[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٣٨]
[Ankebût Suresi (29), 38. Ayet]
وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨)
{ وَعاداً وَثَمُودَ وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ (٣٨) } “Âd ve Semûd'u da [helak ettik]. Onların yurtlarından [kalan izler] size apaçık belli olmuştur. Şeytan onlara amellerini süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; oysa onlar basiretli kimselerdi (gerçeği görebilecek durumdaydılar).”
وَعاداً وَثَمُودَ منصوبان بإضمار اذكر أو فعل دل عليه ما قبله مثل أهلكنا، وقرأ حمزة وحفص ويعقوب وَثَمُودَ غير منصرف على تأويل القبيلة. وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ أي تبين لكم بعض مساكنهم، أو إهلاكهم من جهة مساكنهم إذا نظرتم إليها عند مروركم بها. وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ من الكفر والمعاصي. فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ السوي الذي بينه الرسل لهم. وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ متمكنين من النظر والاستبصار ولكنهم لم يفعلوا، أو متبينين أن العذاب لا حق بهم بإخبار الرسل لهم ولكنهم لجوا حتى هلكوا.
{ وَعاداً وَثَمُودَ } 'Hatırla' fiilinin takdiriyle yahut kendisinden öncekilerin delalet ettiği 'helak ettik' gibi bir fiille mensuptur. Hamza, Hafs ve Ya'kûb { وَثَمُودَ } kelimesini kabile anlamını kastederek gayr-i munsarif okumuşlardır. { وَقَدْ تَبَيَّنَ لَكُمْ مِنْ مَساكِنِهِمْ } yani meskenlerinin bir kısmı yahut yanlarından geçerken onlara baktığınızda meskenleri cihetinden onların helak edilmiş oldukları size apaçık belli olmuştur. { وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ } küfür ve günahlardan ibaret olan amellerini. { فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ } peygamberlerin kendilerine açıkladığı dosdoğru yoldan. { وَكانُوا مُسْتَبْصِرِينَ } düşünmeye ve basiretle gerçeği görmeye güçleri yeten kimselerdi, fakat bunu yapmadılar; yahut peygamberlerin kendilerine haber vermesiyle azabın kendilerini yakalayacağını açıkça biliyorlardı ama helak oluncaya dek inat ve ısrar ettiler.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]
[Ankebût Suresi (29), 39-40. Ayetler]
وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩) فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠)
{ وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ (٣٩) فَكُلاًّ أَخَذْنا بِذَنْبِهِ فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ (٤٠) } “Kârûn'u, Firavun'u ve Hâmân'ı da [helak ettik]. Andolsun ki Mûsâ onlara apaçık delillerle gelmişti de onlar yeryüzünde büyüklük taslamışlardı; oysa [azabımızdan kaçıp] kurtulacak değillerdi. Nitekim her birini günahı sebebiyle yakalayıverdik. Onlardan kiminin üzerine taş yağdıran bir kasırga gönderdik, kimini korkunç bir ses yakaladı, kimini yerin dibine geçirdik, kimini de suda boğduk. Allah onlara zulmediyor değildi; fakat onlar kendi kendilerine zulmediyorlardı.”
وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ معطوف على عاداً وتقديم قارُونَ لشرف نسبه. وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ فائتين بل أدركهم أمر الله من سبق طالبه إذا فاته.
{ وَقارُونَ وَفِرْعَوْنَ وَهامانَ } Âd kavmine matuftur; Kârûn'un öne alınması nesebinin şerefinden ötürüdür. { وَلَقَدْ جاءَهُمْ مُوسى بِالْبَيِّناتِ فَاسْتَكْبَرُوا فِي الْأَرْضِ وَما كانُوا سابِقِينَ } [azaptan] kaçıp kurtulmuş değillerdi; bilakis Allah'ın emri onlara ulaşıp yakaladı. Zira bir kimse kendisini arayandan kurtulup geçtiğinde 'sebeka' denir.
فَكُلًّا من المذكورين. أَخَذْنا بِذَنْبِهِ عاقبناه بذنبه. فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً ريحاً عاصفاً فيها حصباء، أو ملكاً رماهم بها كقوم لوط. وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ كمدين وثمود. وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ كقارون. وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا كقوم نوح وفرعون وقومه. وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ ليعاملهم معاملة الظالم فيعاقبهم بغير جرم إذ ليس ذلك من عادته ﷿. وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ بالتعريض للعذاب.
{ فَكُلًّا } anılanların her birini. { أَخَذْنا بِذَنْبِهِ } günahı sebebiyle cezalandırdık. { فَمِنْهُمْ مَنْ أَرْسَلْنا عَلَيْهِ حاصِباً } Lût kavmi gibi, içinde çakıl taşları bulunan şiddetli bir rüzgar yahut onlara taş atan bir melek [gönderdik]. { وَمِنْهُمْ مَنْ أَخَذَتْهُ الصَّيْحَةُ } Medyen ve Semûd gibi. { وَمِنْهُمْ مَنْ خَسَفْنا بِهِ الْأَرْضَ } Kârûn gibi. { وَمِنْهُمْ مَنْ أَغْرَقْنا } Nûh kavmi ile Firavun ve kavmi gibi. { وَما كانَ اللَّهُ لِيَظْلِمَهُمْ } onlara zalim muamelesi yapıp suçsuz yere cezalandıracak değildi; zira bu, aziz ve celil olan Allah'ın âdetinden değildir. { وَلكِنْ كانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ } kendilerini azaba maruz bırakarak.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤١]
[Ankebût Suresi (29), 41. Ayet]
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١)
{ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٤١) } “Allah'tan başka dostlar edinenlerin durumu, bir ev edinen örümceğin durumuna benzer. Şüphesiz evlerin en çürüğü elbette örümcek yuvasıdır; keşke bilselerdi!”
مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ فيما اتخذوه معتمداً ومتكلاً. كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً فيما نسجته في الوهن والخور بل ذاك أوهن فإن لهذا حقيقة وانتفاعاً ما، أو مثلهم بالإضافة إلى الموحد كمثلها بالإضافة إلى رجل بنى بيتاً من حجر وجص، والعنكبوت يقع على الواحد والجمع والمذكر والمؤنث، والتاء فيه كتاء طاغوت ويجمع على عناكيب وعناكب وعكاب وعكبة وأعكب. وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ لا بيت أوهن وأقل وقاية للحر والبرد منه. لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ يرجعون إلى علم لعلموا أن هذا مثلهم وأن دينهم أوهن من ذلك، ويجوز أن يكون المراد ببيت العنكبوت دينهم سماه به تحقيقاً للتمثيل فيكون المعنى: وإن أوهن ما يعتمد به في الدين دينهم.
{ مَثَلُ الَّذِينَ اتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ أَوْلِياءَ } dayanak ve sığınak edindikleri şeyler bakımından [onların durumu]. { كَمَثَلِ الْعَنْكَبُوتِ اتَّخَذَتْ بَيْتاً } zayıflık ve gevşeklik açısından ördüğü ağ gibidir; hatta o [müşriklerin dayanağı] daha da çürüktür, zira bunun [örümcek ağının] bir hakikati ve az da olsa bir faydası vardır. Yahut onların muvahhide nispetle durumu, örümceğin taştan ve kireçten ev yapan bir adama nispetle durumu gibidir. Ankebût (العنكبوت) kelimesi tekil, çoğul, müzekker ve müennes için kullanılır; sonundaki 'tâ' (ت) harfi ise 'tâğût' (طاغوت) kelimesindeki 'tâ' gibidir ve çoğulu 'anâkîb', 'anâkib', 'ıkâb', 'akebet' ve 'a'kub' şeklinde gelir. { وَإِنَّ أَوْهَنَ الْبُيُوتِ لَبَيْتُ الْعَنْكَبُوتِ } ondan daha çürük ve sıcağa-soğuğa karşı koruyuculuğu daha az olan bir ev yoktur. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } ilme başvursalar [veya bilmiş olsalardı], durumlarının buna benzediğini ve dinlerinin bundan daha da çürük olduğunu bilirlerdi. Örümcek evinden maksadın onların dini olması da caizdir; temsili pekiştirmek için böyle isimlendirmiştir; buna göre mana: 'Dinde dayanak edinilen şeylerin en çürüğü şüphesiz onların dinidir' şeklinde olur.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٢]
[Ankebût Suresi (29), 42. Ayet]
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢)
{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٤٢) } “Şüphesiz Allah, onların Kendisini bırakıp da neye yalvardıklarını bilir. O, Azîz'dir, Hakîm'dir (üstün güç ve hikmet sahibidir).”
إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ على إضمار القول أي قل للكفرة إن الله يعلم، وقرأ البصريان بالياء حملاً على ما قبله وما استفهامية منصوبة ب تَدْعُونَ ويَعْلَمُ معلقة عنها ومِنْ للتبيين أو نافية ومِنْ مزيدة وشَيْءٍ مفعول يَدْعُونَ أو مصدرية وشَيْءٍ مصدر أو موصولة مفعول ليعلم ومفعول يَدْعُونَ عائدها المحذوف، والكلام على الأولين تجهيل لهم وتوكيد للمثل وعلى الأخيرين وعيد لهم. وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ تعليل على المعنيين فإن من فرط الغباوة إشراك ما لا يعد شيئاً بمن هذا شأنه، وأن الجماد بالإِضافة إلى القادر القاهر على كل شيء البالغ في العلم وإتقان الفعل الغاية كالمعدوم، وأن من هذا وصفه قادر على مجازاتهم.
{ إِنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا يَدْعُونَ مِنْ دُونِهِ مِنْ شَيْءٍ } Söz takdiriyle yani: 'O kâfirlere de ki: Şüphesiz Allah bilir'; Basralı iki kıraat imamı (Ebû Amr ve Ya'kûb) öncesine hamlederek 'yâ' ile (yed'ûne şeklinde) okumuşlardır. 'Mâ' (ما) istifhâmiyye olup { تَدْعُونَ } fiiliyle mensuptur ve { يَعْلَمُ } fiili ondan ta'lik edilmiştir, 'min' (مِنْ) ise beyan içindir; yahut nâfiyedir (olumsuzluk bildirir), 'min' zâidedir ve 'şey' (شَيْءٍ) kelimesi { يَدْعُونَ } fiilinin mefulüdür; yahut masdariyyedir ve 'şey' masdardır; yahut mevsûledir, 'ya'lemu' fiilinin mefulüdür ve 'yed'ûne' fiilinin mefulü ise hazfedilmiş aid zamirdir. Kelam ilk iki ihtimale göre onların cehaletini ortaya koyma ve meseli tekit etmedir; son iki ihtimale göre ise onlar için bir tehdittir. { وَهُوَ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } her iki manaya göre de bir ta'lildir (gerekçedir); zira hiçbir şey sayılmayan varlıkları, şanı bu olan zata ortak koşmak aşırı bir ahmaklıktır; ayrıca her şeye gücü yeten, kahredici, ilimde ve fiili sağlam yapmada kemal derecesinde olan Allah'a nispetle cansız varlıklar yok hükmündedir ve bu sıfata sahip olan zat onları cezalandırmaya kadirdir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]
[Ankebût Suresi (29), 43-44. Ayetler]
وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣) خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤)
{ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ نَضْرِبُها لِلنَّاسِ وَما يَعْقِلُها إِلاَّ الْعالِمُونَ (٤٣) خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٤٤) } “İşte biz bu misalleri insanlar için getiriyoruz; fakat onları ancak ilim sahipleri akleder. Allah, gökleri ve yeri hak ile yaratmıştır. Şüphesiz bunda müminler için kesin bir delil vardır.”
وَتِلْكَ الْأَمْثالُ يعني هذا المثل ونظائره. نَضْرِبُها لِلنَّاسِ تقريباً لما بعد من أفهامهم. وَما يَعْقِلُها ولا يعقل حسنها وفائدتها. إِلَّا الْعالِمُونَ الذين يتدبرون الأشياء على ما ينبغي.
