Binûn

(42) Hâ-Mîm Ayn-Sîn-Kâf Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Envârü't-Tenzîl (Beyzâvî Tefsiri) · Kâdî Beyzâvî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ وَالَّذِينَ بما بعده عطف على لِلَّذِينَ آمَنُوا أو مدح منصوب أو مرفوع، وبناء يَغْفِرُونَ على ضميرهم خبراً للدلالة على أنهم الأخصاء بالمغفرة حال الغضب، وقرأ حمزة والكسائي «كبير الإِثم» .

{ وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ } ifadesi ve sonrasındaki [ifadeler], { لِلَّذِينَ آمَنُوا } kavline matuftur veya mensub yahut merfû bir övgüdür. { يَغْفِرُونَ } fiilinin haber yapılarak zamirlerine isnad edilmesi, öfke anında bağışlamanın kendilerine has bir özellik olduğuna delalet etmek içindir. Hamza ve Kisâî «كبير الإِثم» şeklinde okumuşlardır.

وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ نزلت في الأنصار دعاهم رسول الله ﷺ إلى الإِيمان فاستجابوا له. وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ ذو شورى بينهم لا ينفردون برأي حتى يتشاوروا ويجتمعوا عليه، وذلك من فرط تدبرهم وتيقظهم في الأمور، وهي مصدر كالفتيا بمعنى التشاور. وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ في سبيل الله الخير.

{ وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ } ayeti Ensar hakkında indi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onları imana çağırdı, onlar da ona icabet ettiler. { وَأَقامُوا الصَّلاةَ وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ } aralarında danışmaya dayalıdır; birbirleriyle istişare edip üzerinde ittifak etmedikçe tek başlarına bir görüşle karar almazlar; bu da işlerdeki aşırı basiret ve uyanıklıklarındandır. [Şûrâ] kelimesi, fütvâ (fetva) gibi 'istişare etmek' manasında bir masdardır. { وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ } Allah yolunda hayır olarak infak ederler.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٣٩ الى ٤٠]

[Şûrâ Suresi (42): 39-40. Ayetler]

وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠)

{ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ (٣٩) وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ (٤٠) } “Ve onlar, bir haksızlığa ve saldırıya uğradıklarında yardımlaşarak kendilerini savunurlar. Bir kötülüğün cezası, onun gibi bir kötülüktür. Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse, onun mükâfatı Allah’a aittir. Şüphesiz O, zalimleri sevmez.”

وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ على ما جعله الله لهم كراهة التذلل، وهو وصفهم بالشجاعة بعد وصفهم بسائر أمهات الفضائل وهو لا يخالف وصفهم بالغفران، فإنه ينبئ عن عجز المغفور والانتصار عن مقاومة الخصم، والحلم عن العاجز محمود وعن المتغلب مذموم لأنه إجراء وإغراء على البغي، ثم عقب وصفهم بالانتصار للمنع عن التعدي.

{ وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ } zilleti kerih gördükleri için Allah'ın kendilerine meşru kıldığı hak çerçevesinde haklarını alıp kendilerini savunurlar. Bu, diğer tüm temel faziletlerle nitelendirilmelerinden sonra onların cesaretle nitelendirilmesidir; bu durum onların bağışlayıcılıkla nitelendirilmelerine de aykırı değildir; çünkü bağışlamak, affedilen kimsenin acizliğine; intisar (hakkını almak) ise hasma karşı koymaya delalet eder. Aciz olana karşı yumuşak huylu (halim) olmak övgüye değerdir; fakat üstünlük taslayana karşı [böyle olmak] yerilmiştir, zira bu durum haksızlık yapmaya cesaret verir ve kışkırtır. Ardından, haddi aşmayı engellemek için onların intisar (haklarını alma) vasfının peşinden şu hüküm getirilmiştir:

وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها وسمى الثانية سَيِّئَةٍ للازدواج، أو لأنها تسوء من تنزل به. فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ بينه وبين عدوه. فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ عدة مبهمة تدل على عظم الموعود. إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ المبتدئين بالسيئة والمتجاوزين في الانتقام.

{ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها } İkincisini de söz dizimi uyumu (izdivâc) sebebiyle yahut başına gelen kimseyi üzdüğü için "seyyie" (kötülük) olarak adlandırdı. { فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ } kendisiyle düşmanı arasını düzeltirse. { فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ } vadedilen mükâfatın büyüklüğünü gösteren müphem bir vaaddir. { إِنَّهُ لاَ يُحِبُّ الظَّالِمِينَ } kötülüğü ilk başlatanları ve intikamda haddi aşanları.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤١ الى ٤٢]

[Şûrâ Suresi (42): 41-42. Ayetler]

وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢)

{ وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ (٤١) إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ (٤٢) } “Haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alan kimselere gelince, işte onların aleyhine [kınama veya ceza için] bir yol yoktur. Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenler ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlar aleyhinedir. İşte onlar için elem verici bir azap vardır.”

وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ بعد ما ظلم، وقد قرئ به. فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ بالمعاتبة والمعاقبة.

{ وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ } haksızlığa uğradıktan sonra; nitekim [meçhul sîgasıyla] da okunmuştur. { فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ } kınama ve cezalandırma yoluyla [bir sorumluluk yoktur].

إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ يبتدئونهم بالإِضرار ويطلبون ما لا يستحقونه تجبراً عليهم.

{ إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ } onlara ilk olarak zarar vermeye başlayan ve büyüklük taslayarak hak etmedikleri şeyleri talep eden kimselerdir.

وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ على ظلمهم وبغيهم.

{ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أُولئِكَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ } zulüm ve taşkınlıkları sebebiyle.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٣ الى ٤٤]

[Şûrâ Suresi (42): 43-44. Ayetler]

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤)

{ وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ (٤٣) وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) } “Her kim de sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, azmedilmeye değer işlerdendir. Allah kimi saptırırsa, artık bundan sonra onun hiçbir velisi (koruyucusu) yoktur. Zalimlerin azabı gördüklerinde: 'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini görürsün.”

وَلَمَنْ صَبَرَ على الأذى. وَغَفَرَ ولم ينتصر. إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ أي إن ذلك منه فحذف كما حذف في قولهم: السمن منوان بدرهم، للعلم به.

{ وَلَمَنْ صَبَرَ } eziyete [sabrederse]. { وَغَفَرَ } ve hakkını almayıp bağışlarsa. { إِنَّ ذلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } yani şüphesiz bu onun tarafından [yapılan azimli bir iştir]; nitekim bilindiği için, onların "السمن منوان بدرهم" (Yağın iki menni bir dirhemedir) sözünde hazfedildiği gibi [burada da] hazfedilmiştir.

وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ من ناصر يتولاه من بعد خذلان الله إياه. وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ حين يرونه فذكر بلفظ الماضي تحقيقاً. يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ هل إلى رجعة إلى

{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ } Allah'ın onu yardımsız bırakmasından sonra onu dost edinecek hiçbir yardımcı yoktur. { وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } onu gördükleri zaman; gerçekleşmesi kesin olduğu için mazi lafzıyla zikredilmiştir. { يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ } geri dönüşe bir yol var mı,

الدنيا.

dünyaya.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٥ الى ٤٦]

[Şûrâ Suresi (42): 45-46. Ayetler]

وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦)

{ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) } “Onların, zilletten boyun bükmüş halde gizli gizli (göz ucuyla) bakarak ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler de şöyle der: 'Gerçekten hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde hem kendilerini hem de ailelerini hüsrana uğratanlardır.' Dikkat edin, zalimler sürekli bir azap içindedirler. Onların Allah’tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa, artık onun için hiçbir yol yoktur.”

وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها على النار، ويدل عليه الْعَذابَ. خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ متذللين متقاصرين مما يلحقهم من الذل. يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ أي يبتدئ نظرهم إلى النار من تحريك لأجفانهم ضعيف كالمصبور ينظر إلى السيف. وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ بالتعريض للعذاب المخلد. يَوْمَ الْقِيامَةِ ظرف ل خَسِرُوا والقول في الدنيا، أو لقال أي يقولون إذا رأوهم على تلك الحال. أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ تمام كلامهم أو تصديق من الله لهم.

{ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها } ateşe [sunulduklarını]; buna { الْعَذابَ } lafzı delalet etmektedir. { خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ } kendilerine dokunan zilletten dolayı boyun eğmiş ve küçülmüş vaziyette. { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } yani ateşe bakışları, kılıca bakan ölüm mahkûmu gibi göz kapaklarını zayıfça hareket ettirmelerinden başlar. { وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ } ebedî azaba maruz kalmak suretiyle. { يَوْمَ الْقِيامَةِ } [ifadesi], { خَسِرُوا } fiilinin zarfıdır ve bu söz dünyada söylenmiştir; yahut [kıyamet günü] onları bu halde gördüklerinde söyleyecekleri anlamına gelmek üzere "kāle" fiilinin zarfıdır. { أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ } onların sözlerinin tamamıdır veya Allah tarafından onları tasdiktir.

وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ إلى الهدى أو النجاة.

{ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ } hidayete veya kurtuluşa [ulaşacak bir yol].

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٧ الى ٤٨]

[Şûrâ Suresi (42): 47-48. Ayetler]

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨)

{ اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨) } “Allah tarafından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun. O gün sizin için sığınacak hiçbir yer yoktur ve [günahlarınızı] inkâr etmeye de imkânınız yoktur. Eğer yüz çevirirlerse, biz seni onların üzerine bir bekçi olarak göndermedik. Sana düşen ancak tebliğdir. Doğrusu biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımızda ona sevinir; ama ellerinin yapıp önden gönderdiği şeyler sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse, o zaman insan pek nankördür!”

اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ لا يرده الله بعد ما حكم به ومِنْ صلة ل مَرَدَّ. وقيل صلة يَأْتِيَ أي من قبل أن يأتى يوم من الله لا يمكن رده. مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ مفر.

{ اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لاَّ مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ } hükmettikten sonra Allah onu geri çevirmez; { مِنَ } harf-i cerri { مَرَدَّ } lafzına taalluk etmektedir. { يَأْتِيَ } lafzına taalluk ettiği de söylenmiştir; yani Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce demektir. { مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ } sığınacak bir yer [yoktur].

يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ إنكار لما اقترفتموه لأنه مدون في صحائف أعمالكم تشهد عليه ألسنتكم وجوارحكم.

{ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ } işlediklerinizi inkâr etme imkânınız yoktur; çünkü o ameller amel defterlerinizde yazılıdır, dilleriniz ve uzuvlarınız da aleyhine şahitlik eder.

فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً رقيباً أو محاسباً. إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ وقد بلغت. وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها أراد بالإِنسان الجنس لقوله: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ بليغ الكفران ينسى النعمة رأساً ويذكر البلية ويعظمها ولا يتأمل سببها، وهذا وإن اختص بالمجرمين جاز إسناده إلى الجنس لغلبتهم واندراجهم فيه. وتصدير الشرطية الأولى ب إِذا والثانية ب إِنْ لأن أذاقة النعمة محققة من حيث أنها عادة مقتضاة بالذات بخلاف إصابة البلية، وإقامة علة الجزاء مقامه ووضع الظاهر موضع المضمر في الثانية للدلالة على أن هذا الجنس موسوم بكفران النعمة.

{ فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً } bir gözetleyici veya bir hesap sorucu olarak. { إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ } sen de tebliğ ettin. { وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها } { وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ } buyruğundan dolayı insan ile cinsi kastetmiştir. [Kefûr], aşırı derecede nankör demektir; nimeti tamamen unutur, musibeti hatırlar ve onu büyütür, onun sebebini ise hiç düşünmez. Bu durum günahkârlara mahsus olsa da, onların çoğunlukta olması ve cinsin içine dâhil bulunmaları sebebiyle cinsin tamamına isnad edilmesi caiz görülmüştür. Birinci şart cümlesinin { إِذا }, ikincisinin ise { إِنْ } ile başlatılması; nimetin tattırılmasının, bizzat iktiza eden bir adet olması hasebiyle kesin; musibetin isabet etmesinin ise böyle olmamasındandır. İkincisinde cezanın illetinin cezanın yerine konulması ve zamir yerine zahir ismin getirilmesi, bu cinsin nimet nankörlüğüyle damgalandığını göstermek içindir.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٩ الى ٥٠]

[Şûrâ Suresi (42): 49-50. Ayetler]

لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠)

{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ ما يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) } “Göklerin ve yerin mülkü Allah’ındır. O, dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. Yahut onları hem erkekler hem kızlar olarak çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.”

لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ فله أن يقسم النعمة والبلية كيف يشاء. يَخْلُقُ مَا يَشاءُ من غير لزوم ومجال اعتراض. يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ.

{ لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } nimeti ve musibeti dilediği gibi taksim etmek O'na aittir. { يَخْلُقُ مَا يَشاءُ } hiçbir zorunluluk ve itiraz yeri olmaksızın. { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ }

أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً بدل من يَخْلُقُ بدل البعض، والمعنى يجعل أحوال العباد في الأولاد مختلفة على مقتضى المشيئة فيهب لبعض إما صنفاً واحداً مِّن ذَكَرٍ أَوْ أنثى أو الصنفين جميعاً ويعقم آخرين، ولعل تقديم الإِناث لأنها أكثر لتكثير النسل، أو لأن مساق الآية للدلالة على أن الواقع ما يتعلق به مشيئة الله لا مشيئة الإِنسان والإِناث كذلك، أو لأن الكلام في البلاء والعرب تعدهن بلاء، أو لتطييب قلوب آبائهن أو للمحافظة على الفواصل ولذلك عرف الذكور، أو لجبر التأخير وتغيير العاطف في

{ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } [ifadesi], { يَخْلُقُ } fiilinden bedel-i ba'zdır. Anlamı şudur: Kulların çocuk konusundaki hallerini meşietinin gereğine göre farklı kılar; böylece kimine sadece erkek yahut sadece kız olmak üzere tek bir cins bağışlar, kimine her iki cinsi birden verir, diğerlerini de kısır bırakır. Dişilerin öne geçirilmesi, belki de neslin çoğalması için daha çok olmalarından dolayıdır; yahut ayetin sevk ediliş gayesinin, vuku bulan şeyin insanın meşietine değil Allah'ın meşietine bağlı olduğunu göstermek olmasındandır ve dişiler de bu durumdadır; yahut söz imtihan/bela hakkında olduğu ve Araplar da kız çocuklarını bir dert saydıkları içindir; yahut babalarının gönlünü hoş etmek içindir; yahut ayet sonlarının uyumunu (fâsıla) korumak içindir, bu yüzden erkekler marife getirilmiştir; yahut sonraya bırakılmayı telafi etmek ve

الثالث لأنه قسيم المشترك بين القسمين، ولم يحتج إليه الرابع لإفصاحه بأنه قسيم المشترك بين الأقسام المتقدمة. إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ فيفعل ما يفعل بحكمة واختيار.

üçüncüde atıf harfini değiştirmek içindir; çünkü o, iki kısım arasındaki müşterek olanın mukabilidir; dördüncü ise önceki kısımlar arasında müşterek olanın mukabili olduğunu açıkça gösterdiği için buna ihtiyaç duymamıştır. { إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ } dolayısıyla ne yaparsa hikmet ve ihtiyar (özgür irade) ile yapar.

[سورة الشورى (٤٢) : آية ٥١]

[Şûrâ Suresi (42): 51. Ayet]

وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١)

{ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ ما يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) } “Allah’ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından veya bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O, pek yücedir, hüküm ve hikmet sahibidir.”

وَما كانَ لِبَشَرٍ وما صح له. أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً كلاماً خفياً يدرك لأنه بسرعة تمثيل ليس في ذاته مركباً من حروف مقطعة تتوقف على تموجات متعاقبة، وهو ما يعم المشافه به كما روي في حديث المعراج، وما وعد به في حديث الرؤية والمهتف به كما اتفق لموسى في طوى والطور، ولكن عطف قوله:

{ وَما كانَ لِبَشَرٍ } hiçbir insan için olmamış ve mümkün olmamıştır: { أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً } süratli bir temsil suretiyle idrak edilen gizli bir kelam olarak [konuşması müstesna]; zâtı itibarıyla peş peşe gelen dalgalanmalara bağlı ayrık harflerden mürekkep değildir. Bu, Miraç hadisinde rivayet edildiği gibi doğrudan yüz yüze konuşmayı, rü'yet (Allah'ı görme) hadisinde vadedileni ve Tuva ile Tûr'da Mûsâ'nın başına geldiği gibi hitap edileni kapsar; ancak şu sözün:

أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ عليه يخصه بالأول فالآية دليل على جواز الرؤية لا على امتناعها. وقيل المراد به الإِلهام والإِلقاء في الروع أو الوحي المنزل به الملك إلى الرسل فيكون المراد بقوله: أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ أو يرسل إليه نبياً فيبلغ وحيه كما أمره، وعلى الأول المراد بالرسول الملك الموحي إلى الرسل، ووحياً بما عطف عليه منتصب بالمصدر لأن مِنْ وَراءِ حِجابٍ صفة كلام محذوف والإِرسال نوع من الكلام، ويجوز أن يكون وحياً ويرسل مصدرين ومِنْ وَراءِ حِجابٍ ظرفاً وقعت أحوالاً، وقرأ نافع أَوْ يُرْسِلَ برفع اللام. إِنَّهُ عَلِيٌّ عن صفات المخلوقين. حَكِيمٌ يفعل ما تقتضيه حكمته فيكلم تارة بوسط، وتارة بغير وسط إما عياناً وإما من وراء حجاب.

{ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } ona atfedilmesi onu birinciye tahsis eder; dolayısıyla bu ayet rü'yetin imtinasına değil, cevazına delildir. [Vahiyden] maksadın ilham ve kalbe doğurma olduğu veya meleğin peygamberlere indirdiği vahiy olduğu da söylenmiştir; bu takdirde { أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ } kavlinden maksat: Yahut ona bir peygamber gönderir de emrettiği gibi vahyini tebliğ eder manasında olur. Birinci görüşe göre ise elçiden maksat, peygamberlere vahiy getiren melektir. "Vahyen" ve ona matuf olanlar mef'ûl-i mutlak olarak mansubdur; zira { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } mahzuf bir "kelâm"ın sıfatıdır ve elçi göndermek de kelamın bir türüdür. "Vahyen" ve "yursile"nin masdar olması, { مِنْ وَراءِ حِجابٍ } ifadesinin ise hal konumunda zarf olması da caizdir. Nâfi‘ { أَوْ يُرْسِلَ } ifadesini lâm harfinin ref'iyle [yursilu şeklinde] okumuştur. { إِنَّهُ عَلِيٌّ } yaratılmışların sıfatlarından yücedir. { حَكِيمٌ } hikmetinin gerektirdiğini yapar; böylece bazen bir vasıta ile bazen de vasıtasız olarak ya bizzat görerek ya da perde arkasından konuşur.

[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٥٢ الى ٥٣]

[Şûrâ Suresi (42): 52-53. Ayetler]

وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)

{ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣) } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu, kullarımızdan dilediğimizi kendisiyle hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletiyorsun; göklerde ve yerde ne varsa hepsi kendisine ait olan Allah’ın yoluna. Dikkat edin, bütün işler sonunda Allah’a döner.”

وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا يعني ما أوحي إليه، وسماه روحاً لأن القلوب تحيا به، وقيل جبريل والمعنى أرسلناه إليك بالوحي. مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ أي قبل الوحي، وهو دليل على أنه لم يكن متعبداً قبل النبوة بشرع. وقيل المراد هو الإِيمان بما لا طريق إليه إلا السمع. وَلكِنْ جَعَلْناهُ أي الروح أو الكتاب أو الإِيمان. نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا بالتوفيق للقبول والنظر فيه.

{ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } yani ona vahyedilen şeyi kastetmektedir; kalpler onunla hayat bulduğu için onu ruh olarak adlandırdı. Cebrail olduğu da söylenmiştir; bu durumda anlam: 'Onu sana vahiy ile gönderdik' demektir. { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } yani vahiyden önce; bu da peygamberlikten önce onun bir şeriat ile ibadet etmekle mükellef olmadığına delildir. Maksadın, vahiy/nakil (sem') yolu dışında bilinmesine imkân olmayan şeylere iman olduğu da söylenmiştir. { وَلكِنْ جَعَلْناهُ } yani o ruhu, Kitab'ı veya imanı. { نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا } onu kabul etmeye ve üzerinde düşünmeye muvaffak kılmak suretiyle.

وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ هو الإسلام، وقرئ «لَتَهْدِى» أي ليهديك الله.

{ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } o İslam'dır; «لَتَهْدِى» şeklinde de okunmuştur ki Allah seni hidayete erdirsin demektir.

صِراطِ اللَّهِ بدل من الأول. الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ خلقاً وملكاً. أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ بارتفاع الوسائط والتعلقات، وفيه وعد ووعيد للمطيعين والمجرمين.

{ صِراطِ اللَّهِ } birincisinden bedeldir. { الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } yaratılış ve mülkiyet bakımından. { أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ } aradaki vasıtaların ve ilgilerin ortadan kalkmasıyla; bunda itaatkârlar için bir vaad, günahkârlar için bir tehdit vardır.

عن النبي ﷺ «من قرأ حم عسق كان ممن تصلي عليه الملائكة ويستغفرون له ويسترحمون له» .

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [rivayet edildiğine göre]: «Kim Hâ-mîm Ayn-Sîn-Kāf'ı okursa, meleklerin kendisine salat ettiği, bağışlanmasını ve rahmete ermesini dilediği kimselerden olur.»