١، ٢] ،
1-2] “Kuluna Kitab'ı indiren ve onda hiçbir eğrilik kılmayan Allah'a hamdolsun; dosdoğru [bir Kitap kıldı].”
أَيْ لَمْ يَجْعَلْ فِيهِ نَقْصَ الْبَاطِلِ وَالْخَطَأِ، فَالْقَيِّمَةُ مُبَالَغَةٌ فِي الْقَائِمِ مِثْلَ السَّيِّدِ للسائد وَالْمَيِّت للمائت.
Yani onda batıl ve hata noksanlığı kılmamıştır. «Kayyime» (الْقَيِّمَةُ), tıpkı sâid (önderlik eden) için «seyyid», mâit (ölen) için «meyyit» kelimelerinde olduğu gibi «kâim» kelimesinin mübalağasıdır.
وَتَأْنِيثُ الْوَصْفِ لِاعْتِبَارِ كَوْنِهِ وَصفا لجمع.
Sıfatın müennes kılınması, onun bir çoğulun sıfatı olması itibarıyladır.
[سُورَة الْبَيِّنَة (٩٨) : آيَة ٤]
[Beyyine Suresi (98), Âyet 4]
وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ (٤)
{ وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلاَّ مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } “Kitap verilenler, ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler.” (4)
ارْتِقَاءً فِي الْإِبْطَالِ وَهُوَ إِبْطَالٌ ثَانٍ لِدَعْوَاهُمْ بِطَرِيقِ النَّقْضِ الْجَدَلِيِّ الْمُسَمَّى بِالْمُعَارَضَةِ وَهُوَ تَسْلِيمُ الدَّلِيلِ وَالِاسْتِدْلَالِ لِمَا يُنَافِي ثُبُوتَ الْمَدْلُولِ، وَهَذَا إِبْطَالٌ خَاصٌّ بِأَهْلِ الْكِتَابِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَلِذَلِكَ أَظْهَرَ فَاعِلَ تَفَرَّقَ وَلَمْ يَقُلْ: وَمَا تَفَرَّقُوا إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ، إِذْ لَوْ أَضْمَرَ لَتُوُهِّمَتْ إِرَادَةُ الْمُشْرِكِينَ مِنْ جُمْلَةِ مَعَادِ الضَّمِيرِ، بَعْدَ أَنْ أَبْطَلَ زَعْمَهُمْ بِقَوْلِهِ: رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً [الْبَيِّنَة: ٢] ارْتَقَى إِلَى إِبْطَالِ مَزَاعِمِهِمْ إِبْطَالًا مَشُوبًا بِالتَّكْذِيبِ وَبِشَهَادَةِ مَا حَصَلَ فِي الْأَزْمَانِ الْمَاضِيَةِ.
[Bu ayet,] [onların iddialarını] iptal etmede (çürütmede) bir derece daha yukarı çıkıştır. Bu, onların iddialarının «muâraza» adı verilen cedelî nakz (karşı kanıtlama) yöntemiyle ikinci kez çürütülmesidir. Bu yöntem, delili kabul edip medlûlün (savunulan hükmün) sabit olmasını engelleyen bir hususa delil getirmektir. Bu, Ehl-i Kitap'a —Yahudi ve Hristiyanlara— has bir iptaldir. Bu sebeple { تَفَرَّقَ } (ayrılığa düştü) fiilinin failini açık isim olarak getirmiş ve «kendilerine beyyine geldikten sonra ayrılığa düşmediler» (وَمَا تَفَرَّقُوا) dememiştir; zira zamir olarak getirseydi, zamirin döndüğü yere müşriklerin de dahil edilmek istendiği zannedilirdi. Yüce Allah, { رَسُولٌ مِنَ اللَّهِ يَتْلُوا صُحُفاً مُطَهَّرَةً } [el-Beyyine: 2] “Allah katından tertemiz sahifeler okuyan bir elçidir” buyruğu ile onların iddialarını çürüttükten sonra, geçmiş zamanlarda vuku bulan hadiselerin şahitliği ve yalanlama ile harmanlanmış bir çürütmeyle onların iddialarını iptal etme derecesine yükselmiştir.
فَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَاطِفَةً إِبْطَالًا عَلَى إِبْطَالٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ وَاوَ الْحَالِ.
Bu durumda vav harfinin (وَ), bir iptali diğer bir iptale bağlayan atıf vavı olması caiz olduğu gibi, hal vavı olması da caizdir.
وَالْمَعْنَى: كَيْفَ يَزْعُمُونَ أَنَّ تَمَسُّكَهُمْ بِمَا هُمْ عَلَيْهِ من الدَّين مغيّا بِوَقْتِ أَنْ تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ وَالْحَالُ أَنَّهُمْ جَاءَتْهُمْ بَيِّنَةٌ مِنْ قَبْلِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ وَهِيَ بَيِّنَةُ عِيسَى ﵇ فَتَفَرَّقُوا فِي الْإِيمَانِ بِهِ فَنَشَأَ مِنْ تَفَرُّقِهِمْ حُدُوثُ مِلَّتَيْنِ الْيَهُودِيَّةِ وَالنَّصْرَانِيَّةِ.
Mana şudur: Kendilerine beyyine gelene kadar bulundukları dine bağlılıklarının süreceğini nasıl iddia ederler? Oysa İslam'ın zuhurundan önce kendilerine bir beyyine (açık delil) gelmişti; o da İsa'nın (aleyhisselâm) beyyinesiydi; fakat ona iman etme hususunda ayrılığa düştüler ve bu ayrılıklarından ötürü iki ayrı din, yani Yahudilik ve Hristiyanlık ortaya çıktı.
وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْبَيِّنَةِ الثَّانِيَةِ مَجِيءُ عِيسَى ﵇ فَإِنَّ اللَّهَ أَرْسَلَهُ كَمَا وَعَدَهُمْ أَنْبِيَاؤُهُمْ أَمْثَالَ إِلْيَاسَ وَالْيَسَعَ وَأَشْعِيَاءَ. وَقَدْ أَجْمَعَ الْيَهُودُ عَلَى النَّبِيءِ الْمَوْعُودِ بِهِ تَجْدِيدُ الدِّينِ الْحَقِّ وَكَانُوا مُنْتَظِرِينَ الْمُخَلِّصَ، فَلَمَّا جَاءَهُمْ عِيسَى كَذَّبُوهُ، أَيْ فَلَا يَطْمَعُ فِي صِدْقِهِمْ فِيمَا زَعَمُوا مِنِ انْتِظَارِ الْبَيِّنَةِ بَعْدَ عِيسَى وَهُمْ قَدْ كَذَّبُوا بِبَيِّنَةِ عِيسَى، فَتَبَيَّنَ أَنَّ الْجُحُودَ وَالْعِنَادَ شَنْشَنَةٌ فِيهِمْ مَعْرُوفَةٌ.
Bu ikinci beyyineden murat, İsa'nın (aleyhisselâm) gelişidir; nitekim İlyas, Elyesa ve İşaya gibi peygamberlerinin kendilerine vaat ettiği üzere Allah onu göndermiştir. Yahudiler, hak dini yenileyeceği vaat edilen peygamber üzerinde ittifak etmişlerdi ve kurtarıcıyı bekliyorlardı; fakat İsa kendilerine gelince onu yalanladılar. Yani İsa'nın beyyinesini yalanlamışken, İsa'dan sonra beyyine bekledikleri yönündeki iddialarında samimi olduklarına güvenilmez (ümit beslenmez). Böylece inkar ve inadın onlarda bilinen bir tabiat (şeneşen) olduğu açığa çıkmıştır.
وَالْمُرَادُ بالتفرق: تفرق بني إِسْرَائِيلَ بَيْنَ مُكَذِّبٍ لِعِيسَى وَمُؤْمِنٍ بِهِ وَمَا آمَنَ بِهِ إِلَّا نَفَرٌ قَلِيلٌ مِنَ الْيَهُودِ.
Ayrılıktan (teferruk) murat: İsrailoğullarının, İsa'yı yalanlayanlar ve ona inananlar olarak bölünmesidir; Yahudilerden pek az bir topluluk müstesna, ona iman etmediler.
وَجُعِلَ التَّفَرُّقُ كِنَايَةً عَنْ إِنْكَارِ الْبَيِّنَةِ لِأَنَّ تَفَرُّقَهُمْ كَانَ اخْتِلَافًا فِي تَصْدِيقِ بَيِّنَةِ عِيسَى ﵇، فَاسْتُعْمِلَ التَّفَرُّقُ فِي صَرِيحِهِ وَكِنَايَتِهِ لِقَصْدِ إِدْمَاجِ مَذَمَّتِهِمْ بِالِاخْتِلَافِ بَعْدَ ظُهُورِ الْحَقِّ كَقَوْلِهِ: وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ [آل عمرَان: ١٩] .
Ayrılık (teferruk), beyyineyi inkar etmekten kinaye kılınmıştır; zira onların ayrılığı, İsa'nın (aleyhisselâm) beyyinesini tasdik etme konusundaki ihtilaflarıydı. Hak ortaya çıktıktan sonra ihtilafa düşmelerinden ötürü onları yermeyi ifadenin içine yerleştirmek (idmâc) maksadıyla, teferruk hem sarih hem de kinaye anlamında kullanılmıştır; tıpkı Yüce Allah'ın şu buyruğunda olduğu gibi: { وَمَا اخْتَلَفَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَهُمُ الْعِلْمُ بَغْياً بَيْنَهُمْ } [Âl-i İmrân: 19] “Kendilerine kitap verilenler, ancak kendilerine ilim geldikten sonra, aralarındaki ihtirastan (hasedden) ötürü ayrılığa düştüler.”
