أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ.
أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ İşte onlar azabın içine getirilip hazır bulundurulacaklardır.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٣٩]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 39]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve [dilediğine de] onu kısar. Her ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.' (39)”
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ يوسع عليه تارة ويضيق عليه أخرى، فهذا في شخص واحد باعتبار وقتين وما سبق في شخصين فلا تكرير. وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ عوضاً إما عاجلاً أو آجلاً. وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فإن غيره وسط في إيصال رزقه لا حقيقة لرازقيته.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ Bazen onun rızkını genişletir, bazen de daraltır. Dolayısıyla bu ifade iki ayrı vakit dikkate alınarak tek bir şahıs hakkındadır; önceki ise iki ayrı şahıs hakkındaydı, bu yüzden [burada] bir tekrar yoktur. وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ İster peşin olsun ister sonradan olsun, karşılık olarak [onun yerini doldurur]. وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ Zira O'ndan başkası O'nun rızkını ulaştırmada sadece bir vasıtadır, gerçek anlamda rızık vericiliği söz konusu değildir.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٠ الى ٤١]
[Sebe Suresi (34) : Ayetler 40-41]
وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١)
{ وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) } “Ve o gün [Allah] hepsini bir araya toplar, sonra meleklere: 'Bunlar yalnız size mi tapıyorlardı?' der. (40) [Melekler de] derler ki: 'Sen [bütün eksikliklerden] münezzehsin; bizim dostumuz ve koruyucumuz onlardan ayrı olarak Sensin. Hayır, onlar cinlere tapıyorlardı; onların çoğu onlara inanmaktaydı.' (41)”
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً المستكبرين والمستضعفين ثُمَّ نَقُولُ للملائكة أَهَؤُلاَءِ إِيَّاكُمْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ تقريعاً للمشركين وتبكيتاً لهم وإقناطاً لهم عما يتوقعون من شفاعتهم، وتخصيص الملائكة لأنهم أشرف شركائهم والصالحون للخطاب منهم، ولأن عبادتهم مبدأ الشرك وأصله. وقرأ حفص ويعقوب بالياء فيهما.
وَيَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً Büyüklük taslayanları da zayıf bırakılanları da... ثُمَّ نَقُولُ للملائكة أَهَؤُلاَءِ إِيَّاكُمْ كَانُواْ يَعْبُدُونَ Müşrikleri azarlamak, susturmak ve onların şefaatlerinden yana besledikleri beklentiyi boşa çıkarmak maksadıyla [böyle denilir]. Meleklerin tahsis edilmesi, onların [müşriklerin] ortak koştukları varlıkların en şereflisi ve kendilerine hitap edilmeye en layık olanları bulunması ve ayrıca onlara tapmanın şirkin başlangıcı ve aslı olması sebebiyledir. Hafs ve Ya'kûb her iki fiili de «yâ» harfiyle [yahşuruhum ve yekûlü şeklinde] okumuşlardır.
قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ أنت الذي نواليه من دونهم لا موالاة بيننا وبينهم، كأنهم بينوا بذلك براءتهم من الرضا بعبادتهم ثم أضربوا عن ذلك ونفوا أنهم عبدوهم على الحقيقة بقولهم: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أي الشياطين حيث أطاعوهم في عبادة غير الله. وقيل كانوا يتمثلون لهم ويخيلون إليهم أنهم
قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ Bizim dost edindiğimiz Sensin, onlar değildir; bizimle onlar arasında hiçbir dostluk bağı yoktur. Sanki melekler bu sözle onların kendilerine tapmalarından razı olmaktan beri olduklarını açıklamış, ardından bundan vazgeçip (idrab yaparak): بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ sözleriyle hakikatte kendilerine tapmadıklarını nefyetmişlerdir; yani Allah'tan başkasına ibadet konusunda şeytanlara itaat ettikleri için [cinlere tapıyorlardı]. Bir görüşe göre ise cinler onlara melek sûretinde görünür, kendilerini melek gibi vehmettirir ve onlar da
الملائكة فيعبدونهم. أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ الضمير الأول للإِنس أو للمشركين، والأكثر بمعنى الكل والثاني ل الْجِنَّ.
