] genişletmekteyiz. (47) Yeryüzünü de biz döşedik; ne güzel döşeyiciyiz! (48) Düşünüp ibret alasınız diye her şeyden çift çift yarattık. (49)”

فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١) كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢)

{ فَفِرُّوا إِلَى اللَّهِ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥١) كَذلِكَ ما أَتَى الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ (٥٢) } “O halde Allah'a kaçın! Şüphesiz ben, size O'ndan [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım. (50) Allah ile beraber başka bir ilah edinmeyin! Şüphesiz ben, size O'ndan [gönderilmiş] apaçık bir uyarıcıyım. (51) İşte böyle, onlardan öncekilere de ne zaman bir peygamber geldiyse mutlaka: ‘O bir büyücüdür ya da delidir’ dediler. (52)”

قال بعض المفسرين: مِنْ قِيامٍ معناه: ما استطاعوا أن يقوموا من مصارعهم. وقال قتادة وغيره معناه: ما قيام بالأمر ودفعه كما تقول: ما ان له بكذا وكذا قيام، أي استضلاع وانتهاض.

Bazı müfessirler: “{ مِنْ قِيامٍ } kavlinin manası; serildikleri yerlerden ayağa kalkmaya güç yetiremediler, demektir” demiştir. Katâde ve başkaları ise bunun manasının: “İşi göğüslemeye ve onu defetmeye güç yetiremediler” olduğunu söylemişlerdir; nitekim senin “Falanca kimsenin filan işe kıyamı yoktur” yani ona karşı duracak gücü ve kalkışacak takati yoktur, demen gibidir.

وقرأ ابن كثير ونافع وابن عامر وعاصم: «وقوم نوح» بالنصب، وهو عطف إما على الضمير في قوله:

İbn Kesîr, Nâfi', İbn Âmir ve Âsım «وقوم نوح» lafzını nasb ile okumuşlardır. Bu da ya Allah'ın şu kavlindeki zamire matuftur:

فَأَخَذَتْهُمُ ٤٤ [الذاريات: ٤٤] إذ هو بمنزلة أهلكناهم، وإما على الضمير في قوله: نَبَذْناهُمْ

{ فَأَخَذَتْهُمُ } [Zâriyât: 44] çünkü bu “onları helak ettik” makamındadır; ya da { نَبَذْناهُمْ } kavlindeki zamire matuftur

[الذاريات: ٤٠] ، وقرأ أبو عمرو فيما روى عنه عبد الوارث: «وقوم نوح» بالرفع وذلك على الابتداء وإضمار الخبر وقرأ أبو عمرو وحمزة والكسائي: «وقوم» بالخفض عطفا على ما تقدم من قوله: وَفِي ثَمُودَ [الذاريات: ٤٣] وقد روي النصب عن أبي عمرو.

[Zâriyât: 40]. Abdülvâris'in kendisinden rivayet ettiğine göre Ebû Amr «وقوم نوح» lafzını ref ile okumuştur ki bu mübteda kılınması ve haberin takdir edilmesi üzere yapılmıştır. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise daha önce geçen { وَفِي ثَمُودَ } [Zâriyât: 43] kavline atfederek «وقوم» lafzını cer ile okumuşlardır. Ebû Amr'dan nasb ile de rivayet edilmiştir.

وقوله: وَالسَّماءَ نصب بإضمار فعل تقديره: وبنينا السماء بنيناها. والأيد: القوة قاله ابن عباس ومجاهد وقتادة، ووقعت في المصحف بياءين وذلك على تخفيف الهمز، وفي هذا نظر.

Allah'ın { وَالسَّماءَ } kavli, takdiri “Ve göğü inşa ettik, onu inşa ettik” olan gizli bir fiille mensuptur. el-Eyd (الْأَيْد) ise kuvvet demektir; bunu İbn Abbâs, Mücâhid ve Katâde söylemiştir. Mushafta iki 'yâ' ile yazılmıştır ve bu da hemzenin teshili (hafifletilmesi) kuralına göredir; ancak bunda tartışma vardır.

