وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩)
{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ (٣٩) } “İnsanların mallarında artış olsun diye verdiğiniz faiz, Allah katında artmaz. Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince; işte onlar [kat kat sevaplarını] katlayanların ta kendileridir. (39)"
وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً زيادة محرمة في المعاملة أو عطية يتوقع بها مزيد مكافأة، وقرأ ابن كثير بالقصر بمعنى ما جئتم به من إعطاء ربا. لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ ليزيد ويزكو في أموالهم. فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ فلا
{ وَما آتَيْتُمْ مِنْ رِباً } “verdiğiniz faiz” muamelede haram olan fazlalık yahut karşılığında daha fazla bir hediye beklenen bağış. İbn Kesîr kasr ile (hemzesiz) [«أَتَيْتُمْ» şeklinde], faiz vermek kastıyla geldiğiniz şey anlamında okumuştur. { لِيَرْبُوَا فِي أَمْوالِ النَّاسِ } “İnsanların mallarında artış olsun diye” onların mallarında artsın ve çoğalsın diye. { فَلا يَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ } “Allah katında artmaz” artık
يزكو عنده ولا يبارك فيه، وقرأ نافع ويعقوب لتربو أي لتزيدوا أو لتصيروا ذوي ربا. وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ تبتغون به وجهه خالصاً فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ ذوو الأضعاف من الثواب ونظير المضعف المقوي والموسر لذي القوة واليسار، أو الذين ضعفوا ثوابهم وأموالهم ببركة الزكاة، وقرئ بفتح العين وتغييره عن سنن المقابلة عبارة ونظماً للمبالغة، والالتفات فيه للتعظيم كأنه خاطب به الملائكة وخواص الخلق تعريفاً لحالهم، أو للتعميم كأنه قال: فمن فعل ذلك فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ، والراجع منه محذوف إن جعلت مَا موصولة تقديره المضعفون به، أو فَمُؤْتُوه أولئك هم المضعفون.
O'nun katında bereketlenmez ve onda bir bereket kılınmaz. Nâfi‘ ve Ya‘kûb [«لِتَرْبُوا» şeklinde] okumuşlardır; yani siz artırasınız yahut faiz/artış sahipleri olasınız diye. { وَما آتَيْتُمْ مِنْ زَكاةٍ تُرِيدُونَ وَجْهَ اللَّهِ } “Allah'ın rızasını dileyerek verdiğiniz zekâta gelince” onunla sırf O'nun rızasını talep ettiğiniz [zekât], { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُضْعِفُونَ } “işte onlar [kat kat sevaplarını] katlayanların ta kendileridir” sevaptan kat kat nasipleri olanlardır. “el-Mud‘ıf” (kat kat artıran), tıpkı güç ve zenginlik sahibi için kullanılan “el-mukvî” ve “el-mûsir” gibidir. Yahut zekâtın bereketiyle sevaplarını ve mallarını katlayanlardır. Ayn harfinin fethasıyla [«الْمُضْعَفُونَ» şeklinde] da okunmuştur. Ayetin ifade ve nazmının mukabele üslubundan farklı getirilmesi mübalağa içindir. Buradaki iltifat ise tazim içindir; sanki onların durumunu bildirmek üzere meleklere ve seçkin kullara hitap edilmiş gibidir. Yahut genelleme içindir; sanki şöyle buyrulmuştur: "Kim bunu yaparsa işte onlar kat kat artıranlardır." Eğer "mâ" (مَا) ismi mevsûl kabul edilirse, ona dönen zamir mahzuftur; takdiri "el-mud‘ıfûne bihî" (onun vesilesiyle artıranlar) şeklindedir yahut "onun verenleri var ya, işte onlar kat kat artıranlardır" demektir.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٠]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 40]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٤٠) } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek ve daha sonra sizi diriltecek olan Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı? O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir. (40)”
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ أثبت له لوازم الألوهية ونفاها رأساً عما اتخذوه شركاء له من الأصنام وغيرها مؤكداً بالإنكار على ما دل عليه البرهان والعيان ووقع عليه الوفاق، ثم استنتج من ذلك تقدسه عن أن يكون له شركاء فقال: سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ ويجوز أن تكون الكلمة الموصولة صفة والخبر هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ والرابط مِنْ ذلِكُمْ لأنه بمعنى من أفعاله، ومِنْ الأولى والثانية تفيد أن شيوع الحكم في جنس الشركاء والأفعال والثالثة مزيدة لتعميم المنفي وكل منها مستقلة بتأكيد لتعجيز الشركاء، وقرأ حمزة والكسائي بالتاء.