فَالتَّعْرِيفُ فِي الْبَيِّنَةُ الْمَذْكُورَةِ ثَانِيًا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِلْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ، أَوْ لِلْمَعْهُودِ بَيْنَ
İkinci kez zikredilen { الْبَيِّنَةُ } kelimesindeki belirlilik takısının (harf-i tarif), ahd-i zihnî için olması caiz olduğu gibi,
الْمُتَحَدِّثِ عَنْهُمْ، وَهِيَ بَيِّنَةٌ أُخْرَى غَيْرُ الْأُولَى وَإِعَادَتُهَا مِنْ إِعَادَةِ النَّكِرَةِ نَكِرَةً مثلهَا إِذْ الْمُعَرّف بِلَامِ الْعَهْدِ الذِّهْنِيِّ بِمَنْزِلَةِ النَّكِرَةِ، أَوْ مِنْ إِعَادَةِ الْمَعْرِفَةِ الْمَعْهُودَةِ مَعْرِفَةً مِثْلَهَا، وَعَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ لَا تَكُونُ الْمُعَادَةُ عَيْنَ الَّتِي قَبْلَهَا.
hakkında konuşulanlar arasındaki ma'hud için olması da caizdir; o da birinciden farklı başka bir beyyinedir. Kelimenin bu şekilde tekrar edilmesi, nekrenin kendisi gibi nekre olarak tekrarlanması kabilindendir; çünkü ahd-i zihnî lamı ile marife kılınan lafız nekre mesabesindedir. Yahut ma'hud marifenin kendisi gibi bir marife olarak tekrarlanması kabilindendir. Her iki veçhe göre de tekrarlanan beyyine, kendisinden öncekinin aynısı değildir.
وَقَدْ أَطْبَقَتْ كَلِمَاتُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّ مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ أَنَّهُمْ مَا تَفَرَّقُوا عَنِ اتِّبَاعِ الْإِسْلَامِ، أَيْ تَبَاعَدُوا عَنْهُ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جَاءَ مُحَمَّدٌ ﷺ. وَهَذَا تَأْوِيلٌ لِلَفْظِ التَّفَرُّقِ وَهُوَ صَرْفٌ عَنْ ظَاهِرِهِ بَعِيدٌ فَأَشْكَلَ عَلَيْهِمْ وَجْهُ تَخْصِيصِ أَهْلِ الْكِتَابِ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ التَّبَاعُدَ عَنِ الْإِسْلَامِ حَاصِلٌ مِنْهُمْ وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَجَعَلُوا الْمُرَادَ بِ الْبَيِّنَةُ الثَّانِيَةِ عَيْنَ الْمُرَادِ بِالْأُولَى وَهِيَ بَيِّنَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، سِوَى أَنَّ الْفَخْرَ ذكر كَلِمَات تنبىء عَنْ مُخَالَفَةِ الْمُفَسِّرِينَ فِي مَحْمَلِ تَفَرُّقِ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنْ قَرَّرَ الْمَعْنَى بِمَا يُوَافِقُ كَلَامَ بَقِيَّةِ الْمُفَسِّرِينَ أَتَى بِمَا يَقْتَضِي حَمْلَ التَّفَرُّقِ عَلَى حَقِيقَتِهِ، وَحَمْلَ الْبَيِّنَةِ الثَّانِيَةِ عَلَى مَعْنًى مُغَايِرٍ لِمَحْمَلِ الْبَيِّنَةُ الْأُولَى، إِذْ قَالَ:
Müfessirlerin sözleri, Yüce Allah'ın { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ مَا جاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ } buyruğunun manasının, «onlar İslam'a tabi olmaktan ayrılmadılar —yani ondan uzaklaşmadılar— ancak Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) geldikten sonra [uzaklaştılar]» şeklinde olduğu hususunda ittifak etmiştir. Bu, teferruk lafzına yapılan bir tevil olup onun zahirinden uzak bir saptırmadır; bu sebeple İslam'dan uzaklaşma durumu hem onlardan hem de müşriklerden kaynaklandığı halde, Ehl-i Kitap'ın zikirle tahsis edilmesinin veçhi müfessirlere müşkül gelmiştir. Onlar ikinci beyyineden muradın, birincide murat edilenin aynısı olduğunu —o da Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) beyyinesidir— kabul etmişlerdir. Şu kadar var ki Fahreddin er-Râzî, kitap verilenlerin ayrılığa düşmesinin anlamına dair müfessirlere muhalefet ettiğini gösteren sözler zikretmiştir; zira o, manayı diğer müfessirlerin sözlerine muvafık şekilde takrir ettikten sonra, teferruk lafzının hakiki anlamına ve ikinci beyyinenin de birinci beyyinenin manasından farklı bir manaya hamledilmesini gerektiren ifadeler getirerek şöyle demiştir:
«الْمَقْصُودُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ تَسْلِيَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، أَيْ لَا يَغُمَّنَّكَ تَفَرُّقُهُمْ فَلَيْسَ ذَلِكَ لِقُصُورٍ فِي الْحُجَّةِ بَلْ لِعِنَادِهِمْ فَسَلَفُهُمْ هَكَذَا كَانُوا لَمْ يَتَفَرَّقُوا فِي السَّبَبِ وَعِبَادَةِ الْعِجْلِ إِلَّا بَعْدَ مَا جَاءَتْهُمُ الْبَيِّنَةُ، فَهِيَ عَادَةٌ قَدِيمَةٌ لَهُمْ» ، وَهُوَ مُعَارِضٌ لِأَوَّلِ كَلَامِهِ، وَلَعَلَّهُ بَدَا لَهُ هَذَا الْوَجْهُ وَشَغَلَهُ عَنْ تَحْرِيرِهِ شَاغِلٌ وَهَذَا مِمَّا تَرَكَهُ الْفَخْرُ فِي المسودة.
«Bu ayetten maksat Muhammed'i (sallallâhu aleyhi ve sellem) teselli etmektir; yani onların ayrılığa düşmesi seni üzmesin; zira bu durum hüccetin yetersizliğinden değil, bilakis onların inadındandır. Nitekim onların geçmişleri de böyleydi; sebep [meselesi] ve buzağıya tapınma hususunda ancak kendilerine apaçık delil geldikten sonra ayrılığa düştüler. Dolayısıyla bu, onların eski bir adetidir.» Bu ifade onun sözünün baş tarafıyla çelişmektedir. Muhtemelen bu vecih ona sonradan zahir olmuş ve onu temize çekip tahrir etmekten bir meşgale alıkoymuştur; bu da Râzî'nin müsveddede bıraktığı hususlardandır.
[سُورَة الْبَيِّنَة (٩٨) : آيَة ٥]
[Beyyine Suresi (98), Âyet 5]
وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكاةَ وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ (٥)
{ وَما أُمِرُوا إِلاَّ لِيَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ حُنَفاءَ وَيُقِيمُوا الصَّلاةَ وَيُؤْتُوا الزَّكاةَ وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ } “Oysa onlar, dini yalnız O'na has kılarak dosdoğru bir şekilde Allah'a kulluk etmek, namazı kılmak ve zekâtı vermekle emrolunmuşlardı. Dosdoğru din işte budur.” (5)
هَذَا إِبْطَالٌ ثَالِثٌ لِتَنَصُّلِهِمْ مِنْ مُتَابَعَةِ الْإِسْلَامِ بِعِلَّةِ أَنَّهُمْ لَا يَتْرُكُونَ مَا هُمْ عَلَيْهِ حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ وَزَعْمِهِمْ أَنَّ الْبَيِّنَةَ لَمْ تَأْتِهِمْ.
Bu, kendilerine beyyine gelinceye kadar bulundukları hali terk etmeyecekleri gerekçesiyle ve beyyinenin kendilerine gelmediği iddiasıyla İslam'a tabi olmaktan kaçınmalarını üçüncü bir iptal ediştir (çürütüştür).
وَهُوَ إِبْطَالٌ بِطْرِيقِ الْقَوْلِ بِالْمُوجَبِ فِي الْجَدَلِ، أَيْ إِذَا سَلَّمْنَا أَنَّكُمْ مُوصُونَ بِالتَّمَسُّكِ بِمَا أَنْتُمْ عَلَيْهِ لَا تَنْفَكُّونَ عَنْهُ حَتَّى تَأْتِيَكُمُ الْبَيِّنَةُ، فَلَيْسَ فِي الْإِسْلَامِ مَا يُنَافِي مَا جَاءَ بِهِ كتابكُمْ لِأَن كِتَابُكُمْ يَأْمُرُ بِمَا أَمَرَ بِهِ الْقُرْآنُ، وَهُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ إِشْرَاكٍ، وَذَلِكَ هُوَ الْحَنِيفِيَّةُ وَهِيَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ الَّذِي أَخَذَ عَلَيْهِمُ الْعَهْدَ بِهِ، فَذَلِكَ دِينُ الْإِسْلَامِ وَذَلِكَ مَا أُمِرْتُمْ بِهِ فِي دِينِكُمْ.
Bu, cedeldeki «kavl bi'l-mûceb» (hasmın dayanağını kabul edip aleyhine çevirme) yoluyla bir iptaldir. Yani: «Şayet kendinize beyyine gelene kadar bulunduğunuz hale bağlı kalmanızın ve ondan ayrılmamanızın size emredildiğini kabul etsek bile, İslam'da kitabınızın getirdiğine aykırı bir şey yoktur; çünkü kitabınız da Kur'an'ın emrettiği şeyi —yani hiçbir şeyi ortak koşmaksızın sadece Allah'a ibadet etmeyi— emretmektedir. Bu ise hanifliktir; o da kendilerine ahdi alınan İbrahim'in dinidir. İşte bu, İslam dinidir ve dininizde size emredilen de budur.»
فَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ عَاطِفَةً عَلَى جُمْلَةِ: وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ [الْبَيِّنَة: ٤] إِلَخْ.
Vav harfini (وَ), { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } [el-Beyyine: 4] “Kitap verilenler ayrılığa düşmediler...” cümlesine matuf kılabilirsin.
وَلَكَ أَنْ تَجْعَلَ الْوَاوَ لِلْحَالِ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ حَالًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ [الْبَيِّنَةُ: ١] . وَالْمَعْنَى وَالْحَالُ أَنَّ الْبَيِّنَةَ قَدْ أَتَتْهُمْ إِذْ جَاءَ الْإِسْلَامُ بِمَا صَدَّقَ قَوْلَ اللَّهِ تَعَالَى لِمُوسَى ﵇: «أُقِيمُ لَهُمْ نَبِيئًا من وسط أخواتهم وَأَجْعَلُ كَلَامِي فِي فَمِهِ» ، وَقَوْلُ عِيسَى ﵇: «فَهُوَ يُعَلِّمُكُمْ كُلَّ شَيْءٍ وَيُذَكِّرُكُمْ بِكُلِّ مَا قُلْتُهُ لَكُمْ» .
Vav harfini hal için de kılabilirsin; bu durumda cümle, { حَتَّى تَأْتِيَهُمُ الْبَيِّنَةُ } [el-Beyyine: 1] “kendilerine apaçık delil gelinceye kadar” buyruğundaki zamirden hâl olur. Mana ise şudur: Oysa İslam, Yüce Allah'ın Musa'ya (aleyhisselâm): «Onlara kardeşlerinin arasından bir peygamber çıkaracağım ve sözlerimi onun ağzına koyacağım» buyruğunu ve İsa'nın (aleyhisselâm): «O size her şeyi öğretecek ve size söylediğim her şeyi hatırlatacaktır» sözünü tasdik eden şeylerle geldiğinde, beyyine onlara fiilen gelmiş durumdaydı.
وَالتَّعْبِيرُ بِالْفِعْلِ الْمُسْنَدِ لِلْمَجْهُولِ مُفِيدٌ مَعْنَيَيْنِ، أَيْ مَا أُمِرُوا فِي كِتَابِهِمْ إِلَّا بِمَا جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ. فَالْمَعْنَى: وَمَا أُمِرُوا فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ إِلَّا أَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِينَ إِلَى آخِرِهِ.
Meçhul kalıptaki fiille ({ أُمِرُوا } - emrolundular) ifade edilmesi iki manayı ifade eder: Yani onlar kitaplarında ancak İslam'ın getirdiği şeyle emrolunmuşlardır. Mana: «Tevrat'ta ve İncil'de ancak dini O'na has kılarak Allah'a kulluk etmekle emrolundular...» demektir.
فَإِنَّ التَّوْرَاةَ أَكَّدَتْ عَلَى الْيَهُودِ تَجَنُّبَ عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ، وَأَمَرَتْ بِالصَّلَاةِ، وَأَمَرَتْ بِالزَّكَاةِ أَمْرًا مُؤَكَّدًا مُكَرَّرًا. وَتِلْكَ هِيَ أُصُولُ دِينِ الْإِسْلَامِ قَبْلَ أَنْ يُفْرَضَ صَوْمُ رَمَضَانَ وَالْحَجُّ، وَالْإِنْجِيلُ لَمْ يُخَالِفِ التَّوْرَاةَ أَوِ الْمَعْنَى وَمَا أُمِرُوا فِي الْإِسْلَامِ إِلَّا بِمَثَلِ مَا أَمَرَهُمْ بِهِ كِتَابُهُمْ، فَلَا مَعْذِرَةَ لَهُمْ فِي الْإِعْرَاضِ عَنِ الْإِسْلَامِ عَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ.
Zira Tevrat Yahudilere putlara tapmaktan kaçınmayı kesin bir dille vurgulamış, namazı emretmiş ve zekâtı da tekraren ve kuvvetle emretmiştir. Ramazan orucu ve hac farz kılınmadan önce İslam dininin asılları da bunlardı; İncil de Tevrat'a muhalif olmamıştır. Yahut mana: «İslam'da da onlara ancak kendi kitaplarının emrettiği şeylerin misli emredilmiştir» demektir. Dolayısıyla her iki takdire göre de onların İslam'dan yüz çevirmeleri için hiçbir mazeretleri yoktur.
وَنَائِبُ فَاعِلِ أُمِرُوا مَحْذُوفٌ لِلْعُمُومِ، أَيْ مَا أُمِرُوا بِشَيْءٍ إِلَّا بِأَنْ يَعْبُدُوا اللَّهَ.
{ أُمِرُوا } fiilinin nâib-i fâili umum bildirmek üzere hazfedilmiştir; yani: «Onlar, Allah'a kulluk etmekten başka hiçbir şeyle emrolunmadılar» demektir.
وَاللَّامُ فِي قَوْلِهِ: لِيَعْبُدُوا اللَّهَ هِيَ اللَّامُ الَّتِي تَكْثُرُ زِيَادَتُهَا بَعْدَ فِعْلِ الْإِرَادَةِ وَفِعْلِ الْأَمْرِ وَتَقَدَّمَ ذِكْرُهَا عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ [٢٦] وَقَوْلِهِ:
{ لِيَعْبُدُوا اللَّهَ } buyruğundaki lam harfi (لِ), irade ve emir fiillerinden sonra ziyade kılınması çokça görülen lam harfidir. Bunun zikri Nisa Suresi'ndeki { يُرِيدُ اللَّهُ لِيُبَيِّنَ لَكُمْ } [26] “Allah size açıklamak ister...” ayetinde ve:
وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [٧١] ، وَسَمَّاهَا بَعْضُ النُّحَاةِ لَامَ (أَنْ) .
En'âm Suresi'ndeki { وَأُمِرْنا لِنُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } [71] “Âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolunduk” ayetinde geçmişti. Bazı nahivciler bunu «en (أَنْ) lamı» olarak isimlendirmiştir.
وَالْإِخْلَاصُ: التَّصْفِيَةُ وَالْإِنْقَاءُ، أَيْ غَيْرَ مُشَارِكِينَ فِي عِبَادَتِهِ مَعَهُ غَيْرَهُ.
İhlâs: Arındırmak ve tertemiz kılmaktır; yani O'na kullukta başkasını O'na ortak koşmamalarıdır.
وَالدِّينُ: الطَّاعَةُ قَالَ تَعَالَى: قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي [الزمر: ١٤] .
Din: İtaattir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { قُلِ اللَّهَ أَعْبُدُ مُخْلِصاً لَهُ دِينِي } [ez-Zümer: 14] “De ki: Ben dinimi yalnız O'na has kılarak sadece Allah'a kulluk ederim.”
وَحُنَفَاءُ: جَمْعُ حَنِيفٍ، وَهُوَ لَقَبٌ لِلَّذِي يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ شَرِيكٍ قَالَ تَعَالَى:
Hunefâ (حُنَفَاءُ): «Hanîf» kelimesinin çoğuludur; bu, hiçbir ortak tanımaksızın sadece Allah'a inanan kimseye verilen bir unvandır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ [الْأَنْعَام: ١٦١] .
{ قُلْ إِنَّنِي هَدانِي رَبِّي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ دِيناً قِيَماً مِلَّةَ إِبْراهِيمَ حَنِيفاً وَما كانَ مِنَ الْمُشْرِكِينَ } [el-En'âm: 161] “De ki: Şüphesiz Rabbim beni dosdoğru bir yola, dimdik ayakta duran dine, hanif olan İbrahim'in milletine iletti; o, müşriklerden değildi.”
وَهَذَا الْوَصْفُ تَأْكِيدٌ لِمَعْنَى: مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ مَعَ التَّذْكِيرِ بِأَنَّ ذَلِكَ هُوَ دِينُ إِبْرَاهِيمَ ﵇ الَّذِي مُلِئَتِ التَّوْرَاةُ بِتَمْجِيدِهِ وَاتِّبَاعِ هَدْيِهِ.
Bu nitelendirme, { مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “dini O'na has kılarak” ifadesinin manasını teyit etmekte ve bunun, Tevrat'ın kendisini övmekle ve rehberliğine uymayı emretmekle dolu olduğu İbrahim'in (aleyhisselâm) dini olduğunu hatırlatmaktadır.
وَإِقَامَةُ الصَّلَاةِ مِنْ أُصُولِ شَرِيعَةِ التَّوْرَاةِ كُلَّ صَبَاحٍ وَمَسَاءٍ.
Namazın ikamesi, her sabah ve akşam olmak üzere Tevrat şeriatının esaslarındandır.
وَإِيتَاءُ الزَّكَاةِ: مَفْرُوضٌ فِي التَّوْرَاةِ فَرْضًا مُؤَكَّدًا.
Zekât vermek: Tevrat'ta kesin bir biçimde farz kılınmıştır.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ فِي قَوْلِهِ: وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ مُتَوَجِّهٌ إِلَى مَا بَعْدَ حَرْفِ الِاسْتِثْنَاءِ فَإِنَّهُ مُقْتَرِنٌ بِاللَّامِ الْمُسَمَّاةِ (لَامَ أَنِ) الْمَصْدَرِيَّةِ فَهُوَ فِي تَأْوِيلِ مُفْرَدٍ، أَيْ إِلَّا بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَإِقَامَةِ
{ وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ } buyruğundaki işaret ismi ({ ذلِكَ } - işte bu), istisna harfinden sonraki kısma yöneliktir; zira o, masdariyet bildiren «en lamı» (لَامَ أَنِ الْمَصْدَرِيَّةِ) ile bitişmiştir ve müfred tevilindedir; yani: «ancak Allah'a kulluk etmek, ikame etmek...
