فلا تبك ميتا بعد ميت أجنه ... علي وعباس وآل أبي بكر
Ali, Abbâs ve Ebû Bekir ailesinin defnettiği bir ölüden sonra artık hiçbir ölüye ağlama!
يريد: المسلمين في مواراة النبي ﵇، ويحتمل أن يريد ب آلَ فِرْعَوْنَ: قرابته على عرف الآن، وخصصهم بالذكر، لأنهم عمدة القوم وكبراؤهم.
Peygamber aleyhisselâm'ın defnedilmesinde Müslümanları kastetmektedir. { آلَ فِرْعَوْنَ } ile günümüzdeki örfe göre akrabalarının kastedilmiş olması da muhtemeldir; onlar kavmin direği ve ileri gelenleri oldukları için özellikle zikredilmişlerdir.
وقوله: كَذَّبُوا بِآياتِنا يحتمل أن يريد آلَ فِرْعَوْنَ المذكورين. و: (أخذناهم) كذلك يريدهم بالضمير، لأن ذلك الإغراق الذي كان في البحر، كان بالعزة والقدرة، ويكون قوله: بِآياتِنا يريد بها:
{ كَذَّبُوا بِآياتِنا } “Âyetlerimizi yalanladılar” buyruğunda zikredilen Firavun hanedanının kastedilmiş olması muhtemeldir. { أخذناهم } ifadesindeki zamirle de yine onlar kastedilmiştir; zira denizde boğulmaları [Allah'ın] izzet ve kudretiyle olmuştur. { بِآياتِنا } “Âyetlerimizi” buyruğu ile de:
التسع، ثم أكد بكلها، ويحتمل أن يكون قوله: وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ كلاما تاما، ثم يكون قوله:
Dokuz âyeti kastetmiş, sonra da "hepsini" (küllihâ) diyerek bunu pekiştirmiş olabilir. { وَلَقَدْ جاءَ آلَ فِرْعَوْنَ النُّذُرُ } “Andolsun Firavun hanedanına da uyarılar gelmişti” buyruğunun tam bir kelam olması, ardından gelen:
كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها يعود الضمير في كُلِّها على جميع من ذكر من الأمم المذكورة.
{ كَذَّبُوا بِآياتِنا كُلِّها } “Bütün âyetlerimizi yalanladılar” buyruğundaki zamirin, zikredilen geçmiş ümmetlerin tamamına raci olması da muhtemeldir.
وقوله تعالى: أَكُفَّارُكُمْ الآية خطاب لقريش، وفهم على جهة التوبيخ. أثم خصلة من المال أو قوة أبدان وبسطة أو عقول أو غير ذلك ممنا يقتضي أنكم خير من هؤلاء المعذبين لما كذبوا، فيرجى لكم بذلك الفضل النجاء من العذاب حين كذبتم رسولكم؟ أَمْ لَكُمْ في كتب الله المنزلة بَراءَةٌ من العذاب؟ قاله الضحاك وابن زيد وعكرمة، ثم قال تعالى لمحمد ﷺ: أَمْ يَقُولُونَ نحن واثقون بجماعتنا منتصرون بقوتنا على جهة الإعجاب والتعاطي؟ سيهزمون، فلا ينفع جمعهم. وقرأ أبو حيوة «أم تقولون» بالتاء من فوق.