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ ثُمَّ رَزَقَكُمْ ثُمَّ يُمِيتُكُمْ ثُمَّ يُحْيِيكُمْ هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ مَنْ يَفْعَلُ مِنْ ذلِكُمْ مِنْ شَيْءٍ } “Sizi yaratan, sonra size rızık veren, sonra sizi öldürecek ve daha sonra sizi diriltecek olan Allah'tır. Ortak koştuklarınızdan bunlardan herhangi birini yapacak olan var mı?” Uluhiyetin gereklerini O'nun için sabit kılmış; kesin delilin ve müşahedenin gösterdiği ve üzerinde ittifak edilen hususlar üzerinden inkârî bir üslupla teyit ederek, putlar ve diğerlerinden O'na koştukları ortaklardan bunları tamamen nefyetmiştir. Sonra da bundan hareketle O'nun ortakları olmaktan münezzeh olduğu sonucunu çıkarıp şöyle buyurmuştur: { سُبْحانَهُ وَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ } “O, onların ortak koştuklarından münezzeh ve yücedir”. İsmi mevsulün sıfat, haberin { هَلْ مِنْ شُرَكائِكُمْ } olması ve bağlacın da "O'nun fiillerinden" anlamında olduğu için { مِنْ ذلِكُمْ } olması caizdir. Birinci ve ikinci “min” (مِنْ) edatları, hükmün ortaklar ve fiiller cinsinde yaygın olduğunu ifade eder; üçüncü “min” ise nefyedilen şeyin genellenmesi için zait kılınmıştır ve bunların her biri ortakların acizliğini teyit etmede müstakildir. Hamza ve Kisâî ta harfiyle [«تُشْرِكُونَ» şeklinde] okumuşlardır.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤١ الى ٤٢]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 41-42]
ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢)
{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ (٤١) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ (٤٢) } “İnsanların kendi elleriyle işledikleri yüzünden karada ve denizde fesat ortaya çıktı ki [Allah], yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın; belki dönerler. (41) De ki: «Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin akıbeti nasıl olmuş bir bakın!» Onların çoğu müşrik idi. (42)”
ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ كالجدب والموتان وكثرة الحرق والغرق وإخفاق الغاصة ومحق البركات وكثرة المضار، أو الضلالة والظلم. وقيل المراد بالبحر قرى السواحل وقرئ و «البحور» . بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ بشؤم معاصيهم أو بكسبهم إياه، وقيل ظهر الفساد فى البر بقتل قابيل أخاه وفي البحر بأن جلندا ملك عمان كان يأخذ كل سفينة غصباً. لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا بعض جزائه فإن تمامه في الآخرة واللام للعلة أو للعاقبة. وعن ابن كثير ويعقوب لِنُذِيقَهُمْ بالنون. لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ عما هم عليه.
{ ظَهَرَ الْفَسادُ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ } “karada ve denizde fesat ortaya çıktı” kuraklık, salgın ölümler, yangın ve boğulmaların çoğalması, dalgıçların eli boş dönmesi, bereketlerin kalkması ve zararların çoğalması gibi; yahut sapıklık ve zulüm [ortaya çıktı]. Denizden kastın sahil köyleri olduğu da söylenmiştir; çoğul olarak [«والبُحُورِ» şeklinde] de okunmuştur. { بِما كَسَبَتْ أَيْدِي النَّاسِ } “İnsanların kendi elleriyle işledikleri yüzünden” günahlarının uğursuzluğu sebebiyle yahut onu bizzat kazanmaları yüzünden. Karadaki fesadın Kabil'in kardeşini öldürmesiyle, denizdeki fesadın ise Umman kralı Cülendâ'nın her gemiyi zorla gasp etmesiyle ortaya çıktığı da söylenmiştir. { لِيُذِيقَهُمْ بَعْضَ الَّذِي عَمِلُوا } “yaptıklarının bir kısmını onlara tattırsın diye” cezasının bir kısmını [tattırsın diye], zira onun tamamı ahirettedir; buradaki lâm illet (gerekçe) yahut âkıbet içindir. İbn Kesîr ve Ya‘kûb'dan nûn ile [«لِنُذِيقَهُمْ» şeklinde] rivayet edilmiştir. { لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ } “belki dönerler” üzerinde bulundukları şeyden [vazgeçip dönerler diye].
قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ لتشاهدوا مصداق ذلك وتتحققوا صدقه.
{ قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلُ } “De ki: «Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin akıbeti nasıl olmuş bir bakın!»” bunun doğrulanışını bizzat müşahede edip gerçekliğini tastamam bilesiniz diye.
كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ استئناف للدلالة على أن سوء عاقبتهم كان لفشو الشرك وغلبته فيهم، أو كان الشرك في أكثرهم وما دونه من المعاصي في قليل منهم.
{ كانَ أَكْثَرُهُمْ مُشْرِكِينَ } “Onların çoğu müşrik idi” akıbetlerinin kötülüğünün şirklerinin yaygınlaşması ve onlara galip gelmesi sebebiyle olduğunu, yahut şirkin çoğunda bulunup ondan daha aşağı günahların ise azında bulunduğunu göstermek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (isti'nâf).
[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٣]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 43]
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣)
{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ (٤٣) } “Öyleyse Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce yüzünü dosdoğru dine çevir. O gün onlar bölük bölük ayrılırlar. (43)”
فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ البليغ الاستقامة. مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ لا يقدر أن يرده أحد، وقوله: مِنَ اللَّهِ متعلق ب يَأْتِيَ، ويجوز أن يتعلق ب مَرَدَّ لأنه مصدر على معنى لا يرده الله لتعلق إرادته القديمة بمجيئه. يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ يتصدعون أي يتفرقون فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ كما قال
{ فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ الْقَيِّمِ } “Öyleyse yüzünü dosdoğru dine çevir” dosdoğru oluşu en yetkin dine. { مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ } “geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce” onu hiç kimsenin geri çevirmeye gücü yetmez. { مِنَ اللَّهِ } “Allah tarafından” sözü { يَأْتِيَ } fiiline mütealliktir; { مَرَدَّ } kelimesi masdar olduğu için, ezeli iradesinin o günün gelmesine taalluk etmesi sebebiyle "Allah onu geri çevirmez" anlamında ona müteallik olması da caizdir. { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “O gün onlar bölük bölük ayrılırlar” parça parça olurlar yani ayrılırlar; nitekim [Allah Teâlâ şöyle] buyurmuştur: { فَرِيقٌ فِي الْجَنَّةِ وَفَرِيقٌ فِي السَّعِيرِ } “bir topluluk cennette, bir topluluk ise çılgın alevli cehennemdedir”.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 44-45]
مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥)
{ مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ (٤٤) لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْكافِرِينَ (٤٥) } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Salih amel işleyenlere gelince, onlar da kendileri için [cennetteki yerlerini] hazırlamaktadırlar. (44) Zira [Allah], iman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandıracaktır. Şüphesiz O, kâfirleri sevmez. (45)”
مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ أي وباله وهو النار المؤبدة. وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ يسوون منزلاً في الجنة، وتقديم الظرف في الموضعين للدلالة على الاختصاص.
{ مَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “Kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir” yani onun vebali [kendi aleyhinedir] ki o da ebedî ateştir. { وَمَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِأَنْفُسِهِمْ يَمْهَدُونَ } “Salih amel işleyenlere gelince, onlar da kendileri için hazırlamaktadırlar” cennette bir konak hazırlarlar. Her iki yerde de zarfın öne alınması tahsis bildirmek içindir.
لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ علة ل يَمْهَدُونَ أو ل يَصَّدَّعُونَ، والاقتصار على جزاء المؤمنين للإِشعار بأنه المقصود بالذات والاكتفاء على فحوى قوله: إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْكافِرِينَ فإن فيه إثبات البغض لهم والمحبة للمؤمنين، وتأكيد اختصاص الصلاح المفهوم من ترك ضميرهم إلى التصريح بهم تعليل له ومن فضله دال على أن الإِثابة تفضل محض، وتأويله بالعطاء أو الزيادة على الثواب عدول عن الظاهر.
{ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ مِنْ فَضْلِهِ } “Zira [Allah], iman edip salih ameller işleyenleri lütfundan mükâfatlandıracaktır” sözü { يَمْهَدُونَ } yahut { يَصَّدَّعُونَ } fiilinin gerekçesidir. Sadece müminlerin mükâfatıyla yetinilmesi, bizzat kastedilenin bu olduğunu hissettirmek ve { إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الْكافِرِينَ } “Şüphesiz O, kâfirleri sevmez” kavlinin delaletiyle iktifa etmek içindir; zira bunda kâfirlere buğz, müminlere ise sevgi ispatı vardır. Zamir yerine açıkça isimlerinin zikredilmesinden anlaşılan salih oluşlarının tahsisini teyit etmek, bunun gerekçesidir. "Lütfundan" ifadesi ise mükâfatlandırmanın sırf bir lütuf olduğuna delalet eder; bunu salt bir ihsan veya sevaba yapılan ilave şeklinde tevil etmek zahirden sapmaktır.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٦]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 46]
وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦)
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ مُبَشِّراتٍ وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ (٤٦) } “Rüzgârları müjdeleyiciler olarak göndermesi, size rahmetinden tattırması, gemilerin O'nun emriyle akıp gitmesi, O'nun lütfundan aramanız ve şükretmeniz O'nun ayetlerindendir. (46)”
وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ الشمال والصبا والجنوب فإنها رياح الرحمة وأما الدبور فريح العذاب، ومنه
{ وَمِنْ آياتِهِ أَنْ يُرْسِلَ الرِّياحَ } “Rüzgârları göndermesi O'nun ayetlerindendir” şimâl, sabâ ve cenûb rüzgârlarını; zira bunlar rahmet rüzgârlarıdır. Debûr ise azap rüzgârıdır. Nitekim şu rivayet de bu kabildendir:
قوله ﵊ «اللهم اجعلها رياحاً ولا تجعلها ريحاً»
Aleyhisselâm'ın: «Allah'ım, onu rüzgârlar (riyâh) kıl, tek bir rüzgâr (rîh) kılma» sözü.
وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي الريح على إرادة الجنس. مُبَشِّراتٍ بالمطر. وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ يعني المنافع التابعة لها، وقيل الخصب التابع لنزول المطر المسبب عنها أو الروح الذي هو مع هبوبها والعطف على علة محذوفة دل عليها مُبَشِّراتٍ أو عليها باعتبار المعنى، أو على يُرْسِلَ بإضمار فعل معلل دل عليه. وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ يعني تجارة البحر. وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ ولتشكروا نعمة الله تعالى فيها.
İbn Kesîr, Hamza ve Kisâî cins anlamını kastederek tekil olarak [«الرِّيحَ» şeklinde] okumuşlardır. { مُبَشِّراتٍ } “müjdeleyiciler olarak” yağmuru müjdeleyiciler olarak. { وَلِيُذِيقَكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ } “ve size rahmetinden tattırması için” yani ona tâbi olan faydaları [tattırması için]; bunun, ondan neşet eden yağmurun inmesine bağlı olan bolluk-bereket yahut esişiyle birlikte gelen serinlik/ferahlık olduğu da söylenmiştir. Atıf, { مُبَشِّراتٍ } kelimesinin delalet ettiği mahzuf bir illete yahut mana bakımından ona, yahut da delalet ettiği gerekçeli takdiri bir fiil takdir edilerek { يُرْسِلَ } fiiline yapılmıştır. { وَلِتَجْرِيَ الْفُلْكُ بِأَمْرِهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } “gemilerin O'nun emriyle akıp gitmesi ve O'nun lütfundan aramanız için” yani deniz ticareti yoluyla. { وَلَعَلَّكُمْ تَشْكُرُونَ } “ve belki şükredersiniz diye” Allah Teâlâ'nın bu husustaki nimetine şükredesiniz diye.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٤٧]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 47]
وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧)
{ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلاً إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا وَكانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ (٤٧) } “Andolsun ki biz senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık delillerle geldiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık. Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı. (47)”
لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا
{ لَقَدْ أَرْسَلْنا مِنْ قَبْلِكَ رُسُلًا إِلى قَوْمِهِمْ فَجاؤُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَانْتَقَمْنا مِنَ الَّذِينَ أَجْرَمُوا } “Andolsun ki biz senden önce de kendi kavimlerine peygamberler gönderdik; onlara apaçık delillerle geldiler. Biz de suç işleyenlerden intikam aldık”
بالتدمير. كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ
helak ederek. { كانَ حَقًّا عَلَيْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere yardım etmek ise üzerimize bir haktı”
إشعار بأن الانتقام لهم وإظهار لكرامتهم حيث جعلهم مستحقين على الله أن ينصرهم،
intikamın onlar lehine alındığını hissettirmekte ve kendilerine yardım etmeyi Allah üzerine vacip kılınmış bir hak gibi takdir buyurması hasebiyle onların değerini ortaya koymaktadır.
