يبعن الدهان الحمر كل عشية ... بموسم بدر أو بسوق عكاظ
Her akşam satarlar kızıl derileri... Bedir panayırında yahut Ukâz pazarında.
وقوله تعالى: لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ نفي للسؤال. وفي القرآن آيات تقتضي أن في القيامة سؤالا، وآيات تقتضي نفيه كهذه وغيرها، فقال بعض الناس ذلك في مواطن دون مواطن، وهو قول قتادة وعكرمة.
Yüce Allah'ın: { لا يُسْئَلُ عَنْ ذَنْبِهِ } “günahından sorulmaz” buyruğu, sorunun nefyedilmesidir (sorulmayacağını belirtmektedir). Kur'an'da kıyamette sorgulamanın olacağını gerektiren ayetler de vardır, bu ayet ve diğerleri gibi sorgulamayı nefyeden ayetler de vardır. Bazı âlimler bunun [farklı] duraklara göre değiştiğini söylemişlerdir ki bu, Katâde ve İkrime'nin görüşüdür.
وقال ابن عباس وهو الأظهر في ذلك أن السؤال متى أثبت فهو بمعنى التوبيخ والتقرير، ومتى نفي فهو بمعنى الاستخبار المحض والاستعلام، لأن الله تعالى عليم بكل شيء. وقال الحسن ومجاهد: لا يسأل الملائكة عنهم، لأنهم يعرفونهم بالسيما، والسيما التي يعرف بها الْمُجْرِمُونَ هي سواد الوجوه وزرق العيون في الكفرة، قاله الحسن. ويحتمل أن يكون غير هذا من التشويهات.
İbn Abbâs ise -ki bu konudaki en zahir (açık) görüş budur- şöyle demiştir: Soru ne zaman sabit kılınmışsa (varlığı belirtilmişse), azarlama ve ikrar ettirme (kınama ve itiraf ettirme) anlamındadır; ne zaman nefyedilmişse (sorulmayacağı belirtilmişse), sırf haber alma ve bilgi edinme anlamındadır; zira Yüce Allah her şeyi bilendir. el-Hasan ve Mücâhid: «Melekler onlara sormazlar, çünkü onları simalarından tanırlar» demişlerdir. { الْمُجْرِمُونَ } “Suçlular”ın kendisiyle tanındığı sima ise kâfirlerin yüzlerinin kararması ve gözlerinin gövermesidir (mavileşmesidir); bunu el-Hasan söylemiştir. Bunun dışındaki başka şekil bozuklukları olması da muhtemeldir.
واختلف المتأولون في قوله تعالى: فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ. فقال ابن عباس: يؤخذ كل كافر بناصيته وقدميه فيطوى ويجمع كالحطب ويلقى كذلك في النار. وقال النقاش: روي أن هذا الطي على ناحية الصلب قعسا وقاله الضحاك. وقال آخرون: بل على ناحية الوجه، قالوا فهذا معنى: فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ. وقال قوم في كتاب الثعلبي: إنما يسحب الكفرة سحبا، فبعضهم يجر بقدميه، وبعضهم بناصيته، فأخبر في هذه الآية أن الأخذ يكون بِالنَّواصِي ويكون ب الْأَقْدامِ.
Müteevviller Yüce Allah'ın: { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } “perçemlerinden ve ayaklarından yakalanırlar” buyruğu hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Abbâs: «Her kâfir perçeminden ve ayaklarından tutulur, odun gibi bükülüp katlanır ve o şekilde ateşe atılır» demiştir. en-Nakkâş: Bu bükülmenin sırt tarafına doğru yay gibi gerilerek yapıldığının rivayet edildiğini söylemiştir; bunu ed-Dahhâk da söylemiştir. Diğerleri ise: «Aksine yüz tarafına doğrudur» demişler ve: «İşte { فَيُؤْخَذُ بِالنَّواصِي وَالْأَقْدامِ } sözünün anlamı budur» demişlerdir. es-Sa‘lebî'nin kitabında bir topluluk şöyle demiştir: «Kâfirler sadece yerde sürüklenirler; bazısı ayaklarından, bazısı da perçeminden çekilir. Dolayısıyla bu ayette yakalamanın { بِالنَّواصِي } perçemlerden ve { الْأَقْدامِ } ayaklardan olacağı haber verilmiştir.»
وقوله: هذِهِ جَهَنَّمُ قبله محذوف تقديره: يقال لهم على جهة التقريع والتوبيخ وفي مصحف ابن مسعود: «هذه جهنم التي كنتما بها تكذبان تصليانها لا تموتان فيها ولا تحييان» .
O'nun: { هذِهِ جَهَنَّمُ } “İşte bu, cehennemdir” sözünden önce takdiri «Onlara kınama ve azarlama kabilinden şöyle denir:» şeklinde olan bir hazif vardır. İbn Mes‘ûd'un mushafında ise bu kısım şöyledir: «Bu, ikinizin yalanlamakta olduğu cehennemdir; ona girersiniz, orada ne ölürsünüz ne de yaşarsınız.»
