. [٣]
. [3]
[سُورَة الْإِخْلَاص (١١٢) : آيَة ٣]
[İhlâs Suresi (112): Ayet 3]
لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ (٣)
{ لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } “O doğurmamıştır ve doğurulmamıştır.” (3)
جُمْلَةُ: لَمْ يَلِدْ خَبَرٌ ثَانٍ عَنِ اسْمِ الْجَلَالَةِ مِنْ قَوْلِهِ: اللَّهُ الصَّمَدُ، أَوْ حَالٌ مِنَ الْمُبْتَدَأِ أَوْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ اللَّهُ الصَّمَدُ، لِأَنَّ مَنْ يُصْمَدُ إِلَيْهِ لَا يَكُونُ مِنْ حَالِهِ أَنْ يَلِدَ لِأَنَّ طَلَبَ الْوَلَدِ لِقَصْدِ الِاسْتِعَانَةِ بِهِ فِي إِقَامَة شؤون الْوَالِدِ وَتَدَارُكِ عَجْزِهِ، وَلِذَلِكَ اسْتُدِلَّ عَلَى إِبْطَالِ قَوْلِهِمْ: اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً بِإِثْبَاتِ أَنَّهُ الْغَنِيُّ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ [يُونُس: ٦٨] فَبَعْدَ أَنْ أَبْطَلَتِ الْآيَةُ الْأَوْلَى مِنْ هَذِهِ السُّورَةِ تَعَدُّدَ الْإِلَهِ بِالْأَصَالَةِ وَالِاسْتِقْلَالِ، أَبْطَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ تَعَدُّدَ الْإِلَهِ بِطَرِيقِ تَوَلُّدِ إِلَهٍ عَنْ إِلَهٍ، لِأَنَّ الْمُتَوَلِّدَ مُسَاوٍ لِمَا تَوَلَّدَ عَنْهُ.
{ لَمْ يَلِدْ } cümlesi, { اللَّهُ الصَّمَدُ } ifadesindeki lafza-i celâlin ikinci bir haberi, yahut mübtedadan hâl, yahut da { اللَّهُ الصَّمَدُ } cümlesinden bedel-i iştimaldir. Zira kendisine yönelip sığınılan (masmûdun ileyh) kimsenin doğurması/çocuk sahibi olması söz konusu olamaz; çünkü çocuk istemek, babanın işlerini yürütmede ve acziyetini telafi etmede ondan yardım alma gayesine matuftur. İşte bu sebeple, onların "Allah çocuk edindi" sözlerinin batıllığına, Allah Teâlâ'nın: { قالُوا اتَّخَذَ اللَّهُ وَلَداً سُبْحانَهُ هُوَ الْغَنِيُّ لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ } “'Allah çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O bundan münezzehtir! O Ganî'dir (hiçbir şeye muhtaç değildir). Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur” [Yûnus 68] buyruğunda O'nun Ganî (zengin/muhtaçsız) olduğunu ispat ederek delil getirilmiştir. Bu surenin ilk ayeti ilahın bizzat ve müstakil olarak birden çok olmasını iptal ettikten sonra, bu ayet de bir ilahtan başka bir ilahın doğması yoluyla ilahların çoğalmasını iptal etmiştir; çünkü doğan/türeyen varlık, kendisinden doğduğu varlığa denk olur.
وَالتَّعَدُّدُ بِالتَّوَلُّدِ مُسَاوٍ فِي الِاسْتِحَالَةِ لِتَعَدُّدِ الْإِلَهِ بِالْأَصَالَةِ لِتَسَاوِي مَا يَلْزَمُ عَلَى التَّعَدُّدِ فِي كِلَيْهِمَا مِنْ فَسَادِ الْأَكْوَانِ الْمُشَارِ إِلَيْهِ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا [الْأَنْبِيَاء: ٢٢] (وَهُوَ بُرْهَانُ التَّمَانُعِ) وَلِأَنَّهُ لَوْ تَوَلَّدَ عَنِ اللَّهِ مَوْجُودٌ آخَرُ لَلَزِمَ انْفِصَالُ جُزْءٍ عَنِ اللَّهِ تَعَالَى وَذَلِكَ مُنَافٍ لِلْأَحَدِيَّةِ كَمَا عَلِمْتَ آنِفًا وَبَطَلَ اعْتِقَادُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْعَرَبِ أَنَّ الْمَلَائِكَةَ بَنَاتُ اللَّهِ تَعَالَى فَعَبَدُوا الْمَلَائِكَةَ لذَلِك، لِأَن البنوّة لِلْإِلَهِ تَقْتَضِي إِلَهِيَّةَ الِابْنِ قَالَ تَعَالَى: وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ [الْأَنْبِيَاء: ٢٦] .