Allah Teâlâ'nın: { أَكُفَّارُكُمْ } “Sizin inkârcılarınız...” ayeti Kureyş'e bir hitaptır ve azarlama kastıyla anlaşılmıştır. [Yani] mal, beden gücü ve genişliği, akıl veya benzeri hususlarda, yalanladıkları için azap gören şu kimselerden daha hayırlı olmanızı gerektiren bir meziyetiniz mi var ki, elçinizi yalanladığınızda bu üstünlük sayesinde azaptan kurtulmayı umuyorsunuz? { أَمْ لَكُمْ } Yoksa Allah'ın indirdiği kitaplarda sizin için azaptan bir { بَراءَةٌ } beraat/kurtuluş belgesi mi var? Bunu Dahhâk, İbn Zeyd ve İkrime söylemiştir. Sonra Allah Teâlâ Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: { أَمْ يَقُولُونَ } “Yoksa onlar: [Biz topluluğumuza güveniyoruz, gücümüzle galip geliriz mi] diyorlar?” buyurmuştur; [bu sözleri] böbürlenme ve cüretkârlık kabilindendir. Onlar hezimete uğrayacaklar ve toplulukları kendilerine fayda vermeyecektir. Ebû Hayve üstten tâ ile «أم تقولون» şeklinde okumuştur.
قوله ﷿:
Azîz ve Celîl olan [Allah]'ın buyruğu:
[سورة القمر (٥٤) : الآيات ٤٥ الى ٥٥]
[Kamer Suresi (54), Âyetler 45-55]
سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩)
{ سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ (٤٥) بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ وَالسَّاعَةُ أَدْهى وَأَمَرُّ (٤٦) إِنَّ الْمُجْرِمِينَ فِي ضَلالٍ وَسُعُرٍ (٤٧) يَوْمَ يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ ذُوقُوا مَسَّ سَقَرَ (٤٨) إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ (٤٩) } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır. (45) Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet saatidir. Kıyamet saati ise daha korkunç ve daha acıdır. (46) Şüphesiz suçlular bir sapıklık ve çılgınlık içindedirler. (47) O gün yüzükoyun ateşe sürüklenecekler [ve onlara]: «Tadın cehennemin dokunuşunu!» [denilecektir]. (48) Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık. (49)”
وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤)
{ وَما أَمْرُنا إِلاَّ واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ (٥٠) وَلَقَدْ أَهْلَكْنا أَشْياعَكُمْ فَهَلْ مِنْ مُدَّكِرٍ (٥١) وَكُلُّ شَيْءٍ فَعَلُوهُ فِي الزُّبُرِ (٥٢) وَكُلُّ صَغِيرٍ وَكَبِيرٍ مُسْتَطَرٌ (٥٣) إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي جَنَّاتٍ وَنَهَرٍ (٥٤) } “Bizim emrimiz ancak bir tektir, göz açıp kapama gibidir. (50) Andolsun sizin benzerlerinizi helâk ettik; peki düşünen var mı? (51) Yaptıkları her şey amel defterlerindedir. (52) Küçük büyük her şey satır satır yazılmıştır. (53) Şüphesiz takvâ sahipleri cennetlerde ve ırmaklardadır (bolluk içindedir). (54)”
فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥)
{ فِي مَقْعَدِ صِدْقٍ عِنْدَ مَلِيكٍ مُقْتَدِرٍ (٥٥) } “Güçlü bir hükümdarın katında, doğruluk makamındadırlar. (55)”
هذه عدة من الله تعالى لرسوله أن جمع قريش سيهزم نصرة له، والجمهور على أن الآية مكية، وروي عن عمر بن الخطاب أنه قال: كنت أقول في نفسي أي جمع يهزم؟ فلما كان يوم بدر رأيت رسول الله ﷺ يثبت في الدرع ويقول سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ.
Bu, Allah Teâlâ'nın elçisine yardım etmek üzere Kureyş topluluğunun hezimete uğrayacağına dair bir vaadidir. Cumhur ayetin Mekkî olduğu görüşündedir. Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle dediği rivayet edilmiştir: Kendi kendime "Hangi topluluk hezimete uğratılacak ki?" diyordum. Bedir günü olduğunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in zırhının içinde hamle yapıp { سَيُهْزَمُ الْجَمْعُ وَيُوَلُّونَ الدُّبُرَ } “O topluluk yakında hezimete uğrayacak ve arkalarını dönüp kaçacaklardır” dediğini gördüm.