وقرأ جمهور الناس: «يطوفون» بفتح الياء وضم الطاء وسكون الواو. وقرأ طلحة بن مصرف:
İnsanların cumhuru «يطوفون» kelimesini yâ'nın fethası, tın'ın dammesi ve vâv'ın sükûnu ile okumuştur (yetûfûne). Talha b. Musarrif ise:
«يطوّفون» بضم الياء وفتح الطاء وشد الواو. وقرأ أبو عبد الرحمن: «يطافون» ، وهي قراءة علي بن أبي طالب. والمعنى في هذا كله أنهم يترددون بين نار جهنم وجمرها وَبَيْنَ حَمِيمٍ وهو ما غلي في جهنم من مائع عذابها. والحميم: الماء السخن. وقال قتادة: إن العذاب الذي هو الحميم يغلي منذ خلق الله جهنم. وأنى الشيء: حضر، وأنى اللحم أو ما يطبخ أو يغلى: نضج وتناهى حره والمراد منه. ويحتمل قوله: آنٍ أن يكون من هذا ومن هذا. وكونه من الثاني أبين، ومنه قوله تعالى: غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ [الأحزاب: ٥٣] ومن المعنى الآخر قول الشاعر [عمرو بن حسان الشيباني] : [الوافر] أنى ولكل حاملة تمام ويشبه أن يكون الأمر في المعنيين قريبا بعضه من بعض، والأول أعم من الثاني.
yâ'nın dammesi, tın'ın fethası ve vâv'ın şeddesi ile «يطوّفون» (yutavvifûne) şeklinde okumuştur. Ebû Abdirrahmân ise «يطافون» (yutâfûne) şeklinde okumuştur ki bu, Ali b. Ebî Tâlib'in de kıraatidir. Bütün bunlardaki anlam, onların cehennem ateşi ve korları ile { وَبَيْنَ حَمِيمٍ } “ve kaynar su arasında” gidip geldikleridir. Hamîm ise cehennemde azap sıvılarından kaynayan şeydir. Hamîm (حَمِيم) sıcak su demektir. Katâde: «Hamîm olan azap, Allah cehennemi yarattığından beri kaynamaktadır» demiştir. Bir şeyin ânâ (أنى) olması, hazır olması/vaktinin gelmesi demektir; etin veya pişen/kaynatılan şeyin ânâ olması ise pişmesi, hararetinin ve hedeflenen kıvamının son noktaya ulaşması demektir. O'nun: { آنٍ } “son derece kaynar” sözünün bundan da diğerinden de olması muhtemeldir. İkinci anlamdan olması daha açıktır; Yüce Allah'ın: { غَيْرَ ناظِرِينَ إِناهُ } “onun pişmesini gözetmeksizin” [Ahzâb 53] buyruğu da bu kabildendir. Diğer anlamdan ise şairin [Amr b. Hassân eş-Şeybânî] şu sözü gelir: [Vâfir] “Vakti geldi, zira her hamile için bir tamamlanma [vakti] vardır.” İki anlamdaki durumun birbirine yakın olması muhtemeldir; birincisi ikincisinden daha geneldir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٤٦ الى ٥٧]
[Rahmân Suresi (55), Ayetler 46-57]
وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٧) ذَواتا أَفْنانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٩) فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ (٥٠)
{ وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ (٤٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٧) ذَواتا أَفْنانٍ (٤٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٤٩) فِيهِما عَيْنانِ تَجْرِيانِ (٥٠) } “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimseye iki cennet vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İkisi de çeşitli ağaç ve meyvelere (türlü güzelliklere) sahiptir. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İçlerinde akan iki pınar vardır.”
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥١) فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ (٥٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٣) مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٥)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥١) فِيهِما مِنْ كُلِّ فاكِهَةٍ زَوْجانِ (٥٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٣) مُتَّكِئِينَ عَلى فُرُشٍ بَطائِنُها مِنْ إِسْتَبْرَقٍ وَجَنَى الْجَنَّتَيْنِ دانٍ (٥٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٥) } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İkisinde de her meyveden iki tür vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Astarları kalın ipekten döşeklere yaslanmışlardır; her iki cennetin devşirilecek meyvesi de yakındır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”
فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٥٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٧)
{ فِيهِنَّ قاصِراتُ الطَّرْفِ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٥٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٧) } “Oralarda gözlerini yalnız eşlerine dikmiş öyle dilberler vardır ki, bunlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”
«من» في قوله تعالى: وَلِمَنْ يحتمل أن تقع على جميع المتصفين بالخوف الزاجر عن معاصي الله تعالى، ويحتمل أن تقع لواحد منهم وبحسب هذا قال بعض الناس في هذه الآية: إن كل خائف له جَنَّتانِ. وقال بعضهم: جميع الخائفين لهم جَنَّتانِ. والمقام هو وقوف العبد بين يدي ربه يفسره:
Yüce Allah'ın: { وَلِمَنْ } “Ve o kimse için” buyruğundaki «men» (مَنْ) edatının, Yüce Allah'ın masiyetlerinden alıkoyan korku vasfına sahip olanların tamamını kapsaması muhtemel olduğu gibi, onlardan tek bir ferdi kapsaması da muhtemeldir. Buna binaen bazı kimseler bu ayet hakkında: «Korkan her bir kişi için iki cennet vardır» demişlerdir. Bazıları da: «Korkanların hepsine iki cennet verilecektir» demişlerdir. Makam (مَقام) ise kulun Rabbinin huzurunda durmasıdır; bunu şu ayet açıklamaktadır:
يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ [المطففين: ٦] وأضاف المقام إلى الله من حيث هو بين يديه. قال الثعلبي وقيل: مَقامَ رَبِّهِ قيامه على العبد، بيانه: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ [الرعد: ٣٣] وحكى الزهراوي هذا المعنى عن مجاهد. وفي هذه الإضافة تنبيه على صعوبة الموقف وتحريض على الخوف الذي هو أسرع المطايا إلى الله ﷿. وقال قوم: أراد جنة واحدة، وثنى على نحو قوله: أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ [ق: ٢٤] وقول الحجاج: يا غلام اضربا عنقه.
