ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ كان أصله يُصَبُّ مِن فَوْقِ رُؤُوسَهُمْ الحميم فقيل يُصَبُّ مِن فَوْقَ رُؤُوسَهُمْ عَذابِ هو الْحَمِيمِ للمبالغة، ثم أضيف ال عَذابِ إلى الْحَمِيمِ للتخفيف وزيد من للدلالة على أن المصبوب بعض هذا النوع.
{ثُمَّ صُبُّوا فَوْقَ رَأْسِهِ مِنْ عَذابِ الْحَمِيمِ} bunun aslı, "başlarının üzerinden kaynar su dökülür" şeklinde idi. Mübalağa için "başlarının üzerinden kaynar su olan azap dökülür" dendi; sonra hafifletmek amacıyla {عَذابِ} kelimesi {الْحَمِيمِ} kelimesine izafe edildi ve dökülen şeyin bu türden bir cüz olduğuna delalet etmesi için de {مِنْ} harf-i cerri eklendi.
ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ أي وقولوا له ذلك استهزاء به وتقريعا على ما كان يزعمه، وقرأ الكسائي إِنَّكَ بالفتح أي ذق لأنك أو عَذابِ إِنَّكَ.
{ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ} Yani onunla alay etmek ve iddia ettiği şeyden ötürü onu azarlamak amacıyla ona böyle söyleyin. Kisâî {إِنَّكَ} kelimesini fetha ile [«أَنَّكَ» şeklinde] okumuştur; yani 'çünkü sen...' yahut '...olduğun için bu azabı [tat]' demektir.
إِنَّ هَذَا إن هذا. العذاب. مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ تشكون وتمارون فيه.
{إِنَّ هَذَا} Şüphesiz bu azap, {مَا كُنْتُمْ بِهِ تَمْتَرُونَ} hakkında şüpheye düştüğünüz ve tartıştığınız şeydir.
[سورة الدخان (٤٤) : الآيات ٥١ الى ٥٧]
[Duhân Suresi (44), 51-57. Ayetler]
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣) كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥)
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ أَمِينٍ (٥١) فِي جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ (٥٢) يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ مُتَقابِلِينَ (٥٣) كَذلِكَ وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ (٥٤) يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ آمِنِينَ (٥٥)} “Şüphesiz takva sahipleri güvenli bir makamdadırlar; (51) Bahçelerde ve pınarlardadırlar. (52) İnce ipekten ve parlak atlastan giyerler; karşı karşıyadırlar. (53) İşte böyledir; ayrıca onları iri gözlü hurilerle evlendirmişizdir. (54) Orada güven içinde her türlü meyveden isterler. (55)”
لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧)
{لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلاَّ الْمَوْتَةَ الْأُولى وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ (٥٦) فَضْلاً مِنْ رَبِّكَ ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ (٥٧)} “Orada ilk ölümden başka ölüm tatmazlar. [Rabbin] onları cehennem azabından korumuştur; (56) Rabbinden bir lütuf olarak. İşte büyük kurtuluş budur. (57)”
إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ في موضع إقامة، وقرأ نافع وابن عامر بضم الميم أَمِينٍ يأمن صاحبه عن الآفة والانتقال.
{إِنَّ الْمُتَّقِينَ فِي مَقامٍ} bir ikamet yerindedirler. Nâfi ve İbn Âmir mîm'in dammesiyle [«مُقَامٍ» şeklinde] okumuşlardır. {أَمِينٍ} sahibinin afetten ve oradan ayrılmaktan yana güvende olduğu [bir makamdadırlar].
جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ
{جَنَّاتٍ وَعُيُونٍ} [Cennetler ve pınarlar içindedirler].
بدل من مقام جيء به للدلالة على نزاهته، واشتماله على ما يستلذ به من المآكل والمشارب.
Makam kelimesinden bedeldir; onun nezihliğine ve lezzet alınan yiyecek ve içecekleri ihtiva ettiğine delalet etmesi için getirilmiştir.
يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ خبر ثان أو حال من الضمير في الجار أو استئناف، والسندس ما رَقَّ من الحرير والاستبرق ما غلظ منه معرب استبره، أو مشتق من البراقة. مُتَقابِلِينَ في مجالسهم ليستأنس بعضهم ببعض. كَذلِكَ الأمر كذلك أو آتيناهم مثل ذلك. وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ قرناهم بهن ولذلك عدي بالباء، والحوراء البيضاء والعيناء عظيمة العينين، واختلف في أنهن نساء الدنيا أو غيرها.
