وَهَمْزَةُ الِاسْتِفْهَامِ قُدِّمَتْ على فَاء التَّفْرِيع لِأَن الِاسْتِفْهَام صَدْرَ الْكَلَامِ.
Soru hemzesi, ta'kîb/tefrî' fâ'sının önüne geçirilmiştir; çünkü soru edatı cümlenin başında yer alır.
وَانْتَصَبَ إِذا عَلَى الظَّرْفِيَّةِ لِمَفْعُولِ يَعْلَمُ الْمَحْذُوفِ اقْتِصَارًا، لِيَذْهَبَ السَّامِعُ فِي تَقْدِيرِهِ كُلَّ مَذْهَبٍ مُمْكِنٍ قَصْدًا لِلتَّهْوِيلِ.
{ إِذا } zarfı, muhatabın -korkutma ve dehşet hissi verme maksadıyla- takdirinde her türlü ihtimali düşünebilmesi için iktisâr yoluyla hazfedilmiş olan { يَعْلَمُ } fiilinin mef'ûlüne zarf olarak nasb edilmiştir.
وَالْمَعْنَى: أَلَا يَعْلَمُ الْعَذَابَ جَزَاءً لَهُ عَلَى مَا فِي كُنُودِهِ وَبُخْلِهِ مِنْ جِنَايَةٍ مُتَفَاوِتَةِ الْمِقْدَارِ إِلَى حَدِّ إِيجَابِ الْخُلُودِ فِي النَّارِ.
Manası şudur: Nankörlüğünde ve cimriliğinde bulunan, cehennemde ebedî kalmayı gerektirecek dereceye kadar farklı boyutlardaki suçunun cezası olarak [kendisine gelecek olan] azabı bilmez mi?
وَحُذِفَ مَفْعُولَا يَعْلَمُ وَلَا دَلِيلَ فِي اللَّفْظِ عَلَى تَعْيِينِ تَقْدِيرِهِمَا فَيُوكَلُ إِلَى السَّامِعِ تَقْدِيرُ مَا يَقْتَضِيهِ الْمَقَامُ مِنَ الْوَعِيدِ وَالتَّهْوِيلِ وَيُسَمَّى هَذَا الْحَذْفُ عِنْدَ النُّحَاةِ الْحَذْفَ الِاقْتِصَارِيَّ، وَحَذْفُ كِلَا الْمَفْعُولَيْنِ اقْتِصَارًا جَائِزٌ عِنْدَ جُمْهُورِ النُّحَاةِ وَهُوَ التَّحْقِيقُ وَإِنْ كَانَ سِيبَوَيْهِ يَمْنَعُهُ.
{ يَعْلَمُ } fiilinin iki mef'ûlü hazfedilmiştir ve lafızda bunların takdirini belirleyen bir delil yoktur; dolayısıyla makamın gerektirdiği tehdit ve dehşeti takdir etmek dinleyicinin zihnine bırakılmıştır. Bu hazfe nahivciler nezdinde iktisârî hazf (lafzî karine olmaksızın yetinme yoluyla yapılan hazf) denir. İktisâr yoluyla her iki mef'ûlün birden hazfedilmesi cumhur nahivcilere göre câizdir ve Sîbeveyh bunu men etse de tahkik ehlinin benimsediği görüş budur.
وبُعْثِرَ: مَعْنَاهُ قُلِبَ مِنْ سُفْلٍ إِلَى عُلُوٍّ، وَالْمُرَادُ بِهِ إِحْيَاءُ مَا فِي الْقُبُورِ مِنَ الْأَمْوَاتِ الْكَامِلَةِ الْأَجْسَادِ أَوْ أَجْزَائِهَا، وَتَقَدَّمَ بَيَانُهُ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ فِي سُورَةِ الِانْفِطَارِ [٤] .
Bu'sira (بُعْثِرَ), aşağısının yukarısına getirilmesi, altüst edilmesi demektir. Bununla kastedilen, kabirlerde bulunan tam bedenli ölülerin veya onların parçalarının diriltilmesidir. Bunun açıklaması İnfitâr Sûresi'ndeki { وَإِذَا الْقُبُورُ بُعْثِرَتْ } [İnfitâr: 4] kavlinde geçmişti.
وحُصِّلَ: جُمِعَ وَأُحْصِيَ. وَمَا فِي الصُّدُورِ: هُوَ مَا فِي النُّفُوسِ مِنْ ضَمَائِرَ وَأَخْلَاقٍ، أَيْ جُمِعَ عَدُّهُ والحساب عَلَيْهِ.
Hussıle (حُصِّلَ), toplandı ve sayılıp döküldü demektir. { مَا فِي الصُّدُورِ } ise nefislerdeki niyetler, sırlar ve ahlaktır; yani bunların sayımı ve bunlara dair hesap bir araya getirilir.