{ يَوْمَ يَقُومُ النَّاسُ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “İnsanların âlemlerin Rabbinin huzurunda duracağı gün” [Mutaffifîn 6]. Kulun O'nun huzurunda bulunması bakımından makam Allah'a izafe edilmiştir. es-Sa‘lebî demiştir ki: Şöyle de denilmiştir: { مَقامَ رَبِّهِ } O'nun kulunu gözetip denetlemesidir; bunun açıklaması da: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Herkesin kazandığını görüp gözeten [Allah] mi...” [Ra'd 33] ayetidir. ez-Zehrâvî bu anlamı Mücâhid'den nakletmiştir. Bu izafette, duruş yerinin zorluğuna bir dikkat çekme ve Aziz ve Celil olan Allah'a ulaştıran en hızlı binek olan korkuya bir teşvik vardır. Bir topluluk ise şöyle demiştir: [Allah] tek bir cenneti kastetmiş ve: { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } “İkiniz atın cehenneme” [Kâf 24] ayetinde ve Haccâc'ın: «Ey köle! İkiniz onun boynunu vurun» sözünde olduğu gibi tesniye (ikil) yapmıştır.
وقال أبو محمد: هذا ضعيف، لأن معنى التثنية متوجه فلا وجه للفرار إلى هذه الشاذة، ويؤيد التثنية قوله: ذَواتا أَفْنانٍ وهي تثنية ذات على الأصل. لأن أصل ذات: ذوات.
Ebû Muhammed [İbn Atıyye] dedi ki: Bu zayıftır; çünkü tesniye (ikil) anlamı gayet açıktır ve bu şâz kullanıma kaçmanın bir gereği yoktur. Tesniyeyi O'nun: { ذَواتا أَفْنانٍ } “İkisi de çeşitli ağaç ve meyvelere sahiptir” sözü de teyit etmektedir; zira bu, aslî yapısına göre zât (ذات) kelimesinin tesniyesidir; çünkü zât kelimesinin aslı zevât (ذوات)'tır.
والأفنان يحتمل أن يكون جمع فنن، وهو فنن الغصن، وهذا قول مجاهد، فكأنه مدحها بظلالها وتكائف أغصانها ويحتمل أن يكون جمع فن، وهو قول ابن عباس، فكأنه مدحها بكثرة أنواع فواكهها ونعيمها.
Efnân (أفنان) kelimesinin fenennin (فنن) çoğulu olması muhtemeldir ki bu, dalın budağı demektir; bu Mücâhid'in görüşüdür. Buna göre sanki cenneti gölgeleri ve dallarının sıklaşmasıyla övmüştür. Fenn (فن) kelimesinin çoğulu olması da muhtemeldir ki bu İbn Abbâs'ın görüşüdür; buna göre de sanki cenneti meyvelerinin ve nimetlerinin türlerinin çokluğuyla övmüştür.
و: زَوْجانِ معناه: نوعان. و: مُتَّكِئِينَ حال إما من محذوف تقديره يتنعمون مُتَّكِئِينَ. وإما من قوله: وَلِمَنْ خافَ. والاتكاء جلسة المتنعم المتمتع.
{ زَوْجانِ } sözünün anlamı: İki türdür. { مُتَّكِئِينَ } “yaslanmışlardır” kelimesi ya takdiri «yaslanmış olarak nimetlenirler» şeklinde olan mahzuf bir kelimeden haldir, ya da { وَلِمَنْ خافَ } “ve korkan kimse için” sözünden haldir. İttikâ (yaslanmak), nimet içinde olup zevk süren kimsenin oturuşudur.
وقرأ جمهور الناس: «فرش» بضم الراء. وقرأ أبو حيوة: «فرش» بسكون الراء، وروي في الحديث أنه قيل لرسول الله ﷺ: هذه البطائن مِنْ إِسْتَبْرَقٍ فكيف الظواهر؟ قال: «هي من نور يتلألأ» .
İnsanların cumhuru «فرش» kelimesini râ'nın dammesiyle (füruş) okumuştur. Ebû Hayve ise râ'nın sükûnu ile «فرش» (fürş) şeklinde okumuştur. Hadiste rivayet edildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Astarlar { مِنْ إِسْتَبْرَقٍ } kalın ipekten ise yüzleri nasıldır?» diye sorulmuş; o da: «Işıl ışıl parıldayan bir nurdandır» buyurmuştur.
والإستبرق ما خشن وحسن من الديباج. والسندس: ما رق منه. وقد تقدم القول في لفظة الإستبرق. وقرأ ابن محيصن «من إستبرق» على أنه فعل والألف وصل.
İstebrak (إِسْتَبْرَقٍ), ipek kumaşın kalın ve güzel olanıdır. Sündüs ise onun ince olanıdır. İstebrak lafzına dair açıklama daha önce geçmişti. İbn Muhaysın ise elif vasıl olmak üzere bunu fiil kabul ederek «من إستبرق» şeklinde okumuştur.
والضمير في قوله: فِيهِنَّ للفرش، وقيل للجنات، إذ الجنتان جنات في المعنى. والجنى ما يجتنى من الثمار، ووصفه بالدنو، لأنه فيما روي في الحديث يتناوله المرء على أي حالة كان من قيام أو جلوس أو اضطجاع لأنه يدنو إلى مشتهيه. و: قاصِراتُ الطَّرْفِ هي الحور العين، قصرن ألحاظهن على أزواجهن.
