كَذلِكَ مثل ذلك يعني إرسال الرسل قبلك. أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها تقدمتها. أُمَمٌ أرسلوا إليهم فليس ببدع إرسالك إليهم. لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ لتقرأ عليهم الكتاب الذي أوحيناه إليك. وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ وحالهم أنهم يكفرون بالبليغ الرحمة الذي أحاطت بهم نعمته ووسعت كل شيء رحمته، فلم يشكروا نعمه وخصوصاً ما أنعم عليهم بإرسالك إليهم، وإنزال القرآن الذي هو مناط المنافع الدينية والدنياوية عليهم. وقيل نزلت في مشركي أهل مكة حين قيل لهم اسْجُدُوا لِلرَّحْمنِ قالُوا وَمَا الرَّحْمنُ. قُلْ هُوَ رَبِّي أي الرحمن خالقي ومتولي أمري. لاَ إِلهَ إِلَّا هُوَ لا مستحق للعبادة سواه.
{ كَذلِكَ } “Böylece”; bunun gibi, yani senden önce peygamberlerin gönderilmesi gibi. { أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها } “kendilerinden önce gelip geçmiş bir ümmete seni gönderdik”; onlardan önce geçmiş olan. { أُمَمٌ } “nice ümmetler”; kendilerine peygamberler gönderilmişti; dolayısıyla senin onlara gönderilmen türedi bir şey (ilk defa görülen bir durum) değildir. { لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimizi onlara okuyasın diye”; sana vahyettiğimiz Kitab'ı onlara okuman için. { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar”; oysa onların durumu, nimeti kendilerini kuşatan ve rahmeti her şeyi kaplayan sonsuz rahmet sahibini inkâr etmeleridir; O'nun nimetlerine, bilhassa seni onlara göndermekle ve dinî-dünyevî menfaatlerin dayanağı olan Kur'an'ı indirmekle kendilerine bahşettiği nimetine şükretmediler. Denildi ki: Bu ayet, Mekkeli müşrikler hakkında, kendilerine «Rahmân'a secde edin» denildiğinde «Rahmân da nedir?» dedikleri zaman inmiştir. { قُلْ هُوَ رَبِّي } “De ki: O benim Rabbimdir”; yani Rahmân benim yaratıcım ve işlerimi idare edendir. { لا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur”; O'ndan başka ibadete layık hiçbir varlık yoktur.
عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ في نصرتي عليكم. وَإِلَيْهِ مَتابِ مرجعي ومرجعكم.
{ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “Yalnızca O'na tevekkül ettim”; size karşı bana yardım etmesi hususunda. { وَإِلَيْهِ مَتابِ } “ve dönüşüm ancak O'nadır”; benim de sizin de dönüş yeriniz O'dur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣١]
[Ra'd Suresi (13), Âyet 31]
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١)
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١) } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu / yine de inanmazlardı]. Bilakis bütün işler Allah'a aittir. İman edenler hâlâ bilip anlamadılar mı ki, eğer Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi? İnkâr edenlere gelince, Allah'ın vaadi gelinceye kadar yaptıklarından dolayı başlarına ansızın gelen bir felaket eksik olmayacak yahut yurtlarının yakınına inecektir. Şüphesiz Allah verdiği sözden dönmez.”
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ شرط حذف جوابه والمراد منه تعظيم شأن القرآن، أو المبالغة في عناد الكفرة وتصميمهم أي: ولو أن كتاباً زعزعت به الجبال عن مقارها. أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ تصدعت من خشية الله عند قراءته أو شققت فجعلت أنهاراً وعيوناً. أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى فتسمع فتقرؤه، أو فتسمع وتجيب عند قراءته لكان هذا القرآن لأنه الغاية في الإِعجاز والنهاية في التذكير والإِنذار، أو لما آمنوا به كقوله: وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ الآية. وقيل أن قريشاً قالوا يا محمد إن سرك أن نتبعك فسير بقرآنك الجبال عن مكة حتى تتسع لنا فنتخذ فيها بساتين وقطائع، أو سخر لنا به الريح لنركبها ونتجر إلى الشام، أو ابعث لنا به قصي ابن كلاب وغيره من آبائنا ليكلمونا فيك، فنزلت. وعلى هذا فتقطيع الأرض قطعها بالسير. وقيل الجواب مقدم وهو قوله: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ وما بينهما اعتراض وتذكير كُلِّمَ خاصة لاشتمال الموتى على المذكر الحقيقي. بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً بل لله القدرة على كل شيءٍ وهو إضراب عما تضمنته لَوْ من معنى النفي أي: بل الله قادر على الإتيان بما اقترحوه من الآيات إلا أن إرادته لم تتعلق بذلك، لعلمه بأنه لا تلين له شكيمتهم ويؤيد ذلك قوله: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا عن إيمانهم مع ما رأوا من أحوالهم، وذهب أكثرهم إلى أن معناه أفلم يعلم لما