قال القاضي أبو محمد: فإنما كان رسول الله ﷺ في بدر مستشهدا بالآية. وقال قوم: إن الآية نزلت يوم بدر.
Kâdı Ebû Muhammed der ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir'de ancak bu ayeti delil getirip zikrediyordu. Bir grup ise bu ayetin Bedir günü indiğini söylemiştir.
وقال أبو حاتم: وقرأ بعض القراء: «سيهزم» بفتح الياء وكسر الزاي «الجمع» نصبا، قال أبو عمرو الداني قرأ أبو حيوة: «سنهزم» بالنون وكسر الزاي «الجمع» نصبا. «وتولون» بالتاء من فوق، ثم تركت هذه
Ebû Hâtim der ki: Bazı kurrâ yâ'nın fethası ve ze'nin kesresiyle «سَيَهْزِمُ» ve «الْجَمْعَ» mensub olarak okumuştur. Ebû Amr ed-Dânî der ki: Ebû Hayve nûn harfi ve ze'nin kesresiyle «سَنَهْزِمُ» ve «الْجَمْعَ» mensub olarak okumuş; «وَتُوَلُّونَ» kelimesini de üstten tâ ile okumuştur. Sonra bu
الأقوال، وأضرب عنها تهمما بأمر الساعة التي عذابها أشد عليهم من كل هزيمة وقتل فقال: بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ. و: أَدْهى أفعل من الداهية: وهي الرزية العظمى تنزل بالمرء. وَأَمَرُّ من المرارة، واللفظة ليست هنا مستعارة، لأنها ليست فيما يذاق.
sözler bırakılmış, azabı onlar için her türlü hezimet ve ölümden daha şiddetli olan kıyamet saatine dikkat çekilerek onlardan yüz çevrilmiş ve şöyle buyrulmuştur: { بَلِ السَّاعَةُ مَوْعِدُهُمْ } “Asıl onların buluşma zamanı o kıyamet saatidir”. { أَدْهى } kelimesi dâhiye (büyük felaket) kelimesinden türemiş efa'l veznidir; o da insanın başına gelen en büyük felakettir. { وَأَمَرُّ } ise acılıktan (merâre) gelir; bu lafız burada istiare değildir, çünkü tadılan şeyler hakkında kullanılmamıştır.
ثم أخبر تعالى عن المجرمين أنهم في الدنيا في حيرة وإتلاف وفقد هدى وفي الآخرة في احتراق وتسعر من حيث هم صائرون إليه، قال ابن عباس المعنى: في خسران وجنون، والسعر الجنون. وأكثر المفسرين على أن الْمُجْرِمِينَ هنا يراد بهم الكفار. وقال قوم المراد ب الْمُجْرِمِينَ: القدرية الذين يقولون إن أفعال العباد ليست بقدر من الله، وهم المتوعدون بالسحب في جهنم، والسحب: الجر. وفي قراءة ابن مسعود: «إلى النار» .
Sonra Allah Teâlâ suçluların dünyada şaşkınlık, helak ve hidayetten yoksunluk içinde; ahirette ise varacakları yer itibariyle yanma ve alevler içinde olduklarını haber vermiştir. İbn Abbâs mananın: "Ziyan ve delilik içindedirler" şeklinde olduğunu söylemiştir; su'ur (سُعُر) delilik demektir. Müfessirlerin çoğuna göre buradaki { الْمُجْرِمِينَ } ile kâfirler kastedilmektedir. Bir grup ise { الْمُجْرِمِينَ } ile kulların fiillerinin Allah'ın takdiriyle olmadığını söyleyen Kaderiyye'nin kastedildiğini söylemiştir; cehennemde yüzükoyun sürüklenmekle tehdit edilenler onlardır. Sahb (السَّحْبُ) sürüklemek/çekmek demektir. İbn Mes'ûd'un kıraatinde «إلى النار» (ateşe doğru) şeklindedir.
وقوله تعالى: ذُوقُوا مَسَّ استعارات، والمعنى: يقال لهم على جهة التوبيخ.