kendilerine taparlardı. أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ İlk zamir insanlara veya müşriklere aittir ve «çoğu» ifadesi «hepsi» anlamındadır; ikinci zamir ise الْجِنَّ (cinler) kelimesine racidir.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Sebe Suresi (34) : Ayetler 42-43]
فَالْيَوْمَ لاَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا ما هذا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣)
{ فَالْيَوْمَ لاَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا ما هذا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هذا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) } “İşte bugün birbirinize ne bir fayda sağlamaya ne de bir zarar vermeye gücünüz yeter. Biz de o zulmedenlere: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' deriz. (42) Onlara apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman: 'Bu, sizi ancak babalarınızın taptığı şeylerden alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir' dediler. Ve: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir' dediler. İnkâr edenler ise kendilerine hak geldiğinde: 'Bu, apaçık bir büyüden başka bir şey değildir' dediler. (43)”
فَالْيَوْمَ لاَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا إذ الأمر فيه كله له لأن الدار دار جزاء وهو المجازي وحده. وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ عطف على لاَ يَمْلِكُ مبين للمقصود من تمهيده.
فَالْيَوْمَ لاَ يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا Zira o gün bütün emir ve yetki O'nundur; çünkü orası ceza ve mükâfat yurdudur ve karşılığı yalnız O verir. وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ İfadesi لاَ يَمْلِكُ üzerine matuftur ve yapılan bu mukaddimeden maksadın ne olduğunu açıklamaktadır.
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا يعنون محمّدا ﵊. إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ فيستتبعكم بما يستبدعه. وَقالُوا مَا هذا يعنون القرآن. إِلَّا إِفْكٌ لعدم مطابقة ما فيه الواقع. مُفْتَرىً بإضافته إلى الله ﷾. وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ لأمر النبوة أو للإسلام أو للقرآن، والأول باعتبار معناه وهذا باعتبار لفظه وإعجازه. إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ ظاهر سحريته، وفي تكرير الفعل والتصريح بذكر الكفرة وما في اللامين من الإِشارة إلى القائلين والمقول فيه، وما في لَمَّا من المبادهة إلى البت بهذا القول إنكار عظيم له وتعجيب بليغ منه.
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هذا Muhammed'i aleyhisselâm kastediyorlar. إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ Kendi uydurduğu şeylerle peşinden sürüklemek istiyor. وَقالُوا مَا هذا Kur'an'ı kastediyorlar. إِلَّا إِفْكٌ İçindekiler gerçeğe uymadığı için... مُفْتَرىً Allah'a azze ve celle isnat edilerek [uydurulmuş]. وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ Nübüvvet meselesi yahut İslam veya Kur'an hakkında... Birincisi manası itibarıyla, bu ise lafzı ve i'câzı (mucizeliği) itibarıyladır. إِنْ هذا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ Sihir olduğu apaçıktır. Fiilin tekrar edilmesinde, kâfirlerin açıkça zikredilmesinde, iki 'lâm' harfinde söyleyenlere ve hakkında söylenen şeye yapılan işarette ve لَمَّا edatında yer alan bu söze birdenbire ve kesin bir dille cüret etme tavrında, bunu son derece şiddetli bir inkâr ve pek beliğ bir şekilde hayretle karşılama vardır.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Sebe Suresi (34) : Ayetler 44-45]
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥)
{ وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) } “Halbuki biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. (44) Onlardan öncekiler de yalanlamışlardı. Üstelik bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı; buna rağmen elçilerimi yalanladılar. Peki, benim inkârım (cezalandırmam) nasıl oldu! (45)”
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها فيها دليل على صحة الإِشراك. وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ يدعوهم إليه وينذرهم على تركه، وقد بان من قبل أن لا وجه له فمن أين وقع لهم هذه الشبهة، وهذا في غاية التجهيل لهم والتسفيه لرأيهم ثم هددهم فقال:
وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها İçinde şirkin doğruluğuna dair bir delil bulunan... وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ Kendilerini buna çağıran ve bunu terk etmeleri hususunda uyaran... Bunun hiçbir dayanağı olmadığı önceden açıklanmıştı; peki bu şüphe onlara nereden geldi? Bu ifade onları son derece cahil kılmakta ve görüşlerini alabildiğine beyinsizce bulmaktadır. Ardından onları tehdit ederek şöyle buyurdu:
وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كما كذبوا. وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ وما بلغ هؤلاء عشر ما آتينا أولئك من القوة وطول العمر وكثرة المال، أو ما بلغ أولئك عشر ما آتينا هؤلاء من البينات والهدى. فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ فحين كذبوا رسلي جاءهم إنكاري بالتدمير فكيف كان نكيري لهم فليحذر هؤلاء من مثله، ولا تكرير في كذب لأن الأول للتكثير والثاني للتكذيب، أو الأول مطلق والثاني مقيد ولذلك عطف عليه بالفاء.
وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ Tıpkı bunların yalanladığı gibi. وَما بَلَغُوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُمْ Bunlar, güç, uzun ömür ve mal çokluğu bakımından o öncekilere verdiğimizin onda birine bile ulaşamamışlardır; yahut o öncekiler, bunlara verdiğimiz apaçık delillerin ve hidayetin onda birine bile ulaşamamışlardı. فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ Elçilerimi yalanladıklarında helak edici inkârım (azabım) onlara geldi; öyleyse benim onları cezalandırmam nasılmış, işte bunlar da benzerinden sakınsınlar! Yalanlama fiilinde bir tekrar yoktur; zira ilki çokluk içindir, ikincisi ise bizzat yalanlamayı bildirmek içindir; yahut ilki mutlak, ikincisi mukayyeddir, bundan dolayı da üzerine 'fâ' ile atfedilmiştir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٦]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 46]
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦)
{ قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) } “De ki: 'Ben size tek bir şey öğütlüyorum: İkişer ikişer ve teker teker Allah için kalkıp [hakkı aramaya] durmanız, sonra da iyice düşünmenizdir. Arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için yalnızca bir uyarıcıdır.' (46)”
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أرشدكم وأنصح لكم بخصلة واحدة هي ما دل عليه: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ وهو القيام من مجلس رسول الله ﷺ، أو الانتصاب في الأمر خالصاً لوجه الله معرضاً عن المراء والتقليد. مَثْنى وَفُرادى متفرقين اثنين اثنين وواحداً واحداً، فإن الازدحام يشوش الخاطر ويخلط القول. ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا في أمر محمّد ﷺ وما جاء به لتعلموا حقيقته، ومحله الجر على البدل أو البيان أو الرفع أو النصب بإضمار هو أو أعني. مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ فتعلموا ما به من جنون يحمله على ذلك، أو استئناف منبه لهم على أن ما عرفوا من رجاحة عقله كاف في ترجيح صدقه، فإنه لا يدعه أن يتصدى لادعاء أمر خطير وخطب عظيم من
قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ Size tek bir haslet ile yol gösterip nasihat ediyorum ki o da şu ifadenin delalet ettiği şeydir: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ Bu da Resûlullah'ın ﷺ meclisinden kalkmaktır yahut tartışma ve taklitçilikten yüz çevirip sırf Allah rızası için bu meseleye samimiyetle yönelmektir. مَثْنى وَفُرادى İkişer ikişer ve birer birer dağılmış olarak; zira kalabalık zihni karıştırır ve sözü birbirine katar. ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا Hakikatini anlamak için Muhammed'in ﷺ durumu ve getirdiği şeyler hakkında [düşünesiniz]. Bunun iraptaki mahalli, bedel veya beyan olarak cer, yahut gizli bir هُوَ ya da أَعْنِي takdiriyle ref veya nasbdır. مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ Böylece onda kendisini buna sevk eden herhangi bir delilik olmadığını anlarsınız; yahut bu, kendisinde bildikleri akıl üstünlüğünün onun doğruluğuna hükmetmek için yeterli olduğuna dikkat çeken yeni bir cümledir (isti'nâf). Zira o üstün akıl, bir kimsenin kesin bir delile dayanmadan ve doğrulamadan tehlikeli ve muazzam bir davayı üstlenmesine asla müsaade etmez; aksi takdirde
غير تحقق ووثوق ببرهان، فيفتضح على رؤوس الأشهاد ويلقي نفسه إلى الهلاك، فكيف وقد انضم إليه معجزات كثيرة. وقيل مَا استفهامية والمعنى: ثم تتفكروا أي شيء به من آثار الجنون: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ قدامه لأنه مبعوث في نسم الساعة.