الصَّلَاةِ وَإِيتَاءِ الزَّكَاةِ، أَيْ وَالْمَذْكُورُ دِينُ الْقَيِّمَةِ.
...namazı kılmak ve zekâtı vermekle [emrolundular]»; yani: «Zikredilen bu hususlar, dosdoğru dinin ta kendisidir» demektir.
ودِينُ الْقَيِّمَةِ يَجُوزُ أَن تكون إِضَافَته عَلَى بَابِهَا فَتَكُونَ الْقَيِّمَةِ مُرَادًا بِهِ غير المُرَاد بدين مِمَّا هُوَ مُؤَنَّثُ اللَّفْظِ مِمَّا يُضَافُ إِلَيْهِ دِينُ أَيْ دِينُ الْأُمَّةِ الْقَيِّمَةِ أَوْ دِينُ الْكُتُبِ الْقَيِّمَةِ. وَيُرَجِّحُ هَذَا التَّقْدِيرَ أَنَّ دَلِيلَ الْمُقَدَّرِ مَوْجُودٌ فِي اللَّفْظِ قَبْلَهُ. وَهَذَا إِلْزَامٌ لَهُمْ بِأَحَقِّيَّةِ الْإِسْلَامِ وَأَنَّهُ الدِّينُ الْقَيِّمُ قَالَ تَعَالَى: فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ [الرّوم: ٣٠- ٣١] .
{ دِينُ الْقَيِّمَةِ } tamlamasındaki izafetin asıl kuralı üzere olması caizdir; bu durumda «el-kayyime» lafzı ile «din» kelimesine muzaf olan müennes lafızlardan, «din»den farklı bir şey kastedilmiş olur; yani «dosdoğru ümmetin dini» yahut «dosdoğru kitapların dini» demektir. Takdir edilen bu kelimenin delilinin kendisinden önceki lafızda bulunması da bu takdiri tercih ettirir. Bu, İslam'ın hak olduğuna ve onun dosdoğru din olduğuna dair onları bağlayıcı bir delildir (ilzamdır). Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَأَقِمْ وَجْهَكَ لِلدِّينِ حَنِيفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها لَا تَبْدِيلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِكَ الدِّينُ الْقَيِّمُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ مُنِيبِينَ إِلَيْهِ وَاتَّقُوهُ وَأَقِيمُوا الصَّلاةَ } [er-Rûm: 30-31] “Sen yüzünü hanif olarak dine çevir; Allah'ın insanları üzerinde yarattığı fıtrata... Allah'ın yaratışında hiçbir değişiklik yoktur. İşte dosdoğru din budur; fakat insanların çoğu bilmezler. O'na yönelmiş kimseler olarak O'na karşı gelmekten sakının, namazı kılın...”
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْإِضَافَةُ صُورِيَّةً مِنْ إِضَافَةِ الْمَوْصُوفِ إِلَى الصِّفَةِ وَهِيَ كَثِيرَةُ الِاسْتِعْمَالِ، وَأَصْلُهُ الدِّينُ الْقَيِّمُ، فَأَنَّثَ الْوَصْفَ عَلَى تَأْوِيلِ دِينٍ بِمِلَّةٍ أَوْ شَرِيعَةٍ، أَوْ عَلَى أَنَّ التَّاءَ لِلْمُبَالَغَةِ فِي الْوَصْفِ مِثْلَ تَاءِ عَلَّامَةِ وَالْمَآلُ وَاحِدٌ، وَعَلَى كِلَا التَّقْدِيرَيْنِ فَالْمُرَادُ بِدِينِ الْقَيِّمَةِ دِينُ الْإِسْلَامِ.
İzafetin, mevsun sıfata izafe edilmesi kabilinden lafzî (şeklî) bir izafet olması da caizdir ki bu çok kullanılan bir durumdur; aslı «ed-dînü'l-kayyim»dir (dosdoğru din). Din kelimesinin «millet» veya «şeriat» teviliyle sıfatı müennes yapılmıştır; yahut ta harfinin (ة), «allâme» kelimesinin ta'sı gibi sıfatta mübalağa için olması sebebiyledir ve netice birdir. Her iki takdire göre de «dînu'l-kayyime»den murat İslam dinidir.
وَالْقَيِّمَةُ: الشَّدِيدَةُ الِاسْتِقَامَةِ وَقَدْ تَقَدَّمَ آنِفًا.
«Kayyime» (الْقَيِّمَةُ): Son derece dosdoğru demektir; bu az önce geçmişti.
فَالْمَعْنَى: وَذَلِكَ الْمَذْكُورُ هُوَ دِينُ أَهْلِ الْحَقِّ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَصَالِحِيِ الْأُمَمِ وَهُوَ عَيْنُ مَا جَاءَ بِهِ الْإِسْلَامُ قَالَ تَعَالَى فِي إِبْرَاهِيمَ: وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً [آل عمرَان: ٦٧] وَقَالَ
Mana şudur: Zikredilen bu husus, peygamberlerden ve ümmetlerin salihlerinden olan hak ehlinin dinidir; bu da İslam'ın getirdiğinin ta kendisidir. Yüce Allah İbrahim hakkında şöyle buyurmuştur: { وَلكِنْ كانَ حَنِيفاً مُسْلِماً } [Âl-i İmrân: 67] “Fakat o, hanif bir müslümandı” ve...
عَنْهُ وَعَنْ إِسْمَاعِيلَ: رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ [الْبَقَرَة: ١٢٨] .
...onun ve İsmail'in dilinden şöyle buyurmuştur: { رَبَّنا وَاجْعَلْنا مُسْلِمَيْنِ لَكَ وَمِنْ ذُرِّيَّتِنا أُمَّةً مُسْلِمَةً لَكَ } [el-Bakara: 128] “Rabbimiz! Bizi sana teslim olmuş kimseler kıl ve soyumuzdan da sana teslim olmuş bir ümmet var et.”
وَحَكَى عَنْهُ وَعَنْ يَعْقُوبَ قَوْلَهُمَا: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ [الْبَقَرَة: ١٣٢] وَقَالَ سُلَيْمَانُ: وَكُنَّا مُسْلِمِينَ [النَّمْل: ٤٢] .
Onun ve Yakup'un şu sözlerini nakletmiştir: { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [el-Bakara: 132] “Artık ancak müslümanlar olarak can verin.” Süleyman da şöyle demiştir: { وَكُنَّا مُسْلِمِينَ } [en-Neml: 42] “Ve biz müslüman olmuştuk.”
وَقَدْ مَضَى الْقَوْلُ فِي ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٣٢] .
Buna dair açıklama, Bakara Suresi'ndeki { فَلا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَأَنْتُمْ مُسْلِمُونَ } [132] ayetinde geçmişti.
وَالْإِشَارَةُ بِذَلِكَ إِلَى الَّذِي أُمِرُوا بِهِ أَيْ مَجْمُوعُ مَا ذُكِرَ هُوَ دِينُ الْإِسْلَامِ، أَيْ هُوَ الَّذِي دَعَاهُمْ إِلَيْهِ الْإِسْلَامُ فَحَسِبُوهُ نَقْضًا لِدِينِهِمْ، فَيَكُونُ مَهْيَعُ الْآيَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ [آل عمرَان: ٦٤] وَقَوْلِهِ: قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ [الْمَائِدَة: ٥٩] .
{ ذَلِكَ } (işte bu) ile işaret edilen husus, emrolundukları şeydir; yani zikredilenlerin toplamı İslam dinidir. Bu da İslam'ın kendilerini davet ettiği, onların ise dinlerini bozan bir şey sandıkları şeydir. Dolayısıyla ayetin üslubu (yolu), Yüce Allah'ın şu buyrukları gibidir: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ تَعالَوْا إِلى كَلِمَةٍ سَواءٍ بَيْنَنا وَبَيْنَكُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ وَلا نُشْرِكَ بِهِ شَيْئاً وَلا يَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا بِأَنَّا مُسْلِمُونَ } [Âl-i İmrân: 64] “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Bizimle sizin aranızda ortak olan bir söze gelin: Yalnız Allah'a kulluk edelim, O'na hiçbir şeyi ortak koşmayalım ve Allah'ı bırakıp da birbirimizi rabler edinmeyelim. Eğer yüz çevirirlerse: ‘Şahit olun ki biz müslümanlarız’ deyin” ve: { قُلْ يَا أَهْلَ الْكِتابِ هَلْ تَنْقِمُونَ مِنَّا إِلَّا أَنْ آمَنَّا بِاللَّهِ وَما أُنْزِلَ إِلَيْنا وَما أُنْزِلَ مِنْ قَبْلُ } [el-Mâide: 59] “De ki: Ey Ehl-i Kitap! Sırf Allah'a, bize indirilene ve daha önce indirilene iman ettiğimiz için mi bizden hoşlanmıyorsunuz?”
وَالْمَقْصُودُ إِقَامَةُ الْحُجَّةِ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَعَلَى الْمُشْرِكِينَ تَبَعًا لَهُمْ بِأَنَّهُمْ أَعْرَضُوا
Maksat, Ehl-i Kitap'a ve onlara tabi olarak müşriklere karşı hüccet getirmektir; zira onlar yüz çevirmişlerdir...