Allah Teâlâ'nın: { ذُوقُوا مَسَّ } “Dokunuşunu tadın!” buyruğu istiaredir; mana ise, azarlama amacıyla onlara böyle denilmesidir.
واختلف الناس في قوله تعالى: إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ، فقرأ جمهور الناس: «إنا كلّ» بالنصب، والمعنى: خلقنا كل شيء خلقناه بقدر، وليست خَلَقْناهُ في موضع الصفة لشيء، بل هو فعل دال على الفعل المضمر، وهذا المعنى يقتضي أن كل شيء مخلوق، إلا ما قام دليل العقل على أنه ليس بمخلوق كالقرآن والصفات. وقرأ أبو السمال ورجحه أبو الفتح: «إنا كلّ» بالرفع على الابتداء، والخبر: خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ.
İnsanlar Allah Teâlâ'nın: { إِنَّا كُلَّ شَيْءٍ خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } “Şüphesiz biz her şeyi bir kaderle (ölçüyle) yarattık” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İnsanların cumhuru «إِنَّا كُلَّ» şeklinde nasb ile okumuştur; manası: "Yarattığımız her şeyi bir kaderle yarattık" demektir. { خَلَقْناهُ } kelimesi "şey" kelimesinin sıfatı konumunda değildir; bilakis gizli bir fiile delalet eden bir fiildir. Bu mana, Kur'an ve sıfatlar gibi yaratılmamış olduğuna akli delil bulunanlar hariç, her şeyin mahluk olmasını gerektirir. Ebü's-Semmâl mübteda olarak ref ile «إِنَّا كُلُّ» okumuş ve Ebü'l-Feth de bunu tercih etmiştir; haberi ise { خَلَقْناهُ بِقَدَرٍ } ifadesidir.
قال أبو حاتم: هذا هو الوجه في العربية، وقراءتنا بالنصب مع جماعة، وقرأها قوم من أهل السنة بالرفع، والمعنى عندهم على نحو ما عند الأولى أن كل شيء فهو مخلوق بقدر سابق، و: خَلَقْناهُ على هذا ليست صفة لشيء، وهذا مذهب أهل السنة، ولهم احتجاج قوي بالآية على هذين القولين، وقالت القدرية وهم الذين يقولون: لا قدر، والمرء فاعل وحده أفعاله. القراءة «إنا كلّ شيء خلقناه» برفع «كلّ» :
Ebû Hâtim der ki: "Arap dilindeki doğru vecih budur; bizim kıraatimiz ise cemaatle birlikte nasb iledir." Ehl-i Sünnet'ten bir topluluk bunu ref ile okumuştur ve onlara göre de mana ilk okuyuşta olduğu gibidir; yani her şey önceden takdir edilmiş bir kaderle yaratılmıştır. Bu takdirde { خَلَقْناهُ } "şey"in sıfatı değildir. Bu, Ehl-i Sünnet'in mezhebidir ve bu iki görüşe göre de ayette onlar için güçlü bir delil vardır. "Kader yoktur, insan fiillerinin tek failidir" diyen Kaderiyye ise şöyle demiştir: Kıraat «كُلُّ» lafzının ref'iyle «إنا كلّ شيء خلقناه» şeklindedir;
وخَلَقْناهُ في موضع الصفة ب «كلّ» ، أي أن أمرنا وشأننا كلّ شيء خلقناه فهو بقدر وعلى حد ما في هيئته وزمنه وغير ذلك، فيزيلون بهذا التأويل موضع الحجة عليهم بالآية.
ve { خَلَقْناهُ } kelimesi «كُلّ» lafzının sıfatı konumundadır; yani "Bizim işimiz ve şanımız şudur ki, yarattığımız her şey şekli, zamanı ve diğer hususlarında bir ölçü ve sınır üzeredir" [demektir]. Böylece bu teville ayetin aleyhlerine bir hüccet teşkil etmesini bertaraf ederler.
