وهذه الآية على معنى الحض والتقريع، قال ابن عباس: عوتب المؤمنون بهذه الآية بعد ثلاث عشرة سنة من نزول القرآن، وسمع الفضل بن موسى قارئا يقرأ هذه الآية، والفضل يحاول معصية، فكانت الآية سبب توبته. وحكى الثعلبي عن ابن المبارك أنه في صباه حرك العود ليضربه، فإذا به قد نطق بهذه الآية، فتاب ابن المبارك وكسر العود وجاء التوفيق. والخشوع: الإخبات والتطامن، وهي هيئة تظهر في الجوارح متى كانت في القلب، فلذلك خص تعالى القلب بالذكر. وروى شداد بن أوس عن النبي ﷺ أنه قال: «أول ما يرفع من الناس الخشوع» .
Bu ayet teşvik ve azarlama anlamı taşımaktadır. İbn Abbâs şöyle demiştir: Kur'an'ın inişinden on üç yıl sonra müminler bu ayetle uyarılıp kınandılar. Fudayl b. İyâz bir günah işlemeye teşebbüs ederken bir okuyucunun bu ayeti okuduğunu işitmiş ve bu ayet onun tövbe etmesine vesile olmuştur. Sa'lebî, İbnü'l-Mübârek'ten rivayet ettiğine göre o, gençliğinde çalmak için udu eline almış, birdenbire ud bu ayeti dile getirmiştir. Bunun üzerine İbnü'l-Mübârek tövbe edip udu kırmış ve muvaffakiyet gelmiştir. Huşû; alçakgönüllülük (ihbât) ve boyun eğmektir (tatâmun). Bu, kalpte olduğu zaman organlarda tezahür eden bir haldir; işte bu sebeple Teâlâ özellikle kalbi zikretmiştir. Şeddâd b. Evs, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «İnsanlardan ilk kaldırılacak şey huşûdur.»
وقوله تعالى: لِذِكْرِ اللَّهِ أي لأجل ذكر الله ووحيه الذي بين أظهرهم، ويحتمل أن يكون المعنى:
Allah Teâlâ'nın: { لِذِكْرِ اللَّهِ } kavli; Allah'ın zikri ve onların arasında bulunan vahyi sebebiyle demektir. Şöyle olması da muhtemeldir:
لأجل تذكير الله إياهم وأوامره فيهم.
Allah'ın onlara hatırlatması ve aralarındaki emirleri sebebiyle [kalplerinin saygıyla yumuşaması vakti gelmedi mi?] demektir.
وقرأ عاصم في رواية حفص ونافع: «وما نزل» مخفف الزاي. وقرأ الباقون وأبو بكر عن عاصم:
Hafs'ın rivayetinde Âsım ve Nâfi, zâ harfini şeddesiz olarak «وما نزل» (ve mâ nezele) şeklinde okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ile Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ise,
«نزّل» بشد الزاي على معنى: نزّل الله من الحق. وقرأ أبو عمرو في رواية عباس وهي قراءة الجحدري وابن القعقاع: «نزّل» بكسر الزاي وشدها. وقرأ نافع وأبو عمرو والأعرج وأبو جعفر: «ولا يكونوا» بالياء على ذكر الغيب. وقرأ حمزة فيما روى عنه سليم: «ولا تكونوا» بالتاء على مخاطبة الحضور.
Allah'ın haktan indirdiği manasında zâ harfinin şeddesiyle «نزّل» (nezzele) şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr, Abbâs rivayetinde -ki bu Cahderî ve İbnü'l-Ka'kâ'ın da kıraatidir- zâ harfinin kesresi ve şeddesiyle «نزّل» (nüzzile) şeklinde okumuştur. Nâfi, Ebû Amr, el-A'rec ve Ebû Ca'fer, gaibe işaretle yâ ile «ولا يكونوا» (ve lâ yekûnû) şeklinde okumuşlardır. Hamza ise Süleym'in kendisinden rivayetine göre, hazır bulunanlara hitapla tâ ile «ولا تكونوا» (ve lâ tekûnû) şeklinde okumuştur.
والإشارة في قوله: أُوتُوا الْكِتابَ إلى بني إسرائيل المعاصرين لموسى ﵇، وذلك قال:
{ أُوتُوا الْكِتابَ } kavlindeki işaret, Mûsâ aleyhisselâm zamanında yaşayan İsrâiloğulları'nadır. Bu sebeple:
مِنْ قَبْلُ وإنما شبه أهل عصر نبي بأهل عصر نبي. و: الْأَمَدُ قيل معناه: أمد انتظار الفتح، وقيل أمد انتظار القيامة وقيل أمد الحياة. و: (قست) معناه: صلبت وقل خيرها وانفعالها للطاعات وسكنت إلى معاصي الله، ففعلوا من العصيان والمخالفة ما هو مأثور عنهم.
{ مِنْ قَبْلُ } “daha önce” buyurmuştur; çünkü bir peygamberin çağdaşları bir diğer peygamberin çağdaşlarına benzetilmiştir. Emed (الْأَمَدُ) kelimesinin anlamı hakkında; zaferi bekleme süresi, kıyameti bekleme süresi veya ömür süresi denilmiştir. Kaset (قست) kelimesinin anlamı ise; sertleşti, hayrı ve itaate yatkınlığı azaldı, Allah'a isyana meyletti demektir; nitekim onlar hakkında rivayet edilen isyan ve muhalefeti sergilediler.
وقوله تعالى: اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها الآية مخاطبة لهؤلاء المؤمنين الذين ندبوا إلى الخشوع، وهذا ضرب مثل واستدعاء إلى الخير، رقيق وتقريب بليغ، أي لا يبعد عنكم أيها التاركون للخشوع رجوعكم إليه وتلبسكم به، «فإن الله يحيي الأرض بعد موتها» ، فكذلك يفعل بالقلوب، يردها إلى الخشوع بعد بعدها عنه، وترجع هي إليه إذا وقعت الإنابة والتكسب من العبد بعد نفورها منه كما تحيى الأرض بعد أن كانت ميتة غبراء. وباقي الآية بين جدا.
Allah Teâlâ'nın: { اعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } ayeti, huşûa davet edilen bu müminlere yönelik bir hitaptır. Bu bir darbımesel, hayra zarif bir davet ve beliğ bir yakınlaştırmadır; yani ey huşûu terk edenler, ona geri dönmeniz ve ona bürünmeniz size uzak/imkânsız gelmesin; çünkü «Allah, ölümünden sonra yeryüzünü diriltir». İşte kalplere de böyle yapar; ondan uzaklaştıktan sonra onları tekrar huşûa döndürür ve kul yönelip çaba gösterdiğinde, tıpkı ölü ve toz toprak içindeki toprağın canlanması gibi, kalpler de ondan ürküp kaçtıktan sonra tekrar ona döner. Ayetin geri kalanı ise gayet açıktır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : الآيات ١٨ الى ١٩]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 18-19]
إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٩)
{ إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً يُضاعَفُ لَهُمْ وَلَهُمْ أَجْرٌ كَرِيمٌ (١٨) وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ أُولئِكَ هُمُ الصِّدِّيقُونَ وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ الْجَحِيمِ (١٩) } “Şüphesiz sadaka veren erkeklerle sadaka veren kadınlar ve Allah'a güzel bir borç verenler var ya, [verdikleri] onlara kat kat fazlasıyla ödenir. Onlar için pek değerli bir mükâfat da vardır. (18) Allah'a ve peygamberlerine iman edenler var ya, işte onlar Rableri katında sıddîkların ve şehitlerin ta kendileridir. Onların mükâfatları ve nurları vardır. İnkâr edip ayetlerimizi yalanlayanlara gelince, işte onlar cehennem ehlidirler. (19)”
قرأ جمهور القراء: «إن المصّدقين» بشد الصاد المفتوحة على معنى المتصدقين، وفي مصحف أبيّ بن كعب: «إن المتصدقين» ، فهذا يؤيد هذه القراءة، وأيضا فيجيء قوله تعالى: وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً ملائما في الكلام للصدقة. وقرأ ابن كثير وأبو بكر عن عاصم «إن المصدقين» بتخفيف الصاد على معنى: إن الذين صدقوا رسول الله فيما بلغ عن الله وآمنوا به، ويؤيد هذه القراءة أنها أكثر تناولا، لأن كثيرا ممن لا يتصدق يعمه اللفظ في التصديق. ثم إن تقييدهم بقوله: وَأَقْرَضُوا يرد مقصد القراءتين قريبا بعضه من بعض.