Doğma/türeme yoluyla ilahın çoğalması imkânsızlık bakımından, bizzat ve müstakil ilahın çoğalmasıyla eşittir; zira her ikisinde de çoğalmanın neticesinde âlemlerin fesada uğraması gerekecektir ki bu durum, Allah Teâlâ'nın: { لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer yerde ve gökte Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de kesinlikle bozulup harap olurdu” [Enbiyâ 22] buyruğuyla işaret edilen durumdur (ki bu bürhân-ı temânû'dur). Ayrıca şayet Allah'tan başka bir varlık doğup türemiş olsaydı, Allah Teâlâ'dan bir parçanın ayrılması gerekirdi; bu ise az önce öğrendiğin üzere ehadiyyet (birlik/bölünmezlik) vasfına aykırıdır. Böylece Arap müşriklerinin meleklerin Allah Teâlâ'nın kızları olduğu ve bu yüzden meleklere ibadet ettikleri yönündeki inançları da batıl olmuştur; zira ilaha evlat olmak, evladın da ilah olmasını iktiza eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { وَقالُوا اتَّخَذَ الرَّحْمنُ وَلَداً سُبْحانَهُ بَلْ عِبادٌ مُكْرَمُونَ } “'Rahmân çocuk edindi' dediler. Hâşâ, O münezzehtir! Bilakis [melekler] ikram olunmuş kullardır.” [Enbiyâ 26].
وَجُمْلَةُ لَمْ يُولَدْ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ لَمْ يَلِدْ، أَيْ وَلَمْ يَلِدْهُ غَيْرُهُ، وَهِيَ بِمَنْزِلَةِ الِاحْتِرَاسِ سَدًّا لِتَجْوِيزِ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَالِدٌ، فَأُرْدِفَ نَفْيُ الْوَلَدِ بِنَفْيِ الْوَالِدِ. وَإِنَّمَا قُدِّمَ نَفْيُ الْوَلَدِ لِأَنَّهُ أَهَمُّ إِذْ قَدْ نَسَبَ أَهْلُ الضَّلَالَةِ الْوَلَدَ إِلَى اللَّهِ تَعَالَى وَلَمْ يَنْسُبُوا
{ لَمْ يُولَدْ } cümlesi, { لَمْ يَلِدْ } cümlesine matuftur; yani "başkası O'nu doğurmamıştır." Bu cümle, O'nun bir babasının/doğuranının bulunabileceği ihtimalini ortadan kaldırmak için bir ihtiras (yanlış anlamayı önleme) mesabesindedir; böylece evlat nefyinin ardından ebeveyn nefyi getirilmiştir. Evlat nefyinin öne alınması ise daha mühim olmasındandır; zira sapkınlık ehli Allah Teâlâ'ya çocuk nispet etmiş, fakat Allah'a
إِلَى اللَّهِ وَالِدًا.
bir baba (doğuran) nispet etmemiştir.