وقال ابن عباس: إني أجد في كتاب الله قوما يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ لأنهم كانوا يكذبون بالقدر، ويقولون: المرء يخلق أفعاله، وإني لا أراهم، فلا أدري أشيء مضى قبلنا أم شيء بقي؟.
İbn Abbâs şöyle demiştir: "Ben Allah'ın Kitabı'nda, kaderi yalanladıkları ve 'Kişi kendi fiillerini kendisi yaratır' dedikleri için { يُسْحَبُونَ فِي النَّارِ عَلى وُجُوهِهِمْ } 'ateşte yüzükoyun sürüklenecek' bir topluluk buluyorum. Ben onları [aramızda] görmüyorum; bizden önce geçmiş bir şey midir, yoksa [bizden sonraya] kalmış bir şey midir bilmiyorum."
وقال أبو هريرة: خاصمت قريش رسول الله في القدر فنزلت هذه الآية، قال أبو عبد الرحمن السلمي: فقال رجل يا رسول الله ففيم العمل؟ أفي شيء نستأنفه؟ أم في شيء قد فرغ منه؟ فقال رسول الله ﷺ: «اعملوا، فكل ميسر لما خلق له، سنيسره لليسرى وسنيسره للعسرى» ، وقال أنس بن مالك:
Ebû Hureyre şöyle demiştir: Kureyş kader konusunda Resûlullah ile tartıştı, bunun üzerine bu ayet indi. Ebû Abdirrahmân es-Sülemî dedi ki: Bir adam, "Ey Allah'ın Resûlü! O halde amel ne içindir? Yeni başlayacağımız bir şeyde mi, yoksa zaten bitirilmiş/takdir edilmiş bir şeyde mi?" diye sordu. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Amel edin; zira herkes ne için yaratıldıysa ona muvaffak kılınır: Biz onu en kolaya muvaffak kılacağız ve onu en zora sürükleyeceğiz» buyurdu. Enes b. Mâlik şöyle demiştir:
قال رسول الله ﷺ: «القدرية يقولون الخير والشر بأيدينا، ليس لهم في شفاعتي نصيب ولا أنا منهم ولا هم مني» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kaderiyye, 'Hayır da şer de bizim elimizdedir' derler. Onların benim şefaatimde hiçbir nasibi yoktur; ben onlardan değilim, onlar da benden değildir.»
وقوله: إِلَّا واحِدَةٌ، أي: إلا قولة واحدة وهي: كن. وقوله: كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ تفهيم للناس بأعجل ما يحسون وفي أشياء أمر الله تعالى أوحى من لمح البصر. والأشياع: الفرق المتشابهة في مذهب ودين، ونحوه الأول شيعة للآخر، الآخر شيعة للأول.
{ إِلَّا واحِدَةٌ } “ancak bir tektir” buyruğu, yani tek bir sözdür ki o da: "Ol" (kün) emridir. { كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ } “göz açıp kapama gibidir” buyruğu ise, insanların idrak edebildiği en hızlı şeyle onlara anlatılmasıdır; yoksa bazı şeylerde Allah Teâlâ'nın emri göz açıp kapamadan da daha hızlıdır. Eşyâ' (الأشياع): Mezhep ve dinde birbirine benzeyen fırkalardır; öncekiler sonrakilerin taraftarı (şiası), sonrakiler de öncekilerin taraftarıdır.
ثم أخبر تعالى أن كل أفعال الأمم المهلكة مكتوب محفوظ عليهم إلى يوم الحساب، قاله ابن عباس وقتادة والضحاك وابن زيد. و: مُسْتَطَرٌ مفتعل من السطر، تقول سطرت واستطرت بمعنى، وروي عن عاصم شد الراء في «مستطرّ» ، قال أبو عمرو: وهذا لا يكون إلا عند الوقف لغة معروفة.