وعنه ﵊ «ما من امرئ مسلم يرد عن عرض أخيه إلا كان حقاً على الله أن يرد عنه نار جهنم ثم تلا ذلك» .
Aleyhisselâm'dan şöyle rivayet edilmiştir: «Hiçbir Müslüman kişi yoktur ki kardeşinin ırzını savunsun da, cehennem ateşini ondan savuşturmak Allah üzerine bir hak olmasın.» Sonra bu ayeti okudu.
وقد يوقف على قًّا
Bazen { حَقًّا } “bir hak” kelimesi üzerinde durulur (vakıf yapılır),
على أنه متعلق بالانتقام.
intikam alma fiiline müteallik kılınması esasına binaen.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 48-49]
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩)
{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ فِي السَّماءِ كَيْفَ يَشاءُ وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً فَتَرَى الْوَدْقَ يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ (٤٨) وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمُبْلِسِينَ (٤٩) } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bulutu kaldırır. Sonra onu gökte dilediği gibi yayar ve parça parça eder. Nihayet arasından yağmurun çıktığını görürsün. Derken onu kullarından dilediğine ulaştırınca bir de bakarsın seviniverirler. (48) Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce, evvelce gerçekten ümitsizliğe düşmüşlerdi. (49)”
اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ متصلاً تارة. فِي السَّماءِ في سمتها. كَيْفَ يَشاءُ سائراً أو واقفاً مطبقاً وغير مطبق من جانب دون جانب إلى غير ذلك. وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً قطعاً تارة أخرى، وقرأ ابن عامر بالسكون على أنه مخفف أو جمع كسفة أو مصدر وصف به. فَتَرَى الْوَدْقَ المطر. يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ في التارتين. فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ يعني بلادهم وأراضيهم. إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ لمجيء الخصب.
{ اللَّهُ الَّذِي يُرْسِلُ الرِّياحَ فَتُثِيرُ سَحاباً فَيَبْسُطُهُ } “Allah O'dur ki rüzgârları gönderir de onlar bulutu kaldırır. Sonra onu yayar” bazen birbiri ardınca bitişik halde [yayar]. { فِي السَّماءِ } “gökte” sema cihetinde. { كَيْفَ يَشاءُ } “dilediği gibi” hareket halinde yahut duragan, her yanı kaplamış yahut bir tarafı kaplayıp diğer tarafı kaplamamış olarak ve benzeri şekillerde. { وَيَجْعَلُهُ كِسَفاً } “ve parça parça eder” başka bir zaman da parça parça kılar. İbn Âmir sükûn ile [«كِسْفاً» şeklinde], hafifletilmiş olarak yahut "kisfe"nin çoğulu veya kendisiyle nitelenen bir masdar olarak okumuştur. { فَتَرَى الْوَدْقَ } “yağmurun çıktığını görürsün” yağmuru [görürsün]. { يَخْرُجُ مِنْ خِلالِهِ } “arasından” her iki halde de [arasından çıktığını görürsün]. { فَإِذا أَصابَ بِهِ مَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ } “Derken onu kullarından dilediğine ulaştırınca” yani beldelerine ve arazilerine [ulaştırınca]. { إِذا هُمْ يَسْتَبْشِرُونَ } “bir de bakarsın seviniverirler” bolluk ve bereketin gelişi sebebiyle.
وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ المطر. مِنْ قَبْلِهِ تكرير للتأكيد والدلالة على تطاول عهدهم بالمطر واستحكام يأسهم، وقيل الضمير للمطر أو السحاب أو الإِرسال. لَمُبْلِسِينَ لآيسين.