وقوله: لَمُوسِعُونَ يحتمل أن يريد: إنا نوسع الأشياء قوة وقدرة كما قال تعالى: عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ [البقرة: ٢٣٦] أي الذي يوسع أهله إنفاقا، ويحتمل أن يريد: لَمُوسِعُونَ في بناء السماء، أي جعلناها واسعة وهذا تأويل ابن زيد وقال الحسن: أوسع الرزق بمطر السماء و «الماهد» المهيئ الموطئ للموضع الذي يتمهد ويفترش.

Allah'ın { لَمُوسِعُونَ } kavlinin: Biz eşyayı kuvvet ve kudretle genişletiriz manasını kastetmiş olması muhtemeldir; nitekim Yüce Allah: { عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ } “Varlıklı olan kendi gücüne göre...” [Bakara: 236] yani ailesine harcamayı geniş tutan kimse, buyurmuştur. Göğün inşasında { لَمُوسِعُونَ } genişletmekteyiz, yani onu geniş kıldık manasını kastetmiş olması da muhtemeldir; bu İbn Zeyd'in tevilidir. Hasan: “Gökten yağan yağmurla rızkı genişletti” demiştir. el-Mâhid (الماهد) ise döşenen ve serilen mekanı hazırlayan, döşenecek hale getiren kimsedir.

وقوله تعالى: وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ أي مصطحبين ومتلازمين، فقال مجاهد معناه أن هذه إشارة إلى المتضادات والمتقابلات من الأشياء كالليل والنهار والشقوة والسعادة والهدى والضلالة والأرض والسماء والسواد والبياض والصحة والمرض والكفر والإيمان ونحو هذا، ورجحه الطبري بأنه دل على القدرة التي توجد الضدين، بخلاف ما يفعل بطبعه فعلا واحدا كالتسخين والتبريد. وقال ابن زيد وغيره:

Yüce Allah'ın { وَمِنْ كُلِّ شَيْءٍ خَلَقْنا زَوْجَيْنِ } “Ve her şeyden çift çift yarattık” kavli; yani birbirine yoldaş ve birbirinden ayrılmaz [ikişer tür] demektir. Mücâhid bunun manasının; gece ile gündüz, şekavet ile saadet, hidayet ile dalalet, yer ile gök, siyah ile beyaz, sağlık ile hastalık, küfür ile iman ve benzeri birbirine zıt ve karşılıklı şeylere işaret olduğunu söylemiştir. Taberî de bunu, ısıtma ve soğutma gibi tabiatı gereği tek bir fiil işleyen şeylerin aksine zıt iki şeyi var eden kudrete delalet ettiği gerekçesiyle tercih etmiştir. İbn Zeyd ve başkaları ise şöyle demiştir:

هي إشارة إلى الأنثى والذكر من كل حيوان والترجي الذي في قوله: لَعَلَّكُمْ هو بحسب خلق البشر وعرفها. وقرأ الجمهور «تذكرون» بشد الذال والإدغام. وقرأ أبي بن كعب: «تتذكرون» بتاءين وخفة الذال.

Bu, her canlıdan dişi ve erkeğe işarettir. { لَعَلَّكُمْ } kavlindeki umma/beklenti ise insanların yaratılışı ve onların idraki açısındandır. Cumhur «تذكرون» kelimesini zâl harfinin şeddesi ve idgam ile okumuştur. Übey b. Ka'b ise iki 'tâ' ile ve zâl harfinin şeddesiz haliyle «تتذكرون» şeklinde okumuştur.