O'nun: { فِيهِنَّ } “Oralarda” sözündeki zamir döşeklere aittir; cennetlere ait olduğu da söylenmiştir, çünkü anlam bakımından iki cennet cennetler hükmündedir. Cenâ (جَنَى) meyvelerden toplanan/devşirilen şeydir. Yakın olmakla nitelenmesi, hadiste rivayet edildiğine göre kişinin ayakta, otururken veya yatar vaziyette hangi halde olursa olsun onu koparabilmesindendir; zira meyve onu arzulayan kimseye doğru yaklaşır. { قاصِراتُ الطَّرْفِ } “gözlerini yalnız eşlerine dikmiş olanlar” ise hûr-i îndir; bakışlarını sadece kendi eşlerine hasretmişlerdir.
وقرأ أبو عمرو عن الكسائي وحده وطلحة وعيسى وأصحاب علي وابن مسعود: «يطمثهن» بضم الميم. وقرأ جمهور القراء: «يطمثهن» بكسر الميم. والمعنى: لم يفتضهن لأن الطمث دم الفرج، فيقال
Ebû Amr sadece Kisâî'den nakille, Talha, Îsâ ile Ali ve İbn Mes‘ûd'un ashabı «يطمثهن» kelimesini mîm'in dammesiyle (yatmüshünne) okumuşlardır. Kurrâ cumhuru ise mîm'in kesresiyle «يطمثهن» (yatmishünne) okumuştur. Anlamı şudur: Onların bekaretini bozmamışlardır. Çünkü tams (طَمْث), fercin kanıdır; nitekim
لدم الحيض طمث، ولدم الافتضاض طمث، فإذا نفي الافتضاض، فقد نفي القرب منهن بجهة الوطء.
hayız kanına tams dendiği gibi bekaretin bozulması kanına da tams denir. Bekaretin bozulması nefyedilince, cinsî münasebet yoluyla onlara yaklaşılmış olması da nefyedilmiş olur.
قال الفراء: لا يقال طمث إلا إذا افتض. قال غيره: طمث، معناه: جامع بكرا أو غيرها.
el-Ferrâ: «Tams ancak bekaret bozulduğunda söylenir» demiştir. Başkası ise: «Tams; bâkire olsun ya da olmasın cima etti demektir» demiştir.
واختلف الناس في قوله: وَلا جَانٌّ فقال مجاهد: الجن قد تجامع نساء البشر مع أزواجهن، إذا لم يذكر الزوج الله تعالى، فتنفي هذه الآية جميع المجامعات. وقال ضمرة بن حبيب: الجن لهم قاصِراتُ الطَّرْفِ من الجن نوعهم، فنفي في هذه الآية الافتضاض عن البشريات والجنيات.
İnsanlar O'nun: { وَلا جَانٌّ } “ne de bir cin” sözü hakkında ihtilaf etmişlerdir. Mücâhid: «Koca Allah Teâlâ'yı zikretmediğinde cinler insan kadınlarıyla kocalarıyla birlikte cima edebilir; dolayısıyla bu ayet bütün cima türlerini nefyetmektedir» demiştir. Damre b. Habîb ise: «Cinlerin de kendi cinslerinden olan cinlerden { قاصِراتُ الطَّرْفِ } [gözlerini eşlerine dikmiş dilberleri] vardır; böylece bu ayette hem insan hem de cin kadınlarından bekaret bozulması nefyedilmiştir» demiştir.
قال القاضي أبو محمد: ويحتمل اللفظ أن يكون مبالغة وتأكيدا، كأنه قال: لَمْ يَطْمِثْهُنَّ شيء، أراد العموم التام، لكنه صرح من ذلك بالذي يعقل منه أن يطمث. وقال أبو عبيدة والطبري: إن من العرب من يقول: ما طمث هذا البعير حبل قط، أي ما مسه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Bu lafzın mübalağa ve tekit olması muhtemeldir; sanki: «{ لَمْ يَطْمِثْهُنَّ } onlara hiçbir şey dokunmamıştır» demiştir; tam bir umumiliği kastetmiş, fakat bundan kendisinden dokunma düşünülebilecek olanları açıkça zikretmiştir. Ebû Ubeyde ve et-Taberî: «Araplardan: 'Bu deveye asla bir ip tams etmedi' yani dokunmadı diyenler vardır» demişlerdir.
قال القاضي أبو محمد: فإن كان هذا المعنى ما أدماه حبل، فهو يقرب من الأول. وإلا فهو معنى آخر غير الذي قدمناه.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: Eğer bu anlam «ip onu kanatmadı» demekse, birinciye yaklaşır; aksi takdirde daha önce sunduğumuzdan farklı bir anlam olur.
وقرأ الحسن وعمرو بن عبيد: «ولا جأن» بالهمز.
el-Hasan ve Amr b. Ubeyd hemze ile «ولا جأن» (ve lâ ce'nün) şeklinde okumuşlardır.
وقوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın sözü:
[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٥٨ الى ٦٩]
[Rahmân Suresi (55), Ayetler 58-69]
كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٩) هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦١) وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ (٦٢)
{ كَأَنَّهُنَّ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ (٥٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٥٩) هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلاَّ الْإِحْسانُ (٦٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦١) وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ (٦٢) } “Sanki onlar yakut ve mercandırlar. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır? O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? O ikisinden başka iki cennet daha vardır.”
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٣) مُدْهامَّتانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٥) فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٧)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٣) مُدْهامَّتانِ (٦٤) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٥) فِيهِما عَيْنانِ نَضَّاخَتانِ (٦٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٧) } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İkisi de yemyeşildir (koyu yeşillikten siyaha çalar). O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? İkisinde de fışkıran iki kaynak vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”
فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٩)
{ فِيهِما فاكِهَةٌ وَنَخْلٌ وَرُمَّانٌ (٦٨) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٦٩) } “İkisinde de türlü meyveler, hurma ve nar vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz?”
الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ: هي من الأشياء التي قد برع حسنها واستشعرت النفوس جلالتها، فوقع التشبيه بها لا في جميع الأوصاف لكن فيما يشبه ويحسن بهذه المشبهات، ف الْياقُوتُ في إملاسه وشفوفه، ومنه قول النبي ﷺ في صفة المرأة من نساء أهل الجنة: «يرى مخ ساقها من وراء العظم» . وَالْمَرْجانُ في إملاسه وجمال منظره، وبهذا النحو من النظر سمت العرب النساء بهذه الأشياء كدرة بنت أبي لهب. ومرجانة أم سعيد وغير ذلك.
{ الْياقُوتُ وَالْمَرْجانُ } “yakut ve mercan”: Bunlar güzelliği üstün ve nefislerin azametini/değerini hissettiği şeylerdendir. Dolayısıyla benzetme her vasıfta değil, ancak bu benzetilenlere uyan ve güzel düşen niteliklerde vaki olmuştur. { الْياقُوتُ } pürüzsüzlüğü ve şeffaflığı bakımındandır; nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in cennet ehlinden olan kadının vasfı hakkındaki: «Kemiğinin arkasından bacağının iliği görünür» sözü bu kabildendir. { وَالْمَرْجانُ } ise pürüzsüzlüğü ve güzel manzarası bakımındandır. Bu bakış açısıyla Araplar kadınlara bu nesnelerin adlarını vermişlerdir; Ebû Leheb'in kızı Dürre ve Saîd'in annesi Mercâne ve benzerleri gibi.
وقوله تعالى: هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ آية، وعد وبسط لنفوس جميع المؤمنين لأنها عامة. قال ابن المنكدر وابن زيد وجماعة من أهل العلم: هي للبر والفاجر. والمعنى أن جزاء من أحسن بالطاعة أن يحسن إليه بالتنعيم. وحكى النقاش أن النبي ﷺ فسر هذه الآية: «هل جزاء التوحيد إلا الجنة» .
Yüce Allah'ın: { هَلْ جَزاءُ الْإِحْسانِ إِلَّا الْإِحْسانُ } “İyiliğin karşılığı iyilikten başkası mıdır?” buyruğu, genel olduğu için bütün müminlerin nefislerine bir vaat ve bir ferahlıktır. İbnü'l-Münkedir, İbn Zeyd ve ilim ehlinden bir topluluk: «Bu, iyi kimse için de kötü kimse için de geçerlidir» demişlerdir. Anlamı şudur: İtaat ile iyilikte bulunan kimsenin mükâfatı, ona nimet verilerek iyilik yapılmasıdır. en-Nakkâş, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti: «Tevhidin karşılığı cennetten başkası mıdır?» şeklinde tefsir ettiğini nakletmiştir.
وقوله تعالى: وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ اختلف الناس في معنى: مِنْ دُونِهِما، فقال ابن زيد وغيره معناه: أن هذين دون تينك في المنزلة والقدرة، والأوليان جنتا السابقين، والأخريان جنتا أصحاب اليمين.
Yüce Allah'ın: { وَمِنْ دُونِهِما جَنَّتانِ } “O ikisinden başka iki cennet daha vardır” buyruğunda insanlar { مِنْ دُونِهِما } ifadesinin anlamı hakkında ihtilaf etmişlerdir. İbn Zeyd ve başkaları bunun anlamının: Bu iki cennetin mertebe ve kıymet bakımından o ikisinden daha aşağıda olduğu, önceki ikisinin sâbikûn'un (önde gelenlerin), sonraki ikisinin ise ashâb-ı yemînin cennetleri olduğu şeklinde olduğunu söylemişlerdir.
قال الرماني قال ابن عباس: الجنات الأربع للخائف مَقامَ رَبِّهِ [الرحمن: ٤٦] . وقال الحسن الأوليان للسابقين والأخريان للتابعين. وقال ابن عباس، المعنى: هما دونهما في القرب إلى المنعمين وهاتان المؤخرتان في الذكر أفضل من الأوليين، يدل على ذلك أنه وصف عيني هذه بالنضخ والأخريين بالجري فقط، وجعل هاتين مدهامتين من شدة النعمة، والأوليين ذواتي أفنان، وكل جنة ذات أفنان وإن لم تكن مدهامة.
er-Rummânî dedi ki: İbn Abbâs: «Dört cennet de Rabbinin makamından korkan kimse { مَقامَ رَبِّهِ } [Rahmân 46] içindir» demiştir. el-Hasan: «İlk ikisi sâbikûn (önde gelenler) için, son ikisi ise tâbi olanlar içindir» demiştir. İbn Abbâs [diğer bir rivayette] şöyle demiştir: Anlamı şudur: Bu ikisi nimet verilenlere yakınlık bakımından o ikisinden daha aşağıdadır (daha yakındır) ve zikirde sonraya bırakılan bu iki cennet ilk ikisinden daha faziletlidir. Buna delil, bu ikisinin pınarlarını fışkırmakla (nadh), diğer ikisininkini ise sadece akmakla nitelemiş olması; bu ikisini nimetin şiddetinden yemyeşil/koyu yeşil (müdhâmmetân), ilk ikisini ise dallı budaklı (zevâtâ efnân) kılmış olmasıdır. Her cennet, müdhâmme olmasa bile dallı budaklıdır.
قال القاضي أبو محمد: وأكثر الناس على التأويل الأول، وهذه استدلالات ليست بقواطع. وروي عن أبي موسى الأشعري أنه قال: جنتان للمقربين من ذهب، وجنتان لأهل اليمين من فضة مما دون الأولين.