وَفِيهِ الْإِيمَاءُ إِلَى أَنَّ مَنْ يَكُونُ مَوْلُودًا مِثْلَ عِيسَى لَا يَكُونُ إِلَهًا لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ الْإِلَهُ مَوْلُودًا لَكَانَ وُجُودُهُ مَسْبُوقًا بِعَدَمٍ لَا مَحَالَةَ، وَذَلِكَ مُحَالٌ لِأَنَّهُ لَوْ كَانَ مَسْبُوقًا بِعَدَمٍ لَكَانَ مُفْتَقِرًا إِلَى مَنْ يُخَصِّصُهُ بِالْوُجُودِ بَعْدَ الْعَدَمِ، فَحَصَلَ مِنْ مَجْمُوعِ جُمْلَةِ: لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ
Bunda, İsa gibi doğmuş olan bir kimsenin ilah olamayacağına bir ima vardır; çünkü şayet ilah doğmuş olsaydı, varlığı muhakkak yoklukla öncelenmiş (yokluktan sonra var olmuş) olurdu. Bu ise imkânsızdır; çünkü varlığı yoklukla öncelenmiş olsaydı, yokluktan sonra onu varlıkla tahsis edecek (var kılacak) birine muhtaç olurdu. Böylece { لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ } cümlesinin bütününden;
إِبْطَالُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَالِدًا لِمَوْلُودٍ، أَوْ مَوْلُودًا مِنْ وَالِدٍ بِالصَّرَاحَةِ. وَبَطَلَتْ إِلَهِيَّةُ كُلِّ مَوْلُودٍ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ فَبَطَلَتِ الْعَقَائِدُ الْمَبْنِيَّةُ عَلَى تَوَلُّدِ الْإِلَهِ مِثْلَ عَقِيدَةِ (زَرَادِشْتَ) الثَّانَوِيَّةِ الْقَائِلَةِ بِوُجُودِ إِلَهَيْنِ: إِلَهِ الْخَيْرِ وَهُوَ الْأَصْلُ، وَإِلَهِ الشَّرِّ وَهُوَ مُتَوَلَّدٌ عَنْ إِلَهِ الْخَيْرِ، لِأَنَّ إِلَهَ الْخَيْرِ وَهُوَ الْمُسَمَّى عِنْدَهُمْ (يَزْدَانَ) فَكَّرَ فِكْرَةَ سُوءٍ فَتَوَلَّدَ مِنْهُ إِلَهُ الشَّرِّ الْمُسَمَّى عِنْدَهُمْ (أَهْرُمُنْ) ، وَقَدْ أَشَارَ إِلَى مَذْهَبِهِمْ أَبُو الْعَلَاءِ بِقَوْلِهِ:
Allah'ın açıkça bir doğanın babası olması yahut bir doğurandan doğmuş olması hükümsüz kılınmıştır. Kinaye yoluyla da doğmuş olan her varlığın ilahlığı batıl kılınmıştır. Böylece ilahın türemesine dayanan inançlar da geçersiz kılınmıştır; nitekim Zerdüşt'ün (Zerdüştlük) iki ilahın varlığını savunan düalist (seneviyye) inancı böyledir: Asıl olan hayır ilahı ve hayır ilahından türeyen şer ilahı. Zira onlara göre *Yezdân* (يَزْدَان) diye isimlendirilen hayır ilahı kötü bir düşünceye kapılmış ve ondan *Ehremen* (أَهْرُمُنْ) diye isimlendirilen şer ilahı türemiştir. Ebü'l-Alâ [el-Maarrî] onların bu mezhebine şu sözüyle işaret etmiştir:
قَالَ أُنَاسٌ بَاطِلٌ زَعْمُهُمْ ... فَرَاقِبُوا اللَّهَ وَلَا تَزْعُمُنْ
*Birtakım insanlar iddiaları batıl olan sözler söylediler... Siz Allah'tan sakının ve [böyle batıl şeyler] iddia etmeyin!*
فَكَّرَ (يَزْدَانُ) عَلَى غِرَّةٍ ... فَصِيغَ مِنْ تَفْكِيرِهِ (أَهْرُمُنْ)
*Yezdân gafilce bir düşünceye kapıldı da... Onun bu düşüncesinden Ehremen şekillendirildi (meydana geldi).*
وَبَطَلَتْ عَقِيدَةُ النَّصَارَى بِإِلَهِيَّةِ عِيسَى ﵇ بِتَوَهُّمِهِمْ أَنَّهُ ابْنُ اللَّهِ وَأَنَّ ابْن الْإِلَه لَا يَكُونُ إِلَّا إِلَهًا بِأَنَّ الْإِلَهَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ لَهُ وَلَدٌ فَلَيْسَ عِيسَى بِابْن لله، وَبِأَنَّ الْإِلَهَ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ مَوْلُودًا بَعْدَ عَدَمٍ. فَالْمَوْلُودُ الْمُتَّفَقُ عَلَى أَنَّهُ مَوْلُودٌ يَسْتَحِيلُ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا فَبَطَلَ أَنْ يَكُونَ عِيسَى إِلَهًا.