Sonra Allah Teâlâ helâk edilen ümmetlerin bütün fiillerinin hesap gününe kadar aleyhlerine yazılıp korunduğunu haber vermiştir; bunu İbn Abbâs, Katâde, Dahhâk ve İbn Zeyd söylemiştir. { مُسْتَطَرٌ } kelimesi "satr" kökünden ifti'âl veznindedir; سطرت ve استطرت aynı anlamda kullanılır. Âsım'dan râ harfinin şeddesiyle «مستطرّ» şeklinde rivayet edilmiştir. Ebû Amr: "Bu ancak vakıf halinde bilinen bir lehçede olur" demiştir.
وقرأ جمهور الناس: «ونهر» بفتح الهاء والنون، على أنه اسم الجنس، يريد به الأنهار، أو على أنه بمعنى: وسعة في الأرزاق والمنازل، ومنه قول قيس بن الخطيم: [الطويل]
İnsanların cumhuru nûn ve he harflerinin fethasıyla «وَنَهَرٍ» şeklinde okumuştur; cins ismi olarak bununla nehirleri (أنهار) kastetmiş veya "rızıklarda ve konaklarda genişlik" anlamında kullanılmıştır. Kays b. el-Hattîm'in şu sözü de bundandır:
ملكت بها كفي فأنهرت فتقها ... يرى قائم من دونها ما وراءها
Elimle ona sahip oldum da yarasının yarığını genişlettim (nehir gibi akıttım); önünde duran kimse arkasındakini görebilir.
فقوله: «أنهرت» معناه: جعلت فتقها كنهر. وقرأ زهير الفرقبي والأعمش: «ونهر» بضم النون والهاء، على أنه جمع نهار، إذ لا ليل في الجنة، وهذا سائغ في اللفظ قلق في المعنى، ويحتمل أن يكون جمع نهر. وقرأ مجاهد وحميد وأبو السمال والفياض بن غزوان: «نهر» ساكنة الهاء على الإفراد.
Şairin «أنهرت» sözünün anlamı: "Yarığını nehir gibi kıldım (genişlettim)" demektir. Züheyr el-Furkanî ve el-A'meş nûn ve he harflerinin zammesiyle «وَنُهُرٍ» şeklinde okumuşlardır; bu da gündüzün (nehâr) çoğuludur, zira cennette gece yoktur. Bu lafız bakımından caiz olsa da mana bakımından zayıftır/tutarsızdır; nehir (nehr) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir. Mücâhid, Humeyd, Ebü's-Semmâl ve el-Fayyâd b. Gazvân he harfinin sükûnuyla tekil olarak «نَهْرٍ» şeklinde okumuşlardır.
وقوله تعالى: مَقْعَدِ صِدْقٍ يحتمل أن يريد به الصدق الذي هو ضد الكذب، أي في المقعد الذي صدقوا في الخبر به، ويحتمل أن يكون من قولك: عود صدق، أي جيد، ورجل صدق، أي خبر وخلال حسان.
Allah Teâlâ'nın: { مَقْعَدِ صِدْقٍ } “doğruluk makamında” buyruğuyla, yalanın zıddı olan sıdkın kastedilmiş olması muhtemeldir; yani haber verilmesinde kendilerine doğru söylenen makamda [demektir]. Ayrıca senin "iyi bir ağaç/odun" anlamında "عود صدق" veya "hayırlı ve güzel vasıflara sahip kimse" anlamında "رجل صدق" demenden olması da muhtemeldir.
وقرأ جمهور الناس: «في مقعد» على اسم الجنس. وقرأ عثمان البتي: «في مقاعد» على الجمع.
İnsanların cumhuru cins ismi olarak «فِي مَقْعَدِ» şeklinde okumuştur. Osmân el-Bettî ise çoğul olarak «فِي مَقَاعِدِ» şeklinde okumuştur.
والمليك المقتدر: الله تعالى.
Melîk ve Muktedir: Allah Teâlâ'dır.