{ وَإِنْ كانُوا مِنْ قَبْلِ أَنْ يُنَزَّلَ عَلَيْهِمْ } “Halbuki onlar, kendilerine indirilmeden önce” yağmur [indirilmeden önce], { مِنْ قَبْلِهِ } “evvelce” ifadesi pekiştirme ve yağmursuz geçen vaktin uzadığını, ümitsizliklerinin kesinleştiğini göstermek için bir tekrardır. Zamirin yağmura, buluta yahut rüzgârın gönderilmesine ait olduğu da söylenmiştir. { لَمُبْلِسِينَ } “gerçekten ümitsizliğe düşmüşlerdi” tamamen ümidini kesmişlerdi.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٠]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 50]
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠)
{ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها إِنَّ ذلِكَ لَمُحْيِ الْمَوْتى وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٥٠) } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak; ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor! Şüphesiz O, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. O, her şeye hakkıyla güç yetirendir. (50)”
فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ أثر الغيث من النبات والأشجار وأنواع الثمار ولذلك جمعه ابن عامر وحمزة والكسائي وحفص. كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها وقرئ بالتاء على إسناده إلى ضمير الرحمة. إِنَّ ذلِكَ يعني إن الذي قدر على إحياء الأرض بعد موتها. لَمُحْيِ الْمَوْتى لقادر على إحيائهم فإنه إحداث لمثل ما كان في مواد أبدانهم من القوى الحيوانية، كما أن إحياء الأرض إحداث لمثل ما كان فيها من القوى النباتية، هذا ومن المحتمل أن يكون من الكائنات الراهنة ما يكون من مواد تفتتت وتبددت من جنسها في بعض الأعوام السالفة. وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ لأن نسبة قدرته إلى جميع الممكنات على سواء.
{ فَانْظُرْ إِلى آثارِ رَحْمَتِ اللَّهِ } “Allah'ın rahmetinin eserlerine bir bak” bitkiler, ağaçlar ve meyve çeşitlerinden yağmurun eserine [bak]. Bu sebeple İbn Âmir, Hamza, Kisâî ve Hafs çoğul olarak [«آثارِ» şeklinde] okumuşlardır. { كَيْفَ يُحْيِ الْأَرْضَ بَعْدَ مَوْتِها } “ölümünden sonra yeryüzünü nasıl diriltiyor!” Rahmet zamirine isnat edilerek ta harfiyle [«تُحْيِي» şeklinde] de okunmuştur. { إِنَّ ذلِكَ } “Şüphesiz O” yani ölümünden sonra yeryüzünü diriltmeye kadir olan Zât, { لَمُحْيِ الْمَوْتى } “ölüleri de kesinlikle diriltecektir” onları diriltmeye elbette kâdirdir; zira bu, tıpkı yeryüzünün diriltilmesinin onda bulunan nebati kuvvetlerin bir benzerini yeniden var etmek olması gibi, onların bedenlerinin maddelerinde vaktiyle var olan hayvani kuvvetlerin bir benzerini yeniden var etmektir. Bununla birlikte, şu anki mevcut varlıklar arasında, geçmiş yılların bazısında kendi cinsinden ufalanıp dağılmış maddelerden meydana gelen şeylerin bulunması da muhtemeldir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ } “O, her şeye hakkıyla güç yetirendir” çünkü O'nun kudretinin bütün mümkinâta nisbeti eşittir.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٥١]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 51]
وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١)
{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ (٥١) } “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler, ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar. (51)”
وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا فرأوا الأثر أو الزرع فإنه مدلول عليه بما تقدم، وقيل السحاب لأنه إذا كان مُصْفَرًّا لم يمطر واللام موطئة للقسم دخلت على حرف الشرط وقوله: لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ جواب سد مسد الجزاء ولذلك فسر بالاستقبال. وهذه الآية ناعية على الكفار بقلة تثبتهم وعدم تدبرهم وسرعة تزلزلهم لعدم تفكرهم وسوء رأيهم، فإن النظر السوي يقتضي أن يتوكلوا على الله ويلتجئوا إليه بالاستغفار إذا احتبس القطر عنهم ولا ييأسوا من رحمته، وأن يبادروا إلى الشكر والاستدامة بالطاعة إذا أصابهم برحمته ولم يفرطوا في الاستبشار وأن يصبروا على بلائه إذا ضرب زروعهم بالاصفرار ولا يكفروا نعمه.
{ وَلَئِنْ أَرْسَلْنا رِيحاً فَرَأَوْهُ مُصْفَرًّا } “Andolsun, bir rüzgâr göndersek de onu sararmış görseler” eseri yahut ekini [sararmış görseler], zira önceki söz buna delalet etmektedir; buluttur da denilmiştir, çünkü bulut sarardığında yağmur yağdırmaz. Lâm harfi kasem için mukaddimedir (kasem lâmı), şart edatının başına gelmiştir. { لَظَلُّوا مِنْ بَعْدِهِ يَكْفُرُونَ } “ardından hemen nankörlük etmeye başlarlar” kavli ise ceza (cevap) yerine geçen bir cevaptır, bu yüzden istikbal (gelecek zaman) ile tefsir edilmiştir. Bu ayet kâfirleri sebatlarının azlığı, tefekkür etmeyişleri, düşüncesizlikleri ve kötü zanları sebebiyle çabucak sarsılmaları yüzünden yermektedir. Zira doğru bir bakış açısı, yağmur kendilerinden kesildiğinde Allah'a tevekkül edip istiğfar ile O'na sığınmalarını, O'nun rahmetinden ümit kesmemelerini; rahmetini kendilerine ulaştırdığında da şükre ve itaatte sürekliliğe koşup sevinçte aşırıya kaçmamalarını; ekinlerine sararma isabet ettirerek onları imtihan ettiğinde de O'nun belasına sabredip nimetlerine nankörlük etmemelerini gerektirir.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 52-53]
فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣)
{ فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٥٢) وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٥٣) } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın. (52) Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin. (53)”
فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى وهم مثلهم لما سدوا عن الحق مشاعرهم. وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ قيد الحكم به ليكون أشد استحالة، فإن الأصم المقبل وإن لم يسمع الكلام يفطن منه بواسطة الحركات شيئاً، وقرأ ابن كثير بالياء مفتوحة ورفع الصُّمَّ.