[سُورَة العاديات (١٠٠) : آيَة ١١]
[Âdiyât Sûresi (100), Âyet 11]
إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (١١)
{ إِنَّ رَبَّهُمْ بِهِمْ يَوْمَئِذٍ لَخَبِيرٌ (١١) } “Şüphesiz Rableri o gün onlardan hakkıyla haberdardır.”
جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنِ الْإِنْكَارِ، أَيْ كَانَ شَأْنُهُمْ أَنْ يَعْلَمُوا اطِّلَاعَ اللَّهِ عَلَيْهِمْ إِذَا بُعْثِرَ مَا فِي الْقُبُورِ، وَأَنْ يَذْكُرُوهُ لِأَنَّ وَرَاءَهُمُ الْحِسَابَ الْمُدَقَّقَ، وَتُفِيدُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُفَادَ التَّذْيِيلِ.
[Bu âyet], inkârdan doğan beyânî bir isti'nâfla müste'nefe olan bir cümledir. Yani onların şânı, kabirlerdekiler dışarı atıldığında Allah'ın kendilerinden haberdar olduğunu bilmek ve bunu hatırda tutmaktır; zira önlerinde pek ince bir hesap vardır. Bu cümle tezyîl (pekiştirme ve hükmü bağlama) ifade etmektedir.
وَقَوْلُهُ: يَوْمَئِذٍ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: لَخَبِيرٌ، أَيْ عَلِيمٌ.
{ يَوْمَئِذٍ } lafzı, { لَخَبِيرٌ } yani bilendir ifadesiyle irtibatlıdır (müteallaktır).
وَالْخَبِيرُ: مُكَنًّى بِهِ عَنِ الْمُجَازِي بِالْعِقَابِ وَالثَّوَابِ، بِقَرِينَةِ تَقْيِيدِهِ بِيَوْمَئِذٍ لِأَنَّ عِلْمَ اللَّهِ بِهِمْ حَاصِلٌ مِنْ وَقْتِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا، وَأَمَّا الَّذِي يَحْصُلُ مِنْ عِلْمِهِ بِهِمْ يَوْمَ بَعْثَرَةِ الْقُبُورِ، فَهُوَ الْعِلْمُ الَّذِي يَتَرَتَّبُ عَلَيْهِ الْجَزَاءُ.
{ الْخَبِيرُ }, { يَوْمَئِذٍ } kaydı karinesiyle, ceza ve mükâfatı veren zâttan kinayedir. Çünkü Allah'ın onları bilmesi dünya hayatı vaktinde de mevcuttur; kabirlerin altüst edildiği gün O'nun onları bilmesinden hâsıl olan şey ise, üzerine karşılığın (ceza ve mükâfatın) terettüp edeceği bilgidir.
وَتَقْدِيمُ بِهِمْ عَلَى عَامِلِهِ وَهُوَ لَخَبِيرٌ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ لِيَعْلَمُوا أَنَّهُمُ الْمَقْصُودُ بِذَلِكَ.
{ بِهِمْ } ifadesinin âmili olan { لَخَبِيرٌ } kelimesinin önüne geçirilmesi, onunla kastedilenlerin bizzat kendileri olduğunu bilmeleri amacıyla ona dikkat çekmek içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ عَلَى الْعَامِلِ الْمُقْتَرِنِ بِلَامِ الِابْتِدَاءِ مَعَ أَنَّ لَهَا الصَّدْرَ سَائِغٌ لِتَوَسُّعِهِمْ فِي الْمَجْرُورَاتِ وَالظَّرْفِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا فِي قَوْلِهِ: لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ [العاديات: ٦] وَقَوْلِهِ: عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ [العاديات: ٧] وَقَوْلِهِ: لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ [العاديات: ٨] . وَقَدْ عَلِمْتَ أَنَّ ابْنَ هِشَامٍ يُنَازِعُ فِي وُجُوبِ صَدَارَةِ لَامِ الِابْتِدَاءِ الَّتِي فِي خَبَرِ إِنَّ
Mecrûrun, cümlenin başında yer alması gereken ibtidâ lâmı ile bitişmiş âmilin önüne geçirilmesi, mecrûrlar ve zarflardaki geniş kullanım imkânı (tevessu') sebebiyle câizdir; nitekim az önce geçen { لِرَبِّهِ لَكَنُودٌ } [Âdiyât: 6], { عَلى ذلِكَ لَشَهِيدٌ } [Âdiyât: 7] ve { لِحُبِّ الْخَيْرِ لَشَدِيدٌ } [Âdiyât: 8] kavillerinde geçtiği gibidir. İbn Hişâm'ın, { إِنَّ }'nin haberinde bulunan ibtidâ lâmının cümlenin başında bulunma zorunluluğu konusunda ihtilaf ettiğini de öğrenmiştin.