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı”; cevabı hazfedilmiş bir şart cümlesidir. Bundan maksat, Kur'an'ın şanını yüceltmek yahut kâfirlerin inadında ve ısrarındaki aşırılığı vurgulamaktır; yani: Şayet kendisiyle dağların yerlerinden sökülüp yürütüldüğü bir kitap olsaydı. { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } “veya kendisiyle yeryüzünün parçalandığı”; okunması anında Allah korkusundan yarıldığı veya yarılıp ırmaklar ve pınarlar haline getirildiği [bir kitap olsaydı]. { أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } “yahut kendisiyle ölülerin konuşturulduğu”; böylece işitip onu okudukları yahut okunması esnasında işitip cevap verdikleri [bir kitap olsaydı], o mutlaka bu Kur'an olurdu; çünkü o, mucize olmada zirve, hatırlatma ve uyarmada son noktadır; yahut [cevab-ı şart mahzuf olup]: «yine de ona iman etmezlerdi» demektir; tıpkı { وَلَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَيْهِمُ الْمَلائِكَةَ } “Eğer biz onlara melekleri indirseydik...” ayetinde olduğu gibi. Denildi ki: Kureyşliler, «Ey Muhammed! Eğer sana uymamız seni sevindirecekse, Kur'an'ınla dağları Mekke'den uzaklaştır da burası bize genişlesin, orada bahçeler ve araziler edinelim yahut onun vesilesiyle rüzgârı emrimize ver de ona binip Şam'a ticaret yapalım yahut onunla bize Kusayy b. Kilâb'ı ve diğer atalarımızı dirilt de senin hakkında bizimle konuşsunlar» dediler, bunun üzerine bu ayet indi. Bu görüşe göre yeryüzünün parçalanması/kat edilmesi, yolculukla mesafeleri aşmaktır. Bir görüşe göre de cevap öne alınmıştır ki o da { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” sözüdür; ikisi arası ise itiraz (ara cümle)dir. { كُلِّمَ } fiilinin özellikle müzekker getirilmesi, { الْمَوْتى } kelimesinin hakiki müzekkeri kapsamasından dolayıdır. { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Bilakis bütün işler Allah'a aittir”; bilakis her şeye güç yetirmek Allah'a aittir. Bu, { لَوْ } edatının içerdiği olumsuzluk anlamından bir idrabdır (vazgeçip başka bir hususa geçiştir); yani: Bilakis Allah, onların teklif ettikleri mucizeleri getirmeye kadirdir; ancak onların inadının bununla yumuşamayacağını bildiği için iradesi buna taalluk etmemiştir. Bunu şu söz de desteklemektedir: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler ümidi kesmediler mi?”; onların bu hallerini gördükten sonra iman etmelerinden [ümit kesmediler mi?] Âlimlerin çoğunluğu ise bunun anlamının «bilip anlamadılar mı?» olduğu görüşüne varmıştır; çünkü
روي أن علياً وابن عباس وجماعة من الصحابة والتابعين رضوان الله عليهم أجمعين قرءوا «أفلم يتبين» ،
Rivayet edildiğine göre Ali, İbn Abbas ve sahabe ile tâbiînden bir topluluk (rıdvânullâhi aleyhim ecmaîn) bu lafzı «أفلم يتبين» (açıkça bilip anlamadılar mı) şeklinde okumuşlardır;
وهو تفسيره وإنما استعمل اليأس بمعنى العلم لأنه مسبب عن العلم، فإن الميئوس عنه لا يكون إلا معلوماً ولذلك علقه بقوله: أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً فإن معناه نفي هدى بعض الناس لعدم تعلق المشيئة باهتدائهم، وهو على الأول متعلق بمحذوف تقديره أفلم ييأس الذين آمنوا عن إيمانهم علماً منهم أن لو يشاء الله لهدى الناس جميعا أو ب آمَنُوا. وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا من الكفر وسوء الأعمال. قارِعَةٌ داهية تقرعهم وتقلقلهم. أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ فيفزعون منها ويتطاير إليهم شررها. وقيل الآية في كفار مكة فإنهم لا يزالون مصابين بما صنعوا برسول الله ﷺ، فإنه ﵊ كان لا يزال يبعث السرايا عليهم فتغير حواليهم وتختطف مواشيهم، وعلى هذا يجوز أن يكون تحل خطابا للرسول ﵊ فإنه حل بجيشه قريباً من دارهم عام الحديبية. حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ الموت أو القيامة أو فتح مكة. إِنَّ اللَّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعادَ لامتناع الكذب في كلامه.