{ فَإِنَّكَ لاَ تُسْمِعُ الْمَوْتى } “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin” onlar da hakka karşı duyularını kapattıkları için ölüler gibidir. { وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ } “arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da daveti duyuramazsın” imkânsızlığın daha şiddetli olduğunu göstermek için hüküm bu durumla kayıtlanmıştır; çünkü yüzü dönük olan sağır, sözü işitmese bile hareketler vasıtasıyla ondan bir şeyler kavrar. İbn Kesîr ya harfinin fethası ve { الصُّمَّ } kelimesinin ref'i ile [«وَلا يَسْمَعُ الصُّمُّ» şeklinde] okumuştur.
وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ سماهم عمياً لفقدهم المقصود الحقيقي من الأبصار أو لعمى قلوبهم، وقرأ حمزة وحده «تهدي العمي» . إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فإن إيمانهم يدعوهم إلى تلقي اللفظ وتدبر المعنى، ويجوز أن يراد بالمؤمن المشارف للإِيمان. فَهُمْ مُسْلِمُونَ لما تأمرهم به.
{ وَما أَنْتَ بِهادِ الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ } “Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin” gözlerin asıl maksadından yoksun kaldıkları veya kalpleri kör olduğu için onları körler diye isimlendirmiştir. Hamza tek başına [«تَهْدِي الْعُمْيَ» şeklinde] okumuştur. { إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا } “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin” zira onların imanı, kendilerini lafzı almaya ve manayı düşünmeye sevk eder. Müminden kastın imanın eşiğinde olan kimse olması da caizdir. { فَهُمْ مُسْلِمُونَ } “teslim olanlara” kendilerine emrettiğin şeye [teslim olanlara].
[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٤]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 54]
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤)
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً يَخْلُقُ ما يَشاءُ وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ (٥٤) } “Allah O'dur ki sizi bir zayıflıktan yarattı; sonra bu zayıflığın ardından bir kuvvet verdi; sonra bu kuvvetin ardından da bir zayıflık ve ihtiyarlık getirdi. O dilediğini yaratır. O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (54)”
اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ أي ابتدأكم ضعفاء وجعل الضعف أساس أمركم كقوله خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً أو خلقكم من أصل ضعيف وهو النطفة. ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً وذلك إذا بلغتم الحلم أو تعلق بأبدانكم الروح. ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً إذا أخذ منكم السن، وفتح عاصم وحمزة الضاد في جميعها والضم أقوى لقول ابن عمر ﵄: قرأتها على رسول الله ﷺ «من ضعف فأقرأني من ضُعف» . وهما لغتان كالفُقُر والفُقر والتنكير مع التكرير لأن المتأخر ليس عين المتقدم. يَخْلُقُ مَا يَشاءُ من ضعف وقوة وشبية وشيبة. وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ فإن الترديد في الأحوال المختلفة مع إمكان غيره دليل العلم والقدرة.
{ اللَّهُ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ ضَعْفٍ } “Allah O'dur ki sizi bir zayıflıktan yarattı” yani sizi zayıf olarak var etmeye başladı ve { خُلِقَ الْإِنْسانُ ضَعِيفاً } “insan zayıf olarak yaratılmıştır” ayetinde olduğu gibi zayıflığı durumunuzun temeli kıldı; yahut sizi zayıf bir asıldan yani nutfeden yarattı. { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ ضَعْفٍ قُوَّةً } “sonra bu zayıflığın ardından bir kuvvet verdi” bu da büluğ çağına ulaştığınızda yahut bedenlerinize ruh taalluk ettiğinde [gerçekleşir]. { ثُمَّ جَعَلَ مِنْ بَعْدِ قُوَّةٍ ضَعْفاً وَشَيْبَةً } “sonra bu kuvvetin ardından da bir zayıflık ve ihtiyarlık getirdi” yaşlandığınız zaman. Âsım ve Hamza bütün bu kelimelerde dâd harfini fetha ile [«ضَعْفٍ» şeklinde] okumuşlardır; damme ile okunuş ise İbn Ömer radıyallâhu anhümâ'nın şu sözü sebebiyle daha kuvvetlidir: "Bunu Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e fetha ile «مِنْ ضَعْفٍ» diye okudum, o ise bana damme ile «مِنْ ضُعْفٍ» şeklinde okuttu." Bunlar tıpkı "el-fukur" ve "el-fakr" gibi iki ayrı lügattir. Tekrarla birlikte nekire getirilmesi ise, sonrakinin öncekinin aynısı olmamasındandır. { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } “O dilediğini yaratır” zayıflık, kuvvet, gençlik ve ihtiyarlık gibi dilediği şeyi [yaratır]. { وَهُوَ الْعَلِيمُ الْقَدِيرُ } “O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir” çünkü başka hallerin varlığı mümkünken durumların böyle farklı kılınması ilim ve kudretin delilidir.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٥٥]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 55]
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥)
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا غَيْرَ ساعَةٍ كَذلِكَ كانُوا يُؤْفَكُونَ (٥٥) } “Kıyametin kopacağı gün, suçlular [dünyada] bir saatten fazla kalmadıklarına yemin ederler. İşte onlar [dünyada da] böyle döndürülüyorlardı. (55)”
وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ القيامة سميت بها لأنها تقوم في آخر ساعة من ساعات الدنيا، أو لأنها تقع بغتة
{ وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ } “Kıyametin kopacağı gün” yani kıyamet [günü]. Dünyanın vakitlerinden son bir saatte kopacağı için veya ansızın gerçekleşeceği için bu isimle adlandırılmıştır;
وصارت علما لها بالغلبة كالكوكب للزهرة. يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا في الدنيا أو في القبور أو فيما بين فناء الدنيا والبعث وانقطاع عذابهم،
tıpkı yıldız (el-kevkeb) kelimesinin Zühre yıldızına alem olması gibi galebe yoluyla ona has bir özel isim haline gelmiştir. { يُقْسِمُ الْمُجْرِمُونَ مَا لَبِثُوا } “suçlular kalmadıklarına yemin ederler” dünyada veya kabirlerde yahut dünyanın yok oluşu ile yeniden diriliş ve azaplarının kesintiye uğraması arasında [geçen sürede].