{ وَتِلْكَ الْأَمْثالُ } yani bu mesel ve benzerleri. { نَضْرِبُها لِلنَّاسِ } anlayışlarına uzak olanı yakınlaştırmak için. { وَما يَعْقِلُها } onun güzelliğini ve faydasını akletmez. { إِلَّا الْعالِمُونَ } ancak meseleleri gerektiği gibi tefekkür edenler.
وعنه ﷺ أنه تلا هذه الآية
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edildiğine göre kendisi bu ayeti okumuş
فقال: «العالم من عقل عن الله فعمل بطاعته واجتنب سخطه» .
ve şöyle buyurmuştur: “Âlim; Allah'tan [geleni] kavrayıp O'na itaatle amel eden ve O'nun gazabından sakınan kimsedir.”
خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ محقاً غير قاصد به باطلاً، فإن المقصود بالذات من خلقها إفادة الخير والدلالة على ذاته وصفاته كما أشار إليه بقوله: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ لأنهم المنتفعون به.
{ خَلَقَ اللَّهُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِالْحَقِّ } Hak olarak, onunla bâtılı kastetmeksizin; zira onları yaratmaktan bizzat kastedilen şey, hayır sağlamak ve O'nun zatına ve sıfatlarına delalet etmektir; nitekim { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } kavliyle buna işaret etmiştir, çünkü ondan yararlananlar müminlerdir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٤٥]
[Ankebût Suresi (29), 45. Ayet]
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥)
{ اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ (٤٥) } “[Ey Muhammed!] Kitap'tan sana vahyolunanı oku ve namazı dosdoğru kıl. Şüphesiz namaz, hayasızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allah'ı zikretmek elbette en büyüktür. Allah, yaptıklarınızı bilir.”
اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ تقرباً إلى الله تعالى بقراءته وتحفظاً لألفاظه واستكشافاً لمعانيه، فإن القارئ المتأمل قد ينكشف له بالتكرار ما لم ينكشف له أول ما قرع سمعه. وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ بأن تكون سبباً للانتهاء عن المعاصي حال الاشتغال بها وغيرها من حيث إنها تذكر الله وتورث النفس خشية منه.
{ اتْلُ مَا أُوحِيَ إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ } Onu okuyarak Allah Teâlâ'ya yakınlaşmak, lafızlarını hıfzetmek ve manalarını keşfetmek amacıyla [oku]; nitekim düşünen okuyucuya, tekrar sayesinde kulağına ilk çarptığında açılmayan manalar açılabilir. { وَأَقِمِ الصَّلاةَ إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَالْمُنْكَرِ } gerek namazla meşgul olma esnasında gerekse başka zamanlarda günahlardan uzak durmaya sebep olması yönüyle; çünkü namaz Allah'ı hatırlatır ve nefse O'ndan korku (haşyet) aşılar.
روي أن فتى من الأنصار كان يصلي مع رسول الله ﷺ الصلوات ولا يدع شيئاً من الفواحش إلا ارتكبه، فوصف له ﵇ فقال: «إن صلاته ستنهاه» فلم يلبث أن تاب.
Rivayet edildiğine göre Ensar'dan bir genç, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte namazları kılar, bununla birlikte hiçbir çirkin işi de yapmaktan geri durmazdı. Bu durum aleyhisselama anlatılınca şöyle buyurdu: “Kıldığı namaz onu yakında bundan alıkoyacaktır.” Çok geçmeden o genç tövbe etti.
وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ وللصلاة أكبر من سائر الطاعات، وإنما عبر عنها به للتعليل بأن اشتمالها على ذكره هو العمدة في كونها مفضلة على الحسنات ناهية عن السيئات، أو ولذكر الله إياكم برحمته أكبر من ذكركم إياه بطاعته. وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ منه ومن سائر الطاعات فيجازيكم به أحسن المجازاة.
{ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } Namaz diğer bütün taatlerden daha büyüktür. Namazın bu şekilde ifade edilmesi, Allah'ı zikretmeyi ihtiva etmesinin onun diğer iyiliklere üstün ve kötülüklerden alıkoyucu olmasındaki asıl dayanak olduğunu bildirmek içindir; yahut Allah'ın sizi rahmetiyle anması, sizin O'nu itaatinizle anmanızdan daha büyüktür. { وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا تَصْنَعُونَ } namazdan ve diğer taatlerden yaptıklarınızı [bilir] de sizi onunla en güzel şekilde mükâfatlandırır.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٦ الى ٤٧]
[Ankebût Suresi (29), 46-47. Ayetler]
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧)
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلاَّ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إِلاَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ (٤٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) } “İçlerinden zulmedenler hariç, Kitap ehliyle ancak en güzel yolla mücadele edin ve şöyle deyin: 'Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olmuşuzdur.' İşte böylece sana da Kitab'ı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan (Mekkelilerden) da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder.”
وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ إلا بالخصلة التي هي أحسن كمعارضة الخشونة باللين والغضب بالكظم والمشاغبة بالنصح، وقيل هو منسوخ بآية السيف إذ لا مجادلة أشد منه وجوابه أنه آخر الدواء، وقيل المراد به ذو العهد منهم. إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ بالإِفراط في الاعتداء والعناد أو بإثبات الولد وقولهم يَدُ اللَّهِ مَغْلُولَةٌ أو بنبذ العهد ومنع الجزية. وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ هو من المجادلة بالتي هي أحسن.
{ وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } Sertliğe yumuşaklıkla, öfkeye sabırla (öfkeyi yutmakla), taşkınlığa nasihatle karşılık vermek gibi ancak en güzel olan hasletle [mücadele edin]. Kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir; zira kılıçtan daha şiddetli bir mücadele yoktur. Buna cevap ise kılıcın son çare olduğudur. Onlardan ahit sahibi olanların kastedildiği de söylenmiştir. { إِلَّا الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْهُمْ } haddi aşmada ve inatta aşırı gidenler yahut [Allah'a] çocuk isnat edenler, 'Allah'ın eli bağlıdır' diyenler yahut ahdi bozanlar ve cizyeyi vermeyenler müstesnadır. { وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ } en güzel şekilde olan mücadelenin bir parçasıdır.