bu da onun tefsiridir. 'Ye's' (ümit kesmek) kelimesinin 'ilim' (bilmek) anlamında kullanılması ise ilmin bir neticesi olmasındandır; zira kendisinden ümit kesilen şey ancak bilinen bir şey olur. Bundan dolayı onu { أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “eğer Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi” sözüne bağlamıştır. Çünkü bunun anlamı, meşiet hidayetlerine taalluk etmediği için insanların bir kısmının hidayetinin nefyedilmesidir. Birinci görüşe göre ise bu [ifade], takdiri «İman edenler, şayet Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi [gerçeğini] bildikleri halde onların iman etmelerinden ümitlerini kesmediler mi?» şeklinde olan mahzuf bir kelimeye yahut { آمَنُوا } fiiline taalluk etmektedir. { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا } “İnkâr edenlere gelince, yaptıkları yüzünden başlarına ... eksik olmayacaktır”; inkârları ve kötü amelleri sebebiyle. { قارِعَةٌ } “ansızın gelen bir felaket”; başlarına çarpan ve onları sarsan büyük bir musibet. { أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ } “yahut yurtlarının yakınına inecektir”; böylece ondan korkuya kapılırlar ve onun kıvılcımları kendilerine sıçrar. Denildi ki: Bu ayet Mekke kâfirleri hakkındadır; nitekim onlar Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e yaptıklarından dolayı sürekli musibete uğramaktaydılar; zira o aleyhisselâm onların üzerine müfrezeler göndermeyi sürdürür, onlar da çevrelerine baskın yapar ve hayvanlarını alıp götürürdü. Bu yoruma göre { تَحُلُّ } ifadesinin Resûl aleyhisselâm'a hitap olması caizdir; çünkü o, Hudeybiye senesinde ordusuyla onların yurdunun yakınına konaklamıştı. { حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } “Allah'ın vaadi gelinceye kadar”; ölüm veya kıyamet yahut Mekke'nin fethi. { إِنَّ اللَّهَ لاَ يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah verdiği sözden dönmez”; kelamında yalanın imkânsızlığı sebebiyle.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٢]
[Ra'd Suresi (13), Âyet 32]
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢)
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de ben o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!”
وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا تسلية لرسول الله ﷺ. ووعيد للمستهزئين به والمقترحين عليه، والإملاء أن يترك ملاوة من الزمان في دعة وأمن. ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ أي عقابي إياهم.
{ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi de ben o inkâr edenlere mühlet verdim”; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem için bir teselli, onunla alay edenlere ve ona karşı mucize teklifinde bulunanlara ise bir tehdittir. 'İmlâ' (mühlet vermek), belli bir müddet (milâve) rahat ve güvenlik içinde bırakılmasıdır. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]!”; yani onlara verdiğim cezam [nasılmış].
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٤]
[Ra'd Suresi (13), Âyetler 33-34]
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لاَ يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤)
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لاَ يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) } “Her nefsin kazandığını gözetleyip koruyan [Allah, böyle olmayan gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: «Onları isimlendirin (bakalım kimlermiş)! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa kuru bir laf mı ediyorsunuz?» Bilakis inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi ve doğru yoldan saptırıldılar. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur. (33) Onlar için dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak hiç kimse de yoktur. (34)”
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ رقيب عليها بِما كَسَبَتْ من خير أو شر لاَ يخفي عَلَيْهِ شَيْء من أعمالهم ولا يفوت عنده شيء من جزائهم، والخبر محذوف تقديره كمن ليس كذلك. وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ استئناف أو عطف على كَسَبَتْ إن جعلت «ما» مصدرية، أو لم يوحدوه وجعلوا عطف عليه ويكون الظاهر فيه موضع الضمير لتنبيه على أنه المستحق للعبادة وقوله: قُلْ سَمُّوهُمْ تنبيه على أن هؤلاء الشركاء لا يستحقونها، والمعنى صفوهم فانظروا هل لهم ما يستحقون به العبادة ويستأهلون الشركة. أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بل أتنبئونه. وقرئ «تنبئونه» بالتخفيف. بِما لاَ يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ بشركاء يستحقون العبادة لا يعلمهم، أو بصفات لهم يستحقونها لأجلها لا يعلمها وهو العالم بكل شيء. أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ أم تسمونهم شركاء بظاهر من القول من غير حقيقة واعتبار معنى كتسمية الزنجي كافوراً وهذا احتجاج بليغ على أسلوب عجيب ينادي على نفسه بالإِعجاز. بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ تمويههم فتخيلوا أباطيل ثم خالوها حقاً، أو كيدهم للإسلام بشركهم. وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ سبيل الحق، وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو وابن عامر وَصُدُّوا بالفتح أي وصدوا الناس عن الإيمان، وقرئ بالكسر «وَصَدُ» بالتنوين. وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ يخذله.