عَمَّا هُمْ يَتَطَلَّبُونَهُ فَإِنَّهُمْ جَمِيعًا مُقِرُّونَ بِأَنَّ الْحَنِيفِيَّةَ هِيَ الْحَقُّ الَّذِي أُقِيمَتْ عَلَيْهِ الْمُوسَوِيَّةُ وَالْعِيسَوِيَّةُ، وَالْمُشْرِكُونَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَطْلُبُونَ الْحَنِيفِيَّةَ وَيَأْخُذُونَ بِمَا أَدْرَكُوهُ مِنْ بَقَايَاهَا وَيَزْعُمُونَ أَنَّ الْيَهُودِيَّةَ وَالنَّصْرَانِيَّةَ تَحْرِيفٌ لِلْحَنِيفِيَّةِ، فَلِذَلِكَ كَانَ عَامَّةُ الْعَرَبِ غَيْرَ مُتَهَوِّدِينَ وَلَا مُتَنَصِّرِينَ وَيَتَمَسَّكُونَ بِمَا وَجَدُوا آبَاءَهُمْ مُتَمَسِّكِينَ بِهِ وَقَلَّ مِنْهُمْ مَنْ تَهَوَّدُوا أَوْ تَنَصَّرُوا، وَذَهَبَ نَفَرٌ مِنْهُمْ يَتَطَلَّبُونَ آثَارَ الْحَنِيفِيَّةِ مِثْلَ زَيْدِ بْنِ عَمْرِو بْنِ نُفَيْلٍ، وَأُمَيَّةَ بْنِ أَبِي الصَّلْتِ.
...talep ettikleri şeyden yüz çevirmişlerdir. Nitekim hepsi de hanifliğin Musevilik ve İseviliğin üzerine kurulduğu hak [din] olduğunu ikrar etmektedirler. Müşrikler de hanifliği aradıklarını iddia etmekte ve onun kalıntılarından ulaşabildikleri şeyleri tatbik etmekte, Yahudilik ve Hristiyanlığın ise hanifliğin tahrif edilmiş hali olduğunu ileri sürmektedirler. Bu sebepledir ki Arapların geneli ne Yahudileşmiş ne de Hristiyanlaşmıştır; bilakis atalarını bağlı buldukları şeylere sarılmışlar, içlerinden çok azı Yahudi veya Hristiyan olmuştur. Onlardan bir zümre ise Zeyd b. Amr b. Nüfeyl ve Ümeyye b. Ebi's-Salt gibi hanifliğin izlerini aramaya koyulmuştur.
وَخَصَّ الضَّمِيرَ بِ «أَهْلِ الْكِتَابِ» لِأَنَّ الْمُشْرِكِينَ لَمْ يُؤْمَرُوا بِذَلِكَ قَبْلَ الْإِسْلَامِ قَالَ تَعَالَى: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ [الْقَصَص: ٤٦] .
Zamir «Ehl-i Kitap»a tahsis edilmiştir; çünkü müşrikler İslam'dan önce bununla emrolunmamışlardı. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أَتاهُمْ مِنْ نَذِيرٍ مِنْ قَبْلِكَ } [el-Kasas: 46] “Senden önce kendilerine hiçbir uyarıcı gelmemiş bir kavmi uyarman için...”
[سُورَة الْبَيِّنَة (٩٨) : آيَة ٦]
[Beyyine Suresi (98), Âyet 6]
إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نارِ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ (٦)
{ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ فِي نارِ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ } (6) “Şüphesiz Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden kâfir olanlar cehennem ateşindedirler; orada ebedî kalıcıdırlar. İşte onlar yaratılmışların en şerlisidirler.”
بَعْدَ أَنْ أَنَحَى عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ مَعًا ثُمَّ خَصَّ أَهْلَ الْكِتَابِ بِالطَّعْنِ فِي تَعَلُّلَاتِهِمْ وَالْإِبْطَالِ لِشُبُهَاتِهِمُ الَّتِي يُتَابِعُهُمُ الْمُشْرِكُونَ عَلَيْهَا. أَعْقَبَهُ بِوَعِيدِ الْفَرِيقَيْنِ
Hem Ehl-i Kitap'ı hem de müşrikleri birlikte kınayıp ardından Ehl-i Kitap'ın mazeretlerine hücum etmeyi ve müşriklerin de kendilerine uyduğu şüphelerini iptal etmeyi tahsis ettikten sonra, bunu her iki zümrenin tehdidiyle devam ettirmiştir.
جَمْعًا بَيْنَهُمَا كَمَا ابْتَدَأَ الْجَمْعُ بَيْنَهُمَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ لِأَنَّ مَا سَبَقَ مِنَ الْمَوْعِظَةِ وَالدَّلَالَةِ كَافٍ فِي تَدْلِيلِ أَنْفُسِهِمْ لِلْمَوْعِظَةِ.
Surenin başında aralarını birleştirmeye başladığı gibi [burada da] ikisini bir arada zikretmiştir; çünkü daha önce geçen öğüt ve delil, nefislerini öğüde boyun eğdirmekte yeterlidir.
فَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَافٌ ابْتِدَائِيٌّ، وَقَدَّمَ أَهْلَ الْكِتَابِ عَلَى الْمُشْرِكِينَ فِي الْوَعِيدِ اسْتِتْبَاعًا لِتَقْدِيمِهِمْ عَلَيْهِمْ فِي سَبَبِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَلِأَنَّ مُعْظَمَ الرَّدِّ كَانَ مُوَجَّهًا إِلَى أَحْوَالهم من قَوْلِهِ: وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ إِلَى قَوْلِهِ: دِينُ الْقَيِّمَةِ [الْبَيِّنَة: ٤، ٥] ، وَلِأَنَّهُ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَقَامَتِ الْحُجَّةُ عَلَى أَهْلِ الشِّرْكِ.
Dolayısıyla cümle, iptidâî bir isti'nâftır. Surenin başında geçtiği üzere, [azabın] sebebinde Ehl-i Kitap'ı müşriklerin önüne geçirmesine tabi olarak tehditte de onları öne geçirmiştir. Zira reddiyenin çoğu: { وَما تَفَرَّقَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتابَ } ibaresinden { دِينُ الْقَيِّمَةِ } [el-Beyyine: 4, 5] ifadesine kadar onların hallerine yönelikti ve ayrıca eğer Ehl-i Kitap iman etseydi, şirk ehline karşı hüccet ikame edilmiş olurdu.
ومِنْ بَيَانِيَّةٌ مِثْلَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ [الْبَيِّنَة: ١] .
[Âyetteki] { مِنْ } edatı, { لَمْ يَكُنِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتابِ وَالْمُشْرِكِينَ } [el-Beyyine: 1] “Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenler...” kavlindeki gibi beyâniyedir (açıklama bildirir).
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ لِلرَّدِّ عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ الَّذِينَ يَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ لَا تَمَسُّهُمُ النَّارُ إِلَّا أَيَّامًا مَعْدُودَةً، فَإِنَّ الظَّرْفِيَّةَ الَّتِي اقْتَضَتْهَا فِي تُفِيدُ أَنَّهُمْ غَيْرُ خَارِجِينَ مِنْهَا، وَتَأَكَّدَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: خالِدِينَ فِيها، وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَقَدْ أَنْكَرُوا الْجَزَاءَ رَأْسًا.
Haberin { إِنَّ } ile tekit edilmesi, kendilerine ateşin sadece sayılı günler dokunacağını iddia eden Ehl-i Kitap'a reddiye içindir. Zira { فِي } edatının gerektirdiği zarfiyet, onların oradan çıkmayacaklarını ifade eder; bu durum { خالِدِينَ فِيها } kavliyle de pekiştirilmiştir. Müşriklere gelince, onlar cezayı/hesabı zaten kökten inkâr etmişlerdir.
وَالْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِالْكَوْنِ فِي نَارِ جَهَنَّمَ إِخْبَارٌ بِمَا يَحْصُلُ فِي الْمُسْتَقْبَلِ بِقَرِينَةِ مَقَامِ الْوَعِيدِ فَإِنَّ الْوَعِيدَ كَالْوَعْدِ يَتَعَلَّقُ بِالْمُسْتَقْبَلِ وَإِنْ كَانَ شَأْنُ الْجُمْلَةِ الِاسْمِيَّةِ غَيْرِ الْمُقَيَّدَةِ بِمَا يُعَيِّنُ زَمَانَ وُقُوعِهَا أَنْ تُفِيدَ حُصُولَ مَضْمُونِهَا فِي الْحَالِ كَمَا تَقُولُ: زَيْدٌ فِي نِعْمَةٍ.
Onların cehennem ateşinde oluşlarının haber verilmesi, tehdit makamı karinesiyle gelecekte gerçekleşecek bir şeyin haber verilmesidir. Çünkü tehdit de vaad gibi gelecekle ilgilidir; her ne kadar vuku vaktini belirleyen bir şeyle kayıtlanmamış isim cümlesinin şanı, tıpkı “Zeyd nimet içindedir” sözünde olduğu gibi içeriğinin şimdiki zamanda gerçekleştiğini bildirmek olsa da.
وَجُمْلَةُ: أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ كَالنَّتِيجَةِ لِكَوْنِهِمْ فِي نَارِ جَهَنَّمَ خَالِدِينَ فِيهَا فَلِذَلِكَ فُصِلَتْ عَنِ الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا وَهُوَ إِخْبَارٌ بِسُوءِ عَاقِبَتِهِمْ فِي الْآخِرَةِ وَأُرِيدَ بِالْبَرِيئَةِ هُنَا الْبَرِيئَةُ الْمَشْهُورَةُ فِي الِاسْتِعْمَالِ وَهُمُ الْبَشَرُ، فَلَا اعْتِبَارَ لِلشَّيَاطِينِ فِي هَذَا الِاسْمِ وَهَذَا يُشْبِهُ الِاسْتِغْرَاقَ الْعُرْفِيَّ.