وقوله: فَفِرُّوا أمر بالدخول في الإيمان وطاعة الله، وجعل الأمر بذلك بلفظ الفرار لينبه على أن وراء الناس عقابا وعذابا وأمرا حقه أن يفر منه، فجمعت لفظة «فروا» بين التحذير والاستدعاء، وينظر إلى هذا المعنى قول النبي ﷺ: «لا ملجأ ولا منجى منك إلا إليك» الحديث، قال الحسن بن الفضل: من فر إلى غير الله.

Allah'ın { فَفِرُّوا } “O halde kaçın” kavli, imana girmeye ve Allah'a itaate bir emirdir. İnsanların arkasında bir ceza, bir azap ve kendisinden kaçılması gereken bir durum olduğunu bildirmek için bu emir 'firar' lafzıyla ifade edilmiştir. Böylece «فروا» (kaçın) lafzı hem sakındırmayı hem de daveti bir arada toplamıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hadisteki şu sözü bu manaya bakmaktadır: “Senden başka sığınılacak ve senden başka kurtuluş bulunacak hiçbir yer yoktur.” Hasan b. el-Fadl şöyle demiştir: “Kim Allah'tan başkasına kaçarsa...”

وقوله: وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ الآية نهي عن عبادة الأصنام والشياطين وكل مدعو من دون الله وفائدة تكرار قوله: إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ الإبلاغ وهز النفس وتحكيم التحذير وإعادة الألفاظ بعينها في هذه المعاني بليغة بقرينة شدة الصوت.

Allah'ın { وَلا تَجْعَلُوا مَعَ اللَّهِ } “Allah ile beraber edinmeyin...” ayeti; putlara, şeytanlara ve Allah'tan başka çağrılan her şeye tapınmaktan nehyetmektedir. { إِنِّي لَكُمْ مِنْهُ نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Şüphesiz ben, size O'ndan apaçık bir uyarıcıyım” sözünün tekrarlanmasının faydası; tebliğ etmek, nefsi sarsmak ve sakındırmayı pekiştirmektir. Bu manalarda lafızların aynen tekrar edilmesi, sesin şiddeti karinesiyle beliğ bir anlatımdır.

وقوله تعالى: كَذلِكَ تقديره: سيرة الأمم كذلك، أو الأمر في القديم كذلك. وقوله: إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ معناه: إلا قال بعض: هذا وبعض: الجميع ألا ترى أن قوم نوح لم يقولوا قط: ساحِرٌ وإنما قالوا: بِهِ جِنَّةٌ [سبأ: ٨] فلما اختلف الفرق جعل الخبر عن ذلك بإدخال أو بين الصفتين، وليس المعنى أن كل أمة قالت عن نبيها إنه ساحر أو هو مجنون، فليست هذه كالمتقدمة في فرعون، بل هذه كأنه قال: إلا قالوا هو ساحر وهو مجنون.

Yüce Allah'ın { كَذلِكَ } kavlinin takdiri: “Ümmetlerin gidişatı böyledir” veya “Geçmişteki iş böyledir” şeklindedir. { إِلَّا قالُوا ساحِرٌ أَوْ مَجْنُونٌ } “Mutlaka: ‘O bir büyücüdür ya da delidir’ dediler” kavlinin manası ise: Ancak bazısı bunu, bazısı da her ikisini söyledi, demektir. Görmez misin ki Nûh'un kavmi hiçbir zaman { ساحِرٌ } (büyücü) dememiş, bilakis { بِهِ جِنَّةٌ } “Onda bir delilik vardır” [Sebe: 8] demişlerdi. Fırkalar farklı sözler söyleyince, bu durum hakkındaki haber iki vasıf arasına 'ev' (veya) edatı sokularak ifade edildi. Yoksa mana her ümmetin kendi peygamberi hakkında onun hem büyücü hem de deli olduğunu söylediği demek değildir; bu durum Firavun hakkında daha önce geçen gibi de değildir; bilakis bu, sanki O'nun “Mutlaka [bazıları] o bir büyücüdür, [bazıları da] o bir delidir dediler” buyurması gibidir.