Kıraat imamlarının cumhuru, sadaka verenler anlamında fethalı sâd harfinin şeddesiyle «إن المصّدقين» (inne'l-mussaddikîne) şeklinde okumuştur. Übey b. Ka'b'ın mushafında ise «إن المتصدقين» (inne'l-mütasaddikîne) şeklindedir ki bu da mezkûr kıraati desteklemektedir. Ayrıca Allah Teâlâ'nın: { وَأَقْرَضُوا اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً } kavli de söz akışında sadaka ile uyumlu gelmektedir. İbn Kesîr ve Âsım'dan Ebû Bekir ise sâd harfinin tahfifiyle (şeddesiz olarak) «إن المصدقين» (inne'l-musaddikîne) şeklinde okumuştur ki bu; Allah'tan tebliğ ettiği hususlarda Resûlullah'ı tasdik eden ve ona iman eden kimseler demektir. Bu kıraati destekleyen husus, kapsamının daha geniş olmasıdır; çünkü sadaka vermeyen birçok kimseyi de tasdik lafzı içine almaktadır. Kaldı ki onların: { وَأَقْرَضُوا } kavliyle kayıtlanması, iki kıraatin maksadını birbirine yakın kılmaktadır.
وقوله: أَقْرَضُوا معطوف على المعنى، لأن معنى قوله: إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ إن الذين تصدقوا، ولا يصح هنا عطف لفظي، قاله أبو علي في الحجة. وقد تقدم معنى القرض، ومعنى المضاعفة التي وعد الله بها هذه الأمة. وقد تقدم معنى وصف الأجر بالكريم، كل ذلك في هذه السورة.
{ أَقْرَضُوا } kavli manaya matuftur; zira { إِنَّ الْمُصَّدِّقِينَ وَالْمُصَّدِّقاتِ } kavlinin manası, 'sadaka veren kimseler' demektir ve burada lafzi bir atıf caiz değildir; bunu Ebû Ali el-Hücce'de söylemiştir. Karz (borç) vermenin anlamı ve Allah'ın bu ümmete vadettiği kat kat artırma (mudâafe) manası daha önce geçmişti. Ecrin 'kerîm' olarak nitelenmesinin anlamı da bu surede daha önce geçmişti.
قال القاضي أبو محمد: ويؤيد عندي قراءة من قرأ: «إن المصّدقين» بشد الصاد. إن الله تعالى حض في هذه الآية على الإنفاق وفي سبيل الله تعالى. ثم ذكر في هذه أهل الصدقة ووعدهم، ثم ذكر أهل الإيمان والتصديق في قوله: وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ وعلى قراءة من قرأ: «إن المصدقين» بتخفيف الصاد فذكر المؤمنين مكرر في اللفظ، وكون الأصناف منفردة بأحكامها من الوعد أبين.
Kâdı Ebû Muhammed şöyle dedi: Bana göre sâd harfini şeddeli olarak «إن المصّدقين» şeklinde okuyan kimsenin kıraatini şu husus desteklemektedir: Allah Teâlâ bu ayette infaka ve Allah Teâlâ yolunda harcamaya teşvik etmiştir. Ardından bunda sadaka ehlini zikredip onlara vaatte bulunmuş, sonra da { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ } kavlinde iman ve tasdik ehlini zikretmiştir. Sâd harfini şeddesiz olarak «إن المصدقين» şeklinde okuyan kimsenin kıraatine göre ise müminlerin zikri lafızda tekrarlanmış olmaktadır; oysa sınıfların vadolunan hükümleriyle müstakil olarak zikredilmesi daha açıktır.
والإيمان بمحمد يقتضي الإيمان بجميع الرسل، فلذلك قال: وَرُسُلِهِ. والصِّدِّيقُونَ بناء مبالغة من الصدق أو من التصديق على ما ذكر الزجاج، وفعيل لا يكون فيما أحفظ إلا من فعل ثلاثي، وقد أشار بعض الناس إلى أنه يجيء من غير الثلاثي. وقال: مسيك من أمسك، وأقول إنه يقال: مسك الرجل وقد حكى مسك الشيء، وفي هذا نظر.
Muhammed'e iman, bütün peygamberlere imanı gerektirir; bu sebeple: { وَرُسُلِهِ } “ve peygamberlerine” buyurmuştur. Sıddîkûn (الصِّدِّيقُونَ), Zeccâc'ın zikrettiğine göre sıdktan veya tasdikten türemiş bir mübalağa kalıbıdır. Hatırladığım kadarıyla fa'îl (فِعِّيل) vezni ancak sülâsî fiilden gelir; bazıları ise sülâsî dışından da geldiğine işaret etmiş ve 'emseke'den 'missîk' örneğini vermiştir. Ben derim ki: 'Meseke'r-racülü' de denir ve 'meseke eş-şey'e' şeklinde de aktarılmıştır; dolayısıyla bu iddiada tartışılacak yön vardır.
وقوله تعالى: وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ اختلف الناس في تأويل ذلك، فقال ابن مسعود ومجاهد وجماعة: وَالشُّهَداءُ معطوف على قوله: الصِّدِّيقُونَ والكلام متصل. ثم اختلفت هذه الفرقة في معنى هذا الاتصال، فقال بعضها: وصف الله المؤمنين بأنهم صديقون وشهداء، فكل مؤمن شهيد، قاله مجاهد.
Allah Teâlâ'nın: { وَالشُّهَداءُ عِنْدَ رَبِّهِمْ } kavlinin tevilinde ihtilaf edilmiştir. İbn Mes'ûd, Mücâhid ve bir topluluk; { وَالشُّهَداءُ } lafzının { الصِّدِّيقُونَ } kavline matuf olduğunu ve cümlenin birbirine bağlı olduğunu söylemişlerdir. Daha sonra bu topluluk bu bağlantının manasında ihtilaf etmiştir: Bir kısmı; Allah müminleri sıddîklar ve şehitler olarak nitelemiştir, dolayısıyla her mümin şehittir demiştir; bunu Mücâhid söylemiştir.
وروى البراء بن عازب أن النبي ﷺ قال: «مؤمنو أمتي شهداء» ، وتلا رسول الله ﷺ هذه الآية، وإنما خص رسول الله ﷺ ذكر الشهداء السبعة تشريفا، ولأنهم في أعلى رتب الشهادة، ألا ترى أن المقتول في سبيل الله مخصوص أيضا من السبعة بتشريف ينفرد به. وقال بعضها: وصف الله تعالى المؤمنين بأنهم صديقون وشهداء لكن من معنى الشاهد لا من معنى الشهيد، وذلك نحو قوله تعالى: لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ [البقرة: ١٤٣] فكأنه قال في هذه الآية: هم أهل
Berâ b. Âzib, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: «Ümmetimin müminleri şehittirler» buyurduğunu ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti okuduğunu rivayet etmiştir. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem yedi şehidi sırf bir şeref olsun diye ve şehadetin en yüce mertebelerinde bulundukları için tahsis etmiştir; görmez misin ki Allah yolunda öldürülen kimse de bu yedi kişiden kendisine has bir şerefle ayrıca tahsis edilmiştir. Bir kısmı ise şöyle demiştir: Allah Teâlâ müminleri sıddîk ve şehitler olarak nitelemiştir fakat bu 'şehîd' (Allah yolunda öldürülen) anlamında değil, 'şâhid' (tanıklık eden) anlamındadır. Bu da Allah Teâlâ'nın: { لِتَكُونُوا شُهَداءَ عَلَى النَّاسِ } “insanlara şahitler olasınız diye” [Bakara: 143] kavli gibidir. Sanki bu ayette şöyle buyurmuştur: Onlar Rableri katında ümmetlere karşı
الصدق والشهادة على الأمم عند ربهم، وقال ابن عباس ومسروق والضحاك: الكلام تام في قوله:
doğruluk ve şahitlik ehlidirler. İbn Abbâs, Mesrûk ve Dahhâk ise sözün şu kavilde tamamlandığını söylemişlerdir:
الصِّدِّيقُونَ.
{ الصِّدِّيقُونَ } “sıddîklardır”.
وقوله: وَالشُّهَداءُ ابتداء مستأنف.
{ وَالشُّهَداءُ } kavli ise yeni başlayan bir mübtedadır.