herkesin gözü önünde rezil rüsva olur ve kendisini helake atar. Kaldı ki buna pek çok mucize de eşlik etmiştir. مَا edatının istifhamiye (soru) olduğu da söylenmiştir; mana: «Sonra onda delilik eserlerinden ne gibi bir şey olduğunu düşününüz» demektir. إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ Öncesinde; zira o, kıyametin kopuş alametleri içinde gönderilmiştir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٤٧]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 47]
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)
{ قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) } “De ki: 'Sizden herhangi bir ücret istemişsem, o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir. O, her şeye hakkıyla şahittir.' (47)”
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ أي شيء سألتكم من أجر على الرسالة. فَهُوَ لَكُمْ والمراد نفي السؤال عنه، كأنه جعل التنبي مستلزماً لأحد الأمرين إما الجنون وإما توقع نفع دنيوي عليه، لأنه إما أن يكون لغرض أو لغيره وأياً ما كان يلزم أحدهما ثم نفى كلاً منهما. وقيل مَا موصولة مراد بها ما سألهم بقوله: ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا وقوله: لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى واتخاذ السبيل ينفعهم وقرباه قرباهم. إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ مطلع يعلم صدقي وخلوص نيتي، وقرأ ابن كثير وأبو بكر وحمزة والكسائي بإسكان الياء.
قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ Peygamberlik tebliğine karşılık sizden her ne ücret istediysem... فَهُوَ لَكُمْ Buradaki amaç onlardan herhangi bir talepte bulunmayı nefyetmektir. Sanki peygamberlik iddiası şu iki durumdan birini zorunlu kılar: Ya delilik ya da bu iddia karşılığında dünyevi bir menfaat beklemek. Çünkü bu iddia ya bir maksada binaendir yahut değildir; her iki durumda da ikisinden biri gerekir. Sonra her ikisini de nefyetmiştir. مَا edatının mevsûle olduğu da söylenmiştir ve bununla şu ayetlerde kendilerinden istediği şey kastedilmiştir: { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Buna karşılık sizden, ancak Rabbine doğru bir yol tutmak isteyen kimseler olmanız dışında hiçbir ücret istemiyorum” ve { لاَّ أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “Buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum”. [Allah'a] giden bir yol tutmaları kendilerine fayda verir, onun akrabaları da onların akrabalarıdır. إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ Doğruluğumu ve niyetimin ihlasını bilen, her şeye muttali olandır. İbn Kesîr, Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî 'yâ' harfinin sükûnuyla okumuşlardır.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٨ الى ٤٩]
[Sebe Suresi (34) : Ayetler 48-49]
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim gerçeği (hakkı) ortaya koyar/atar; O, gaybları hakkıyla bilendir.' (48) De ki: 'Hak geldi, artık batıl ne bir şey ortaya çıkarabilir ne de geri getirebilir.' (49)”
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ يلقيه وينزله على من يجتبيه من عباده، أو يرمي به الباطل فيدمغه أو يرمي به إلى أقطار الآفاق، فيكون وعداً بإظهار الإِسلام وإفشائه. وقرأ نافع وأبو عمرو بفتح الياء. عَلَّامُ الْغُيُوبِ صفة محمولة على محل إِنَّ واسمها، أو بدل من المستكن في يَقْذِفُ أو خبر ثان أو خبر محذوف.