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ } “Her nefsin ... gözetleyicisi olan [Allah]”; her nefsi denetleyen, { بِما كَسَبَتْ } “kazandığı şeyi”; işlediği hayır veya şerri [gözeten]; amellerinden hiçbir şey O'na gizli kalmaz ve cezalarından/mükâfatlarından hiçbir şey O'nun katında zayi olmaz. [Cümlenin] haberi mahzuftur, takdiri: «böyle olmayan gibi midir?» şeklindedir. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Onlar ise Allah'a ortaklar koştular”; istînâftır yahut şayet «mâ» mastariyye kabul edilirse { كَسَبَتْ } üzerine matuftur; yahut «O'nu birlemediler» takdirindedir ve { جَعَلُوا } ifadesi onun üzerine matuf olur; buradaki zahir ismin zamir makamında bulunması ise ibadete layık olanın O olduğuna dikkat çekmek içindir. { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: Onları isimlendirin” sözü, bu ortakların ibadete layık olmadıklarına dair bir uyarıdır; mana şöyledir: Onları vasıflandırın da bakın bakalım kendisi sebebiyle ibadeti hak edecekleri ve ortaklığa layık olacakları bir vasıfları var mı? { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ } “Yoksa O'na haber mi veriyorsunuz?”; bilakis siz O'na haber mi veriyorsunuz? «تنبئونه» şeklinde şeddesiz (tahfif ile) de okunmuştur. { بِما لاَ يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bilmediği bir şeyi”; O'nun bilmediği, ibadete layık birtakım ortakları yahut her şeyi bilen O olduğu halde kendisi sebebiyle ortaklığı hak edecekleri O'nun bilmediği birtakım sıfatları mı [haber veriyorsunuz]? { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa kuru bir laf mı ediyorsunuz?”; yoksa zenciye (uğur olsun diye beyaz anlamında) «Kâfûr» adını vermek gibi, bir hakikati ve mana itibarı olmaksızın sadece sözün zahiriyle mi onları ortak diye isimlendiriyorsunuz? Bu, kendi mucizeliğini haykıran eşsiz bir üslup üzerindeki beliğ bir delillendirmedir. { بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ } “Bilakis inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi”; aldatmacaları; böylece bâtıl şeyleri tahayyül edip sonra da onları hak sandılar yahut şirk koşarak İslâm'a kurdukları tuzakları [süslü gösterildi]. { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve yoldan alıkondular”; hak yoldan [alıkondular]. İbn Kesîr, Nâfi‘, Ebû Amr ve İbn Âmir { وَصَدُّوا } lafzını fetha ile (saddu) okumuşlardır; yani insanları imandan alıkoydular demektir. Kesre ile «وَصَدٍ» şeklinde tenvinli olarak da okunmuştur. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ } “Allah kimi saptırırsa”; kimi yardımsız bırakırsa.
فَما لَهُ مِنْ هادٍ يوفقه للهدى.
{ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “artık onu doğru yola iletecek yoktur”; onu hidayete muvaffak kılacak [kimse yoktur].
لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
{ لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır”
بالقتل والأسر وسائر ما يصيبهم من المصائب. وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ
öldürülme, esaret ve başlarına gelen diğer musibetlerle. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ } “ve ahiret azabı ise elbette daha çetindir”
لشدته ودوامه. وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ
şiddeti ve sürekliliği sebebiyle. { وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ } “Onların Allah'tan...”
مِن عذابه أو من رحمته. مِنْ واقٍ
O'nun azabından [kurtaracak] yahut rahmetinden [mahrum kalmayı engelleyecek]. { مِنْ واقٍ } “hiçbir koruyucusu yoktur”
حافظ.
koruyucu [yoktur].
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٥]
[Ra'd Suresi (13), Âyet 35]
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥) } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali (durumu) şöyledir: Altından ırmaklar akar, yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte sakınanların akıbeti budur; kâfirlerin akıbeti ise ateştir.”
مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ صفتها التي هي مثل في الغرابة، وهو مبتدأ خبره محذوف عند سيبويه أي فيما قصصنا عليكم مثل الجنة وقيل خبره. تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ على طريقة قولك صفة زيد أسمر، أو على حذف موصوف أي مثل الجنة جنة تجرى من تحتها الأنهار، أو على زيادة المثل وهو على قول سيبويه حال من العائد أو المحذوف أو من الصلة. أُكُلُها دائِمٌ لا ينقطع ثمرها. وَظِلُّها أي وظلها وكذلك لا ينسخ في الدنيا بالشمس تِلْكَ أي الجنة الموصوفة. عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا مآلهم ومنتهى أمرهم.
{ مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali”; gariplikte/emsalsizlikte darbımesel olan sıfatı demektir. Bu bir mübtedadır; Sîbeveyh'e göre haberi mahzuftur, yani «Size anlattığımız şeyler arasında cennetin misali de vardır» takdirindedir. Bir görüşe göre haberi { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” cümlesidir; bu da «Zeyd'in sıfatı esmerdir» sözü kabilindendir yahut mevsûfun hazfiyle «Cennetin misali, altından ırmaklar akan bir cennettir» takdirindedir yahut 'mesel' kelimesi zâiddir. Sîbeveyh'in görüşüne göre ise [bu cümle], ait zamirinden yahut mahzuftan veya sıladan hâldir. { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir”; meyveleri asla kesilmez. { وَظِلُّها } “ve gölgesi de”; yani gölgesi de böyledir, dünyada olduğu gibi güneşle zevale uğramaz. { تِلْكَ } “İşte bu”; yani nitelenen bu cennet. { عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا } “sakınanların akıbetidir”; onların varacağı yer ve işlerinin sonudur.
وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ لا غير، وفي ترتيب النظمين إطماع للمتقين وإقناط للكافرين.
{ وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “kâfirlerin akıbeti ise ateştir”; başka bir şey değil. İki cümlenin bu şekilde tertip edilmesinde müttakilere bir ümit verme, kâfirleri ise büsbütün ümitsiz bırakma vardır.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٣٦]
[Ra'd Suresi (13), Âyet 36]
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦)
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan bazıları da onun bir kısmını inkâr eder. De ki: «Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben ancak O'na davet ederim ve dönüşüm de yalnız O'nadır.»”
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ يعني المسلمين من أهل الكتاب كابن سلام وأصحابه ومن آمن من النصارى وهم ثمانون رجلاً أربعون بنجران وثمانية باليمن واثنان وثلاثون بالحبشة، أو عامتهم فإنهم كانوا يفرحون بما يوافق كتبهم. وَمِنَ الْأَحْزابِ يعني كفرتهم الذين تحزبوا على رسول الله ﷺ بالعداوة ككعب بن الأشرف وأصحابه والسيد والعاقب وأشياعهما. مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ وهو ما يخالف شرائعهم أو ما يوافق ما حرفوه منها. قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ جواب للمنكرين أي قل لهم إني أمرت فيما أنزل إلي بأن أعبد الله وأوحده، وهو العمدة في الدين ولا سبيل لكم إلى إنكاره، وأما ما تنكرونه لما يخالف شرائعكم فليس ببدع مخالفة الشرائع والكتب الإِلهية في جزئيات الأحكام. وقرئ «وَلاَ أُشْرِكُ» بالرفع على الاستئناف. إِلَيْهِ أَدْعُوا لا إلى غيره. وَإِلَيْهِ مَآبِ وإليه مرجعي للجزاء لا إلى غيره، وهذا هو القدر المتفق عليه بين الأنبياء، وأما ما عدا ذلك من التفاريع فمما يختلف بالأعصار والأمم فلا معنى لإنكاركم المخالفة فيه.
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler”; Ehl-i Kitap'tan Müslüman olanları kastediyor; İbn Selâm ve arkadaşları ile Hristiyanlardan iman edenler gibi. Bunlar seksen kişiydi: kırkı Necran'da, sekizi Yemen'de ve otuz ikisi Habeşistan'da bulunmaktaydı. Yahut onların genelidir; çünkü onlar kendi kitaplarına uygun olan kısımlara seviniyorlardı. { وَمِنَ الْأَحْزابِ } “Gruplardan bazıları da”; yani Ka'b b. el-Eşref ve arkadaşları ile es-Seyyid, el-Âkıb ve yandaşları gibi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı düşmanlıkta birleşen kâfirleri [kastediyor]. { مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } “onun bir kısmını inkâr eder”; kendi şeriatlerine muhalif olan yahut tahrif ettikleri kısımlara uymayan kısımları [inkâr ederler]. { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ } “De ki: Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu”; inkâr edenlere verilen bir cevaptır; yani onlara de ki: «Bana indirilen şeyde bana ancak Allah'a ibadet etmem ve O'nu birlemem emrolundu. Bu da dinin aslıdır ve bunu inkâr etmenize imkân yoktur. Kendi şeriatlerinize aykırı bulduğunuz için inkâr ettiğiniz şeylere gelince; ilahi şeriatlerin ve kitapların fer'î hükümlerde birbirine muhalif olması ilk defa görülen bir şey değildir.» «وَلا أُشْرِكُ» şeklinde istînâf üzere ref' ile de okunmuştur. { إِلَيْهِ أَدْعُوا } “Ben ancak O'na davet ederim”; başkasına değil. { وَإِلَيْهِ مَآبِ } “ve dönüşüm de yalnız O'nadır”; karşılık görmek üzere dönüşüm başkasına değil yalnızca O'nadır. İşte peygamberler arasında üzerinde ittifak edilen ortak husus budur. Bunun dışındaki fer'î meseleler ise çağlara ve ümmetlere göre değişiklik gösteren şeylerdir; dolayısıyla bunlardaki farklılığı inkâr etmenizin bir anlamı yoktur.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٧ الى ٣٨]
[Ra'd Suresi (13), Âyetler 37-38]
وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨)
{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) } “Ve böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Sana gelen ilimden sonra eğer onların heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana ne bir dost ne de bir koruyucu vardır. (37) Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik; onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez. Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü vardır. (38)”
وَكَذلِكَ ومثل ذلك الإنزال المشتمل على أصول الديانات المجمع عليها. أَنْزَلْناهُ حُكْماً يحكم في القضايا والوقائع بما تقتضيه الحكمة. عَرَبِيًّا مترجماً بلسان العرب ليسهل لهم فهمه وحفظه وانتصابه على الحال. وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ التي يدعونك إليها، كتقرير دينهم والصلاة إلى قبلتهم بعد ما حولت عنها.