قوله ﷿:

Aziz ve Celil olan Allah'ın sözü:

[سورة الذاريات (٥١) : الآيات ٥٣ الى ٦٠]

[Zâriyât Suresi (51): Ayet 53-60]

أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٥٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥) وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (٥٦) ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (٥٧)

{ أَتَواصَوْا بِهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ طاغُونَ (٥٣) فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ (٥٤) وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ (٥٥) وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ (٥٦) ما أُرِيدُ مِنْهُمْ مِنْ رِزْقٍ وَما أُرِيدُ أَنْ يُطْعِمُونِ (٥٧) } “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler? Hayır, onlar azgın bir topluluktur! (53) Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin. (54) Sen yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir. (55) Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım. (56) Ben onlardan bir rızık istemiyorum; beni doyurmalarını da istemiyorum. (57)”

إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (٥٨) فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠)

{ إِنَّ اللَّهَ هُوَ الرَّزَّاقُ ذُو الْقُوَّةِ الْمَتِينُ (٥٨) فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذَنُوباً مِثْلَ ذَنُوبِ أَصْحابِهِمْ فَلا يَسْتَعْجِلُونِ (٥٩) فَوَيْلٌ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ يَوْمِهِمُ الَّذِي يُوعَدُونَ (٦٠) } “Şüphesiz rızık veren, mutlak kuvvet ve sarsılmaz kudret sahibi olan ancak Allah'tır. (58) Muhakkak ki zulmedenlerin, [geçmişteki] arkadaşlarının payı gibi [azaptan] bir payları vardır; artık acele etmesinler! (59) Kendilerine vadedilen o günlerinden ötürü vay inkâr edenlerin haline! (60)”

قوله تعالى: أَتَواصَوْا بِهِ توقيف وتعجيب من توارد نفوس الكفرة في تكذيب الأنبياء على تفرق أزمانهم أي أنهم لم يتواصوا، لكنهم فعلوا فعل من يتواصى.

Yüce Allah'ın { أَتَواصَوْا بِهِ } “Bunu birbirlerine tavsiye mi ettiler?” kavli, zamanlarının ayrı olmasına rağmen kâfirlerin nefislerinin peygamberleri yalanlamada birbiriyle örtüşmesine yönelik bir kınama ve hayret bildirmedir; yani onlar bunu birbirlerine vasiyet etmediler, fakat birbirine vasiyet eden kimsenin yaptığını yaptılar.

والعلة في ذلك أن جميعهم طاغ، والطاغي: المستعلي في الأرض المفسد العاتي على الله.

Bunun sebebi ise hepsinin azgın (tâğî) olmasıdır; tâğî (طاغي) ise yeryüzünde böbürlenen, bozgunculuk yapan ve Allah'a karşı haddi aşan kimsedir.

وقوله تعالى: فَتَوَلَّ عَنْهُمْ أي عن الحرص المفرط عليهم، وذهاب النفس حسرات، ويحتمل أن يراد: فقول عن التعب المفرط في دعائهم وضمهم إلى الإسلام فلست بمصيطر عليهم ولست بِمَلُومٍ إذ قد بلغت، فنح نفسك عن الحزن عليهم، وذكر فقط، فإن الذكرى نافعة للمؤمنين ولمن قضي له أن يكون منهم في ثاني حال، وعلى هذا التأويل: فلا نسخ في الآية. إلا في معنى الموادعة التي فيها، إن آية السيف نسخت جميع الموادعات.

Yüce Allah'ın { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ } “Onlardan yüz çevir” kavli; yani onlara karşı aşırı hırs göstermekten ve kendini kahretmekten [vazgeç] demektir. Şunun kastedilmiş olması da muhtemeldir: Onları davet etmek ve İslam'a katmak için aşırı yorulmayı bırak; sen onların üzerinde bir zorba değilsin ve tebliğ ettiğin için { بِمَلُومٍ } kınanacak da değilsin. O halde onlar için üzülmekten kendini uzak tut ve sadece hatırlat/öğüt ver; çünkü hatırlatmak müminlere ve sonradan onlardan olmasına hükmedilen kimselere fayda verir. Bu yoruma göre, kılıç ayetinin bütün barış antlaşmalarını neshetmesi bir yana bırakılırsa ayetteki barış manası dışında ayette nesih yoktur.