ثم اختلفت هذه الفرقة في معنى هذا الاستئناف، فقال بعضها معنى الآية: وَالشُّهَداءُ بأنهم صديقون حاضرون عِنْدَ رَبِّهِمْ. وعنى ب «الشهداء» : الأنبياء ﵈، فكأن الأنبياء يشهدون للمؤمنين بأنهم صديقون، وهذا يفسره قوله تعالى: فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً [النساء: ٤١] . وقال بعضها قوله: وَالشُّهَداءُ ابتداء يريد به الشهداء في سبيل الله، واستأنف الخبر عنهم بأنهم: عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ فكأنه جعلهم صنفا مذكورا وحده، وفي الحديث:
Daha sonra bu topluluk bu istînâfın (yeni başlangıcın) manasında ihtilaf etmiştir: Bir kısmı demiştir ki ayetin manası: Onların sıddîk olduklarına { وَالشُّهَداءُ } şahitlik edenler { عِنْدَ رَبِّهِمْ } Rableri katında hazırdırlar. «Şühedâ» ile peygamberleri aleyhimüsselâm kastetmiştir; sanki peygamberler müminlerin sıddîk olduklarına şahitlik etmektedirler. Bunu Allah Teâlâ'nın şu kavli tefsir etmektedir: { فَكَيْفَ إِذا جِئْنا مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَجِئْنا بِكَ عَلى هؤُلاءِ شَهِيداً } “Her ümmetten bir şahit getirdiğimiz ve seni de bunların üzerine şahit getirdiğimiz zaman [halleri] nice olur?” [Nisâ: 41]. Bir kısmı da demiştir ki: { وَالشُّهَداءُ } kavli mübtedadır ve bununla Allah yolundaki şehitleri kastetmiştir; onların haberini ise { عِنْدَ رَبِّهِمْ لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ } “Rableri katındadırlar; onların mükâfatları ve nurları vardır” şeklinde yeniden başlatmıştır. Sanki onları tek başına zikredilen bir sınıf kılmıştır. Hadiste şöyle buyrulmuştur:
«إن أهل الجنة العليا ليراهم من دونهم كما ترون الكوكب الدري، وإن أبا بكر وعمر منهم وأنعما» .
«Şüphesiz en yüksek cennet ehlini, onların altındakiler tıpkı sizin inci gibi parlayan parlak yıldızı gördüğünüz gibi görürler; Ebû Bekir ve Ömer de onlardandır ve ne güzeldirler!»
وقوله تعالى: لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ خبر عن الشهداء فقط على الأخير من الأقوال، وهو خبر عن المؤمنين المذكورين في أول الآية على الأقوال الثلاثة.
Allah Teâlâ'nın: { لَهُمْ أَجْرُهُمْ وَنُورُهُمْ } kavli, görüşlerin sonuncusuna göre sadece şehitlerin haberidir; diğer üç görüşe göre ise ayetin başında zikredilen müminlerin haberidir.
وقوله تعالى: وَنُورُهُمْ قال جمهور المفسرين: هو حقيقة حسبما روي مما تقدم ذكره في هذه السورة. وقال مجاهد وغيره: هو مجاز عبارة عن الهدى والكرامة والبشرى التي حصلوا فيها.
Allah Teâlâ'nın: { وَنُورُهُمْ } kavline gelince; müfessirlerin cumhuru bunun, bu surede daha önce zikredilen rivayetler uyarınca hakikat olduğunu söylemiştir. Mücâhid ve başkaları ise bunun hidayet, ikram ve eriştikleri müjdeden kinaye bir mecaz olduğunu söylemişlerdir.
ولما فرع ذكر المؤمنين وأهل الكرامة، عقب ذكر الكفرة المكذبين ليبين الفرق، فذكرهم تعالى بأنهم أَصْحابُ الْجَحِيمِ وسكانه.
Müminlerin ve ikram ehlinin zikri bitince, aradaki farkı beyan etmek üzere yalanlayan kâfirlerin zikrini peşinden getirmiş ve Teâlâ onların { أَصْحابُ الْجَحِيمِ } cehennem ehli ve onun sakinleri olduğunu zikretmiştir.
وقوله تعالى:
Allah Teâlâ'nın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٠]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 20]
اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (٢٠)
{ اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَياةُ الدُّنْيا لَعِبٌ وَلَهْوٌ وَزِينَةٌ وَتَفاخُرٌ بَيْنَكُمْ وَتَكاثُرٌ فِي الْأَمْوالِ وَالْأَوْلادِ كَمَثَلِ غَيْثٍ أَعْجَبَ الْكُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ يَهِيجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ يَكُونُ حُطاماً وَفِي الْآخِرَةِ عَذابٌ شَدِيدٌ وَمَغْفِرَةٌ مِنَ اللَّهِ وَرِضْوانٌ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ (٢٠) } “Bilin ki, dünya hayatı ancak bir oyun, bir eğlence, bir süs, aranızda bir övünme ve mallar ile evlatlarda bir çoğalma yarışından ibarettir. [Bu,] bitirdiği ekin çiftçilerin hoşuna giden bir yağmurun misali gibidir. Sonra o ekin kurur da sen onu sapsarı görürsün; sonra da çerçöp olur. Ahirette ise çetin bir azap, Allah'tan bir mağfiret ve rıza vardır. Dünya hayatı ise aldatıcı bir menfaatten başka bir şey değildir. (20)”
هذه الآية وعظ وتبيين لأمر الدنيا وضعة منزلتها و: أَنَّمَا سادة مسد المفعولين للعلم بأنها تدخل على اثنين وهي وإن كفت عن العمل، فالجملة بعدها باقية. و: الْحَياةُ الدُّنْيا في هذه الآية عبارة عن الأشغال والتصرفات والفكر التي هي مختصة بالحياة الدنيا، وأما ما كان من ذلك في طاعة الله وسبيله وما كان من الضرورات التي تقيم الأود وتعين على الطاعات فلا مدخل له في هذه الآية. وتأمل حال الملوك بعد فقرهم بين لك أن جميع نزوتهم لَعِبٌ وَلَهْوٌ. والزينة: التحسين الذي هو خارج من ذات الشيء، والتفاخر: هو بالأنساب والأموال وغير ذلك والتكاثر: هو الرغبة في الدنيا، وعددها لتكون العزة للكفار على المذهب الجاهلي.
Bu ayet bir öğüt, dünya işinin ve onun mertebesinin düşüklüğünün bir beyanıdır. { أَنَّمَا } ifadesi, bilme fiilinin iki mef'ûlünün yerine geçmiştir; çünkü 'enne' iki ögeye girer ve amelden alıkonulsa bile sonrasındaki isim cümlesi baki kalır. Bu ayetteki { الْحَياةُ الدُّنْيا } tabiri, dünya hayatına has meşgalelerden, tasarruflardan ve düşüncelerden ibarettir. Allah'a itaat ve O'nun yolunda olan şeyler ile beli doğrultan ve itaatlere yardımcı olan zaruri ihtiyaçlara gelince, bunların bu ayete dahli yoktur. Kralların yoksullaştıktan sonraki hallerini düşünürsen, bütün o şatafatlarının bir { لَعِبٌ وَلَهْوٌ } 'oyun ve eğlence' olduğunu sana açıkça gösterir. Zinet (الزينة), bir şeyin özünün dışındaki güzelleştirmedir. Tefâhur (التفاخر), soylarla, mallarla ve benzeri şeylerle övünmektir. Tekâsür (التكاثر) ise, cahiliye anlayışı üzere üstünlüğün kâfirlere ait olması maksadıyla dünyaya ve onun sayısına rağbet etmektir.
ثم ضرب تعالى مثل الدنيا، فالكاف في قوله: كَمَثَلِ في رفع صفة لما تقدم، وصورة هذا المثال: أن الإنسان ينشأ في حجر مملكة فما دون ذلك فيشب ويقوى ويكسب المال والولد ويغشاه الناس،
Sonra Teâlâ dünyanın misalini vermiştir. { كَمَثَلِ } kavlindeki kâf harfi, önceki ifadenin mahzuf sıfatı olarak merfû konumdadır. Bu misalin sureti şöyledir: İnsan bir krallığın veya daha aşağısının kucağında yetişir; büyür, güçlenir, mal ve evlat edinir, insanlar etrafını sarar;
ثم يأخذ بعد ذلك في انحطاط، فيشيب ويضعف ويسقم، وتصيبه النوائب في ماله وذريته، ويموت ويضمحل أمره، وتصير أمواله لغيره، وتغير رسومه، فأمره مثل مطر أصاب أرضا فنبت عن ذلك الغيث نبات معجب أنيق. ثم هاج: أي يبس واصفر، ثم تحطم، ثم تفرق بالرياح واضمحل.
sonra bundan sonra inişe geçer; yaşlanır, zayıflar, hastalanır, malında ve soyunda musibetlere uğrar, ölür, işi yok olup gider, malları başkalarına kalır ve izleri silinir. İşte onun durumu bir toprağa isabet eden yağmur gibidir; o yağmurdan hayranlık verici, göz alıcı bir bitki biter. Sonra boy atıp kurur (hâce): yani kurur ve sararır; sonra ufalanıp kırılır (hütâm), sonra da rüzgârlarla dağılıp yok olur.
واختلف المتأولون في لفظة الْكُفَّارَ هنا، فقال بعض أهل التأويل: هو من الكفر بالله، وذلك لأنهم أشد تعظيما للدنيا وأشد إعجابا بمحاسنها. وقال آخرون منهم: هو من كفر الحب، أي ستره في الأرض، فهم الزراع وخصهم بالذكر، لأنهم أهل البصر بالنبات والفلاحة فلا يعجبهم إلا المعجب حقيقة، الذي لا عيب له.
