الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ دار الإِقامة. مِنْ فَضْلِهِ من إنعامه وتفضله إذ لا واجب عليه. لاَ يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ تعب. وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ كلال، إذ لا تكليف فيها ولا كد، أتبع نفي النصب نفي ما يتبعه مبالغة.
{ الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ } “O ki bizi kalınacak ebedî yurda yerleştirdi”; ikamet yurduna [yerleştirdi]. { مِنْ فَضْلِهِ } “lütfuyla”; O'nun bir nimeti ve ihsanıyla [yerleştirdi], zira O'na hiçbir şey vacip değildir. { لاَ يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ } “Orada bize ne bir yorgunluk dokunur”; meşakkat dokunur. { وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ } “ne de bize bir bıkkınlık ve usanç dokunur”; bitkinlik dokunur; zira orada ne mükellefiyet ne de zahmet vardır. Mübalağa maksadıyla, yorgunluğun nefyinin ardından onun peşi sıra gelen [bitkinliğin] nefyi getirilmiştir.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٦ الى ٣٧]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyetler 36-37]
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لاَ يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لاَ يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ne hüküm verilir ki ölsünler, ne de onların üzerinden cehennem azabı hafifletilir. İşte her nankör kâfiri böyle cezalandırırız. Onlar orada feryat edip bağrışırlar: 'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka, salih bir amel işleyelim!' [Onlara şöyle denir:] 'Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da geldi. O hâlde tadın [azabı]! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur.'”
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لاَ يُقْضى عَلَيْهِمْ لا يحكم عليهم بموت ثان. فَيَمُوتُوا فيتسريحوا، ونصبه بإضمار أن، وقرئ «فيموتون» عطفاً على يُقْضى كقوله: وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ. وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها بل كلما خبت زيد إسعارها. كَذلِكَ مثل ذلك الجزاء. نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ مبالغ في الكفر أو الكفران، وقرأ أبو عمرو «يجزى» على بناء المفعول وإسناده إلى كُلِّ، وقرى «يجازي» .
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لاَ يُقْضى عَلَيْهِمْ } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ne hüküm verilir”; haklarında ikinci bir ölümle hükmolunmaz. { فَيَمُوتُوا } “ki ölsünler”; de rahata kavuşsunlar. [Fiilin] mansub oluşu gizli bir “en” (أن) iledir. Şairin [veya âyetin]: { وَلا يُؤْذَنُ لَهُمْ فَيَعْتَذِرُونَ } sözünde olduğu gibi { يُقْضى } fiiline atfen “feyemûtûne” (فيموتون) şeklinde de okunmuştur. { وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها } “ne de onların üzerinden cehennem azabı hafifletilir”; aksine ateş her söndüğünde alevi artırılır. { كَذلِكَ } “İşte böyle”; bunun gibi bir ceza ile. { نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ } “her nankör kâfiri cezalandırırız”; küfürde veya nankörlükte aşırı giden [herkesi]. Ebû Amr, meçhul bina ile ve “küll” kelimesine isnat ederek “yuczâ” (يجزى) şeklinde okumuştur; “yucâzî” (يجازي) şeklinde de okunmuştur.
وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها يستغيثون يفتعلون من الصراخ وهو الصياح استعمل في الاستغاثة لجهر المستغيث صوته. رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ بإضمار القول وتقييد العمل الصالح بالوصف المذكور للتحسر على ما عملوه من غير الصالح والاعتراف به، والإشعار بأن استخراجهم لتلافيه وأنهم كانوا يحسبون أنه صالح والآن تحقق لهم خلافه. أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ جواب من الله وتوبيخ لهم وما يَتَذَكَّرُ فيه متناول كل عمر يمكن المكلف فيه من التفكر والتذكر، وقيل ما بين العشرين إلى الستين.
{ وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها } “Onlar orada feryat edip bağrışırlar”; yardım isterler; feryat etmek (الصرَاخ) kökünden ifti‘âl babındadır ki bu da çığlık atmaktır, yardım isteyen kimsenin sesini yükseltmesi sebebiyle yardım isteme anlamında kullanılmıştır. { رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ } “'Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan başka, salih bir amel işleyelim!'”; [başında] mukadder bir “kavlen” (söz) bulunur; salih amelin zikredilen sıfatla kayıtlanması, salih olmayan amellerine duydukları hasretten, bunu itiraf etmelerinden, oradan çıkarılmayı bu kusuru telafi etmek için istediklerini belirtmekten ve eskiden salih sandıkları şeyin şimdi aksinin kendilerine kesinleşmiş olduğunu bildirmekten ileri gelir. { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ } “'Öğüt alacak kimsenin öğüt alabileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da geldi'”; Allah'tan bir cevap ve onlara bir azarlamadır. { مَّا يَتَذَكَّرُ فِيهِ } ifadesi, mükellefin düşünüp öğüt alabileceği her ömrü kapsar; yirmi ile altmış yaş arası olduğu da söylenmiştir.
وعنه ﵊ «العمر الذي أعذر الله فيه إلى ابن آدم ستون سنة» .
Ondan aleyhisselâm şöyle rivayet edilmiştir: “Allah'ın Âdemoğluna mazeret bırakmadığı ömür altmış yıldır.”
والعطف على معنى أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ فإنه للتقرير كأنه قال: عمرناكم وجاءكم النذير وهو النبي ﷺ أو الكتاب، وقيل العقل أو الشيب أو موت الأقارب. فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ يدفع العذاب عنهم.
Atıf, { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ } ifadesinin manasınadır; zira o takrir (onaylatma) içindir, sanki şöyle buyurmuştur: “Biz size ömür verdik ve size uyarıcı da geldi.” O da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem yahut Kitaptır; akıl, saç ağarması yahut akrabaların ölümü olduğu da söylenmiştir. { فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ } “O hâlde tadın! Zalimler için hiçbir yardımcı yoktur”; azabı onlardan savacak [hiçbir yardımcı yoktur].
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٨ الى ٣٩]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyetler 38-39]
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Muhakkak ki O, göğüslerin özünü çok iyi bilendir. Yeryüzünde sizi halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere küfürleri, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz; kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz.”
إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ
{ إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir”;
لا يخفى عليه خافية فلا يخفى عليه أحوالهم. إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ
O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz; dolayısıyla onların durumları da O'na gizli kalmaz. { إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ } “Muhakkak ki O, göğüslerin özünü çok iyi bilendir”;
تعليل له لأنه إذا علم مضمرات الصدور وهي أخفى ما يكون كان أعلم بغيرها.
Bunun gerekçesidir; zira göğüslerin gizlediklerini —ki bunlar olabilecek en gizli şeylerdir— bildiğine göre, bunların dışındakileri hayli hayli bilir.
هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ ملقى إليكم مقاليد التصرف فيها، وقيل خلفاً بعد خلف جمع خليفة والخلفاء جمع خليف. فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ جزاء كفره. وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً بيان له، والتكرير للدلالة على أن اقتضاء الكفر لكل واحد من الأمرين مستقل باقتضاء قبحه ووجوب التجنب عنه، والمراد بالمقت وهو أشد البغض مقت الله وبالخسار خسار الآخرة.
{ هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde sizi halifeler kılan O'dur”; yeryüzünde tasarruf etme yetkilerini size bırakandır; [öncekilerin] ardından gelen nesiller [kılmıştır] da denmiştir; halife (خليفة) kelimesinin çoğuludur, hulefâ (الخلفاء) ise halîf (خليف) kelimesinin çoğuludur. { فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ } “Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir”; küfrünün cezası kendisinedir. { وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلَّا مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلَّا خَساراً } “Kâfirlere küfürleri, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz; kâfirlere küfürleri, ziyandan başka bir şey artırmaz”; bunun açıklamasıdır. Tekrar ise, küfrün bu iki husustan her birini gerektirmesinin, onun çirkinliğini ve ondan kaçınmanın zorunluluğunu müstakil olarak gerektirdiğini göstermek içindir. En şiddetli buğuz demek olan “makt” (المقت) ile murat Allah'ın gazabı, hüsran (الخسار) ile murat ise ahiret ziyanıdır.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤٠]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyet 40]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي مَاذَا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü? Bana gösterin, yerden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?' Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaad etmezler.”