وفي الحديث «ما بين فناء الدنيا والبعث أربعون»
Hadiste şöyle buyrulmuştur: “Dünyanın yok oluşu ile yeniden diriliş arası kırktır.”
وهو محتمل للساعات والأيام والأعوام. غَيْرَ ساعَةٍ استقلوا مدة لبثهم إضافة إلى مدة عذابهم في الآخرة أو نسياناً. كَذلِكَ مثل ذلك الصرف عن الصدق والتحقيق. كانُوا يُؤْفَكُونَ يصرفون في الدنيا.
Bu [kırk ifadesi] saatlere, günlere ve yıllara muhtemeldir. { غَيْرَ ساعَةٍ } “bir saatten fazla” ahiretteki azap sürelerine kıyasla veya unutkanlıktan ötürü kalış sürelerini pek az gördüler. { كَذلِكَ } “İşte böylece” doğrudan ve hakikatten böylesine çevrilme gibi. { كانُوا يُؤْفَكُونَ } “onlar döndürülüyorlardı” dünyada da [haktan] çevriliyorlardı.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٦ الى ٥٧]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 56-57]
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ (٥٦) فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧)
{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ (٥٦) فَيَوْمَئِذٍ لا يَنْفَعُ الَّذِينَ ظَلَمُوا مَعْذِرَتُهُمْ وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ (٥٧) } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler: «Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabında [yazılı olduğu üzere] yeniden diriliş gününe kadar kaldınız. İşte bu diriliş günüdür; lâkin siz bilmiyordunuz.» (56) Artık o gün, zulmedenlerin mazeretleri kendilerine fayda vermez ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez. (57)”
وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ من الملائكة والإِنسَ. لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ في علمه أو قضائه، أو ما كتبه لكم أي أوجبه أو اللوح أو القرآن وهو قوله: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ. إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ ردوا بذلك ما قالوه وحلفوا عليه. فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ الذي أنكرتموه. وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ أنه حق لتفريطكم في النظر، والفاء لجواب شرط محذوف تقديره: إن كنتم منكرين البعث فهذا يومه، أي فقد تبين بطلان إنكاركم.
{ وَقالَ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَالْإِيمانَ } “Kendilerine ilim ve iman verilenler ise şöyle derler” meleklerden ve insanlardan [olanlar]. { لَقَدْ لَبِثْتُمْ فِي كِتابِ اللَّهِ } “Andolsun ki siz, Allah'ın Kitabında [yazılı olduğu üzere] kaldınız” O'nun ilminde yahut kazasında veya sizin için yazdığı yani takdir ettiği şeyde veya Levh-i Mahfuz'da yahut Kur'an'da; o da { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } “arkalarında bir berzah vardır” ayetidir. { إِلى يَوْمِ الْبَعْثِ } “yeniden diriliş gününe kadar” bununla onların söylediklerini ve üzerine yemin ettikleri şeyi reddettiler. { فَهذا يَوْمُ الْبَعْثِ } “İşte bu diriliş günüdür” inkâr etmiş olduğunuz [gün]. { وَلكِنَّكُمْ كُنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ } “lâkin siz bilmiyordunuz” [üzerinde düşünüp] incelemedeki kusurunuz sebebiyle onun hak olduğunu [bilmiyordunuz]. Fâ (فَ) harfi mahzuf bir şartın cevabı içindir; takdiri şöyledir: Eğer siz dirilmeyi inkâr ediyor idiyseniz, işte bu onun günüdür; yani inkârınızın bâtıllığı açığa çıkmıştır.
فَيَوْمَئِذٍ لاَّ تنفَعُ الذين ظَلَمُواْ مَعْذِرَتُهُمْ وقرأ الكوفيون بالياء لأن المعذرة بمعنى العذر، أو لأن تأنيثها غير حقيقي وقد فصل بينهما. وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ لا يدعون إلى ما يقتضي إعتابهم أي إزالة عتبهم من التوبة والطاعة كما دعوا إليه في الدنيا من قولهم استعتبني فلان فأعتبته أي استرضاني فأرضيته.
{ فَيَوْمَئِذٍ لاَّ تنفَعُ الذين ظَلَمُواْ مَعْذِرَتُهُمْ } “Artık o gün, zulmedenlerin mazeretleri kendilerine fayda vermez” Kûfeliler mazeret (ma'ziret) kelimesi özür (uzr) anlamında olduğu için yahut müennesliği hakiki olmadığından ve araları ayrıldığından dolayı yâ ile [«لاَ يَنْفَعُ» şeklinde] okumuşlardır. { وَلا هُمْ يُسْتَعْتَبُونَ } “ve onların [Allah'ı] razı etmeleri de istenmez” dünyada davet edildikleri gibi tövbe ve itaat yoluyla rızalarını gerektirecek yani azabı/sitemi giderecek şeye çağrılmazlar. Bu ifade, «استعتبني فلان فأعتبته» (Falan kimse benden rızamı diledi, ben de onu razı ettim/rızasını kabul ettim) sözünden gelmektedir.