Müteevviller buradaki el-küffâr (الْكُفَّارَ) lafzında ihtilaf etmişlerdir: Tevil ehlinden bazıları; bu Allah'ı inkâr etmekten (küfür) gelmektedir demiştir; zira onlar dünyayı en çok yücelten ve onun güzelliklerine en çok hayran kalan kimselerdir. Onlardan diğerleri ise şöyle demiştir: Bu, tohumu örtmekten (küfr'ül-habb) yani onu toprağa gömmekten gelmektedir; dolayısıyla onlar çiftçilerdir. Özellikle zikredilmeleri, bitkiden ve ziraatten anlayan kimseler oldukları içindir; zira onlar ancak hakikaten kusursuz ve hayran olunacak şeyi beğenirler.
وهاج الزرع: معناه: يبس واصفر، وحطام: بناء مبالغة، يقال حطيم وحطام بمعنى محطوم، أو متحطم، كعجيب وعجاب، بمعنى معجب ومتعجب منه. ثم قال تعالى: وَفِي الْآخِرَةِ كأنه قال:
Ekinin kuruması (hâce ez-zer'u); kuruması ve sararması demektir. Hütâm (حطام) ise bir mübalağa kalıbıdır; acîb ve ucâb kelimelerinin 'beğenilen/hayret edilen' anlamında kullanılması gibi, parçalanmış veya parçalanan anlamında 'hatîm' ve 'hütâm' denir. Sonra Teâlâ: { وَفِي الْآخِرَةِ } “Ahirette ise” buyurmuştur; sanki şöyle demiştir:
والحقيقة هاهنا، ثم ذكر العذاب أولا تهمما به من حيث الحذر في الإنسان ينبغي أن يكون أولا، فإذا تحرر من المخاوف مد حينئذ أمله. فذكر الله تعالى ما يحذر قبل ما يطمع فيه وهو المغفرة والرضوان. وروي عن عاصم: ضم الراء من: «رضوان» . و: مَتاعُ الْغُرُورِ معناه: الشيء الذي لا يعظم الاستمتاع به إلا مغتر. وقال عكرمة وغيره: مَتاعُ الْغُرُورِ القوارير، لأن الفساد والآفات تسرع إليها، فالدنيا كذلك أو هي أشد.
Hakikat buradadır. İnsanda sakınma duygusunun öncelikli olması gerektiği cihetiyle önemine binaen önce azabı zikretmiştir; zira insan korkulardan kurtulduğu takdirde artık ümidini genişletir. Bu sebeple Allah Teâlâ, umulan şey olan mağfiret ve rızadan önce korkulan şeyi zikretmiştir. Âsım'dan «رضوان» kelimesinin râ harfinin zammesiyle (rüdvân) okuduğu rivayet edilmiştir. Metâu'l-gurûr (مَتاعُ الْغُرُورِ) kavlinin anlamı: Kendisinden ancak aldanmış kimselerin büyük bir haz duyduğu şey demektir. İkrime ve başkaları: Metâu'l-gurûr cam kaplar gibidir; çünkü bozulma ve afetler ona çabuk ulaşır; dünya da böyledir veya daha da beterdir, demişlerdir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : الآيات ٢١ الى ٢٣]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 21-23]
سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١) ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (٢٣)
{ سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ وَجَنَّةٍ عَرْضُها كَعَرْضِ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أُعِدَّتْ لِلَّذِينَ آمَنُوا بِاللَّهِ وَرُسُلِهِ ذلِكَ فَضْلُ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢١) ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ فِي الْأَرْضِ وَلا فِي أَنْفُسِكُمْ إِلاَّ فِي كِتابٍ مِنْ قَبْلِ أَنْ نَبْرَأَها إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ (٢٢) لِكَيْلا تَأْسَوْا عَلى ما فاتَكُمْ وَلا تَفْرَحُوا بِما آتاكُمْ وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ (٢٣) } “Rabbinizden bir bağışlanmaya ve Allah'a ve peygamberlerine iman edenler için hazırlanmış, genişliği gökle yerin genişliği kadar olan bir cennete koşuşun. Bu, Allah'ın dilediğine verdiği bir lütfudur. Allah, büyük lütuf sahibidir. (21) Yeryüzünde ve kendi nefislerinizde meydana gelen hiçbir musibet yoktur ki, biz onu yaratmadan önce bir kitapta yazılmış olmasın. Şüphesiz bu, Allah'a pek kolaydır. (22) [Bu,] elinizden çıkana üzülmeyesiniz ve [Allah'ın] size verdikleriyle şımarmayasınız diyedir. Çünkü Allah, kendini beğenip övünen hiçbir kimseyi sevmez. (23)”
لما ذكر تعالى المغفرة التي في الآخرة، ندب في هذه الآية إلى المسارعة إليها والمسابقة، وهذه الآية حجة عند جميع العلماء في الندب إلى الطاعات، وقد استدل بها بعضهم على أن أول أوقات الصلوات أفضل، لأنه يقتضي المسارعة والمسابقة، وقد ذكر بعضهم في تفسير هذه الآية أشياء هي على جهة المثال، فقال قوم من العلماء منهم ابن مسعود: سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ معناه: كونوا في أول صف في القتال. وقال آخرون، منهم أنس بن مالك معناه: اشهدوا تكبيرة الإحرام مع الإمام، وقال آخرون منهم علي بن أبي طالب ﵁: كن أول داخل في المسجد، وآخر خارج منه، وهذا كله على جهة المثال. وذكر العرض من الجنة، إذ المعهود أنه أقل من الطول، وقال قوم من أهل المعاني: عبر عن الساحة بالعرض ولم يقصد أن طولها أقل ولا أكثر. وقد ورد في الحديث: «إن سقف الجنة العرش» . وورد في الحديث: «إن السماوات السبع في الكرسي كالدرهم في الفلاة، وإن الكرسي في العرش كالدرهم في الفلاة» .
Teâlâ ahiretteki mağfireti zikredince, bu ayette ona acele etmeye ve yarışmaya teşvik etmiştir. Bu ayet, bütün âlimler katında taatlere teşvik hususunda bir delildir. Bazıları namazların ilk vaktinin daha faziletli olduğuna bununla delil getirmiştir; çünkü bu, acele etmeyi ve yarışmayı gerektirir. Bazıları bu ayetin tefsirinde misal kabilinden birtakım hususlar zikretmişlerdir: İbn Mes'ûd'un da aralarında bulunduğu bir grup âlim: { سابِقُوا إِلى مَغْفِرَةٍ مِنْ رَبِّكُمْ } kavlinin manası: Savaşta ilk safta olun demektir, demiştir. Enes b. Mâlik'in de aralarında bulunduğu diğerleri: İmamla birlikte iftitah tekbirine yetişin demektir, demişlerdir. Ali b. Ebî Tâlib radıyallâhu anh'ın da aralarında bulunduğu başkaları ise: Mescide ilk giren ve oradan en son çıkan sen ol demektir, demişlerdir. Bütün bunlar misal sadedindedir. Cennetin genişliği (ard) zikredilmiştir; zira bilinen odur ki en, boydan daha azdır. Anlam uzmanlarından (ehl-i meânî) bir grup ise şöyle demiştir: Genişlik (ard) ile meydanın/alanın büyüklüğü ifade edilmiştir; boyunun daha az veya çok olması kastedilmemiştir. Hadiste şöyle varid olmuştur: «Şüphesiz cennetin tavanı Arş'tır.» Hadiste yine şöyle buyrulmuştur: «Yedi kat gök Kürsî'nin yanında çöldeki bir dirhem gibidir; Kürsî de Arş'ın yanında çöldeki bir dirhem gibidir.»
وقوله تعالى: أُعِدَّتْ ظاهرة أنها مخلوقة الآن معدة، ونص عليه الحسن في كتاب النقاش.
Allah Teâlâ'nın: { أُعِدَّتْ } kavlinin zahiri, onun şu anda yaratılmış ve hazırlanmış olduğunu gösterir; Hasan [el-Basrî] de Nakkâş'ın kitabında bunu açıkça ifade etmiştir.
وقوله تعالى: ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ قال ابن زيد وغيره المعنى: ما حدث من حادث خير وشر، فهذا على معنى لفظ: أَصابَ لا على عرف المصيبة، فإن عرفها في الشر. وقال ابن عباس ما معناه:
Allah Teâlâ'nın: { ما أَصابَ مِنْ مُصِيبَةٍ } kavli hakkında İbn Zeyd ve başkaları mananın: 'Hayır ve şerden meydana gelen her türlü olay' olduğunu söylemişlerdir; bu, musibet kelimesinin örfi manasına göre değil, { أَصابَ } lafzının manasına göredir; zira musibetin örfi kullanımı şerdedir. İbn Abbâs ise mealen şöyle demiştir:
أنه أراد عرف المصيبة وخصها بالذكر، لأنها أهم على البشر، وهي بعض من الحوادث تدل على أن جميع الحوادث خيرها وشرها كذلك.