Kâdı Ebû Muhammed dedi ki: İnsanların çoğu birinci tevil üzeredir; bu istidlaller ise kesin değildir. Ebû Mûsâ el-Eş‘arî'den şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Mukarrebler için altından iki cennet, ashâb-ı yemîn için ise ilk ikisinden daha aşağı derecede gümüşten iki cennet vardır.»
و: مُدْهامَّتانِ معناه قد علا لونهما دهمة وسواد في النضرة والخضرة، كذا فسره ابن الزبير على المنبر، ومنه قوله تعالى: الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى [الأعلى: ٥] ، والنضاخة الفوارة التي يهيج ماؤها. وقال ابن جبير المعنى: ضَّاخَتانِ
{ مُدْهامَّتانِ } “yemyeşil” kelimesinin anlamı: Tazelik ve yeşillik içinde renklerine koyuluk ve siyahlık bürümüş demektir; İbnü'z-Zübeyr minberde bunu böyle açıklamıştır. Yüce Allah'ın: { الَّذِي أَخْرَجَ الْمَرْعى فَجَعَلَهُ غُثاءً أَحْوى } “O ki otlağı çıkardı, sonra da onu kapkara bir sel artığı yaptı” [A‘lâ 4-5] buyruğu da bu kabildendir. Naddâha (النضاخة) suyu fışkıran, coşkun kaynaktır. İbn Cübeyr anlamın: [fışkıran]
بأنواع الفواكه، وهذا ضعيف. وكرر النخل والرمان لأنهما ليسا من الفواكه. وقال يونس بن حبيب وغيره: كررهما وهما من أفضل الفاكهة تشريفا لهما وإشادة بهما كما قال تعالى: وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ [البقرة: ٩٨] .
meyve türleriyle fışkıran demek olduğunu söylemiştir ki bu zayıftır. Hurma ve nar meyvelerden olmadığı için [ayrıca] tekrar edilmiştir, [denmiştir]. Yûnus b. Habîb ve başkaları ise şöyle demişlerdir: Yüce Allah'ın: { وَجِبْرِيلَ وَمِيكالَ } “ve Cebrail'i ve Mikail'i” [Bakara 98] buyruğunda olduğu gibi, bu ikisi meyvelerin en üstünlerinden olduğu için şereflerini yüceltmek ve üstünlüklerini belirtmek üzere tekrar zikretmiştir.
قوله تعالى:
Yüce Allah'ın sözü:
[سورة الرحمن (٥٥) : الآيات ٧٠ الى ٧٨]
[Rahmân Suresi (55), Ayetler 70-78]
فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤)
{ فِيهِنَّ خَيْراتٌ حِسانٌ (٧٠) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧١) حُورٌ مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ (٧٢) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٣) لَمْ يَطْمِثْهُنَّ إِنْسٌ قَبْلَهُمْ وَلا جَانٌّ (٧٤) } “İçlerinde güzel huylu, güzel yüzlü kadınlar vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Çadırlara kapanmış hûriler vardır. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Bunlardan önce kendilerine ne bir insan ne de bir cin dokunmuştur.”
فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧) تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨)
{ فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٥) مُتَّكِئِينَ عَلى رَفْرَفٍ خُضْرٍ وَعَبْقَرِيٍّ حِسانٍ (٧٦) فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكُما تُكَذِّبانِ (٧٧) تَبارَكَ اسْمُ رَبِّكَ ذِي الْجَلالِ وَالْإِكْرامِ (٧٨) } “O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Yeşil yastıklara ve harikulade güzel işlemeli döşeklere yaslanırlar. O halde Rabbinizin hangi nimetlerini yalanlıyorsunuz? Büyüklük ve ikram sahibi Rabbinin adı ne yücedir!”
خَيْراتٌ جمع خيرة، وهي أفضل النساء، ومنه قول الشاعر [أنشده الطبري] : [الكامل] ربلات هند خيرة الملكات وقالت أم سلمة: قلت يا رسول الله: أخبرني عن قوله تعالى: خَيْراتٌ حِسانٌ قال: «خَيْراتٌ الأخلاق حِسانٌ الوجوه» .
{ خَيْراتٌ } “güzel huylu olanlar”, kadının en üstünü manasına gelen hayra (خيرة) kelimesinin çoğuludur. Şairin [et-Taberî'nin naklettiği] şu sözü bu kabildendir: [Kâmil] “Dolgun vücutlu Hind, kraliçelerin en hayırlısıdır.” Ümmü Seleme demiştir ki: «Ey Allah'ın Resûlü! Yüce Allah'ın: { خَيْراتٌ حِسانٌ } sözü hakkında bana haber ver» dedim. Resûlullah: «Ahlakları { خَيْراتٌ } hayırlı/güzel, yüzleri { حِسانٌ } güzel olanlardır» buyurdu.
وقرأ أبو بكر بن حبيب السهمي: «خيّرات حسان» بشد الياء المكسورة. وقرأ أبو عمرو بفتح الياء.
Ebû Bekr b. Habîb es-Sehmî kesreli yâ'nın şeddesiyle «خيّرات حسان» (hayyirâtün hisânün) şeklinde okumuştur. Ebû Amr ise yâ'nın fethasıyla [ve şeddeyle: hayyerâtün] okumuştur.