{ وَكَذلِكَ } “Ve böylece”; üzerinde icma edilmiş dinlerin asıllarını içeren o indiriliş gibi. { أَنْزَلْناهُ حُكْماً } “biz onu bir hüküm olarak indirdik”; meselelerde ve olaylarda hikmetin gerektirdiği şekilde hüküm veren [bir kitap olarak]. { عَرَبِيًّا } “Arapça”; anlamaları ve ezberlemeleri kolay olsun diye Arap diliyle tercüme edilmiş/ifade edilmiş olarak; [cümledeki] mansub konumu hâldir. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Ve eğer onların heveslerine uyacak olursan”; seni çağırdıkları heveslerine, örneğin onların dinini onaylamak ve kıbleden çevrildikten sonra onların kıblesine doğru namaz kılmak gibi.
بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ بنسخ ذلك. مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ ينصرك ويمنع العقاب عنك وهو حسم لأطماعهم وتهييج للمؤمنين على الثبات في دينهم.
{ بَعْدَ مَا جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra”; bunun nesh edildiğine dair [ilimden sonra]. { مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ } “Allah'tan sana ne bir dost ne de bir koruyucu vardır”; sana yardım edecek ve cezayı senden savacak [hiçbir dost ve koruyucu yoktur]. Bu, onların umutlarını kökünden kesmek ve müminleri dinlerinde sebat göstermeye teşvik etmektir.
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ بشراً مثلك. وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً نساء وأولاداً كما هي لك.
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik”; senin gibi beşer olan [peygamberler]. { وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } “onlara da eşler ve çocuklar verdik”; senin olduğu gibi onlara da kadınlar ve çocuklar [verdik].
وَما كانَ لِرَسُولٍ وما يصح له ولم يكن في وسعه. أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ تقترح عليه وحكم يلتمس منه. إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ فإنه الملي بذلك. لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ لكل وقت وأمد حكم يكتب على العباد على ما يقتضيه استصلاحهم.
{ وَما كانَ لِرَسُولٍ } “Hiçbir peygamber için mümkün değildir”; ona yaraşmaz ve gücü dahilinde de değildir, { أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ } “bir ayet (mucize) getirmesi”; kendisinden talep edilen bir mucizeyi ve istenen bir hükmü [getirmesi], { إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Allah'ın izni olmaksızın”; zira buna güç yetiren sadece O'dur. { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü vardır”; her vakit ve süre için kulların maslahatının gerektirdiği şekilde kullara farz kılınan yazılı bir hüküm vardır.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Ra'd Suresi (13), Âyetler 39-40]
يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) وَإِنْ مَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠)
{ يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) وَإِنْ مَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) } “Allah dilediğini siler, [dilediğini de] sabit bırakır. Ana kitap O'nun katındadır. (39) Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen ancak tebliğ etmektir; hesap görmek ise bize aittir. (40)”
يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ ينسخ ما يستصوب نسخه. وَيُثْبِتُ ما تقتضيه حكمته. وقيل يمحو سيئات التائب ويثبت الحسنات مكانها. وقيل يمحو من كتاب الحفظة ما لا يتعلق به جزاء ويترك غيره مثبتاً أو يثبت ما رآه وحده في صميم قلبه. وقيل يمحو قرناً ويثبت آخرين. وقيل يمحو الفاسدات الكائنات. وقرأ نافع وابن عامر وحمزة والكسائي وَيُثْبِتُ بالتشديد. وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ أصل الكتب وهو اللوح المحفوظ إذ ما من كائن إلا وهو مكتوب فيه.
{ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ } “Allah dilediğini siler”; neshedilmesini uygun gördüğünü nesheder. { وَيُثْبِتُ } “ve sabit bırakır”; hikmetinin gerektirdiğini [sabit bırakır]. Denildi ki: Tövbe edenin kötülüklerini siler, onların yerine iyilikleri sabit kılar. Denildi ki: Koruyucu meleklerin kitabından karşılıkla ilgisi olmayan şeyleri siler ve diğerlerini sabit bırakır yahut kulun kalbinin derinliğinde sadece kendisinin gördüğü şeyleri sabit kılar. Denildi ki: Bir nesli silip yok eder, başkalarını var eder. Denildi ki: Bozulup yok olan varlıkları siler. Nâfi‘, İbn Âmir, Hamza ve Kisâî { وَيُثْبِتُ } lafzını şedde ile (ve yüşebbitu) okumuşlardır. { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Ana kitap O'nun katındadır”; kitapların aslıdır ki o Levh-i Mahfûz'dur; zira var olan ne varsa mutlaka onda yazılıdır.
وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ وكيفما دارت الحال أريناك بعض ما أوعدناهم أو توفيناك قبله. فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ لا غير. وَعَلَيْنَا الْحِسابُ للمجازاة لا عليك فلا تحتفل بإعراضهم ولا تستعجل بعذابهم فإنا فاعلون له وهذا طلائعه.
{ وَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de”; durum her nasıl olursa olsun, onlara vadettiğimiz azabın bir kısmını sana göstersek yahut bundan önce senin ruhunu kabzetsek de. { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “sana düşen ancak tebliğ etmektir”; başkası değil. { وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “hesap görmek ise bize aittir”; karşılığını vermek üzere [hesap görmek bize aittir], sana değil; öyleyse onların yüz çevirmesine aldırma ve cezalandırılmalarında acele etme; çünkü biz bunu mutlaka yapacağız ve bu da onun öncüleridir.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Ra'd Suresi (13), Âyetler 41-42]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لاَ مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لاَ مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) } “Görmediler mi ki, biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünün peşine düşüp onu bozacak hiçbir kimse yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir. (41) Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; fakat bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun akıbetinin kime ait olduğunu yakında bileceklerdir! (42)”
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ أرض الكفرة. نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها بما نفتحه على المسلمين منها.
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ } “Görmediler mi ki, biz yeryüzüne gelip”; kâfirlerin yurduna [gelip]. { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “onu etrafından eksiltiyoruz”; Müslümanlara oradan fetihler nasip etmek suretiyle.
وَاللَّهُ يَحْكُمُ لاَ مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ لا راد له وحقيقته الذي يعقب الشيء بالإِبطال، ومنه قيل لصاحب الحق معقب لأنه يقفو غريمه بالاقتضاء، والمعنى أنه حكم للإِسلام بالقبال وعلى الكفر بالإِدبار وذلك كائن لا يمكن تغييره، ومحل لا مع المنفي النصب على الحال أي يحكم نافذاً حكمه. وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ فيحاسبهم عما قليل في الآخرة بعد ما عذبهم بالقتل والاجلاء في الدنيا.
{ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لاَ مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “Allah hükmeder; O'nun hükmünü bozacak yoktur”; O'nun hükmünü geri çevirecek kimse yoktur. Bunun asıl anlamı, bir şeyin peşinden gelerek onu iptal eden kimsedir. Buradan hareketle alacaklı kimseye de borçlusunun peşinden hakkını talep ederek gittiği için 'muakkıb' denilmiştir. Mana şudur: Allah, İslâm için ilerleme ve üstünlük, küfür için ise gerileme ve çöküş hükmü vermiştir; bu gerçekleşecektir ve değiştirilmesi mümkün değildir. { لا } edatının menfîsi ile birlikteki irap mahalli hâl olarak nasbdır; yani «hükmü geçerli ve infaz edilmiş olarak hükmeder» demektir. { وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “O, hesabı pek çabuk görendir”; dünyada onları öldürülme ve sürgün ile cezalandırdıktan sonra ahirette de çok geçmeden onları hesaba çekecektir.
وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ بأنبيائهم والمؤمنين منهم. فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً إذ لا يؤبه بمكر دون مكره فإنه القادر على ما هو المقصود منه دون غيره. يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ فيعد جزاءها. وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ
{ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı”; peygamberlerine ve onlardan olan müminlere [tuzak kurmuşlardı]. { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } “fakat bütün tuzaklar Allah'ındır”; zira O'nun tuzağı yanında başka hiçbir tuzağa itibar edilmez; çünkü başkası değil, ancak O, tuzaktan kastedilen şeyi gerçekleştirmeye kadirdir. { يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir”; böylece karşılığını hazırlar. { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ } “Ve kâfirler bileceklerdir”
لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ
{ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “yurdun akıbetinin kime ait olduğunu”
من الحزبين حيثما يأتيهم العذاب المعد لهم وهم في غفلة منه، وهذا كالتفسير لمكر الله تعالى بهم، واللام تدل على أن المراد بالعقبى العاقبة المحمودة. مع ما في الإضافة إلى الدار كما عرفت.