O, musibetin örfi manasını kastetmiş ve insana daha ağır geldiği için onu özellikle zikretmiştir; o, hayır ve şer bütün olayların da böyle olduğunu gösteren olaylardan bir cüzdür.
وقوله تعالى: فِي الْأَرْضِ يعني بالقحوط والزلازل وغير ذلك. وقوله: فِي أَنْفُسِكُمْ يريد بالموت والأمراض وغير ذلك.
Allah Teâlâ'nın: { فِي الْأَرْضِ } kavli, kuraklık, depremler ve benzeri şeyleri kastetmektedir. { فِي أَنْفُسِكُمْ } kavliyle de ölüm, hastalıklar ve benzeri şeyleri kastetmektedir.
وقوله تعالى: إِلَّا فِي كِتابٍ معناه: إلا والمصيبة في كتاب. و: نَبْرَأَها معناه: نخلقها، يقال:
Allah Teâlâ'nın: { إِلَّا فِي كِتابٍ } kavlinin anlamı: O musibet mutlaka bir kitaptadır demektir. { نَبْرَأَها } kavlinin manası ise: Onu yaratmamızdır. Şöyle denir:
برأ الله الخلق: أي خلقهم، والضمير عائد على المصيبة، وقيل: على الْأَرْضِ، وقيل: على الأنفس، قاله ابن عباس وقتادة وجماعة وذكر المهدوي جواز عود الضمير على جميع ما ذكر، وهي كلها معان صحاح، لأن الكتاب السابق أزلي قبل هذه كلها.
'Beraallâhu'l-halka' (برأ الله الخلق), yani Allah mahlukatı yarattı demektir. Zamir musibete dönmektedir. [Zamirin] yeryüzüne döndüğü de söylenmiştir; nefislere döndüğü de söylenmiştir; bunu İbn Abbâs, Katâde ve bir topluluk söylemiştir. Mehdevî ise zamirin zikredilenlerin tümüne dönmesinin caiz olduğunu belirtmiştir; bunların hepsi de sahih manalardır, çünkü levh-i mahfuzdaki önceden yazılmış kitap bütün bunlardan önce ezelîdir.
وقوله تعالى: إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ يريد تحصيل الأشياء كلها في الكتاب. وقوله تعالى: لِكَيْلا تَأْسَوْا معناه: فعل الله ذلك كله وأعلمكم به ليكون سبب تسليمكم وقلة اكتراثكم بأمر الدنيا، فلا تحزنوا على ما فات، ولا تفرحوا الفرح المبطر بما آتاكم منها. قال ابن عباس: ليس أحد إلا يفرح ويحزن، ولكن من أصابته مصيبة يجعلها صبرا، من أصاب خيرا يجعله شكرا.
Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ ذلِكَ عَلَى اللَّهِ يَسِيرٌ } kavli; her şeyin kitapta kaydedilip tespit edilmesini kastetmektedir. Allah Teâlâ'nın: { لِكَيْلا تَأْسَوْا } kavlinin anlamı: Allah bütün bunları yaptı ve size bildirdi ki bu, sizin teslimiyetinize ve dünya işine aldırış etmeyişinize bir sebep olsun; elden çıkana üzülmeyesiniz ve dünyadan size verdikleri sebebiyle şımarıp azgınca sevinmeyesiniz. İbn Abbâs şöyle demiştir: Hiç kimse yoktur ki sevinip üzülmesin; ancak kime bir musibet isabet ederse onu sabra dönüştürsün, kime de bir hayır isabet ederse onu şükre dönüştürsün.
وقرأ أبو عمرو وحده: «أتاكم» على وزن مضى، وهذا ملائم لقوله: فاتَكُمْ. وقرأ الباقون من السبعة: «آتاكم» ، على وزن أعطاكم، بمعنى آتاكم الله تعالى، وهي قراءة الحسن والأعرج وأهل مكة.
Sadece Ebû Amr, 'madâ' (geçti) vezninde «أتاكم» (etâküm / size gelen) şeklinde okumuştur; bu da { فاتَكُمْ } kavline uygundur. Yedi kıraat imamından geriye kalanlar ise 'a'tâküm' vezninde, Allah Teâlâ'nın size verdiği anlamında «آتاكم» (âtâküm) şeklinde okumuşlardır; bu Hasan, el-A'rec ve Mekke ehlinin de kıraatidir.
وقرأ ابن مسعود: «أوتيتم» ، وهي تؤيد قراءة الجمهور.
İbn Mes'ûd ise «أوتيتم» (ûtîtüm / size verilen) şeklinde okumuştur ki bu da cumhurun kıraatini desteklemektedir.
وقوله تعالى: وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ يدل على أن الفرح المنهي عنه إنما هو ما أدى إلى الاختيال، والفخر بنعم الله المقترن بالشكر والتواضع فأمر لا يستطيع أحد دفعه عن نفسه ولا حرج فيه.
Allah Teâlâ'nın: { وَاللَّهُ لا يُحِبُّ كُلَّ مُخْتالٍ فَخُورٍ } kavli göstermektedir ki yasaklanan sevinç ancak kibre ve böbürlenmeye götüren sevinçtir. Şükür ve tevazu ile birlikte Allah'ın nimetleriyle sevinip övünmeye gelince; bu, hiç kimsenin kendisinden savamayacağı bir durumdur ve bunda hiçbir sakınca yoktur.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : الآيات ٢٤ الى ٢٦]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 24-26]
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤) لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٢٦)
{ الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَمَنْ يَتَوَلَّ فَإِنَّ اللَّهَ هُوَ الْغَنِيُّ الْحَمِيدُ (٢٤) لَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلَنا بِالْبَيِّناتِ وَأَنْزَلْنا مَعَهُمُ الْكِتابَ وَالْمِيزانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ (٢٥) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً وَإِبْراهِيمَ وَجَعَلْنا فِي ذُرِّيَّتِهِمَا النُّبُوَّةَ وَالْكِتابَ فَمِنْهُمْ مُهْتَدٍ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٢٦) } “Onlar cimrilik eden ve insanlara da cimriliği emredenlerdir. Kim yüz çevirirse bilsin ki Allah, zengindir, övgüye lâyık olandır. Andolsun biz elçilerimizi apaçık delillerle gönderdik ve insanların adaleti ayakta tutmaları için beraberlerinde kitabı ve mizanı indirdik. Bir de kendisinde büyük bir güç ve insanlar için birtakım faydalar bulunan demiri indirdik ki Allah, gıyabında kendisine ve elçilerine kimin yardım edeceğini bilsin. Şüphesiz Allah kuvvetlidir, mutlak güç sahibidir. Andolsun Nuh'u ve İbrahim'i de gönderdik, ikisinin soyunda peygamberliği ve kitabı kıldık. Onlardan doğru yola erenler vardır; birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir.”
اختلف النحاة في إعراب: الَّذِينَ فقال بعضهم: هم في موضع رفع على الابتداء، والخبر عنهم
Nahiv âlimleri { الَّذِينَ } kelimesinin irabında ihtilaf etmişlerdir. Bazıları şöyle demiştir: Onlar mübteda olarak merfû konumundadır, haberleri ise
محذوف معناه الوعيد والذم، وحذفه على جهة الإبهام كنحو حذف الجواب في قوله تعالى: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ [الرعد: ٣٢] الآية، وقال بعضهم هم رفع على خبر الابتداء تقديره هم الذين يَبْخَلُونَ. وقال بعضهم في موضع نصب صفة ل كُلَّ [الحديد: ٢٣] ، لأن كلّا وإن كان نكرة فهو يخصص نوعا ما فيسوغ لذلك وصفه بالمعرفة، وهذا مذهب الأخفش. و: يَبْخَلُونَ معناه:
hazfedilmiştir; anlamı tehdit ve yermedir. Buradaki hazif, Allah Teâlâ'nın: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } [er-Ra'd: 31] ayetinde cevabın hazfedilmesi gibi müphem bırakma kabilindendir. Bazıları ise onlar mübtedanın haberi olarak merfûdur, takdiri de 'Onlar cimrilik edenlerdir' (humu'llezîne yebhalûn) şeklindedir demiştir. Bazıları da { كُلَّ } [el-Hadîd: 23] kelimesinin sıfatı olarak mansub konumunda olduğunu söylemişlerdir; çünkü 'küll' kelimesi nekre olsa da bir dereceye kadar tahsis ifade eder, bu sebeple marife ile sıfatlanması caiz olur. Bu, Ahfeş'in mezhebidir. { يَبْخَلُونَ } kavlinin anlamı:
بأموالهم وأفعالهم الحسنة من إيمانهم وغير ذلك.
Mallarında ve iman gibi güzel amellerinde [ve diğer şeylerde cimrilik ederler] demektir.