وقوله: مَقْصُوراتٌ أي محجوبات. وكانت العرب تمدح النساء بملازمة البيوت، ومنه قول الشاعر [أبو قيس بن الأسلت] : [الطويل] وتعتل في إتيانهن فتعذر يصف أن جارتها يزرنها ولا تزورهن. ويروى أن بيت الأعشى قد ذم وهو قوله: [البسيط]
O'nun: { مَقْصُوراتٌ } “kapanmış” sözü, yani perdelenmiş/korunmuş demektir. Araplar kadınları evlerine bağlı olmalarıyla överlerdi; şairin [Ebû Kays b. el-Eslet] şu sözü bu kabildendir: [Tavîl] “Onların yanına gitmemek için mazeret beyan eder de mazur görülür.” Komşu kadınların onu ziyaret ettiğini, onun ise onları ziyaret etmediğini tavsif etmektedir. el-A‘şâ'nın şu beytinin ise yerildiği rivayet edilir: [Basît]
كأن مشيتها من بين جارتها ... مر السحابة لا ريث ولا عجل
Komşu kadınlarının arasından yürüyüşü sanki... Ne yavaş ne de acele olan bir bulutun geçişi gibidir.
فقيل في ذمه:
Onu yerme sadedinde şöyle denmiştir:
هذه جوالة خراجة ولاجة، ومن مدح القصر قول كثير: [الطويل]
«Bu, çokça gezen, habire dışarı çıkan ve içeri giren bir kadındır.» [Kadının evde] oturmasını/kapanmasını övme kabilinden Kuseyyir'in şu sözü yer alır: [Tavîl]
وأنت التي حببت كل قصيرة ... إليّ ولم تشعر بذاك القصائر
Sen öyle birisin ki evinde oturan her kadını bana sevdirdin... Halbuki evinde oturan kadınlar bundan haberdar bile değillerdi.
أريد قصيرات الحجال ولم أرد ... قصار الخطى شر النساء البحاتر
“Gelin odalarında/perdeler arkasında oturan kadınları kastediyorum; yoksa adımları kısa, kadınların en şerlisi olan bücürleri değil.”
قال الحسن: مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ ليس بطوافات في الطرق، والْخِيامِ: البيوت من الخشب والثمام وسائر الحشيش، وهي بيوت المرتحلين من العرب، وخيام الجنة بيوت اللؤلؤ. وقال عمر بن الخطاب: هي در مجوف. ورواه ابن مسعود عن النبي ﷺ، وإذا كان بيت المسكين عند العرب من شعر فهو بيت، ولا يقال له خيمة، ومن هذا قول جرير: [الوافر]
Hasan [el-Basrî] şöyle demiştir: { مَقْصُوراتٌ فِي الْخِيامِ } “Çadırlara kapanmış” [ifadesi], sokaklarda dolaşan kadınlar olmadıkları [anlamına gelir]. { الْخِيامِ } “Çadırlar” ise ahşap, sümâm otu ve diğer otlardan yapılan evlerdir; bunlar göçebe Arapların evleridir. Cennet çadırları ise inciden evlerdir. Ömer b. el-Hattâb [şöyle] demiştir: “Onlar içi oyulmuş incilerdir.” Bunu İbn Mes‘ûd da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. Araplara göre yoksulun evi kıldan olduğunda ona "beyt" denir, "hayme" (çadır) denmez. Cerîr'in şu sözü bu kabildendir: [Vâfir]
متى كان الخيام بذي طلوح ... سقيت الغيث أيتها الخيام
Zû Talûh'ta çadırlar ne zaman kurulmuştu... Ey çadırlar, yağmura kandırılasınız!
ومنه قول امرئ القيس: [المتقارب] أمرخ خيامهم أم عشر يستفهم هل هم منجدون أم غائرون لأن العشر مما لا ينبت إلا في تهامة، والمرخ مما لا ينبت إلا في نجد.
İmruülkays'ın şu sözü de bu kabildendir: [Mütekârib] “Çadırları merh ağacından mı, yoksa uşer ağacından mı?” Onların Necidli mi yoksa Tihâmeli mi olduklarını sormaktadır; zira uşer ağacı sadece Tihâme'de biter, merh ise sadece Necid'de biter.
والرفرف: ما تدلى من الأسرة من غالي الثياب والبسيط: وكذلك قال ابن عباس وغيره: إنها فضول المحابيس والبسط، وقال ابن جبير، الرفرف: رياض الجنة.
Rafraf (الرفرف): Karyolalardan sarkan değerli kumaşlar ve sergilerdir. İbn Abbâs ve başkaları da böyle söylemiş ve onların perdelerin ve sergilerin sarkan fazlalıkları olduğunu belirtmişlerdir. İbn Cübeyr ise: “Rafraf, cennet bahçeleridir” demiştir.
قال القاضي أبو محمد: والأول أصوب وأبين، ووجه قول ابن جبير: إنه من رف البيت، إذا تنعم وحسن، وما تدلى حول الخباء من الخرقة الهفافة يسمى رفرفا، وكذلك يسميه الناس اليوم. وقال الحسن ابن أبي الحسن، الرفرف: المرافق، والعبقري: بسط حسان فيها صور وغير ذلك، تصنع بعبقر، وهو موضع يعمل فيه الوشي والديباج ونحوه قال ابن عباس: العبقري: الزرابي. وقال ابن زيد: هي الطنافس.
Kādî Ebû Muhammed der ki: Birinci görüş daha isabetli ve daha açıktır. İbn Cübeyr'in sözünün izahı ise şudur: Ev bolluk ve güzellik kazandığında [kullanılan] "reffe'l-beyt" (رف البيت) ifadesinden gelir. Çadırın etrafından sarkan ince ve hafif kumaş parçasına "rafraf" denir; günümüzde insanlar da buna böyle demektedir. el-Hasan b. Ebi'l-Hasan şöyle demiştir: “Rafraf, minderlerdir. Abkarî ise: Üzerinde nakışlar ve benzeri şeyler bulunan güzel yaygılardır; Abkar'da yapılır. Burası nakışlı ve ipekli kumaşların ve benzerlerinin üretildiği bir yerdir.” İbn Abbâs: “Abkarî, sergilerdir/halılardır (zerâbî)” demiştir. İbn Zeyd ise: “Onlar kalın yaygılardır (tanâfis)” demiştir.
