فَإِنَّمَا حَسَّنَهُ مَا بَيْنَ الْعِقْدِ وَالْعُنُقِ مِنِ الْجِنَاسِ إِتْمَامًا لِلْمُجَانَسَةِ الَّتِي بَيْنَ الْحَجْلِ وَالرِّجْلِ، وَالتَّاجِ وَالْحِجَاجِ، وَهُوَ مَقْصُودُ الشَّاعِرِ.
Buradaki kullanımı güzelleştiren husus; halhal (hacl) ile ayak (ricl), taç ile kaş kemiği (hicâc) arasındaki cinası tamamlamak üzere gerdanlık (ıkd) ile boyun (unuk) arasında kurulan cinastır ve şairin kastettiği de budur.
وَالْحَبْلُ: مَا يُرْبَطُ بِهِ الْأَشْيَاءُ الَّتِي يُرَادُ اتِّصَالُ بَعْضِهَا بِبَعْضٍ وَتُقَيَّدُ بِهِ الدَّابَّة والمسجون كَيْلا يَبْرَحَ مِنَ الْمَكَانِ، وَهُوَ ضَفِيرٌ مِنَ اللِّيفِ أَوْ مِنْ سُيُورِ جِلْدٍ فِي طُولٍ مُتَفَاوِتٍ عَلَى حَسَبِ قُوَّةِ مَا يُشَدُّ بِهِ أَوْ يُرْبَطُ فِي وَتْدٍ أَوْ حَلْقَةٍ أَوْ شَجَرَةٍ بِحَيْثُ يُمْنَعُ الْمَرْبُوطُ بِهِ مِنْ مُغَادَرَةِ مَوْضِعِهِ إِلَى غَيره على بُعْدٍ يُرَادُ، وَتُرْبَطُ بِهِ قلوع السفن وتشد بِهِ السُّفُنِ فِي الْأَرْضِ فِي الشَّوَاطِئِ، وَتَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً، وَقَوْلِهِ:
Habl (الْحَبْلُ), birbirine bağlanması istenen şeylerin kendisiyle bağlandığı, binek hayvanının ve tutuklunun bulunduğu yerden ayrılmaması için bağlandığı iptir. Bu da bağlanan veya bir kazığa, halkaya ya da ağaca bağlanan şeyin gücüne göre değişken uzunlukta, bağlanan canlının bulunduğu yeri terk edip istenilen bir mesafenin ötesine geçmesini engelleyecek şekilde liften veya deri şeritlerden örülmüş bir örgüdür. Gemilerin yelkenleri onunla bağlanır, gemiler kıyılarda karaya onunla raptedilir. Bu kelime daha önce Allah Teâlâ'nın { وَاعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِيعاً } “Hep birlikte Allah'ın ipine sımsıkı sarılın” kavlinde ve şu kavlinde geçmişti:
إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ كِلَاهَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ [١٠٣- ١١٢] ، وَيُقَالُ:
{ إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَحَبْلٍ مِنَ النَّاسِ } “Meğer ki Allah'tan bir ipe ve insanlardan bir ipe sığınmış olsunlar” ki her ikisi de Âl-i İmrân Suresi'ndedir [103, 112]. Bir kimse bir şeyi bağladığında «habelehû» (حَبَلَهُ) denir.
حَبَلَهُ إِذَا رَبَطَهُ.
«Habelehû» (حَبَلَهُ) onu bağladı demektir.
وَالْمَسَدُ: لِيفٌ مِنْ لِيفِ الْيَمَنِ شَدِيدٌ، وَالْحِبَالُ الَّتِي تُفْتَلُ مِنْهُ تَكُونُ قَوِيَّةً وَصُلْبَةً.
Mesed (الْمَسَدُ) ise Yemen liflerinden elde edilen sert ve sağlam bir liftir; ondan bükülen ipler son derece güçlü ve sert olur.
وَقُدِّمَ الْخَبَرُ مِنْ قَوْلِهِ: فِي جِيدِها لِلِاهْتِمَامِ بِوَصْفِ تِلْكَ الْحَالَةِ الْفَظِيعَةِ الَّتِي عُوِّضَتْ فِيهَا بِحَبْلٍ فِي جِيدِهَا عَنِ الْعِقْدِ الَّذِي كَانَتْ تُحَلِّي بِهِ جِيدَهَا فِي الدُّنْيَا فتربط بِهِ إِذْ قد كَانَتْ هِيَ وَزَوْجُهَا مِنْ أَهْلِ الثَّرَاءِ وَسَادَةِ أَهْلِ الْبَطْحَاءِ، وَقَدْ مَاتَتْ أُمُّ جَمِيلٍ عَلَى الشِّرْكِ.
{ فِي جِيدِها } “Onun boynunda” ifadesindeki haber, o korkunç durumun nitelenmesine dikkat çekmek için öne geçirilmiştir. Zira dünyada boynunu süslediği gerdanlığın yerine boynuna bir ip geçirilmiş ve onunla bağlanmıştır; çünkü kendisi ve kocası varlıklı kimselerden ve Mekke vadisi halkının ileri gelenlerindendi. Nitekim Ümmü Cemîl şirk üzere ölmüştür.