وقوله تعالى: وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ يحتمل أن يصفهم بحقيقة الأمر بألسنتهم، ويحتمل أن يريد أنهم يقتدى بهم في البخل فهم لذلك كأنهم يأمرون.
Allah Teâlâ'nın: { وَيَأْمُرُونَ النَّاسَ } kavlinin, onları dilleriyle bizzat emretmekle nitelemesi muhtemel olduğu gibi, cimrilikte kendilerine uyulduğunu ve bu yüzden sanki emrediyorlarmış gibi olduklarını kastetmiş olması da muhtemeldir.
وقرأ الحسن: «بالبخل» بفتح الباء والخاء. وقرأ جمهور القراء وأهل العراق: «فإن الله هو الغني الحميد» بإثبات: «هو» ، وكذلك في «إمامهم» . وقرأ نافع وابن عامر: «فإن الله الغني الحميد» بترك «هو» ، وهي قراءة أهل المدينة، وكذلك في «إمامهم» ، وهذا لم يثبت قراءة إلا وقد قرئ على النبي ﷺ بالوجهين. قال أبو علي، ف «هو» في القراءة التي ثبت فيها يحسن أن يكون ابتداء، لأن حذف الابتداء غير سائغ. و: الْكِتابَ اسم جنس لجميع الكتب المنزلة. وَالْمِيزانَ: العدل في تأويل أكثر المتأولين. وقال ابن زيد وغيره من المتأولين: أراد الموازين المصرفة بين الناس، وهذا جزء من القول الأول.
Hasan, be ve hı harflerinin fethasıyla «بالبخل» (bi'l-bahali) şeklinde okumuştur. Kurrâ cumhuru ve Irak ehli «هو» (hüve) zamirini sabit tutarak «فإن الله هو الغني الحميد» şeklinde okumuşlardır; aynı şekilde imam mushafında da böyledir. Nâfi' ve İbn Âmir ise «هو» zamirini hazfederek «فإن الله الغني الحميد» şeklinde okumuşlardır; bu Medine ehlinin kıraatidir ve aynı şekilde imam mushafında da böyledir. Bu kıraatler sabit olmuştur ve Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e iki vecihle de okunmuştur. Ebû Ali şöyle demiştir: Zamirin sabit olduğu kıraatteki «هو», mübteda olması uygundur; çünkü mübtedanın hazfedilmesi caiz değildir. { الْكِتابَ } indirilen bütün kitaplar için cins ismidir. { وَالْمِيزانَ } ise tefsir âlimlerinin çoğunun yorumuna göre adalettir. İbn Zeyd ve diğer müfessirler: İnsanlar arasında kullanılan tartı aletlerini kastetmiştir demişlerdir ki bu da birinci görüşün bir parçasıdır.
وقوله: لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ يقوي القول الأول.
{ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ } kavli birinci görüşü güçlendirmektedir.
وقوله تعالى: وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ عبر عن خلقه وإيجاده بالإنزال كما قال في الثمانية الأزواج من الأنعام، وأيضا فإن الأمر بكون الأشياء لما تلقى من السماء، جعل الكل نزولا منها. وقال جمهور كثير من المفسرين: الْحَدِيدَ هنا: أراد به جنسه من المعادن وغيرها. وقال ابن عباس: نزل آدم من الجنة ومعه السندان والكلبتان والميقعة، قال حذاق من المفسرين: أراد به السلاح، ويترتب معنى الآية بأن الله أخبر أنه أرسل رسله وأنزل كتبا وعدلا مشروعا وسلاحا يحارب به من عند ولم يهتد بهدي الله فلم يبق عذر، وفي الآية على هذا التأويل حض على القتال وترغيب فيه.
Allah Teâlâ'nın: { وَأَنْزَلْنَا الْحَدِيدَ } kavlinde, onun yaratılması ve var edilmesi indirme (inzâl) kelimesiyle ifade edilmiştir; nitekim davarlardan sekiz çift hakkında da böyle demiştir. Ayrıca eşyanın oluşuna dair emir semadan telakki edildiği için tamamı semadan bir iniş kılınmıştır. Müfessirlerin büyük bir cumhuru şöyle demiştir: Buradaki { الْحَدِيدَ } ile madenler ve diğer şeylerden oluşan cinsi kastetmiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: Âdem cennetten beraberinde örs, kerpeten ve çekiçle indi. Müfessirlerin yetkin olanları: Bununla silahı kastetmiştir demişlerdir. Ayetin anlamı şu şekilde sıralanır: Allah peygamberlerini gönderdiğini, kitaplar, meşru bir adalet ve inat edip Allah'ın hidayetine uymayan kimselerle savaşılacak bir silah indirdiğini haber vermiştir; böylece hiçbir mazeret kalmamıştır. Bu yoruma göre ayette savaşa teşvik ve özendirme vardır.
وقوله: وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ يقوي هذا التأويل، ومعنى قوله: لِيَعْلَمَ أي ليعلمه موجودا فالتغير ليس في علم الله، بل في هذا الحدث الذي خرج من العدم إلى الوجود.
{ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَنْ يَنْصُرُهُ } kavli bu yorumu güçlendirmektedir. { لِيَعْلَمَ } kavlinin anlamı: Yani onu var olarak bilsin demektir; zira değişiklik Allah'ın ilminde değil, yokluktan varlığa çıkan bu olaydadır.
وقوله: بِالْغَيْبِ معناه: بما سمع من الأوصاف الغائبة فآمن بها لقيام الأدلة عليها.
{ بِالْغَيْبِ } kavlinin anlamı: Gözle görülmeyen sıfatlardan işittiği şeylere, delillerin bulunması sebebiyle inanarak demektir.
ثم وصف تعالى نفسه بالقوة والعزة ليبين أنه لا حاجة به إلى النصرة، لكنها نافعة من عصم بها نفسه من الناس. ثم ذكر تعالى رسالة «نوح وإبراهيم» تشريفا لهما بالذكر، ولأنهما من أول الرسل. ثم ذكر تعالى نعمه على ذُرِّيَّتِهِمَا. وقوله تعالى: وَالْكِتابَ يعني الكتب الأربعة، فإنها جميعا في ذرية إبراهيم ﵇. وذكر أنهم مع ذلك منهم من فسق وعند، فكذلك بل أحرى جميع الناس، ولذلك يسر السلاح للقتال.
Sonra Allah Teâlâ, yardıma ihtiyacı olmadığını, bilakis bu yardımın insanlar arasından kendisini bununla koruyan kimseye fayda sağladığını açıklamak için kendisini kuvvet ve izzetle nitelemiştir. Sonra Teâlâ, Nuh ve İbrahim'in peygamberliğini, onları anmak suretiyle şereflendirmek için ve ilk peygamberlerden oldukları için zikretmiştir. Ardından Allah Teâlâ ikisinin zürriyetine olan nimetlerini zikretmiştir. Allah Teâlâ'nın: { وَالْكِتابَ } kavli, dört kitabı kastetmektedir; zira onların tamamı İbrahim aleyhisselâm'ın soyundadır. Buna rağmen onlardan yoldan çıkan ve inat edenlerin bulunduğunu zikretmiştir; dolayısıyla bütün insanlar da böyledir, hatta buna daha layıktır; bu yüzden savaş için silahı kolaylaştırmıştır.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : الآيات ٢٧ الى ٢٨]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 27-28]
ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٢٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨)
{ ثُمَّ قَفَّيْنا عَلى آثارِهِمْ بِرُسُلِنا وَقَفَّيْنا بِعِيسَى ابْنِ مَرْيَمَ وَآتَيْناهُ الْإِنْجِيلَ وَجَعَلْنا فِي قُلُوبِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً ابْتَدَعُوها ما كَتَبْناها عَلَيْهِمْ إِلاَّ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ فَما رَعَوْها حَقَّ رِعايَتِها فَآتَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا مِنْهُمْ أَجْرَهُمْ وَكَثِيرٌ مِنْهُمْ فاسِقُونَ (٢٧) يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيَجْعَلْ لَكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ وَيَغْفِرْ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ (٢٨) } “Sonra onların izleri üzerinden peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik. Meryem oğlu İsa'yı da art arda gönderdik ve ona İncil'i verdik. Ona uyanların kalplerine bir şefkat ve merhamet koyduk. İcat ettikleri ruhbanlığa gelince, onu biz onlara farz kılmadık; ancak Allah'ın rızasını kazanmak için [kendileri icat ettiler]. Fakat ona hakkıyla riayet etmediler. Biz de onlardan iman edenlere mükâfatlarını verdik. Onlardan birçoğu ise yoldan çıkmış kimselerdir. Ey iman edenler! Allah'tan korkun ve O'nun elçisine iman edin ki size rahmetinden iki pay versin, size aydınlığında yürüyeceğiniz bir nur kılsın ve sizi bağışlasın. Allah çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”
قَفَّيْنا معناه: جئنا بهم بعد الأولين، وهو مأخوذ من القفا، أي جاء بالثاني في قفا الأول، فيجيء الأول بين يدي الثاني، ومنه القوافي التي تأتي أواخر أبيات الشعر، ثم ذكر «عيسى» ﵇ تشريفا وتخصيصا.