وقال مجاهد: هي الديباج الغليظ.
Mücâhid: “O, kalın ipektir” demiştir.
وقرأ زهير الفرقبي: «رفارف» بالجمع وترك الصرف. وقرأ أبو طمعة المدني: وعاصم في بعض ما روي عنه «رفارف» بالصرف، وكذلك قرأ عثمان بن عفان: «رفارف وعباقر» بالجمع والصرف، ورويت عن النبي ﷺ وغلط الزجاج والرماني هذه القراءة. وقرأ أيضا عثمان في بعض ما روي عنه:
Züheyr el-Firkıbî çoğul ve gayrimunsarıf (tenvinsiz) olarak «رفارف» şeklinde okumuştur. Ebû Tam‘a el-Medenî ve kendisinden nakledilen bazı rivayetlerde Âsım ise tenvinli olarak «رفارف» şeklinde okumuştur. Osmân b. Affân da aynı şekilde çoğul ve tenvinli olarak «رفارف وعباقر» şeklinde okumuştur; bu okuyuş Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den de rivayet edilmiştir. ez-Zeccâc ve er-Rummânî ise bu kıraati hatalı bulmuşlardır. Osmân'dan nakledilen bazı rivayetlerde kendisinin ayrıca şöyle okuduğu da belirtilmiştir:
«عباقر» : بفتح القاف والباء، وهذا على أن اسم الموضع «عباقر» بفتح القاف، والصحيح في اسم الموضع: «عبقر» ، قال الشاعر [امرؤ القيس] : [الطويل]
«عباقر» : Kâf ve bâ harflerinin fethasıyla [okumuştur]. Bu, o yerin adının kāf harfinin fethasıyla «عباقر» olduğu kabulüne dayanır. Doğru olan ise o yerin adının «عبقر» olmasıdır. Şair [İmruülkays] şöyle demiştir: [Tavîl]
كأن صليل المروحين تشذه ... صليل الزيوف بنتقدن بعبقرا
Sanki iki yelpazenin şakırtısı... Abkar'da sahte paraların sayılırken/ayıklanırken çıkardığı şakırtı gibidir.
قال الخليل والأصمعي: إذا استحسنت شيئا واستجادته قالت عَبْقَرِيٍّ.
el-Halîl ve el-Asmaî şöyle demişlerdir: [Araplar] bir şeyi beğendiklerinde ve kaliteli bulduklarında ona { عَبْقَرِيٍّ } “harikulade / emsalsiz” derlerdi.
قال القاضي أبو محمد: ومنه قول النبي ﷺ: فلم أر عبقريا من الناس يفري فريه وقال عبد الله بن عمر: العبقري سيد القوم وعينهم. وقال زهير: [الطويل]
Kādî Ebû Muhammed der ki: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu sözü de bu kabildendir: «İnsanlar arasında onun gibi harikulade iş yapan bir dâhi görmedim.» Abdullah b. Ömer şöyle demiştir: “Abkarî, kavmin efendisi ve ileri gelenidir.” Züheyr [ise] şöyle demiştir: [Tavîl]
بخيل عليها جنة عبقرية ... جديرون يوما أن ينالوا فيستعلوا
Üzerinde harikulade zırhlar bulunan atlar üzerindedirler... Bir gün zafere ulaşıp galip gelmeye pek layıktırlar.
ويقال عبقر: مسكن للجن. وقال ذو الرمة: [البسيط]
Abkar'ın cinlerin yurdu olduğu da söylenir. Zü'r-Rimme şöyle demiştir: [Basît]
حتى كأن رياض القف ألبسها ... من وشي عبقر تجليل وتنجيد
Hatta o sert arazinin bahçelerine sanki... Abkar nakışından örtüler ve süsler giydirilmiş gibidir.
وقرأ الأعرج: «خضر» بضم الضاد. وقرأ جمهور الناس: «ذي الجلال» على اتباع الرب. وقرأ ابن عامر وأهل الشام. «ذو» على اتباع الاسم، وكذلك في الأول، وفي حرف أبيّ وابن مسعود، «ذي الجلال» في الموضعين، وهذا الموضع مما أريد فيه بالاسم مسماه.
el-A‘rec «خضر» şeklinde dâd harfinin zammesiyle okumuştur. İnsanların cumhuru, "Rab" kelimesine tâbi olarak «ذي الجلال» şeklinde okumuştur. İbn Âmir ve Şam ehli ise "isim" kelimesine tâbi olarak «ذو» şeklinde okumuştur; nitekim birinci [ayette] de böyledir. Übeyy ve İbn Mes‘ûd'un mushafında ise her iki yerde de «ذي الجلال» şeklindedir. Bu yer, isim ile müsemmânın kastedildiği yerlerdendir.
والدعاء بهاتين الكلمتين حسن مرجو الإجابة، وقال رسول الله ﷺ: «ألظوا بيا ذا الجلال والإكرام» .
Bu iki kelimeyle dua etmek güzeldir ve kabul olunması umulur. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «"Yâ ze'l-celâli ve'l-ikrâm" [demeye] sarılın/devam edin» buyurmuştur.
نجز تفسير سورة الرحمن: وصلى الله على مولانا محمد سيد ولد عدنان.
Rahmân Suresi'nin tefsiri tamamlandı. Allah'ın salâtı, Adnân oğullarının efendisi olan Efendimiz Muhammed'in üzerine olsun.