وعن النبي ﷺ «لا تصدقوا أهل الكتاب ولا تكذبوهم وقولوا آمنا بالله وبكتبه ورسله فإن قالوا باطلاً لم تصدقوهم وإن قالوا حقاً لم تكذبوهم» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Ehl-i Kitab'ı ne tasdik edin ne de yalanlayın; 'Allah'a, kitaplarına ve peygamberlerine iman ettik' deyin. Zira bâtıl bir şey söylerlerse onları tasdik etmemiş, hak bir şey söylerlerse de onları yalanlamamış olursunuz.”
وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ مطيعون له خاصة وفيه تعريض باتخاذهم أحبارهم ورهبانهم أَرْبَاباً من دون الله.
{ وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } yalnızca O'na itaat edicileriz. Bu ifadede onların hahamlarını ve rahiplerini Allah'tan başka rabler edinmelerine üstü kapalı bir eleştiri (tariz) vardır.
وَكَذلِكَ ومثل ذلك الإِنزال. أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ وحياً مصدقاً لسائر الكتب الإلهية وهو تحقيق لقوله: فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ هم عبد الله بن سلام وأضرابه، أو من تقدم عهد الرسول ﷺ من أهل الكتاب. وَمِنْ هؤُلاءِ ومن العرب أو أهل مكة أو ممن في عهد الرسول من أهل الكتابين. مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ بالقرآن. وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا مع ظهورها وقيام الحجة عليها. إِلَّا الْكافِرُونَ إلا المتوغلون في الكفر فإن جزمهم به يمنعهم عن التأمل فيما يفيد لهم صدقها لكونها معجزة بالإضافة إلى الرسول ﷺ كما أشار إليه بقوله:
{ وَكَذلِكَ } böyle bir indiriş gibi. { أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } diğer ilahi kitapları tasdik edici bir vahiy olarak [indirdik]. Bu, şu sözün pekiştirilmesidir: { فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } onlar Abdullah b. Selâm ve emsalidir; yahut Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in döneminden önce yaşamış Kitap ehlidir. { وَمِنْ هؤُلاءِ } Araplardan yahut Mekkelilerden veya Resûl [sallallâhu aleyhi ve sellem] zamanında yaşayan iki kitap ehlinden. { مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } Kur'an'a [iman edenler vardır]. { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا } apaçık olmasına ve hüccetin kaim bulunmasına rağmen. { إِلَّا الْكافِرُونَ } ancak küfürde ileri gidenler [inkâr eder]; çünkü onların küfürdeki ısrarı ve kesin kabulleri, Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'e nispetle bir mucize olması hasebiyle onun doğruluğunu kendilerine gösterecek tefekkürü yapmalarına engel olur; nitekim şu sözüyle buna işaret etmiştir:
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Ankebût Suresi (29), 48-49. Ayetler]
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩)
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) } “Sen bundan önce hiçbir kitap okumuyor ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı bâtıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. Hayır, o (Kur'an), kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder.”
وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ فإن ظهور هذا الكتاب الجامع لأنواع العلوم
{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } Çeşitli ilimleri kendisinde toplayan bu kitabın ortaya çıkışı,
الشريفة على أمي لم يعرف بالقراءة والتعلم خارق للعادة، وذكر اليمين زيادة تصوير للمنفي ونفي للتجوز في الإِسناد. إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ أي لو كنت ممن يخط ويقرأ لقالوا لعله تعلمه أو التقطه من كتب الأولين الأقدمين، وإنما سماهم مبطلين لكفرهم أو لارتيابهم بانتفاء وجه واحد من وجوه الإعجاز المتكاثرة، وقيل لارتاب أهل الكتاب لوجدانهم نعتك على خلاف ما في كتبهم فيكون إبطالهم باعتبار الواقع دون المقدر.
okuma ve öğrenmeyle tanınmayan ümmî bir kimseden sadır olması itibarıyla harikuladedir. 'Sağ el' ifadesinin zikredilmesi, nefyedilen durumun daha iyi tasvir edilmesi ve isnattaki mecaz ihtimalinin ortadan kaldırılması içindir. { إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } yani şayet yazan ve okuyan kimselerden olsaydın, 'Belki de onu öğrendi veya öncekilerin kitaplarından derledi' derlerdi. Onları 'mübtıller' (bâtıla sapanlar) olarak isimlendirmesi, kâfirlikleri sebebiyledir yahut çok sayıdaki mucize yönlerinden sadece birinin yok sayılmasıyla şüpheye düştükleri içindir. Kitap ehlinin, senin vasfını kendi kitaplarındakinin aksine bulacakları için şüpheye düşecekleri de söylenmiştir; buna göre onların iptali (bâtıla sapması), takdir edilen değil bilfiil vuku bulan durum itibarıyladır.
بَلْ هُوَ بل القرآن آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ يحفظونه لا يقدر أحد على تحريفه.
{ بَلْ هُوَ } bilakis Kur'an { آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } onu ezberlerler, hiç kimse onu tahrif etmeye güç yetiremez.
وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ المتوغلون في الظلم بالمكابرة بعد وضوح دلائل إعجازها حتى لم يعتدوا بها.
{ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ } mucizelik delilleri apaçık ortaya çıktıktan sonra kibirlenip onları dikkate almayarak zulümde ileri gidenlerdir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٠ الى ٥١]
[Ankebût Suresi (29), 50-51. Ayetler]
وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١)
{ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) } “Dediler ki: 'Ona Rabbinden mucizeler indirilmeli değil miydi?' De ki: 'Mucizeler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.' Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için bir rahmet ve bir öğüt vardır.”
وَقَالُواْ لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مّن رَّبّهِ مثل ناقة صالح وعصا موسى ومائدة عيسى، وقرأ نافع وابن عامر والبصريان وحفص آياتٌ. قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ ينزلها كما يشاء لست أملكها فآتيكم بما تقترحونه.
{ وَقَالُواْ لَوْلا أُنزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مّن رَّبّهِ } Sâlih'in devesi, Mûsâ'nın asâsı ve Îsâ'nın sofrası gibi. Nâfi', İbn Âmir, iki Basralı imam ve Hafs { آياتٌ } şeklinde [çoğul] okumuşlardır. { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } onları dilediği gibi indirir; ben onlara malik değilim ki sizin teklif ettiğinizi getireyim.
إِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ ليس من شأني إلا الإنذار وإبانته بما أعطيت من الآيات.
{ إِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } Benim vazifem sadece uyarmak ve bana verilen ayetlerle bunu apaçık ortaya koymaktır.
أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ آية مغنية عما اقترحوه. أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ تدوم تلاوته عليهم متحدين به فلا يزال معهم آية ثابتة لا تضمحل بخلاف سائر الآيات، أو يتلى عليهم يعني اليهود بتحقيق ما في أيديهم من نعتك ونعت دينك. إِنَّ فِي ذلِكَ الكتاب الذي هو آية مستمرة وحجة مبينة. لَرَحْمَةً لنعمة عظيمة. وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ وتذكرة لمن همه الإِيمان دون التعنت.
{ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } teklif ettikleri şeylerin yerine geçecek bir mucize olarak [yetmedi mi?] { أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } meydan okunarak tilaveti onlar üzerine sürekli devam eden, dolayısıyla diğer mucizelerin aksine yok olup gitmeyen kalıcı bir mucize olarak sürekli yanlarında bulunan [bir kitap indirmemiz yetmedi mi?]; yahut senin ve dininin vasfına dair ellerinde bulunanları doğrulayarak onlara (yani Yahudilere) okunmaktadır. { إِنَّ فِي ذلِكَ } sürekli bir mucize ve apaçık bir delil olan o Kitap'ta; { لَرَحْمَةً } büyük bir nimet vardır. { وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } inatlaşmayı değil, derdi iman etmek olan kimseler için bir öğüt [vardır].
وقيل إن أناساً من المسلمين أتوا رسول الله ﷺ بكتف كتب فيها بعض ما يقول اليهود، «فقال كفى بها ضلالة قوم أن يرغبوا عما جاءهم به نبيهم إلى ما جاء به غير نبيهم» فنزلت.
Şöyle de denilmiştir: Müslümanlardan bazı kimseler Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, üzerinde Yahudilerin söylediklerinden bazı şeylerin yazılı olduğu bir kürek kemiği getirdiler. Bunun üzerine [Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem]: “Bir kavme, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyden yüz çevirip peygamberlerinden başkasının getirdiğine rağbet etmeleri sapıklık olarak yeter!” buyurdu ve bu ayet indi.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Ankebût Suresi (29), 52-53. Ayetler]
قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ (٥٣)
{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ ما فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ (٥٣) } “De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Bâtıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte asıl hüsrana uğrayanlar onlardır.' Senden azabı çarçabuk istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir vakit olmasaydı azap onlara mutlaka gelirdi. O, hiç farkında olmadıkları bir sırada kendilerine ansızın gelecektir.”
قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً بصدقي وقد صدقني بالمعجزات، أو بتبليغي مَّا أُرْسِلْتُ بِهِ إليكم ونصحي ومقابلتكم إياي بالتكذيب والتعنت. يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فلا يخفى عليه حالي وحالكم.
{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } Benim doğruluğuma; nitekim beni mucizelerle doğrulamıştır; yahut size gönderildiğim şeyi tebliğ ettiğime, samimiyetle nasihat ettiğime ve sizin bana yalanlama ve inatla karşılık verdiğinize [şahit olarak Allah yeter]. { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } dolayısıyla benim halim de sizin haliniz de O'na gizli kalmaz.
وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وهو ما يعبد من دون الله. وَكَفَرُوا بِاللَّهِ منكم. أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ في صفقتهم حيث اشتروا الكفر بالإِيمان.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ } O da Allah'tan başka tapılan şeylerdir. { وَكَفَرُوا بِاللَّهِ } sizden [bunu yapanlar]. { أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } imana karşılık küfrü satın aldıkları için ticaretlerinde [ziyana uğrayanlardır].
وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ بقولهم: أمطر عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ. وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لكل عذاب أو قوم. لَجاءَهُمُ الْعَذابُ عاجلاً. وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً فجأة في الدنيا كوقعة بدر أو الآخرة عند نزول الموت بهم. وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ بإتيانه.
{ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } 'Üzerimize gökten taş yağdır' sözleriyle [senden azabı acele istiyorlar]. { وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى } her bir azap yahut her bir kavim için belirlenmiş bir vakit olmasaydı. { لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } çarçabuk. { وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً } dünyada Bedir Savaşı gibi yahut ahirette ölümün onlara inmesi esnasında ansızın [gelecektir]. { وَهُمْ لاَ يَشْعُرُونَ } gelişini fark etmezlerken.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٤ الى ٥٥]
[Ankebût Suresi (29), 54-55. Ayetler]
يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)
{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar; oysa cehennem kâfirleri mutlaka kuşatacaktır. O gün azap onları hem üstlerinden hem ayaklarının altından bürüyecek ve [Allah]: 'Yaptıklarınızı tadın!' buyuracaktır.”
يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ ستحيط بهم يوم يأتيهم العذاب، أو هي كالمحيطة
{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } azap kendilerine geldiği gün onları kuşatacaktır yahut o [cehennem] kuşatmış gibidir
بهم الآن لإِحاطة الكفر والمعاصي التي توجبها بهم، واللام للعهد على وضع الظاهر موضع المضمر للدلالة على موجب الإِحاطة، أو للجنس فيكون استدلالاً بحكم الجنس على حكمهم.
onu gerektiren küfür ve günahların onları kuşatması sebebiyle şu anda da onları kuşatmış gibidir. [لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ ifadesindeki] lâm harfi, kuşatmanın gerekçesine delalet etmek üzere zamir yerine zâhir ismin konulmasıyla ahid içindir yahut cins içindir; bu takdirde cinsin hükmüyle onların hükmüne delil getirilmiş olur.
يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ ظرف لَمُحِيطَةٌ أو مقدر مثل كان كيت وكيت. مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ من جميع جوانبهم. وَيَقُولُ الله أو بعض ملائكته بأمره لقراءة ابن كثير وابن عامر والبصريين بالنون. ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أي جزاءه.
{ يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ } [ifadesi], { لَمُحِيطَةٌ } kelimesinin zarfıdır yahut 'şöyle şöyle oldu' gibi takdir edilen bir ifadenin [zarfıdır]. { مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } her taraflarından. { وَيَقُولُ } İbn Kesîr, İbn Âmir ve Basralıların nûn ile [okuyuşlarına göre] Allah yahut O'nun emriyle meleklerinden biri [der]. { ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } yani cezasını.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Ankebût Suresi (29), 56-57. Ayetler]
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧)
{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin. Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz.”
يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ
{ يا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ } “Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o halde yalnız bana kulluk edin.”
أي إذا لم يتسهل لكم العبادة في بلدة ولم يتيسر لكم إظهار دينكم فهاجروا إلى حيث يتمشى لكم ذلك،
Yani bir beldede ibadet etmek size kolaylaşmaz ve dininizi açığa vurmak mümkün olmazsa, bunu gerçekleştirebileceğiniz yere hicret edin.
وعنه ﵊: «من فر بدينه من أرض إلى أرض ولو كان شبراً استوجب الجنة وكان رفيق إبراهيم ومحمد ﵉» .
Nebi aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Kim dini uğruna bir karış da olsa bir yerden başka bir yere kaçarsa cenneti hak eder ve İbrahim ile Muhammed aleyhimesselâm'ın arkadaşı olur.»
والفاء جواب شرط محذوف إذ المعنى إن أرضي واسعة إن لم تخلصوا العبادة لي في أرض فأخلصوها في غيرها.
[فَإِيَّايَ ifadesindeki] fâ harfi hazfedilmiş bir şartın cevabıdır; zira anlam şöyledir: Şüphesiz benim arzım geniştir; şayet bir yerde bana ibadeti ihlasla yapamıyorsanız, başka bir yerde onu ihlasla yapın.
كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ تناله لا محالة. ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ للجزاء ومن هذا عاقبته ينبغي أن يجتهد في الاستعداد له وقرأ أبو بكر بالياء.
{ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ } kaçınılmaz olarak ona ulaşacaktır. { ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } karşılık görmek için [bize döndürüleceksiniz]. Akıbeti böyle olan kimsenin buna hazırlanmak için gayret göstermesi gerekir. Ebû Bekir [şu kelimeyi] yâ ile (يرجعون şeklinde) okumuştur.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Ankebût Suresi (29), 58-59. Ayetler]
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩)
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) } “İman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan ve içinde ebedî kalacakları cennet köşklerine yerleştireceğiz. [Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir! Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül etmektedirler.”
وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ لننزلنهم. مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً علالي، وقرأ حمزة والكسائي «لنثوينهم» أي لنقيمنهم من الثواء فيكون انتصاب غرفاً لإجرائه مجرى لننزلنهم، أو بنزع الخافض أو تشبيه الظرف المؤقت بالمبهم. تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ وقرئ «فنعم» والمخصوص بالمدح محذوف دل عليه ما قبله.
{ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ } onları mutlaka yerleştireceğiz. { مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } yüksek köşkler [vereceğiz]. Hamza ve Kisâî «لنثوينهم» şeklinde okumuşlardır ki bu, sevâ (ikamet etmek) kökünden 'onları mutlaka ikamet ettireceğiz' demektir. Bu durumda { غُرَفاً } kelimesinin nasb olması, fiilin 'onları mutlaka yerleştireceğiz' manasında işletilmesiyle yahut harf-i cerrin hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız) yahut muvakkat zarfın müphem zarfa benzetilmesiyle olur. { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } [bir kıraatte] «فنعم» şeklinde de okunmuştur; övgüye mahsus olan [öge], öncesinin delaletiyle hazfedilmiştir.
الَّذِينَ صَبَرُوا على أذية المشركين والهجرة للدين إلى غير ذلك من المحن والمشاق. وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ ولا يتوكلون إلا على الله.
{ الَّذِينَ صَبَرُوا } müşriklerin eziyetine, din uğruna hicrete ve benzeri diğer imtihan ve meşakkatlere [sabredenler]. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } ve sadece Allah'a tevekkül ederler.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٠ الى ٦١]
[Ankebût Suresi (29), 60-61. Ayetler]
وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١)
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) } “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz [ve biriktiremez]. Onları da sizi de rızıklandıran Allah'tır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir. Andolsun onlara: 'Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim buyruğu altına aldı?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' diyeceklerdir. O halde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”
وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا لا تطيق حمله لضعفها أو لا تدخره، وإنما تصبح ولا معيشة عندها.
{ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لاَّ تَحْمِلُ رِزْقَهَا } zayıflığından ötürü onu taşımaya güç yetiremez yahut onu biriktirmez; sadece sabahlar ve yanında hiçbir yiyeceği bulunmaz.
اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ ثم إنها مع ضعفها وتوكلها وإياكم مع قوتكم واجتهادكم سواء في أنه لا يرزقها وإياكم إلا الله، لأن رزق الكل بأسباب هو المسبب لها وحده فلا تخافوا على معاشكم بالهجرة، فإنهم لما أمروا بالهجرة قال بعضهم كيف نقدم بلدة ليس لنا فيها معيشة فنزلت. وَهُوَ السَّمِيعُ لقولكم هذا. الْعَلِيمُ بضميركم.
{ اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } sonra o canlı zayıflığı ve tevekkülüyle, siz de gücünüz ve çabanızla, ikinizi de sadece Allah'ın rızıklandırdığı hususunda eşitsinizdir. Çünkü herkesin rızkı, sebepleri yalnızca O'nun var ettiği birtakım vesilelerledir; dolayısıyla hicret sebebiyle geçiminizden korkmayın. Nitekim onlara hicret emredildiğinde bazısı: 'İçinde geçimimiz olmayan bir beldeye nasıl gideriz?' demiş, bunun üzerine [bu ayet] inmiştir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } bu sözünüzü [işitendir]. { الْعَلِيمُ } içinizden geçeni [bilendir].
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ المسؤول عنهم أهل مكة. لَيَقُولُنَّ اللَّهُ لما تقرر في العقول من وجوب انتهاء الممكنات إلى واحد واجب الوجود. فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ يصرفون عن توحيده بعد إقرارهم بذلك.