{ قَفَّيْنا } kavlinin anlamı: Onları öncekilerin ardından getirdik demektir. Bu, kafa (ense/arka) kelimesinden türemiştir; yani ikinciyi birincinin arkasından getirdi, böylece birinci ikincinin önünde yer alır. Şiir beyitlerinin sonlarına gelen kafiyeler (kavâfî) de bu köktendir. Sonra şereflendirmek ve tahsis etmek için İsa aleyhisselâm'ı zikretti.
وقرأ الحسين: «الإنجيل» بفتح الهمزة، قال أبو الفتح: هذا مما لا نظير له. و: رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً مفعولات جَعَلْنا. والجعل في هذه الآية بمعنى: الخلق.
Hüseyin, hemzenin fethasıyla «الإنجيل» (el-Encîl) şeklinde okumuştur. Ebu'l-Feth: Bu, benzeri olmayan bir kullanımdır demiştir. { رَأْفَةً وَرَحْمَةً وَرَهْبانِيَّةً } kelimeleri { جَعَلْنا } fiilinin mefulleridir. Bu ayetteki 'ce'l' (kılma/koyma), yaratma anlamındadır.
وقوله: ابْتَدَعُوها صفة ل رَهْبانِيَّةً وخصها بأنها ابتدعت، لأن الرأفة والرحمة في القلب لا تكسب للإنسان فيها، وأما الرهبانية فهي أفعال بدن مع شيء في القلب ففيها موضع للتكسب. قال قتادة:
{ ابْتَدَعُوها } kavli, { رَهْبانِيَّةً } kelimesinin sıfatıdır. Ruhbanlığın icat edilmiş (ibtidâ') olarak tahsis edilmesinin sebebi şudur: Kalpteki şefkat ve merhamet, insanın bunda bir kesbi (kazanımı) olmayan şeylerdir. Ruhbanlık ise kalpteki bir şeyle birlikte beden fiilleridir, dolayısıyla onda kesb için bir alan vardır. Katâde şöyle demiştir:
الرأفة والرحمة من الله تعالى. والرهبانية هم ابتدعوها، والمراد بالرأفة والرحمة: حب بعضهم في بعض وتوادهم، والمراد بالرهبانية: رفض النساء، واتخاذ الصوامع، والمعتزلة تعرب رَهْبانِيَّةً أنها نصب بإضمار فعل يفسره ابْتَدَعُوها وليست بمعطوفة على الرأفة والرحمة ويذهبون في ذلك إلى أن الإنسان يخلق أفعاله فيعربون الآية على مذهبهم، وكذلك أعربها أبو علي. وروي في ابتداعهم الرهبانية أنهم افترقوا ثلاث فرق، ففرقة قاتلت الملوك على الدين، فقتلت وغلبت. وفرقة قعدت في المدن يدعون إلى الدين ويبينونه، فأخذتها الملوك ونشرتها بالمناشر وقتلوا، وفرقة خرجت إلى الفيافي وبنت الصوامع والديارات، وطلبت أن تسلم على أن تعتزل فتركت وتسموا بالرهبان، واسمهم مأخوذ من الرهب، وهو الخوف، فهذا هو ابتداعهم ولم يفرض الله ذلك عليهم، لكنهم فعلوا ذلك ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ، هذا تأويل أبي أمامة وجماعة، وقال مجاهد: المعنى كَتَبْناها عَلَيْهِمْ ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ. ف «كتب» على هذا بمعنى: قضى، ويحتمل اللفظ أن يكون المعنى: ما كتبناها عليهم إلا في عموم المندوبات، لأن ابتغاء مرضاة الله بالقرب والنوافل مكتوب على كل أمة فالاستثناء على هذا احتمال متصل.
Şefkat ve merhamet Allah Teâlâ'dandır, ruhbanlığı ise onlar icat etmiştir. Şefkat ve merhametten murat: Birbirlerini sevmeleri ve aralarındaki muhabbettir. Ruhbanlıktan murat ise: Kadınları terk etmek ve manastırlara çekilmektir. Mutezile { رَهْبانِيَّةً } kelimesini, { ابْتَدَعُوها } fiilinin tefsir ettiği gizli bir fiille mansub olarak irab eder ve onun şefkat ve merhamet üzerine matuf olmadığını kabul eder. Onlar bu konuda insanın kendi fiillerini yarattığı görüşüne giderler ve ayeti kendi mezheplerine göre irab ederler; Ebû Ali de onu böyle irab etmiştir. Ruhbanlığı icat etmeleri hakkında şöyle rivayet edilmiştir: Onlar üç fırkaya ayrıldılar. Bir fırka din uğruna krallarla savaştı, öldürüldü ve mağlup oldu. Bir fırka şehirlere yerleşti, dine davet edip onu açıkladılar; krallar onları yakalayıp testerelerle biçti ve öldürüldüler. Bir fırka ise çöllere çıktı, manastırlar ve tekkeler inşa etti, inzivaya çekilmek şartıyla selamette kalmayı talep etti, onlar da serbest bırakıldılar ve bunlara ruhban adı verildi. İsimleri korku anlamına gelen 'rehbe'den türemiştir. İşte onların icat ettiği budur, Allah bunu onlara farz kılmamıştı; fakat onlar bunu { ابْتِغاءَ رِضْوانِ اللَّهِ } (Allah'ın rızasını kazanmak için) yaptılar. Bu, Ebû Ümâme ve bir topluluğun tefsiridir. Mücâhid ise: Anlamı, 'Allah'ın rızasını aramak üzere bunu onlara farz kıldık' şeklindedir demiştir. Buna göre 'ketebe', takdir etti/hükmetti manasındadır. Lafzın, 'Biz bunu onlara ancak genel menduplar kapsamında farz kıldık' anlamında olması da muhtemeldir; zira nafileler ve ibadetlerle Allah'ın rızasını aramak her ümmete farz kılınmıştır (yazılmıştır), bu takdirde istisna ihtimali muttasıldır.
واختلف الناس في الضمير الذي في قوله: فَما رَعَوْها من المراد به؟ فقيل إن الذين ابتدعوا الرهبانية بأنفسهم لم يدوموا على ذلك ولا وفوه حقه، بل غيروا وبدلوا، قاله ابن زيد وغيره، والكلام سائغ وإن كان فيهم من رعى: أي لم يرعوها بأجمعهم، وفي هذا التأويل لزوم الإتمام لكل من بدأ بتطوع ونفل أنه يلزمه أن يرعاه حق رعيه. قال ابن عباس وغيره: الضمير للملوك الذين حاربوهم وأجلوهم وقال الضحاك وغيره: الضمير للأخلاف الذين جاؤوا بعد المبتدعين لها، وباقي الآية بين. وقرأ ابن مسعود: «ما كتبناها عليهم لكن ابتدعوها» .
İnsanlar { فَما رَعَوْها } kavlindeki zamirle kimin kastedildiği konusunda ihtilaf etmişlerdir: Ruhbanlığı bizzat kendileri icat edenlerin buna devam etmedikleri, hakkını tastamam vermedikleri, aksine değiştirip tahrif ettikleri söylenmiştir; bunu İbn Zeyd ve başkaları söylemiştir. İçlerinde hakkıyla riayet edenler bulunsa bile bu ifade caizdir; yani 'onların tamamı riayet etmedi' demektir. Bu yoruma göre, nafile ve gönüllü bir amele başlayan herkesin onu tamamlaması ve hakkıyla gözetmesi gerektiği hükmü çıkar. İbn Abbâs ve başkaları: Zamir, onlarla savaşan ve onları yurtlarından süren krallara aittir demiştir. Dahhâk ve başkaları: Zamir, ruhbanlığı icat edenlerden sonra gelen nesillere aittir demiştir. Ayetin geri kalanı açıktır. İbn Mes'ûd: «ما كتبناها عليهم لكن ابتدعوها» şeklinde okumuştur.
وقوله ﷿: يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ اختلف الناس في المخاطب بهذا، فقالت فرقة من المتأولين خوطب بهذا أهل الكتاب، فالمعنى: يا أيها الذين آمنوا بعيسى اتقوا الله وآمنوا بمحمد، ويؤيد هذا المعنى الحديث الصحيح عن النبي ﷺ: «ثلاثة يؤتيهم الله أجرهم مرتين: رجل من أهل الكتاب آمن بنبيه وآمن بي» ، الحديث وقال آخرون المخاطبة للمؤمنين من أمة محمد ﷺ قيل لهم يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ، أي اثبتوا على ذلك ودوموا عليه، وهذا هو معنى الأمر أبدا لمن هو متلبس بما يؤمر به.