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ Onu kullarından seçtiği kimselere ilka eder ve indirir; yahut onunla batılı fırlatıp atar da beynini parçalar; yahut onu ufukların dört bir yanına fırlatıp ulaştırır; bu durumda [ayet], İslam'ın üstün kılınacağı ve yayılacağına dair bir vaat olur. Nâfi ve Ebû Amr 'yâ' harfinin fethasıyla okumuştur. عَلَّامُ الْغُيُوبِ İfadesi إِنَّ ve isminin mahalline hamletmek suretiyle sıfattır; yahut يَقْذِفُ fiilindeki müstetir zamirden bedel, ikinci haber ya da mahzuf bir mübtedanın haberidir.
وقرئ بالنصب صفة ل رَبِّي أو مقدراً بأعني. وقرأ حمزة وأبو بكر «الغيوب» بالكسر كالبيوت وبالضم كالعشور، وقرئ بالفتح كالصبور على أنه مبالغة غائب.
رَبِّي kelimesine sıfat yapılarak yahut أَعْنِي takdiriyle nasb ile de okunmuştur. Hamza ve Ebû Bekr «الغيوب» lafzını el-Buyût gibi kesre ile okumuşlar, el-Uşûr gibi damme ile de okunmuştur. Sabûr gibi fetha ile okunması ise gaybda olanın mübalağası anlamındadır.
قُلْ جاءَ الْحَقُّ أي الإِسلام. وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ وزهق الباطل أي الشرك بحيث لم يبق له أثر مأخوذ من هلاك الحي، فإنه إذا هلك لم يبق له إبداء ولا إعادة قال:
قُلْ جاءَ الْحَقُّ Yani İslam. وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ Ve batıl, yani şirk, geriye hiçbir izi kalmayacak şekilde yok olup gitti. Bu ifade canlının helakinden kinayedir; zira o helak olduğunda artık ne yeni bir işe başlayabilir ne de eski bir işi tekrarlayabilir. Şair şöyle demiştir:
أَقْفَر مِنْ أَهْلِهِ عبيد ... فَالْيَوْمَ لاَ يُبْدِي وَلاَ يُعِيد
Ubâyd’ın yurdu ahalisinden boşaldı / Artık o bugün ne yeni bir şey başlatır ne de tekrarlar.
وقيل الباطل إبليس أو الصنم، والمعنى لا ينشئ خلقاً ولا يعيده، أو لا يبدئ خيراً لأهله ولا يعيده.
Bâtılın İblis veya put olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: «Ne yeni bir mahluk yaratabilir ne de onu yeniden diriltebilir» yahut «kendi ehline ne bir hayır başlatabilir ne de o hayrı geri getirebilir» demektir.
وقيل مَا استفهامية منتصبة بما بعدها.
مَا edatının istifhamiye olup kendisinden sonraki fiille nasb edildiği de söylenmiştir.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٠]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 50]
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)
{ قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) } “De ki: 'Eğer sapmışsam, ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Eğer doğru yolu bulmuşsam, bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.' (50)”
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ عن الحق. فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي فإن وبال ضلالي عليها لأنه بسببها إذ هي الجاهلة بالذات والأمارة بالسوء، وبهذا الاعتبار قابل الشرطية بقوله: وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي فإن الاهتداء بهدايته وتوفيقه. إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ يدرك قول كل ضال ومهتد وفعله وإن أخفاه.
قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ Haktan saparsam... فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي Sapıklığımın vebali onun aleyhinedir; çünkü nefsim sebebiyle sapmışımdır; zira o bizzat cahildir ve kötülüğü emredendir. İşte bu mülahazayla [Allah Teâlâ], bu şart cümlesini şu sözüyle mukabele etmiştir: وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي Doğru yolu bulmam ise O'nun hidayeti ve muvaffak kılmasıyladır. إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ Gizlese bile her sapanın ve hidayete erenin sözünü ve fiilini bilir ve idrak eder.