وروى قتادة وذكره الطبري عن علي بن أبي طالب ﵁ أنه لما نزلت فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ حزن المسلمون وظنوا أنه مر بالتوالي عن الجميع وأن الوحي قد انقطع حتى نزلت: وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ فسروا بذلك.

Katâde rivayet etmiş ve Taberî de Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'tan nakletmiştir ki; { فَتَوَلَّ عَنْهُمْ فَما أَنْتَ بِمَلُومٍ } “Artık onlardan yüz çevir; sen kınanacak değilsin” ayeti indiğinde Müslümanlar üzüldüler ve Peygamber'e herkesten yüz çevirmesinin emredildiğini ve vahyin kesildiğini zannettiler; nihayet { وَذَكِّرْ فَإِنَّ الذِّكْرى تَنْفَعُ الْمُؤْمِنِينَ } “Sen yine de öğüt ver; çünkü öğüt müminlere fayda verir” ayeti inince buna sevindiler.

وقوله تعالى: وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ اختلف الناس في معناه مع إجماع أهل السنة على أن الله تعالى لم يرد أن تقع العبادة من الجميع، لأنه لو أراد ذلك لم يصح وقوع الأمر بخلاف إرادته، فقال ابن عباس وعلي بن أبي طالب ﵄ المعنى: ما خلقت الجن والإنس إلا لأمرهم بعبادتي، وليقروا لي بالعبودية فعبر عن ذلك بقوله: لِيَعْبُدُونِ إذ العبادة هي مضمن الأمر، وقال زيد بن

Yüce Allah'ın { وَما خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إِلَّا لِيَعْبُدُونِ } “Ben cinleri ve insanları ancak bana kulluk etsinler diye yarattım” kavlinin manasında —Ehl-i Sünnet'in Allah Teâlâ'nın ibadetin herkesten meydana gelmesini irade etmediği, çünkü bunu dilemiş olsaydı işin O'nun iradesinin hilafına gerçekleşmesinin sahih olmayacağı hususundaki icmaıyla birlikte— ihtilaf edilmiştir. İbn Abbâs ve Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Manası; cinleri ve insanları ancak kendilerine bana ibadet etmelerini emretmek ve bana kulluğu ikrar etmeleri için yarattım, demektir. İbadet emrin kapsamında olduğu için bunu { لِيَعْبُدُونِ } “bana kulluk etsinler diye” kavliyle ifade etmiştir. Zeyd b. Eslem ve Süfyân ise şöyle demiştir:

أسلم وسفيان: المعنى خاص، والمراد: وَما خَلَقْتُ الطائعين من الْجِنَّ وَالْإِنْسَ إلا لعبادتي، ويؤيد هذا التأويل أن ابن عباس روى عن النبي ﷺ أنه قرأ: «وما خلقت الجن والإنس من المؤمنين إلا ليعبدوني» ، وقال ابن عباس أيضا معنى: لِيَعْبُدُونِ أي ليتذللوا لي ولقدرتي، وإن لم يكن ذلك على قوانين الشرع.

Mana hastır; kastedilen: “Ben cinlerin ve insanların itaatkâr olanlarını ancak bana ibadet etsinler diye yarattım” şeklindedir. İbn Abbâs'ın Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den: «وما خلقت الجن والإنس من المؤمنين إلا ليعبدوني» (Ben cinlerin ve insanların mümin olanlarını ancak bana kulluk etsinler diye yarattım) şeklinde okuduğunu rivayet etmesi bu tevili desteklemektedir. İbn Abbâs ayrıca { لِيَعْبُدُونِ } kavlinin manasının; şeriatın kurallarına göre olmasa bile bana ve kudretime boyun eğsinler diye, demek olduğunu da söylemiştir.