iki gruptan hangisine ait olduğunu; onlar gaflet içindeyken kendileri için hazırlanan azap kendilerine geldiğinde [bunu bileceklerdir]. Bu, Allah Teâlâ'nın onlara kurduğu tuzağın bir tefsiri gibidir. 'Lâm' harfi, 'ukbâ'dan maksadın övgüye değer güzel bir akıbet olduğuna delalet eder; 'dâr' kelimesine yapılan tamlamada bulunan incelikle birlikte, bildiğin üzere.
وقرأ ابن كثير ونافع وأبو عمرو الكافر على إرادة الجنس، وقرئ «الكافرون» و «الذين كفروا» و «الكفر» أي أهله وسيعلم من أعلمه إذا أخبره.
İbn Kesîr, Nâfi‘ ve Ebû Amr cins kastıyla «الْكَافِرُ» şeklinde okumuşlardır. «الْكَافِرُونَ», «الَّذِينَ كَفَرُوا» ve ehli kastedilerek «الْكُفْرُ» şeklinde de okunmuştur. Bir kimseye bir şeyi haber verdiğinde onu bildirmesi kabilinden «وَسَيُعْلَمُ» şeklinde de okunmuştur.
[سورة الرعد (١٣) : آية ٤٣]
[Ra'd Suresi (13), Âyet 43]
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣) } “İnkâr edenler: «Sen peygamber olarak gönderilmiş değilsin» derler. De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar yeter!»”
وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا قيل المراد بهم رؤساء اليهود. قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فإنه أظهر من الأدلة على رسالتي ما يغني عن شاهد يشهد عليها. وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ علم القرآن وما ألف عليه من النظم المعجز، أو علم التوراة وهو ابن سلام وأضرابه، أو علم اللوح المحفوظ وهو الله تعالى، أي كفى بالذي يستحق العبادة وبالذي لا يعلم ما في اللوح المحفوظ إلا هو شهيداً بيننا فيخزي الكاذب منا، ويؤيده قراءة من قرأ وَمَنْ عِنْدَهُ بالكسر وعِلْمُ الْكِتابِ وعلى الأول مرتفع بالظرف فإنه معتمد على الموصول، ويجوز أن يكون مبتدأ والظرف خبره وهو متعين على الثاني. وقرئ «وَمَنْ عِندَهُ عِلْمُ الكتاب» على الحرف والبناء للمفعول.
{ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا } “İnkâr edenler: «Sen gönderilmiş bir peygamber değilsin» derler”; denildi ki, bunlardan maksat Yahudilerin reisleridir. { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter”; zira O, peygamberliğime dair öyle deliller ortaya koymuştur ki bu hususta şehadet edecek bir şahide ihtiyaç bırakmaz. { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitab'ın ilmi bulunanlar”; Kur'an ilmi ve onun üzerine dizildiği mucizevi nazmın ilmi [bulunanlar] yahut Tevrat ilmi [bulunanlar] ki bu İbn Selâm ve benzerleridir yahut Levh-i Mahfûz'un ilmi [bulunan kimse] ki o da Allah Teâlâ'dır; yani aramızda şahit olarak ibadete layık olan ve Levh-i Mahfûz'da olanı kendisinden başkası bilmeyen Zât yeter; böylece bizden yalancı olanı rezil rüsvay eder. Bunu, { وَمِنْ عِنْدِهِ } şeklinde [nûn ve ayn harflerini] kesre ile okuyup ardından { عِلْمُ الْكِتابِ } diyenin kıraati de destekler. Birinci yoruma göre [عِلْمُ kelimesi] zarfla merfûdur, zira sıla ismine dayanmaktadır; mübteda olup zarfın onun haberi olması da caizdir, ikinci yoruma göre ise bu [mübteda-haber olması] taayyün eder (zorunludur). «وَمَنْ عُلِّمَ الْكِتَابَ» şeklinde meçhul fiil kalıbında da okunmuştur.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة الرعد أعطي من الأجر عشر حسنات بوزن كل سحاب مضى، وكل سحاب يكون إلى يوم القيامة وبعث يوم القيامة من الموفين بعهد الله» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre şöyle buyurmuştur]: “Kim Ra'd Suresi'ni okursa, geçmiş bütün bulutların ve kıyamet gününe kadar var olacak bütün bulutların ağırlığınca kendisine on sevap verilir ve kıyamet günü Allah'ın ahdine vefa gösterenlerden olarak diriltilir.”