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥١]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 51]
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) } “Onların korku ve dehşete kapıldıkları, artık kaçıp kurtulmanın mümkün olmadığı ve yakın bir yerden yakalandıkları zamanı bir görsen! (51)”
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا عند الموت أو البعث أو يوم بدر، وجواب لَوْ محذوف تقديره لرأيت أمراً فظيعاً. فَلا فَوْتَ فلا يفوتون الله بهرب أو تحصن. وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ من ظهر الأرض إلى بطنها، أو من الموقف إلى النار أو من صحراء بدر إلى القليب، والعطف على فَزِعُوا أو لا فوت ويؤيده أنه قرئ «وأخذ» عطفاً على محله أي: فلا فوت هناك وهناك أخذ.
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا Ölüm anında yahut yeniden diriliş esnasında veya Bedir gününde... لَوْ edatının cevabı mahzuftur, takdiri: «Korkunç bir durum görürdün» şeklindedir. فَلا فَوْتَ Kaçarak veya sığınarak Allah'tan kurtulamazlar. وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ Yerin üstünden karnına (içine), yahut duruşma alanından (mevkıftan) cehenneme, ya da Bedir sahrasından kuyuya [atılıp yakalanmışlardır]. Atıf فَزِعُوا fiiline yahut لا فوت ifadesinedir; bunun mahalli üzerine atfen «ve ahzün» şeklinde okunmuş olması da bunu destekler; yani: «Orada kaçıp kurtulma yoktur ve orada yakalanma vardır».
[سورة سبإ (٣٤) : آية ٥٢]
[Sebe Suresi (34) : Ayet 52]
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢).
{ وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) } “Ve: 'Ona iman ettik' dediler. Fakat uzak bir yerden [imana] kolayca el uzatmak nerede onlar nerede! (52)”.
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ بمحمّد ﵊، وقد مر ذكره في قوله: مَا بِصاحِبِكُمْ. وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ ومن أين لهم أن يتناولوا الإِيمان تناولاً سهلاً. مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ فإنه في حيز التكليف وقد بعد عنهم، وهو تمثيل لحالهم في الاستخلاص بالإيمان بعد ما فات عنهم أوانه وبعد عنهم، بحال من يريد أن يتناول الشيء من غلوة تناوله من ذراع في الاستحالة، وقرأ أبو عمرو والكوفيون غير حفص بالهمز على قلب الواو لضمتها.
وَقالُوا آمَنَّا بِهِ Muhammed'e aleyhisselâm; nitekim { مَا بِصاحِبِكُمْ } ayetinde kendisinden bahsedilmişti. وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ Kolay bir şekilde imana nasıl el uzatıp kavuşabilirler? مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ Çünkü o mükellefiyet alanındadır ve artık onlardan uzaklaşmıştır. Bu durum, vakti geçtikten ve kendilerinden uzaklaştıktan sonra imanla kurtulmaya çalışmalarını imkansızlık bakımından, bir ok atımı mesafedeki şeyi bir arşın mesafedeymiş gibi yakalamaya çalışan kimsenin haline benzetmektir. Ebû Amr ve Hafs dışındaki Kûfeliler, zammesinden ötürü 'vâv'ı hemzeye dönüştürerek hemzeyle okumuşlardır.
أو أنه من نأشت الشيء إذا طلبته قال رؤبة:
Yahut bu kelime, bir şeyi talep ettiğinde kullanılan «ne'eştü'ş-şey'e» kökünden gelir. Ru'be şöyle demiştir:
أَقْحَمَنِي جَارُ أَبِي الجَامُوش ... إِلَيْكَ نَأْشَ القدر النؤوش
Ebû'l-Câmûş'un komşusu beni zorlayıp sana sevk etti / Kolayca ele geçirilen şeyin peşine düşüş gibi.
أو من نأشت إذا تأخرت ومنه قوله:
Yahut geri kaldığında söylenen «ne'eşte» kökünden gelir. Şu beyitteki kullanım da bundandır:
تَمَنَّى نَشِيْشاً أَن يَكُونَ أَطَاعَنِي ... وَقَدْ حَدَثَتْ بَعْدَ الأُمُورِ أُمُورُ
İş işten geçtikten sonra birtakım hadiseler vuku bulunca / Bana itaat etmiş olmayı pek geç bir vakitte temenni etti.