قال القاضي أبو محمد: وعلى هذا التأويل فجميع الجن والإنس عابد متذلل والكفار كذلك، ألا تراهم عند القحط والأمراض وغير ذلك. وتحتمل الآية، أن يكون المعنى: ما خلقت الجن والإنس إلا معدين ليعبدون، وكأن الآية تعديد نعمة، أي خلقت لهم حواس وعقولا وأجساما منقادة نحو العبادة، وهذا كما تقول: البقر مخلوقة للحرث، والخيل للحرب، وقد يكون منها ما لا يحارب به أصلا، فالمعنى أن الإعداد في خلق هؤلاء إنما هو للعبادة، لكن بعضهم تكسب صرف نفسه عن ذلك، ويؤيد هذا المنزع قول النبي ﷺ: «اعملوا فكل ميسر لما خلق له» . وقوله: «كل مولود يولد على الفطرة» والحديث، وقوله: مِنْ رِزْقٍ أي أن يرزقوا أنفسهم ولا غيرهم.

Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu yoruma göre bütün cinler ve insanlar kulluk eden ve boyun eğendir, kâfirler de böyledir; kıtlık, hastalıklar ve benzeri durumlarda onları görmez misin? Ayetin manasının: “Ben cinleri ve insanları ancak kulluk etmeye hazır/elverişli donanımda yarattım” şeklinde olması da muhtemeldir. Sanki bu ayet bir nimet sayımıdır; yani onlara ibadete yönelen duyular, akıllar ve boyun eğen bedenler yarattım demektir. Bu senin: “Sığır çift sürmek için, at da savaş için yaratılmıştır” demen gibidir; oysa onlardan bazısıyla hiç savaş yapılmayabilir. Mana şudur: Bunların yaratılışındaki hazırlık ancak ibadet içindir, fakat bazısı nefsini bundan çevirmeyi kesbetmiştir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «اعملوا فكل ميسر لما خلق له» “Amel edin, zira herkes ne için yaratıldıysa ona kolaylaştırılmıştır” sözü ve «كل مولود يولد على الفطرة» “Her doğan fıtrat üzere doğar...” hadisi bu yaklaşımı desteklemektedir. Allah'ın { مِنْ رِزْقٍ } kavli ise: Ne kendilerini ne de başkalarını rızıklandırmalarını [istemiyorum] demektir.

وقوله: أَنْ يُطْعِمُونِ إما أن يكون المعنى أن يطعموا خلقي فأضيف ذلك إلى الضمير على جهة التجوز، وهذا قول ابن عباد. وإما أن يكون الإطعام هنا بمعنى النفع على العموم، كما تقول: أعطيت فلانا كذا وكذا طعمة، وأنت قد أعطيته عرضا أو بلدا يحييه، ونحو هذا فكأنه قال: ولا أريد أن ينفعوني، فذكر جزءا من المنافع وجعله دالا على الجميع.

Allah'ın { أَنْ يُطْعِمُونِ } “Beni doyurmalarını [istemiyorum]” kavlinde ya mana “Yaratıklarıma yedirmeleri” demektir ve mecaz yoluyla zamire nispet edilmiştir; bu İbn Abbâd'ın görüşüdür. Ya da buradaki yedirme, senin “Falancaya şu kadar geçimlik (tu'me) verdim” demen ve ona bir meta veya ihya edeceği bir arazi vb. vermiş olman gibi genel anlamda menfaat manasındadır. Sanki “Bana menfaat sağlamalarını da istemiyorum” demiş, menfaatlerin bir cüzünü zikrederek onu bütününün delili kılmıştır.