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ } kendilerine soru sorulanlar Mekke ehlidir. { لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } akıllarda mümkün varlıkların vâcibü'l-vücûd olan tek bir varlığa dayanmasının zorunluluğu yerleşmiş olduğu için [böyle diyeceklerdir]. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } bunu ikrar ettikten sonra O'nu birlemekten nasıl çevriliyorlar?
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٢ الى ٦٣]
[Ankebût Suresi (29), 62-63. Ayetler]
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ (٦٣)
{ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ (٦٣) } “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir, [dilediğine de] kısar. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. Andolsun onlara: 'Gökten su indirip onunla ölümünden sonra yeryüzünü dirilten kimdir?' diye sorsan, mutlaka 'Allah' diyeceklerdir. De ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.' Fakat onların çoğu akıl erdirmezler.”
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ يحتمل أن يكون الموسع له والمضيق عليه واحداً على أن البسط والقبض على التعاقب وألا يكون على وضع الضمير موضع من يشاء وإبهامه لأن من يشاء مبهم.
{ اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } rızkı genişletilen ile daraltılan kimsenin, genişletme ve daraltmanın nöbetleşe olması esasına göre aynı kişi olması muhtemeldir; zamirin 'dilediği kimse' yerine konulması ve 'dilediği kimse' ibaresi müphem olduğu için onun da müphem bırakılması esasına göre [aynı kişi] olmaması da muhtemeldir.
إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ يعلم مصالحهم ومفاسدهم.
{ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } onların maslahatlarını ve mefsedetlerini bilir.
وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ معترفين بأنه الموجد للممكنات بأسرها أصولها وفروعها، ثم إنهم يشركون به بعض مخلوقاته الذي لا يقدر على شيء من ذلك.
{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } kökleriyle ve dallarıyla bütün mümkün varlıkların yaratıcısının O olduğunu itiraf ederek [böyle derler]; sonra da O'na, bunlardan hiçbirine güç yetiremeyen bazı yaratılmışlarını ortak koşarlar.
قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ على ما عصمك من مثل هذه الضلالة، أو على تصديقك وإظهار حجتك. بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ فيتناقضون حيث يقرون بأنه المبدئ لكل ما عداه ثم إنهم يشركون به الصنم، وقيل لا يعقلون ما تريد بتحميدك عند مقالهم.
{ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ } seni böyle bir sapıklıktan koruduğu için yahut seni doğrulayıp delilini üstün kıldığı için [hamdet]. { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لاَ يَعْقِلُونَ } O'nun kendisi dışındaki her şeyin yaratıcısı olduğunu ikrar edip sonra da putu O'na ortak koşmakla çelişkiye düşerler. Onların bu sözleri karşısında senin hamdetmekle ne kastettiğini anlamadıkları da söylenmiştir.
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٤]
[Ankebût Suresi (29), 64. Ayet]
وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤)
{ وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) } “Bu dünya hayatı ancak bir eğlence ve oyundan ibarettir. Ahiret yurdu ise işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi!”
وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إشارة تحقير وكيف لا وهي لا تزن عند الله جناح بعوضة. إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ إلا كما يلهى ويلعب به الصبيان يجتمعون عليه ويبتهجون به ساعة ثم يتفرقون متعبين. وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لهي دار الحياة الحقيقية لامتناع طريان الموت عليها، أو هي في ذاتها حياة للمبالغة، والْحَيَوانُ مصدر حين سمي به ذو الحياة وأصله حييان فقلبت الياء الثانية واواً وهو أبلغ من الحياة لما في بناء فعلان من الحركة والاضطراب اللازم للحياة ولذلك اختير عليها ها هنا. لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ لم يؤثروا عليها الدنيا التي أصلها عدم الحياة والحياة فيها عارضة سريعة الزوال.
{ وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا } [ifadesindeki 'bu' lafzı] bir tahkir (küçümseme) işaretidir; nitekim nasıl öyle olmasın ki o, Allah katında bir sivrisinek kanadı kadar bile ağırlık taşımaz. { إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ } ancak çocukların oyalanıp oynadığı şeyler gibidir; onun başında toplanır, bir süre onunla sevinir, sonra da yorgun düşüp dağılırlar. { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } ölümün oraya arız olması imkânsız olduğundan asıl gerçek hayat yurdu odur; yahut mübalağa için bizzat hayatın kendisidir. el-Hayavân (الْحَيَوانُ), hayat sahibi olan varlığa isim verildiğinde bir mastardır; aslı hayeyân (حييان) olup ikinci yâ harfi vâv'a dönüşmüştür. Bu kelime, fa'lân (فعلان) vezninde hayat için zorunlu olan hareket ve kaynaşma manası bulunduğundan hayât (الحياة) kelimesinden daha beliğdir; bu yüzden burada ona tercih edilmiştir. { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } aslı hayatsızlık olan, içindeki hayatın ise geçici ve çabucak yok olucu bulunduğu dünyayı ona tercih etmezlerdi.
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٥ الى ٦٦]
[Ankebût Suresi (29), 65-66. Ayetler]
فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦)
{ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) } “Gemiye bindikleri zaman, dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar; kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevk sürüp yaşasınlar diye! Yakında bilecekler!”
فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ متصل بما دل عليه شرح حالهم أي هم على ما وصفوا به من الشرك فإذا ركبوا البحر. دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ كائنين في صورة من أخلص دينه من المؤمنين حيث لا يذكرون إلا الله ولا يدعون سواه لعلمهم بأنه لا يكشف الشدائد إلا هو. فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ فاجؤوا المعاودة إلى الشرك.
{ فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ } durumlarının açıklanmasının delalet ettiği mana ile bağlantılıdır; yani onlar vasfedildikleri o şirk üzerindedirler, fakat denize bindikleri vakit, { دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } sıkıntıları ancak O'nun giderebileceğini bildiklerinden sadece Allah'ı anıp O'ndan başkasına dua etmeyerek müminlerden dinini ihlasla yaşayan bir kimse suretine bürünürler. { فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } derhal yeniden şirke dönerler.
لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ اللام فيه لام كي أي يشركون ليكونوا كافرين بشركهم نعمة النجاة. وَلِيَتَمَتَّعُوا باجتماعهم على عبادة الأصنام وتوادهم عليها، أو لام الأمر على التهديد ويؤيده قراءة ابن كثير وحمزة والكسائي وقالون عن نافع وَلِيَتَمَتَّعُوا بالسكون. فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ عاقبة ذلك حين يعاقبون.
{ لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } buradaki lâm harfi lâm-ı key (sebep bildiren lâm)dir; yani kurtulma nimetine şirkleriyle nankörlük etmiş olmak için ortak koşarlar. { وَلِيَتَمَتَّعُوا } putlara tapma konusunda toplanıp birbirlerini sevmeleriyle zevk sürsünler diye [şirk koşarlar]; yahut tehdit ifade eden emir lâmıdır. İbn Kesîr, Hamza, Kisâî ve Nâfi'den Kālûn'un { وَلِيَتَمَتَّعُوا } [kelimesini lâm'ın] sükûnu ile okumaları da bunu destekler. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } cezalandırıldıkları zaman bunun akıbetini [bileceklerdir].
[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٦٧ الى ٦٨]
[Ankebût Suresi (29), 67-68. Ayetler]
أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨)
{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken [ve yağmalanırken], orayı güvenli bir Harem kıldığımızı görmediler mi? Hâlâ bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? Allah'a karşı yalan uyduran yahut kendisine geldiğinde hakkı yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?”
أَوَلَمْ يَرَوْا يعني أهل مكة. أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً أي جعلنا بلدهم مصوناً عن النهب والتعدي آمناً
{ أَوَلَمْ يَرَوْا } yani Mekke halkı [görmedi mi?] { أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } yani onların beldelerini yağma ve tecavüzden korunmuş, [halkını da]
أهله عن القتل والسبي. وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ يختلسون قتلاً وسبياً إذ كانت العرب حوله في تغاور وتناهب. أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ أبعد هذه النعمة المكشوفة وغيرها مما لا يقدر عليه إلا الله يؤمنون بالصنم أو الشيطان. وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ حيث أشركوا به غيره وتقديم الصلتين للاهتمام أو الاختصاص على طريق المبالغة.
öldürülmekten ve esir alınmaktan emin kıldığımızı. { وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } öldürülüp esir edilerek kapılıp götürülürler; nitekim onun etrafındaki Araplar sürekli baskın ve yağma içindeydiler. { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } apaçık olan bu nimetten ve sadece Allah'ın güç yetirebileceği diğer şeylerden sonra puta yahut şeytana mı inanıyorlar? { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } O'na başkasını ortak koşmak suretiyle [nankörlük mü ediyorlar?]. İki sılanın öne alınması, ihtimam (önem verme) yahut mübalağa yoluyla ihtisas (özgü kılma) içindir.
وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً بأن زعم أن له شريكاً. أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ يعني الرسول أو الكتاب، وفي لَمَّا تسفيه لهم بأن لم يتوافقوا ولم يتأملوا قط حين جاءهم بل سارعوا إلى التكذيب أول ما سمعوه. أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ تقرير لثوائهم كقوله:
{ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } O'nun ortağı olduğunu iddia ederek. { أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ } yani Resul'ü yahut Kitab'ı [yalanlayandan]; { لَمَّا } kelimesinde, kendilerine geldiğinde hiç duraklamayıp ve asla düşünmeyip ilk duydukları anda hemen yalanlamaya koştukları için onları akılsızlıkla niteleme vardır. { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } onların orada kalacaklarını teyit eden bir ifadedir; nitekim şu sözde olduğu gibi:
أَلَسْتُمْ خَيْرَ مَنْ رَكِبَ المَطَايَا أي ألا يستوجبون الثواء فيها وقد افتروا مثل هذا الكذب على الله وكذبوا بالحق مثل هذا التكذيب، أو لاجترائهم أي ألم يعلموا أن فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ حتى اجترءوا مثل هذه الجراءة.
«Siz binitlere binenlerin en hayırlısı değil misiniz?» Yani Allah'a karşı böyle bir yalan uydurmuş ve hakkı böyle bir yalanlama ile yalanlamışken orada kalmayı hak etmezler mi? Yahut cüretkârlıklarından dolayıdır; yani bu derece cüret gösterecek kadar { فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } kâfirler için cehennemde bir barınak olduğunu bilmediler mi?
[سورة العنكبوت (٢٩) : آية ٦٩]
[Ankebût Suresi (29), 69. Ayet]
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince, elbette onları yollarımıza eriştiririz. Şüphesiz Allah, muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir.”
وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا في حقنا وإطلاق المجاهدة ليعم جهاد الأعادي الظاهرة والباطنة بأنواعه.
{ وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا } bizim hakkımızda [cihad edenler]; mücahede ifadesinin mutlak bırakılması, zâhirî ve bâtınî düşmanlarla yapılan cihadı bütün çeşitleriyle kapsaması içindir.
لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا سبل السير إلينا والوصول إلى جنابنا، أو لنزيدنهم هداية إلى سبيل الخير وتوفيقاً لسلوكها كقوله تعالى: وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً
{ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } bize doğru yürüme ve katımıza ulaşma yollarına [eriştiririz] yahut Yüce Allah'ın: { وَالَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً } “Doğru yolu bulanlara gelince, Allah onların hidayetini artırır” buyurduğu gibi onları hayır yoluna ulaştıracak hidayeti ve o yolda gitme muvaffakiyetini kendilerine artırırız.
وفي الحديث «من عمل بما علم ورثه الله علم ما لم يعلم» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Kim bildiğiyle amel ederse, Allah ona bilmediğinin ilmini miras bırakır.»
وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ بالنصر والإِعانة.
{ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } yardım ve desteğiyle [muhsinlerle beraberdir].
قال رسول الله ﷺ «من قرأ سورة العنكبوت كان له من الأجر عشر حسنات بعدد كل المؤمنين والمنافقين» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kim Ankebût Suresi'ni okursa, bütün müminlerin ve münafıkların sayısınca kendisine on sevap verilir.»