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ يعني آلهتهم والإِضافة إليهم لأنهم جعلوهم شركاء لله
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da yalvardığınız ortaklarınızı gördünüz mü?'”; yani ilahlarını [gördünüz mü?]. Onlara izafe edilmesi, onları Allah'a ortak kıldıkları içindir
أو لأنفسهم فيما يملكونه. أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ بدل من أَرَأَيْتُمْ بدل الاشتمال لأنه بمعنى أخبروني كأنه قال: أخبروني عن هؤلاء الشركاء أروني أي جزء من الأرض استبدوا بخلقه. أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أم لهم شركة مع الله في خلق السموات فاستحقوا بذلك شركة في الألوهية ذاتية. أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً ينطق على أنا اتخذناهم شركاء. فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ على حجة من ذلك الكتاب بأن لهم شركة جعلية، ويجوز أن يكون هم للمشركين كقوله: أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً وقرأ نافع وابن عامر ويعقوب وأبو بكر والكسائي على بينات فيكون إيماء إلى أن الشرك خطير لا بد فيه من تعاضد الدلائل. بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً لما نفى أنواع الحجج في ذلك أضرب عنه بذكر ما حملهم عليه وهو تغرير الأسلاف الأخلاف، أو الرؤساء الأتباع بأنهم شفعاء عند الله يشفعون لهم بالتقرب إليه.
yahut sahip oldukları şeylerde kendilerine ortak saydıkları içindir. { أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ } “Bana gösterin, yerden neyi yarattılar?”; { أَرَأَيْتُمْ } ifadesinden bedel-i iştimaldir, zira “bana haber verin” anlamındadır. Sanki şöyle buyurmuştur: “Bana şu ortaklardan haber verin; bana gösterin, yeryüzünün hangi parçasını bizzat kendileri tek başlarına yarattılar?” { أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ } “Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var?”; yoksa göklerin yaratılmasında Allah ile bir ortaklıkları var da bu sebeple zâtî bir ilahlık ortaklığına mı hak kazandılar? { أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً } “Yoksa onlara bir kitap verdik de”; onları ortak edindiğimizi söyleyen [bir kitap]. { فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ } “onlar bundan apaçık bir delil üzerinde midirler?”; sonradan kılınmış bir ortaklıkları olduğuna dair o kitaptan bir delil üzerinde midirler? Zamirin, { أَمْ أَنْزَلْنا عَلَيْهِمْ سُلْطاناً } ayetinde olduğu gibi müşriklere ait olması da caizdir. Nâfi, İbn Âmir, Ya‘kûb, Ebû Bekr ve Kisâî “alâ beyyinâtin” (على بينات) şeklinde [çoğul] okumuşlardır; bu da şirkin tehlikeli olduğuna ve bunda delillerin birbirini desteklemesinin şart olduğuna bir işarettir. { بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلَّا غُرُوراً } “Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmacadan başka bir şey vaad etmezler”; bu husustaki delil çeşitlerini nefiy buyurunca, onları buna sevk eden şeyi zikretmeye yöneldi; bu da öncekilerin sonrakileri, yahut önderlerin tâbilere, bunların Allah katında şefaatçiler olup O'na yakınlaşma vesilesiyle kendilerine şefaat edecekleri vaadiyle aldatmalarıdır.
[سورة فاطر (٣٥) : آية ٤١]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyet 41]
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١)
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١) } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, O'ndan başka hiç kimse onları tutamaz. Muhakkak ki O, halîmdir, çok bağışlayandır.”
إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا كراهة أن تزولا فإن الممكن حال بقائه لا بد له من حافظ، أو يمنعهما أن تزولا لأن الإِمساك منع. وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ ما أمسكهما. مِنْ بَعْدِهِ من بعد الله أو من بعد الزوال، والجملة سادة مسد الجوابين ومن الأولى زائدة والثانية للابتداء. إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً حيث أمسكهما وكانتا جديرتين بأن تهدا هداً كما قال: تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ.
{ إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا } “Şüphesiz Allah, yok olup gitmesinler diye gökleri ve yeri tutmaktadır”; zeval bulmalarını kerih gördüğü için [tutmaktadır]; zira mümkün olan varlık bekası esnasında mutlaka bir koruyucuya muhtaçtır; yahut zeval bulmalarına engel olur, çünkü tutmak (el-İmsâk) menetmektir. { وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ } “Andolsun, eğer onlar yok olup gidecek olsalar, hiç kimse onları tutamaz”; onları tutamaz. { مِنْ بَعْدِهِ } “O'ndan başka”; Allah'tan başka yahut zevalden sonra demektir. Bu cümle iki cevabın yerine geçmiştir; birinci “min” zâit, ikincisi ise ibtidâ içindir. { إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً } “Muhakkak ki O, halîmdir, çok bağışlayandır”; çünkü: { تَكادُ السَّماواتُ يَتَفَطَّرْنَ مِنْهُ وَتَنْشَقُّ الْأَرْضُ } buyurduğu gibi, gökler ve yer yerle bir edilmeye lâyık iken O ikisini tutmuştur.
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٢ الى ٤٣]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyetler 42-43]
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣)
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda olacaklardı. Fakat onlara bir uyarıcı gelince, bu onların ancak uzaklaşmalarını artırdı; yeryüzünde bir büyüklük taslama ve kötü tuzak kurma olarak... Oysa kötü tuzak ancak sahibini kuşatır. Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar? Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; sen Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın.”
وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ. وذلك أن قريشاً لما بلغهم أن أهل الكتاب كذبوا رسلهم قالوا: لعن الله اليهود والنصارى لو أتانا رسول لنكونن أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ، أي من واحدة من الأمم اليهود والنصارى وغيرهم، أو من الأمة التي يقال فيها هي إِحْدَى الْأُمَمِ تفضيلاً لها على غيرها في الهدى والاستقامة. فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ يعني محمداً ﵊. مَّا زادَهُمْ أي النذير أو مجيئه على التسبب. إِلَّا نُفُوراً تباعداً عن الحق.
{ وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ } “Var güçleriyle Allah'a yemin ettiler ki, eğer kendilerine bir uyarıcı gelirse, muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda olacaklardı”. Şöyle ki Kureyş, Ehl-i Kitab'ın peygamberlerini yalanladığını haber alınca: “Allah Yahudilere ve Hıristiyanlara lânet etsin; bize bir peygamber gelseydi muhakkak ümmetlerden birinden daha doğru yolda olurduk” dediler; yani Yahudiler, Hıristiyanlar ve diğerlerinden müteşekkil ümmetlerin herhangi birinden [daha doğru yolda] yahut hidayet ve istikamette başkalarına üstün tutularak “ümmetlerin bir tanesi” diye anılan ümmetten [daha doğru yolda olurduk]. { فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ } “Fakat onlara bir uyarıcı gelince”; yani Muhammed aleyhisselâm. { مَّا زادَهُمْ } “bu onların artırmadı”; yani uyarıcı yahut onun gelişi sebep olma yoluyla [artırmadı]. { إِلَّا نُفُوراً } “ancak uzaklaşmalarını [artırdı]”; haktan uzaklaşmalarını.
اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ بدل من نفوراً أو مفعول له. وَمَكْرَ السَّيِّئِ أصله وإن مكروا المكر السيئ فحذف الموصوف استغناء بوصفه، ثم بدل أن مع الفعل بالمصدر، ثم أضيف. وقرأ حمزة وحده بسكون الهمزة في الوصل. وَلا يَحِيقُ ولا يحيط. الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ وهو الماكر وقد حاق بهم يوم بدر، وقرئ «وَلاَ يَحِيقُ المكر» أي ولا يحيق الله. فَهَلْ يَنْظُرُونَ ينتظرون. إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ سنة الله فيهم بتعذيب مكذبيهم. فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا إذ لا يبدلها بجعله غير التعذيب تعذيباً ولا يحولها بأن ينقله من المكذبين إلى غيرهم، وقوله:
{ اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bir büyüklük taslama”; “nufûran” kelimesinden bedel yahut mef‘ûlün lehdir. { وَمَكْرَ السَّيِّئِ } “ve kötü tuzak kurma [olarak]”; aslı “ve in mekerû'l-mekra's-seyyie” (kötü bir tuzakla tuzak kurduklarında) şeklindedir; mevsuf hazfedilip sıfatıyla yetinilmiş, sonra fiil ile birlikte “en” masdara dönüştürülmüş, ardından da izafet yapılmıştır. Yalnızca Hamza, vasl hâlinde hemzenin sükûnu ile okumuştur. { وَلا يَحِيقُ } “kuşatmaz”; sarıp kuşatmaz. { الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلَّا بِأَهْلِهِ } “Oysa kötü tuzak ancak sahibini [kuşatır]”; o da tuzak kurandır ve nitekim Bedir günü onları kuşatmıştır. “Ve lâ yahîku'l-mekru” şeklinde [nasb ile] de okunmuştur, yani “Allah kötü tuzağı kuşatmaz/isabet ettirmez”. { فَهَلْ يَنْظُرُونَ } “Onlar bekliyorlar mı?”; intizar mı ediyorlar? { إِلَّا سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ } “öncekilerin kanunundan başkasını”; kendilerini yalanlayanları azaplandırmak suretiyle Allah'ın onlardaki sünnetinden başkasını. { فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلًا وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلًا } “Sen Allah'ın sünnetinde asla bir değişiklik bulamazsın; sen Allah'ın sünnetinde asla bir sapma da bulamazsın”; zira O, azap dışındaki bir şeyi azap kılmak suretiyle onu değiştirmez ve onu yalanlayanlardan başkasına aktarmak suretiyle de çevirmez. Ve O'nun şu sözü:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٤ الى ٤٥]
[Sûre-i Fâtır (35) : Âyetler 44-45]
أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤) وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)
{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤) وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥) } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Oysa onlar, kendilerinden daha kuvvetli idiler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, hakkıyla güç yetirendir. Eğer Allah insanları kazandıkları [günahlar] yüzünden hesaba çekip cezalandırsaydı, yerin sırtında hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler. Ecelleri geldiğinde ise şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir.”
أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ استشهاد علم بما يشاهدونه في مسايرهم إلى الشام واليمن والعراق من آثار الماضين. وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ ليسبقه ويفوته. فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً بالأشياء كلها. قَدِيراً عليها.
{ أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?”; Şam'a, Yemen'e ve Irak'a yaptıkları yolculuklarda geçmiş milletlerin kalıntılarından müşahede ettikleri şeylerle ilme şahit getirmedir. { وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ } “Oysa onlar, kendilerinden daha kuvvetli idiler. Allah'ı âciz bırakacak hiçbir şey yoktur”; O'nun önüne geçecek ve O'nu atlatacak [hiçbir şey yoktur]. { فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً } “ne göklerde ne de yerde. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir”; bütün şeyleri bilendir. { قَدِيراً } “hakkıyla güç yetirendir”; onlara güç yetirendir.
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا من المعاصي. مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها ظهر الأرض مِنْ دَابَّةٍ من نسمة تدب عليها بشؤم معاصيهم، وقيل المراد بالدابة الإِنس وحده لقوله: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى هو يوم القيامة. فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً فيجازيهم على أعمالهم.
{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا } “Eğer Allah insanları kazandıkları yüzünden hesaba çekip cezalandırsaydı”; günahlardan [kazandıkları yüzünden]. { مَا تَرَكَ عَلى ظَهْرِها } “sırtında bırakmazdı”; yeryüzünün sırtında. { مِنْ دَابَّةٍ } “hiçbir canlı”; işledikleri günahların uğursuzluğu yüzünden üzerinde yürüyen hiçbir canlı nefis bırakmazdı. { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” buyruğundan dolayı canlı (dâbbe) ile sadece insanların kastedildiği de söylenmiştir; bu da kıyamet günüdür. { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Ecelleri geldiğinde ise şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görendir”; böylece onları amellerine göre cezalandırır.
عن النبي ﷺ «من قرأ سورة الملائكة دعته ثمانية أبواب الجنة: أن أدخل من أي باب شئت» .
Peygamber'den sallallâhu aleyhi ve sellem rivayet edildiğine göre: “Kim Melâike Suresini okursa, cennetin sekiz kapısı onu çağırır ve 'Dilediğin kapıdan gir' der.”