وقرأ الجميع: «إن الله هو الرزاق» . وروى أبو إسحاق السبيعي عن عبد الله بن يزيد، قال أبو عمرو الداني عن ابن مسعود قال: أقراني رسول الله ﷺ «إني أنا الرزاق» وقرأ الجمهور: «إن الله هو الرزاق» وقرأ ابن محيصن «هو الرزاق» وقرأ جمهور القراء: «المتين» بالرفع إما على أنه خبر بعد خبر، أو صفة ل الرَّزَّاقُ. وقرأ يحيى بن وثاب، والأعمش «المتين» بالخفض على النعت ل الْقُوَّةِ، وجاز ذلك من حيث تأنيث الْقُوَّةِ غير حقيقي. فكأنه قال: ذو الأيد، أو ذو الحبل ونحوه فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ [البقرة: ٢٧٥] وجوز أبو الفتح أن يكون خفض «المتين» على الجواز و: الْمَتِينُ: الشديد.

Bütün kurrâ «إن الله هو الرزاق» şeklinde okumuştur. Ebû İshâk es-Sebîî, Abdullah b. Yezîd'den; Ebû Amr ed-Dânî de İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bana «إني أنا الرزاق» şeklinde okuttu. Kurrâ cumhuru «إن الله هو الرزاق» şeklinde, İbn Muhaysın ise «هو الرزاق» şeklinde okumuştur. Kurrâ cumhuru «المتين» kelimesini; ya haberden sonra haber olması veya { الرَّزَّاقُ } lafzının sıfatı olması üzere ref ile okumuştur. Yahyâ b. Vessâb ve A'meş ise «المتين» kelimesini { الْقُوَّةِ } kelimesine sıfat yaparak cer ile okumuşlardır; { الْقُوَّةِ } lafzının müennesliği hakiki olmadığı için bu caiz olmuştur. Sanki “Kuvvet sahibi (ذو الأيد)” veya “İp/bağ sahibi (ذو الحبل)” ve benzeri denilmiş gibidir; nitekim { فَمَنْ جاءَهُ مَوْعِظَةٌ } [Bakara: 275] ayeti de böyledir. Ebü'l-Feth, «المتين» kelimesinin civar irabı (komşuluk) sebebiyle cer yapılmasını da caiz görmüştür. { الْمَتِينُ } ise pek şiddetli, çok güçlü demektir.

وقوله تعالى: فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا يريد أهل مكة، وهذه آية وعيد صراح، وقرأ الأعمش «فإن للذين كفروا» . والذنوب: الحظ والنصيب، وأصله من الدلو، وذلك أن الذنوب هو ملء الدلو من الماء، وقيل الذنوب: الدلو العظيمة، ومنه قول الشاعر: [الرجز]

Yüce Allah'ın { فَإِنَّ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “Muhakkak ki o zulmedenler için... vardır” kavli, Mekke ehlini kastetmektedir ve bu apaçık bir tehdit ayetidir. A'meş «فإن للذين كفروا» şeklinde okumuştur. ez-Zenûb (الذَّنُوب): Pay ve nasip demektir; aslı ise kovadan gelir, çünkü zenûb bir kova dolusu sudur. Zenûb'un büyük kova olduğu da söylenmiştir; şairin şu recezinde olduğu gibi: [Recez]

إنا إذا نازلنا غريب ... له ذنوب ولنا ذنوب

“Bize bir yabancı konuk olduğunda, onun bir kovası (payı), bizim de bir kovamız (payımız) vardır.”

فإن أبيتم فلنا القليب وهو السجل، ومنه قول علقمة بن عبدة: [الطويل]

“Eğer kabul etmezseniz kuyu bizimdir.” Bu da dolup taşan kova demektir; Alkame b. Abede'nin şu beytinde olduğu gibi: [Tavîl]

وفي كل حي قد خبطت بنعمة ... فحق لشأس من نداك ذنوب

“Her kabileye nimetinle iyilik yağdırdın; Şâs'ın da senin cömertliğinden bir pay (kova dolusu) alması haktır.”