{ أُولئِكَ هُمْ شَرُّ الْبَرِيَّةِ } cümlesi, onların cehennem ateşinde ebedî kalmalarının bir neticesi gibidir; bu yüzden kendisinden önceki cümleden fasledilmiştir (bağlaçsız getirilmiştir). Bu, onların ahiretteki kötü akıbetlerinin haber verilmesidir. Burada el-beriyye ile kullanımda meşhur olan yaratılmışlar, yani insanlar kastedilmiştir; dolayısıyla bu isimde şeytanlar dikkate alınmaz ve bu, örfî istiğraka benzer.
وَالْبَرِيئَةُ: فَعِيلَةُ مِنْ بَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ، أَيْ صَوَّرَهُمْ.
el-Beriyye (الْبَرِيئَةُ); Allah'ın mahlukatı yaratıp şekil vermesi anlamına gelen *Berea* (بَرَأَ اللَّهُ الْخَلْقَ) fiilinden feîle veznindedir.
وَمَعْنَى كَونهم شَرُّ الْبَرِيَّةِ أَنَّهُمْ أَشَدُّ النَّاسِ شَرًّا، فَ شَرُّ هُنَا أَفْعَلُ تَفْضِيلٍ أَصْلُهُ أَشَرُّ مِثْلَ خَيْرٍ الَّذِي هُوَ بِمَعْنَى أَخْيَرَ، فَإِضَافَةُ شَرُّ إِلَى الْبَرِيَّةِ عَلَى نِيَّةِ مِنْ التَّفْضِيلِيَّةِ.
Onların { شَرُّ الْبَرِيَّةِ } olmasının anlamı, insanların şer bakımından en şiddetlisi olduklarıdır. Buradaki { شَرُّ } kelimesi, tıpkı *ahyare* (أَخْيَرَ) anlamındaki *hayr* (خَيْر) gibi aslı *eşerru* (أَشَرُّ) olan bir ism-i tafdildir. Dolayısıyla *şer* kelimesinin *el-beriyye*ye izafeti, tafdil bildiren *min* takdirindedir.
وَإِنَّمَا كَانُوا كَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ ضَلُّوا بَعْدَ تَلَبُّسِهِمْ بِأَسْبَابِ الْهُدَى، فَأَمَّا أَهْلُ الْكِتَابِ فَلِأَنَّ لَدَيْهِمْ كِتَابًا فِيهِ هُدًى وَنُورٌ فَعَدَلُوا عَنْهُ، وَأَمَّا الْمُشْرِكُونَ فَلِأَنَّهُمْ كَانُوا
Onların böyle olmalarının sebebi, hidayet sebeplerine eriştikten sonra sapmış olmalarıdır. Ehl-i Kitap'a gelince; ellerinde hidayet ve nur bulunan bir kitap varken ondan yüz çevirmişlerdir. Müşriklere gelince; onlar...
عَلَى الْحَنِيفِيَّةِ فَأَدْخَلُوا فِيهَا عِبَادَةَ الْأَصْنَامِ ثُمَّ إِنَّهُمْ أَصَرُّوا عَلَى دِينِهِمْ بَعْدَ مَا شَاهَدُوا مِنْ دَلَائِلِ صِدْقِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْإِعْجَازِ وَالْإِنْبَاءِ بِمَا فِي كُتُبِ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَذَلِكَ مِمَّا لَمْ يُشَارِكْهُمْ فِيهِ غَيْرُهُمْ فَقَدِ اجْتَنَوْا لِأَنْفُسِهِمُ الشَّرَّ مِنْ حَيْثُ كَانُوا أَهْلًا لِنَوَالِ الْخَيْرِ فَحَسْرَتُهُمْ عَلَى أَنْفُسِهِمْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ أَشَدُّ مِنْ حَسْرَةِ مَنْ عَدَاهُمْ فَكَانَ الْفَرِيقَانِ شَرًّا مِنَ الْوَثَنِيِّينَ وَالزَّنَادِقَةِ فِي اسْتِحْقَاقِ الْعِقَابِ لَا فِيمَا يُرْجَى مِنْهُمْ مِنَ الِاقْتِرَابِ.
...haniflik üzere idiler; fakat ona putlara tapmayı soktular. Sonra da Muhammed'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) doğruluğunun delillerini ve Kur'an'ın getirdiği mucizeliği ile Ehl-i Kitap'ın kitaplarında bulunanları haber vermesini bizzat gördükten sonra dinlerinde ısrar ettiler. Bu ise başkalarının kendilerine ortak olmadığı bir husustur. Böylece hayra nail olmaya ehil oldukları bir noktadan kendilerine şer devşirmiş oldular. Dolayısıyla kıyamet gününde kendi nefislerine duyacakları pişmanlık, diğerlerininkinden daha şiddetlidir. Neticede her iki fırka, cezayı hak etme bakımından putperestlerden ve zındıklardan daha şerli olmuşlardır; yoksa kendilerinden umulan [hakka] yakınlık bakımından değil.
وَأُقْحِمَ اسْمُ الْإِشَارَةِ بَيْنَ اسْمِ إِنَّ وَخَبَرِهَا لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُمْ أَحْرِيَاءُ بِالْحُكْمِ الْوَارِدِ بَعْدَ اسْمِ الْإِشَارَةِ مِنْ أَجْلِ الْأَوْصَافِ الَّتِي قَبْلَ اسْمِ الْإِشَارَةِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ [الْبَقَرَة: ٥] . وَتَوْسِيطُ ضَمِيرِ الْفَصْلِ لِإِفَادَةِ اخْتِصَاصِهِمْ بِكَوْنِهِمْ شَرَّ الْبَرِيئَةِ لَا يُشَارِكُهُمْ فِي ذَلِكَ غَيْرُهُمْ مِنْ فِرَقِ أَهْلِ الْكُفْرِ لِمَا عَلِمْتَ آنِفًا. وَلَا يَرِدُ أَنَّ الشَّيَاطِينَ أَشَدُّ شَرًّا مِنْهُمْ لِمَا عَلِمْتَ أَنَّ اسْمَ الْبَرِيئَةِ اعْتُبِرَ إِطْلَاقُهُ على الْبشر.
İsm-i işaretin { إِنَّ }'nin ismi ile haberi arasına getirilmesi, tıpkı { أُولئِكَ عَلى هُدىً مِنْ رَبِّهِمْ } [el-Bakara: 5] “İşte onlar Rablerinden bir hidayet üzeredirler” kavlinde olduğu gibi, ism-i işaretten önceki vasıflar sebebiyle ism-i işaretten sonra gelen hükme layık olduklarına dikkat çekmek içindir. Fasıl zamirinin araya getirilmesi ise az önce öğrendiğin gerekçeden ötürü, küfür fırkalarından başkalarının onlara ortak olmayacağı şekilde yaratılmışların en şerlisi olma vasfının onlara has olduğunu bildirmek içindir. Şeytanların onlardan daha şerli olduğu itirazı ise varit değildir; çünkü öğrendiğin üzere el-beriyye isminin kullanımının insanlara mahsus olduğu kabul edilmiştir.
والْبَرِيَّةِ قَرَأَهُ نَافِعٌ وَحْدَهُ وَابْنُ ذَكْوَانَ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِهَمْزٍ بعد الْيَاء فعلية مِنْ بَرَأَ اللَّهُ، إِذَا خَلَقَ.
{ الْبَرِيَّةِ } kelimesini yalnızca Nâfi ve İbn Âmir'den rivayetle İbn Zekvân, ye harfinden sonra hemze ile [el-Berî'e şeklinde] okumuşlardır; bu da Allah'ın yaratması anlamına gelen *Berea* (بَرَأَ اللَّهُ) fiilinden feîle veznindedir.
وَقَرَأَهُ بَقِيَّةُ الْعَشَرَةِ بِيَاءٍ تَحْتِيَّةٍ مُشَدَّدَةٍ دُونَ هَمْزٍ عَلَى تَسْهِيلِ الْهَمْزَةِ بَعْدَ الْكَسْرَةِ يَاءً وَإِدْغَامِ الْيَاءِ الْأُولَى فِي الْيَاءِ الثَّانِيَةِ تَخْفِيفًا.
Geriye kalan on kıraat imamı ise kesreden sonraki hemzenin teshîl edilerek ye harfine dönüştürülmesi ve hafifletme (tahfîf) amacıyla birinci ye'nin ikinci ye'ye idğam edilmesi suretiyle hemzesiz, şeddeli ye ile okumuşlardır.
وَإِثْبَاتُ الْهَمْزَةِ لُغَةُ أَهْلِ الْحِجَازِ، وَالتَّخْفِيفُ لُغَةُ بَقِيَّةِ الْعَرَبِ، كَمَا تَرَكُوا الْهَمْزَ فِي الدَّرِيَّةِ وَالنَّبِيِّ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: لَيْسَ أَحَدٌ مِنَ الْعَرَبِ إِلَّا وَيَقُولُ: تَنَبَّأَ مُسَيْلِمَةُ بِالْهَمْزِ غَيْرَ أَنَّهُمْ
Hemzeyi ispat etmek (hemzeli okumak) Hicaz ehlinin lügatidir; tahfîf (hemzesiz okumak) ise diğer Arapların lügatidir; nitekim onlar *ed-deriyye* (الدَّرِيَّةِ) ve *en-nebiyy* (النَّبِيِّ) kelimelerinde de hemzeyi terk etmişlerdir. Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Araplardan hiç kimse yoktur ki ‘Müseylime peygamberlik tasladı’ derken hemze ile *tenebbee Müseyleme* (تَنَبَّأَ مُسَيْلِمَةُ) demesin; ancak onlar...