فيكون بمعنى التناول من بعد.
Bu durumda uzaktan el uzatmak / yakalamak manasında olur.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٥٣ الى ٥٤]
[Sebe Suresi (34) : Ayetler 53-54]
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Halbuki daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. (53) Artık daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konulmuştur. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler. (54)”
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ بمحمد ﵊ أو بالعذاب. مِنْ قَبْلُ من قبل ذلك أوان التكليف.
وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ Muhammed'i aleyhisselâm yahut azabı... مِنْ قَبْلُ Bundan önce, mükellefiyet vaktinde.
وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ ويرجمون بالظن ويتكلمون بما لم يظهر لهم في الرسول ﵊ من المطاعن، أو في العذاب من البت على نفيه. مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ من جانب بعيد من أمره، وهو الشبه التي تمحلوها في أمر الرسول ﷺ، أو حال الآخرة كما حكاه من قبل. ولعله تمثيل لحالهم في ذلك بحال من يرمي شيئاً لا يراه من مكان بعيد لا مجال للظن في لحوقه، وقرئ «وَيَقْذِفُونَ» على أن الشيطان يلقي إليهم ويلقنهم ذلك، والعطف على وَقَدْ كَفَرُوا على حكاية الحال الماضية أو على قالوا فيكون تمثيلاً لحالهم بحال القاذف في تحصيل ما ضيعوه من الإِيمان في الدنيا.
وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ Zanna dayanıp atıp tutuyorlar; Resul aleyhisselâm hakkında ileri sürdükleri ithamlar yahut azap hususunda kesin bir dille onu inkâr etmeleri gibi kendilerine açıkça belli olmayan şeyler hakkında konuşuyorlar. مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ İşin hakikatinden uzak bir taraftan; yani Resul sallallâhu aleyhi ve sellem yahut daha önce naklettiği üzere ahiret hali hakkında uydurdukları şüphelerden [hareketle]. Bu ifade, onların bu durumunu, görmediği bir şeye, isabet etmesi zannına dahi yer olmayacak kadar uzak bir yerden atış yapan kimsenin haline benzetme (temsil) olabilir. «وَيَقْذِفُونَ» [meçhul/edilgen kalıbıyla] da okunmuştur; bu takdirde şeytanın bunu onların içine attığı ve telkin ettiği anlamına gelir. Atıf ise geçmiş halin hikaye edilmesi üzere وَقَدْ كَفَرُوا üzerine yahut قالوا üzerine yapılmıştır; bu durumda dünyada zayi ettikleri imanı elde etme hususundaki halleri, [uzaktan] taş atan kimsenin haline benzetilmiş olur.
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ من نفع الإِيمان والنجاة به من النار، وقرأ ابن عامر والكسائي بإشمام الضم للحاء. كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ بأشباههم من كفرة الأمم الدارجة. إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ موقع في الريبة، أو ذي ريبة منقول من المشكك، أو الشك نعت به الشك للمبالغة.
وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ İmanın faydası ve onunla cehennemden kurtulma [arzuları] ile... İbn Âmir ve Kisâî, 'hâ' (ح) harfine zamme işmâmı yaparak okumuşlardır. كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ Gelip geçmiş ümmetlerin kâfirlerinden olan benzerlerine... إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ Şüpheye düşüren yahut şüpheci kimseden [şüphenin kendisine] nakledilmiş şüphe sahibi [anlamında] veya mübalağa amacıyla şekk (şüphe) kelimesinin yine şekk ile nitelendirilmesidir.
عن النبيّ ﷺ «من قرأ سورة سبأ لم يبق رسول ولا نبي إلا كان له يوم القيامة رفيقاً ومصافحاً» .
Hz. Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem [rivayet edildiğine göre]: “Kim Sebe Suresi'ni okursa kıyamet gününde ona yoldaş olmayan ve onunla musafaha etmeyen hiçbir resul ve hiçbir nebi kalmaz.”