فيروى أن الملك لما سمع هذا البيت قال نعم وأذنبة، ومنه قول حسان: [الطويل]

Rivayet edildiğine göre hükümdar bu beyti işitince: “Evet, hatta kovalar dolusu” demiştir. Hassân'ın şu beytinde olduğu gibi: [Tavîl]

لا يبعدن ربيعة بن مكدم ... وسقى الغوادي قبره بذنوب

“Rebîa b. Mukaddem [rahmetten] uzak kalmasın; sabah bulutları onun kabrini bol kovalarla sulasın!”

وأَصْحابِهِمْ يريد به من تقدم من الأمم المعذبة. وقوله: فَلا يَسْتَعْجِلُونِ تحقيق للأمر، بمعنى هو نازل بهم لا محالة في وقته المحتوم، فلا يستعجلوه، وقرأ يحيى بن وثاب: «فلا تستعجلون» بالتاء من فوق.

{ أَصْحابِهِمْ } “arkadaşları” ifadesiyle, geçmişte azaba uğratılan ümmetleri kastetmektedir. Allah'ın { فَلا يَسْتَعْجِلُونِ } “artık acele etmesinler” kavli ise işin kesinliğini bildirmedir; yani azap belirlenen vaktinde kaçınılmaz olarak başlarına gelecektir, öyleyse acele istemesinler. Yahyâ b. Vessâb üstten 'tâ' ile «فلا تستعجلون» şeklinde okumuştur.

ثم أوجب تعالى لهم الويل من يومهم الذي يأتي فيه عذابهم. والويل: الشقاء والهم، وروي أن في جهنم واديا يسمى: ويلا. والطبري يذهب أبدا إلى أن التوعد إنما هو به، وذلك في هذا الموضع قلق، لأن هذا الويل إنما هو مِنْ يَوْمِهِمُ الذي هو في الدنيا، و: مِنْ لابتداء الغاية. وقال جمهور المفسرين:

Sonra Yüce Allah, kendilerine azabın geleceği günlerinden ötürü onlara veyli (yazıklar olsun/azap olsun hükmünü) gerekli kılmıştır. el-Veyl (الويل): Bedbahtlık ve kederdir; cehennemde 'Veyl' adı verilen bir vadinin bulunduğu da rivayet edilmiştir. Taberî daima tehdidin cehennem ile olduğu görüşüne meyletmektedir; ancak bu görüş bu makamda uygun düşmemektedir, çünkü bu veyl dünyadaki { مِنْ يَوْمِهِمُ } “o günlerinden” dolayıdır ve { مِنْ } harf-i ceri gayenin başlangıcı (iptidâ-i gaye) içindir. Müfessirler cumhuru ise şöyle demiştir:

هذا التوعد هو بيوم القيامة. وقال آخرون ذكره الثعلبي هو يوم بدر. وفي: يُوعَدُونَ ضمير عائد، التقدير: يوعدون به، أو يوعدونه.

Bu tehdit kıyamet günüyledir. Sa'lebî'nin zikrettiğine göre başkaları da bunun Bedir günü olduğunu söylemiştir. { يُوعَدُونَ } fiilinde dönen bir zamir vardır; takdiri: “Kendisiyle tehdit edildikleri (yû'adûne bihî)” veya “Kendisine vadedildikleri (yû'adûnehû)” şeklindedir.

نجز تفسير سورة «الذاريات» والحمد لله رب العالمين كثيرا، وصلى الله على سيدنا محمد خاتم النبيين وإمام المرسلين وعلى آله الطيبين الطاهرين وعن جميع تابعيه.

Zâriyât Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Âlemlerin Rabbi olan Allah'a çokça hamdolsun. Peygamberlerin sonuncusu ve resullerin önderi Efendimiz Muhammed'e, onun pak ve temiz âline ve ona tâbi olanların hepsine salât olsun.