تَرَكُوا الْهَمْز فِي النبيّ كَمَا تَرَكُوهُ فِي: الدَّرِيَّةِ وَالْبَرِيَّةِ إِلَّا أَهْلَ مَكَّةَ فَإِنَّهُمْ يَهْمِزُونَهَا وَيُخَالِفُونَ الْعَرَبَ فِي ذَلِكَ
...ed-deriyye ve el-beriyye kelimelerinde bıraktıkları gibi en-nebî kelimesinde de hemzeyi terk etmişlerdir; Mekke ehli müstesnadır, zira onlar bunu hemzeli söyler ve bu konuda [diğer] Araplara muhalefet ederler.”
[٧، ٨]
[7, 8]
[سُورَة الْبَيِّنَة (٩٨) : الْآيَات ٧ الى ٨]
[Beyyine Suresi (98), Âyetler 7-8]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ (٧) جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ (٨)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } (7) “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar.” { جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } (8) “Onların Rableri katındaki mükâfatı, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır. İşte bu, Rabbinden korkan kimse içindir.”
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ - جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince; işte onlar yaratılmışların en hayırlısıdırlar” - { جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ وَرَضُوا عَنْهُ } “Onların Rableri katındaki mükâfatı, altlarından ırmaklar akan, içinde ebedî kalacakları Adn cennetleridir. Allah onlardan razı olmuş, onlar da O'ndan razı olmuşlardır”
قُوبِلَ حَالُ الْكَفَرَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَحَالُ الْمُشْرِكِينَ بِحَالِ الَّذِينَ آمَنُوا بَعْدَ أَنْ أُشِيرَ إِلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ [الْبَيِّنَة: ٥] ، اسْتِيعَابًا لِأَحْوَالِ الْفِرَقِ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ وَجَرْيًا عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي تَعْقِيبِ نِذَارَةِ الْمُنْذَرِينَ بِبِشَارَةِ الْمُطْمَئِنِّينَ وَمَا تَرَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ مِنَ الثَّنَاءِ عَلَيْهِمْ، وَقَدَّمَ الثَّنَاءَ عَلَيْهِمْ عَلَى بِشَارَتِهِمْ عَلَى عَكْسِ نَظْمِ الْكَلَامِ الْمُتَقَدِّمِ فِي ضِدِّهِمْ لِيَكُونَ ذِكْرُ وَعْدِهِمْ كَالشُّكْرِ لَهُمْ عَلَى إِيمَانِهِمْ وَأَعْمَالِهِمْ فَإِنَّ اللَّهَ شَكُورٌ.
{ وَذلِكَ دِينُ الْقَيِّمَةِ } [el-Beyyine: 5] kavliyle kendilerine işaret edildikten sonra, fırkaların dünya ve ahiretteki durumlarını bütünüyle kapsamak ve uyarılanların korkutulmasını huzura erenlerin müjdelenmesiyle ve buna bağlı olarak onları övgüyle takip etme şeklindeki Kur'an adetine uygun olarak, Ehl-i Kitap'tan kâfir olanların ve müşriklerin durumu, iman edenlerin durumuyla karşılaştırılmıştır. Kendilerine yönelik vaadin zikredilmesi imanlarına ve amellerine bir teşekkür mesabesinde olsun diye -nitekim Allah Şekûr'dur (şükrü bolca kabul edendir)- onların zıddı olan kimseler hakkındaki önceki ifadenin tertibinin aksine, onlara yapılan övgü müjdelerinin önüne geçirilmiştir.
وَالْجُمْلَةُ اسْتِئْنَاف بياني ناشىء عَنْ تَكَرُّرِ ذِكْرِ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ فَإِنَّ ذَلِكَ يُثِيرُ فِي نُفُوسِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ تَسَاؤُلًا عَنْ حَالِهِمْ لَعَلَّ تَأَخُّرَ إِيمَانِهِمْ إِلَى مَا بَعْدَ نُزُولِ الْآيَاتِ فِي التَّنْدِيدِ عَلَيْهِمْ يَجْعَلُهُمْ فِي انْحِطَاطِ دَرَجَةٍ، فَجَاءَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُبَيِّنَةً أَنَّ مَنْ آمَنَ مِنْهُمْ هُوَ مَعْدُودٌ فِي خَيْرِ الْبَرِيئَةِ.
Cümle, Ehl-i Kitap'tan ve müşriklerden inkâr edenlerin tekrar tekrar zikredilmesinden doğan beyânî bir isti'nâftır. Zira bu durum, Ehl-i Kitap ve müşriklerden iman edenlerin nefislerinde kendi durumlarına dair bir soru işareti uyandırabilir; kendilerini kınayan ayetlerin inişinden sonraya imanlarının gecikmesinin derecelerini düşüreceği endişesini doğurabilir. İşte bu ayet, onlardan iman edenlerin yaratılmışların en hayırlısı arasında sayıldığını açıklamak üzere gelmiştir.
وَالْقَوْلُ فِي اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَضَمِيرِ الْفَصْل وَالْقصر وهمز الْبَرِيئَةِ كَالْقَوْلِ فِي نَظِيرِهِ الْمُتَقَدِّمِ.
İsm-i işaret, fasıl zamiri, kasr ve *el-beriyye* kelimesinin hemzelenmesi hakkındaki açıklama, daha önce geçen benzerindeki gibidir.
وَاسْمُ الْإِشَارَةِ وَالْجُمْلَةُ الْمُخْبَرُ بِهَا عَنْهُ جَمِيعُهَا خَبَرٌ عَنِ اسْمِ إِنَّ وَجُمْلَةُ: جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ إِلَى آخِرِهَا مُبَيِّنَةٌ لِجُمْلَةِ: أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ وعِنْدَ رَبِّهِمْ ظَرْفٌ وَقَعَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جَزاؤُهُمْ وَبَيْنَ جَنَّاتُ عَدْنٍ لِلتَّنْوِيهِ بِعِظَمِ الْجَزَاءِ بِأَنَّهُ مُدَّخَرٌ لَهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ تَكْرُمَةً لَهُمْ لِمَا فِي عِنْدَ مِنَ الْإِيمَاءِ إِلَى الْحُظْوَةِ وَالْعِنَايَةِ، وَمَا فِي لَفْظِ رَبِّهِمْ مِنْ الْإِيمَاءِ إِلَى إِجْزَالِ الْجَزَاءِ بِمَا يُنَاسِبُ عِظَمَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ عِنْدَ، وَمَا يُنَاسِبُ شَأْنَ مَنْ يَرُبُّ أَنْ يَبْلُغَ بِمَرْبُوبِهِ عَظِيمَ الْإِحْسَانِ.
İsm-i işaret ve onunla haber verilen cümle bütünüyle { إِنَّ }'nin isminin haberidir. Âyetin sonuna kadar devam eden { جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ } cümlesi ise { أُولئِكَ هُمْ خَيْرُ الْبَرِيَّةِ } cümlesini açıklamaktadır. { عِنْدَ رَبِّهِمْ } ifadesi, { جَزاؤُهُمْ } ile { جَنَّاتُ عَدْنٍ } arasında itiraz (ara cümle) olarak yer almış bir zarftır; bu da mükâfatın büyüklüğünü, onlara bir ikram olarak Rableri katında kendileri için saklandığını belirtmek içindir. Zira { عِنْدَ } (katında) kelimesinde itibar ve ihtimama, { رَبِّهِمْ } lafzında ise { عِنْدَ } lafzının muzafun ileyhinin büyüklüğüne ve terbiye edip yetiştiren zatın terbiyesi altındakine büyük ihsanda bulunması şanına uygun düşecek şekilde mükâfatın bolca verileceğine bir işaret vardır.
وَإِضَافَةُ: جَنَّاتُ إِلَى عَدْنٍ لِإِفَادَةِ أَنَّهَا مَسْكَنُهُمْ لِأَنَّ الْعَدْنَ الْإِقَامَةُ، أَيْ لَيْسَ جَزَاؤُهُمْ تَنَزُّهًا فِي الْجَنَّاتِ بَلْ أَقْوَى مِنْ ذَلِكَ بِالْإِقَامَةِ فِيهَا.
{ جَنَّاتُ } kelimesinin { عَدْنٍ } kelimesine izafeti, oranın onların meskeni olduğunu bildirmek içindir; çünkü *adn*, ikamet etmek demektir. Yani onların mükâfatı cennetlerde sadece bir gezinti değil, bundan daha üstünü olarak orada ikamet etmektir.
وَقَوْلُهُ: خالِدِينَ فِيها أَبَداً بِشَارَةٌ بِأَنَّهَا مَسْكَنُهُمْ الْخَالِدُ.
{ خالِدِينَ فِيها أَبَداً } kavli, oranın onların ebedî meskeni olduğuna dair bir müjdedir.
وَوَصْفُ الْجَنَّاتِ بِ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ لِبَيَانِ مُنْتَهَى حُسْنِهَا.
Cennetlerin { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akar” şeklinde nitelenmesi, onların güzelliğinin son noktasını beyan etmek içindir.
وَجَرْيُ النَّهْرِ مُسْتَعَارٌ لِانْتِقَالِ السَّيْلِ تَشْبِيهًا لِسُرْعَةِ انْتِقَالِ الْمَاءِ بِسُرْعَةِ الْمَشْيِ.
Irmağın akması (cery), suyun hızla intikal etmesinin yürüme hızına benzetilmesi yoluyla selin/akıntının akıp gitmesi için istiare kılınmıştır.