{يَلْبَسُونَ مِنْ سُندُسٍ وَإِسْتَبْرَقٍ} ikinci haberdir yahut car mecrdaki zamirden haldir ya da istînâftır. Sündüs (سندس), ipeğin ince olanıdır. İstebrak (إستبرق) ise ipeğin kalın olanıdır; Arapçalaştırılmış «istebreh» kelimesidir yahut berîk (parıltı) kökünden türemiştir. {مُتَقابِلِينَ} birbirleriyle ünsiyet kurmaları için meclislerinde karşılıklı otururlar. {كَذلِكَ} durum böyledir yahut onlara bunun bir benzerini verdik. {وَزَوَّجْناهُمْ بِحُورٍ عِينٍ} onları bunlarla eşleştirdik, bu yüzden bâ harf-i cerri ile geçişli kılınmıştır. Havrâ (حوراء) beyaz tenli, Aynâ (عيناء) ise iri gözlü kadındır. Bunların dünya kadınları mı yoksa başkaları mı olduğu konusunda ihtilaf edilmiştir.
يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ يطلبون ويأمرون بإحضار ما يشتهون من الفواكه لا يتخصص شيء منها بمكان ولا بزمان. آمِنِينَ من الضرر.
{يَدْعُونَ فِيها بِكُلِّ فاكِهَةٍ} arzuladıkları meyveleri isterler ve getirilmesini emrederler; bunlardan hiçbiri bir mekâna yahut zamana tahsis edilmez. {آمِنِينَ} zarardan emindirler.
لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى بل يحيون فيها دائماً، والاستثناء منقطع أو متصل والضمير للآخرة والْمَوْتَ أول أحوالها، أو الجنة والمؤمن يشارفها بالموت ويشاهدها عنده فكأنه فيها، أو الإِستثناء للمبالغة في تعميم النفي وامتناع الْمَوْتَ فكأنه قال: لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إلا إذا أمكن ذوق الموتة الأولى في المستقبل. وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ وقرئ «ووقاهم» على المبالغة.
{لاَ يَذُوقُونَ فِيهَا الْمَوْتَ إِلَّا الْمَوْتَةَ الْأُولى} bilakis orada ebediyen yaşarlar. İstisna munkatı'dır veya muttasıldır ve zamir ahirete aittir, ölüm de onun ilk hallerindendir. Yahut [zamir] cennete aittir; mümin ölümle cennetin eşiğine gelir ve ölüm anında onu görür, bu sebeple sanki cennetin içindeymiş gibidir. Veyahut istisna, nefyi genelleştirmede ve ölümün imkânsızlığını vurgulamada mübalağa içindir; sanki şöyle demiştir: 'Gelecekte ilk ölümü tatmak mümkün olmadıkça, orada ölüm tatmazlar.' {وَوَقاهُمْ عَذابَ الْجَحِيمِ} mübalağa ifade etmek üzere şedde ile «ووقّاهم» şeklinde de okunmuştur.
فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ أي أعطوا كل ذلك عطاء وتفضلاً منه. وقرئ بالرفع أي ذلك فضل. ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ لأنه خلاص عن المكاره وفوز بالمطالب.
{فَضْلًا مِنْ رَبِّكَ} Yani bütün bunlar kendilerine O'ndan bir ihsan ve lütuf olarak verildi. Ref ile [«فَضْلٌ» şeklinde] de okunmuştur; yani 'işte bu bir lütuftur' demektir. {ذلِكَ هُوَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ} Zira bu, hoşa gitmeyen şeylerden kurtulmak ve arzulanan şeylere kavuşmaktır.
[سورة الدخان (٤٤) : الآيات ٥٨ الى ٥٩]
[Duhân Suresi (44), 58-59. Ayetler]
فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)
{فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ (٥٨) فَارْتَقِبْ إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ (٥٩)} “Öğüt alıp düşünsünler diye biz onu senin dilinle kolaylaştırdık. (58) Artık bekle; şüphesiz onlar da beklemektedirler. (59)”
فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ سهلناه حيث أنزلناه بلغتك وهو فذلكة السورة. لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ لعلهم يفهمونه فيتذكرون به ما لم يتذكروا.
{فَإِنَّما يَسَّرْناهُ بِلِسانِكَ} Onu senin dilinle indirmek suretiyle kolaylaştırdık; bu, surenin hülasasıdır. {لَعَلَّهُمْ يَتَذَكَّرُونَ} ola ki onu anlayıp daha önce düşünmedikleri şeyleri onunla düşünüp öğüt alırlar.
فَارْتَقِبْ فانتظر ما يحل بهم. إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ منتظرون ما يحل بك.
{فَارْتَقِبْ} başlarına gelecekleri gözetle/bekle. {إِنَّهُمْ مُرْتَقِبُونَ} onlar da senin başına gelecekleri gözetlemektedirler/beklemektedirler.
عن النبي ﷺ «من قرأ حم الدخان ليلة جمعة أصبح مغفوراً له» .
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den [şöyle rivayet edilmiştir]: “Kim cuma gecesi Hâ-mîm ed-Duhân'ı okursa bağışlanmış olarak sabaha erer.”