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın: { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ } kavlinde, hitap edilenler konusunda insanlar ihtilaf etmişlerdir. Tefsir ehlinden bir grup şöyle demiştir: Bununla Ehl-i Kitab'a hitap edilmiştir, anlamı da: 'Ey İsa'ya iman edenler! Allah'tan korkun ve Muhammed'e iman edin' şeklindedir. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den gelen sahih hadis de bu anlamı desteklemektedir: «Üç grup vardır ki Allah onlara mükâfatlarını iki kat verir: Ehl-i Kitap'tan olup da kendi peygamberine iman eden ve bana da iman eden kişi...» hadis. Başkaları ise hitabın Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinden olan müminlere olduğunu söylemiştir; onlara { يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ } denilmiştir; yani 'Bunun üzerinde sebat edin ve buna devam edin' demektir. Zaten emredilen şeyi halihazırda yapmakta olan kişiye yönelik emrin anlamı her zaman budur.
وقوله: كِفْلَيْنِ أي نصيبين بالإضافة إلى ما كان الأمم قبل يعطونه، قال أبو موسى الأشعري:
{ كِفْلَيْنِ } kavli, yani önceki ümmetlere verilenlere kıyasla iki pay demektir. Ebû Mûsâ el-Eş'arî şöyle demiştir:
كِفْلَيْنِ ضعفين بلسان الحبشة، وروي أن عمر بن الخطاب قال لبعض الأحبار: كم كان التضعيف للحسنات فيكم؟ فقال ثلاثمائة وخمسون، فقال عمر: الحمد لله الذي ضاعف لنا إلى سبعمائة، ويؤيد هذا المعنى الحديث الصحيح الذي يقتضي أن اليهود عملت إلى نصف النهار على قيراط، والنصارى من الظهر إلى العصر على قيراط، وهذه الأمة من العصر إلى الليل على قيراطين، فلما احتجت اليهود والنصارى على ذلك وقالوا نحن أكثر عملا وأقل أجرا، قال الله تعالى: «هل نقصتم من أجركم شيئا، قالوا: لا، قال: فإنه فضلي أوتيه من أشاء» . والكفل: الحظ والنصيب. والنور: هنا إما أن يكون وعدا بالنور الذي يسعى بين الأيدي يوم القيامة، وإما أن يكون استعارة للهدى الذي يمشي به في طاعة الله.
{ كِفْلَيْنِ }, Habeş dilinde iki kat demektir. Rivayet edildiğine göre Ömer b. el-Hattâb bazı yahudi âlimlerine: 'Sizde iyiliklerin katlanması ne kadardı?' diye sormuş, o da 'Üç yüz elli' demiştir. Bunun üzerine Ömer: 'Bizim için yedi yüze katlayan Allah'a hamdolsun' demiştir. Yahudilerin günün yarısına kadar bir kırat karşılığında çalıştığını, Hristiyanların öğleden ikindiye kadar bir kırat karşılığında çalıştığını ve bu ümmetin ikindiden geceye kadar iki kırat karşılığında çalıştığını bildiren sahih hadis de bu anlamı desteklemektedir. Yahudiler ve Hristiyanlar buna itiraz edip 'Biz daha çok çalıştık ama daha az ücret aldık' dediklerinde Allah Teâlâ: «Ücretinizden bir şey eksiltildi mi?» buyurmuş, onlar 'Hayır' deyince; «O benim lütfumdur, onu dilediğime veririm» buyurmuştur. 'Kifl' (كفل), pay ve nasip demektir. Buradaki 'nur' ise ya kıyamet gününde önlerinde koşacak olan nur vaadidir ya da Allah'a itaatte kendisiyle yürünen hidayet için bir istiaredir.
قوله ﷿:
Aziz ve Celil olan [Allah]'ın kavli:
[سورة الحديد (٥٧) : آية ٢٩]
[Hadîd Suresi (57), Ayet 29]
لِئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩)
{ لِئَلاَّ يَعْلَمَ أَهْلُ الْكِتابِ أَلاَّ يَقْدِرُونَ عَلى شَيْءٍ مِنْ فَضْلِ اللَّهِ وَأَنَّ الْفَضْلَ بِيَدِ اللَّهِ يُؤْتِيهِ مَنْ يَشاءُ وَاللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِيمِ (٢٩) } “Böylece Kitap ehli bilsinler ki, Allah'ın lütfundan hiçbir şeye güç yetiremezler ve muhakkak ki lütuf Allah'ın elindedir, onu dilediğine verir. Allah, büyük lütuf sahibidir.”
روي أنه لما نزل هذا الوعد للمؤمنين حسد أهل الكتاب على ذلك، وكانت اليهود تعظم دينها وأنفسها وتزعم أنها أحباء الله وأهل رضوانه، فنزلت هذه الآية معلمة أن الله تعالى فعل ذلك وأعلم به ليعلم أهل الكتاب أنهم ليسوا كما يزعمون، و «لا» في قوله: لِئَلَّا زائدة كما هي في قوله تعالى: وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ [الأنبياء: ٩٥] على بعض التأويلات.
Rivayet edildiğine göre müminlere bu vaat indirildiğinde Ehl-i Kitap bunu kıskandı. Yahudiler dinlerini ve kendilerini yüceltiyor, Allah'ın sevgilileri ve rızasına ermiş kimseler olduklarını iddia ediyorlardı. Bunun üzerine bu ayet, Allah Teâlâ'nın bunu yaptığını ve Ehl-i Kitab'ın iddia ettikleri gibi olmadıklarını bilmeleri için bildirdiğini açıklamak üzere indirildi. { لِئَلَّا } kavlindeki «لا» (lâ), bazı tefsirlere göre Allah Teâlâ'nın: { وَحَرامٌ عَلى قَرْيَةٍ أَهْلَكْناها أَنَّهُمْ لا يَرْجِعُونَ } [el-Enbiyâ: 95] kavlinde olduğu gibi zâiddir.
وقرأ ابن عباس «ليعلم أهل الكتاب» ، وروى إبراهيم التيمي عن ابن عباس: «كي يعلم» ، وروي عن ابن عباس: «لكي لا يعلم» . وروي عن حطان الرقاشي أنه قرأ: «لأي يعلم» . وقرأ ابن مسعود وابن جبير وعكرمة: «لكي يعلم أهل الكتاب» ، وقرأ الحسن فيما روى ابن مجاهد: «ليلا يعلم» بفتح اللام وسكون الياء. فأما فتح اللام فلغة في لام الجر مشهورة وأصل هذه القراءة «لأن لا» ، استغني عن الهمزة بلام الجر فحذفت فجاء «لأن لا» ، أدغمت النون في اللام للتشابه فجاء «للا» ، اجتمعت أمثلة فقلبت اللام الواحدة ياء. وقرأ الحسن فيما روى قطرب: «ليلا» بكسر اللام وسكون الياء وتعليلها كالتي تقدم.
İbn Abbâs «ليعلم أهل الكتاب» şeklinde okumuştur. İbrâhim et-Teymî'nin İbn Abbâs'tan rivayetine göre «كي يعلم», yine İbn Abbâs'tan rivayetle «لكي لا يعلم» şeklinde okunmuştur. Hıttân er-Rakâşî'den ise «لأي يعلم» şeklinde okuduğu rivayet edilmiştir. İbn Mes'ûd, İbn Cübeyr ve İkrime: «لكي يعلم أهل الكتاب» şeklinde okumuşlardır. İbn Mücâhid'in rivayet ettiğine göre Hasan, lamın fethası ve yenin sükûnuyla «ليلا يعلم» (leylâ ya'leme) şeklinde okumuştur. Lamın fethası, cer lamında meşhur bir lehçedir; bu kıraatin aslı «لأن لا» şeklindedir, cer lamından dolayı hemzeye ihtiyaç kalmayıp hazfedilmiş ve «لأن لا» olmuştur, benzerlikten ötürü nûn lâma idgam edilmiş ve «للا» olmuş, benzer harfler bir araya gelince lamlardan biri yeye dönüştürülmüştür. Kutrub'un rivayetine göre ise Hasan, lamın kesresi ve yenin sükûnuyla «ليلا» (lîlâ) şeklinde okumuştur; bunun açıklaması da az önce geçen gibidir.
وقوله تعالى: أَلَّا يَقْدِرُونَ معناه: أنهم لا يملكون فضل الله ويدخل تحت قدرهم، وقرأ ابن مسعود: «ألا يقدروا» بغير نون، وباقي الآية بين.
Allah Teâlâ'nın: { أَلَّا يَقْدِرُونَ } kavlinin anlamı: Onlar Allah'ın lütfuna sahip olamazlar ve bu onların güçleri altına girmez demektir. İbn Mes'ûd nûn harfi olmaksızın «ألا يقدروا» şeklinde okumuştur. Ayetin geri kalanı açıktır.