[سورة الروم (٣٠) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Sûre-i Rûm (30): Âyetler 58-59]
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩)
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا إِنْ أَنْتُمْ إِلاَّ مُبْطِلُونَ (٥٨) كَذلِكَ يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لا يَعْلَمُونَ (٥٩) } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik. Onlara bir ayet getirdiğinde ise o inkâr edenler mutlaka: «Siz ancak iptal peşinde koşanlarsınız!» diyeceklerdir. (58) İşte Allah, bilmeyenlerin kalplerini böyle mühürler. (59)”
وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ ولقد وصفناهم فيه بأنواع الصفات التي هي في الغرابة كالأمثال، مثل صفة المبعوثين يوم القيامة فيما يقولون وما يقال لهم وما لا يكون لهم من الانتفاع بالمعذرة والاستعتاب، أو بينا لهم من كل مثل ينبههم على التوحيد والبعث وصدق الرسول. وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ من آيات القرآن. لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا من فرط عنادهم وقساوة قلوبهم. إِنْ أَنْتُمْ يعنون الرسول والمؤمنين.
{ وَلَقَدْ ضَرَبْنا لِلنَّاسِ فِي هذَا الْقُرْآنِ مِنْ كُلِّ مَثَلٍ } “Andolsun biz bu Kur'an'da insanlara her türlü misali verdik” ve andolsun biz onları onda, gariplikte misaller gibi olan her türlü sıfatla nitelendirdik; kıyamet günü yeniden diriltilenlerin ne diyecekleri, onlara ne deneceği ve mazeretlerinin kabul edilmemesi ile razı etme taleplerinin fayda vermemesi hususundaki vasıfları gibi; yahut tevhide, dirilişe ve Peygamber'in doğruluğuna dikkatlerini çekecek her türlü misali onlara açıkladık. { وَلَئِنْ جِئْتَهُمْ بِآيَةٍ } “Onlara bir ayet getirdiğinde ise” Kur'an ayetlerinden bir ayet [getirdiğinde]. { لَيَقُولَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا } “o inkâr edenler mutlaka diyeceklerdir” aşırı inatlarından ve kalplerinin katılığından ötürü. { إِنْ أَنْتُمْ } “Siz [ancak...]” Peygamber'i ve müminleri kastederler.
إِلَّا مُبْطِلُونَ مزورون.
{ إِلَّا مُبْطِلُونَ } “ancak iptal peşinde koşanlarsınız [batıl ve sahte şeylerle uğraşanlarsınız]” sahtekârlarsınız.
كَذلِكَ مثل ذلك الطبع. يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ لا يطلبون العلم ويصرون على خرافات اعتقدوها فإن الجهل المركب يمنع إدراك الحق ويوجب تكذيب المحق.
{ كَذلِكَ } “İşte böylece” böylesi bir mühürleme gibi. { يَطْبَعُ اللَّهُ عَلى قُلُوبِ الَّذِينَ لاَ يَعْلَمُونَ } “Allah, bilmeyenlerin kalplerini mühürler” ilmi aramayan ve inandıkları hurafeler üzerinde ısrar edenlerin [kalplerini]; zira katmerli cehalet (cehl-i mürekkep) hakkı idrak etmeye engel olur ve haklı olanı yalanlamayı gerektirir.
[سورة الروم (٣٠) : آية ٦٠]
[Sûre-i Rûm (30): Âyet 60]
فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠)
{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ الَّذِينَ لا يُوقِنُونَ (٦٠) } “O halde sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Kesin olarak inanmayanlar seni gevşekliğe sevk etmesin. (60)”
فَاصْبِرْ على أذاهم. إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ بنصرتك وإظهار دينك على الدين كله. حَقٌّ لا بد من إنجازه. وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ ولا يحملنك على الخفة والقلق. الَّذِينَ لاَ يُوقِنُونَ بتكذيبهم وإيذائهم فإنهم شاكون ضالون لا يستبدع منهم ذلك. وعن يعقوب بتخفيف النون، وقرئ «ولا يستحقنك» أي لا يزيغنك فيكونوا أحق بك مع المؤمنين.
{ فَاصْبِرْ } “O halde sabret” onların eziyetlerine. { إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ } “Şüphesiz Allah'ın vaadi” sana yardım etme ve dinini bütün dinlere üstün kılma vaadi. { حَقٌّ } “haktır” yerine gelmesi kaçınılmazdır. { وَلا يَسْتَخِفَّنَّكَ } “seni gevşekliğe sevk etmesin” seni hafifliğe ve endişeye sürüklemesin. { الَّذِينَ لاَ يُوقِنُونَ } “kesin olarak inanmayanlar” yalanlamaları ve eziyetleriyle; çünkü onlar şüphe içindedirler, sapkındırlar; onlardan bu durumun görülmesi garipsenmez. Ya'kūb'dan nûn harfinin hafifletilmesiyle [şeddesiz] rivayet edilmiştir. «ولا يستحقنك» şeklinde de okunmuştur; yani seni saptırıp da müminlerle birlikte senin üzerinde daha fazla hak sahibi olmasınlar.
عن رسول الله ﷺ «من قرأ سورة الروم كان له من الأجر عشر حسنات بعدد كل ملك سبح الله بين السماء والأرض وأدرك ما ضيع في يومه وليلته» .
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim Rûm sûresini okursa, yer ile gök arasında Allah'ı tesbih eden her bir melek sayısınca ona on sevap verilir ve o gününde ve gecesinde kaçırdığı şeylere erişir.”