وَالنَّهْرُ: أُخْدُودٌ عَظِيمٌ فِي الْأَرْضِ يَسِيلُ فِيهِ الْمَاءُ فَلَا يُطْلَقُ إِلَّا عَلَى مَجْمُوعِ الْأُخْدُودِ وَمَائِهِ. وَإِسْنَادُ الْجَرْيِ إِلَى الْأَنْهَارِ تَوَسُّعٌ فِي الْكَلَامِ لِأَنَّ الَّذِي يَجْرِي هُوَ مَاؤُهَا وَهُوَ الْمُعْتَبَرُ فِي مَاهِيَّةِ النَّهْرِ.
Nehir (nehir yatağı), yeryüzünde suyun aktığı büyük çukurdur (mecradır); dolayısıyla nehir lafzı ancak bu çukur ile içindeki suyun mecmuuna ıtlak olunur. Akma fiilinin nehirlere isnat edilmesi sözde bir genişletmedir (mecaz-ı aklîdir); çünkü aslında akan onun suyudur ve nehrin mahiyetinde muteber olan da odur.
وَجُعِلَ جَزَاءُ الْجَمَاعَةِ جَمْعَ الْجَنَّاتِ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ عَلَى وَجْهِ التَّوْزِيعِ، أَيْ لِكُلِّ وَاحِدٍ جَنَّةٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ [الْبَقَرَة: ١٩] وَقَوْلِكَ: رَكِبَ الْقَوْمُ دَوَابَّهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ لِكُلِّ أَحَدٍ جَنَّاتٌ مُتَعَدِّدَةٌ وَالْفضل لَا ينْحَصر قَالَ تَعَالَى: وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ [الرَّحْمَن: ٤٦] .
Topluluğun mükâfatı cennetlerin çoğulu [cennât] olarak getirilmiştir; bu, tıpkı Yüce Allah'ın: { يَجْعَلُونَ أَصابِعَهُمْ فِي آذانِهِمْ } [el-Bakara: 19] “Parmaklarını kulaklarına tıkarlar” kavlinde ve “Topluluk bineklerine bindi” sözünde olduğu gibi taksim/tevzi yoluyla olabilir, yani her birine bir cennet [anlamında]. Her bir kimse için birden çok cennet olması da caizdir, zira lütuf sınırsızdır. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ } [er-Rahmân: 46] “Rabbinin huzurunda durmaktan korkan kimse için iki cennet vardır.”
وَجُمْلَةُ: ﵃ حَالٌ مِنْ ضَمِيرِ خالِدِينَ، أَيْ خَالِدِينَ خُلُودًا مُقَارِنًا لِرِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ، فَهُمْ فِي مُدَّةِ خُلُودِهِمْ فِيهَا مَحْفُوفُونَ بِآثَارِ رِضَى اللَّهِ عَنْهُمْ، وَذَلِكَ أَعْظَمُ مَرَاتِبِ الْكَرَامَةِ قَالَ تَعَالَى: وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ [التَّوْبَة: ٧٢] وَرِضَى اللَّهِ تَعَلُّقُ إِحْسَانِهِ وَإِكْرَامِهِ لِعَبْدِهِ.
{ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُمْ } cümlesi, { خالِدِينَ } lafzındaki zamirden hâldir; yani Allah'ın kendilerinden razı olmasıyla birlikte bir ebedilik içinde kalıcıdırlar. Onlar orada ebedî kaldıkları müddetçe Allah'ın rızasının eserleriyle kuşatılmışlardır; bu ise ikramın en büyük mertebesidir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَرِضْوانٌ مِنَ اللَّهِ أَكْبَرُ } [et-Tevbe: 72] “Allah'ın rızası ise en büyüktür.” Allah'ın rızası, kuluna ihsanının ve ikramının taalluk etmesidir.
وَأَمَّا الرِّضَى فِي قَوْلِهِ: وَرَضُوا عَنْهُ فَهُوَ كِنَايَةٌ عَنْ كَوْنِهِمْ نَالَهُمْ مِنْ إِحْسَانِ اللَّهِ مَا لَا مَطْلَبَ لَهُمْ فَوْقَهُ كَقَوْلِ أَبِي بَكْرٍ فِي حَدِيثِ الْغَارِ: «فَشَرِبَ حَتَّى رَضِيتُ» ، وَقَوْلُ مَخْرَمَةَ حِينَ أَعْطَاهُ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ قَبَاءً: «رَضِيَ مَخْرَمَةُ» . وَزَادَهُ حُسْنَ وَقْعٍ هُنَا مَا فِيهِ مِنَ الْمُشَاكَلَةِ.
{ وَرَضُوا عَنْهُ } kavlindeki rıza ise, Ebû Bekir'in mağara hadisindeki: “Nihayet içti ve ben razı oldum (hoşnut kaldım)” sözü ile Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) kendisine bir kaftan verdiğinde Mahreme'nin söylediği: “Mahreme razı oldu” sözünde olduğu gibi, Allah'ın ihsanından ötesini talep etmeyecekleri bir nimete nail olmalarından kinayedir. Buradaki müşâkele sanatı da onun güzelliğini ve tesirini artırmıştır.
ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ تَذْيِيلٌ آتٍ عَلَى مَا تَقَدَّمَ مِنَ الْوَعْدِ لِلَّذِينِ آمَنُوا وَالْوَعِيدِ لِلَّذِينِ كَفَرُوا بَيَّنَ بِهِ سَبَبَ الْعَطَاءِ وَسَبَبَ الْحِرْمَانِ وَهُوَ خَشْيَةُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَنْطُوقِ الصِّلَةِ وَمَفْهُومِهَا.
{ ذلِكَ لِمَنْ خَشِيَ رَبَّهُ } kavli, iman edenler için önceki vaad ve kâfirler için önceki tehdit üzerine gelen bir tezyîldir; bununla, sılanın mantûku (açık ifadesi) ve mefhûmu (dolaylı anlamı) gereğince bağışlanmanın ve mahrum bırakılmanın sebebi açıklanmıştır ki o da Yüce Allah'tan korkmaktır.
وَالْإِشَارَةُ إِلَى الْجَزَاءِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَعْنِي أَنَّ السَّبَبَ الَّذِي أَنَالَهُمْ ذَلِكَ الْجَزَاءَ هُوَ خَشْيَتُهُمُ اللَّهَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا خَشُوا اللَّهَ تَوَقَّعُوا غَضَبَهُ إِذَا لَمْ
İsm-i işaret, { جَزاؤُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ } kavlinde zikredilen mükâfata yöneliktir. Yani onları bu mükâfata ulaştıran sebep, Allah'tan korkmalarıdır. Çünkü onlar Allah'tan korktuklarında,...
يُصْغُوا إِلَى مَنْ
...kendilerine:...
يَقُولُ لَهُمْ: إِنِّي رَسُولُ اللَّهِ إِلَيْكُمْ، فَأَقْبَلُوا عَلَى النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ صِدْقِ الرَّسُولِ فَاهْتَدَوْا وَآمَنُوا، وَأَمَّا الَّذِينَ آثَرُوا حُظُوظَ الدُّنْيَا فَأَعْرَضُوا عَنْ دَعْوَةِ رَسُولٍ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَلَمْ يَتَوَقَّعُوا غَضَبَ مُرْسِلِهِ فَبَقُوا فِي ضَلَالِهِمْ.
...“Ben size Allah'ın elçisiyim” diyen kimseye kulak vermedikleri takdirde O'nun gazabına uğrayacaklarını anladılar. Böylece Elçi'nin doğruluğunun delillerini incelemeye yöneldiler, hidayete erdiler ve iman ettiler. Dünya menfaatlerini tercih edenler ise Allah katından gelen bir elçinin davetinden yüz çevirdiler, onu gönderenin gazabına uğrayacaklarını hesaba katmadılar ve sapıklıklarında kaldılar.
فَمَا صَدَقَ: «مَنْ خَشِيَ رَبَّهُ» هُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَاللَّامُ لِلْمِلْكِ، أَيْ ذَلِكَ الْجَزَاءُ لِلْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ خَشُوا رَبَّهُمْ فَإِذَا كَانَ ذَلِكَ مِلْكًا لَهُمْ لَمْ يَكُنْ شَيْءٌ مِنْهُ مِلْكًا لِغَيْرِهِمْ فَأَفَادَ حِرْمَانَ الْكَفَرَةِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهُمْ وَتَمَّ التَّذْيِيلُ.
Dolayısıyla «مَنْ خَشِيَ رَبَّهُ» (Rabbinden korkan kimse) ifadesinin ma-sadakı (karşılığı) müminlerdir. [Baştaki] lâm mülkiyet içindir; yani bu mükâfat, Rablerinden korkan müminlere aittir. Bu onların mülkü olunca, ondan hiçbir şey başkalarının mülkü olmaz; böylece daha önce zikri geçen kâfirlerin mahrumiyetini ifade etmiş ve tezyîl tamamlanmıştır.
وَفِي ذِكْرِ الرَّبِّ هُنَا دُونَ أَنْ يُقَالَ: ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ اللَّهَ، تَعْرِيضٌ بِأَنَّ الْكُفَّارَ لَمْ يَرْعَوْا حق الربوبية إِذْ لَمْ يَخْشَوْا رَبَّهُمْ فَهُمْ عَبِيدُ سُوءٍ.
“Bu, Allah'tan korkan kimse içindir” denilmeyip burada Rab lafzının zikredilmesinde, kâfirlerin Rablerinden korkmayarak rubûbiyet hakkını gözetmediklerine ve dolayısıyla kötü kullar olduklarına bir tariz (iğneleme) vardır.