Hristiyanların, İsa aleyhisselâm'ın Allah'ın oğlu olduğu ve ilahın oğlunun ancak bir ilah olacağı kuruntusuna dayanan ilahlık inancı da batıl olmuştur; zira ilahın bir çocuğunun olması imkânsızdır, dolayısıyla İsa Allah'ın oğlu değildir. Yine ilahın yokluktan sonra doğmuş/yaratılmış olması da imkânsızdır. Doğduğu hususunda ittifak edilen bir varlığın ilah olması imkânsız olduğuna göre, İsa'nın ilah olması da batıl olmuştur.
فَلَمَّا أَبْطَلَتِ الْجُمْلَةُ الْأُولَى إِلَهِيَّةَ إِلَهٍ غَيْرِ اللَّهِ بِالْأَصَالَةِ، وَأَبْطَلَتِ الْجُمْلَةُ الثَّانِيَةُ إِلَهِيَّةَ غَيْرِ اللَّهِ بِالِاسْتِحْقَاقِ، أَبْطَلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ إِلَهِيَّةَ غَيْرِ اللَّهِ بِالْفَرْعِيَّةِ وَالتَّوَلُّدِ بِطَرِيقِ الْكِنَايَةِ.
Birinci cümle Allah'tan başka bir ilahın bizzat (aslî olarak) ilahlığını iptal edip ikinci cümle Allah'tan başkasının [ilahlık vasıflarına] liyakat yoluyla ilahlığını iptal edince; bu cümle de Allah'tan başkasının fer'iyyet (aslın uzantısı) ve türeme yoluyla ilahlığını kinaye tarikiyle iptal etmiştir.
وَإِنَّمَا نَفْيُ أَنْ يَكُونَ اللَّهُ وَالِدًا وَأَنْ يَكُونَ مَوْلُودًا فِي الزَّمَنِ الْمَاضِي، لِأَنَّ عَقِيدَةَ التَّوَلُّدِ ادَّعَتْ وُقُوعَ ذَلِكَ فِي زَمَنٍ مَضَى، وَلَمْ يَدَّعِ أَحَدٌ أَنَّ اللَّهَ سَيَتَّخِذُ وَلَدًا فِي الْمُسْتَقْبل.
Allah'ın bir doğuran (baba) veya doğurulmuş (evlat) olmasının geçmiş zamanda nefyedilmesi ise şundandır: Çünkü türeme inancı bunun geçmiş bir zamanda vuku bulduğunu iddia etmiştir; yoksa hiç kimse Allah'ın gelecekte bir çocuk edineceğini iddia etmemiştir.
[سُورَة الْإِخْلَاص (١١٢) : آيَة ٤]
[İhlâs Suresi (112): Ayet 4]
وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ (٤)
{ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً أَحَدٌ } “Hiçbir şey O'nun dengi olmamıştır.” (4)
فِي معنى التذييل لِلْجُمَلِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا أَعَمُّ مِنْ مَضْمُونِهَا لِأَنَّ تِلْكَ الصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةَ صَرِيحَهَا وَكِنَايَتَهَا وَضِمْنِيَّهَا لَا يُشْبِهُهُ فِيهَا غَيْرُهُ، مَعَ إِفَادَةِ هَذِهِ انْتِفَاءَِِ
Kendisinden önceki cümleler için tezyîl (hükmü pekiştiren genel sonuç) anlamındadır; zira bu cümlenin kapsamı öncekilerin içeriğinden daha geneldir. Çünkü daha önceki sarih, kinayeli ve zımni o sıfatlarda O'na başka hiçbir şey benzemediği gibi, bu ayet aynı zamanda
شَبِيهٍ لَهُ فِيمَا عَدَاهَا مِثْلَ صِفَاتِ الْأَفْعَالِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ [الْحَج: ٧٣] .
fiilî sıfatlar gibi bunların dışındaki hususlarda da O'nun hiçbir benzerinin olmadığını ifade eder. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَنْ يَخْلُقُوا ذُباباً وَلَوِ اجْتَمَعُوا لَهُ } “Şüphesiz Allah'tan başka yalvardıklarınız, hepsi bunun için bir araya gelseler dahi bir sinek bile yaratamazlar.” [Hac 73].
وَالْوَاوُ فِي قَوْلِهِ: وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً اعْتِرَاضِيَّةٌ، وَهِيَ وَاوُ الْحَالِ، كَالْوَاوِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ [سبأ: ١٧] فَإِنَّهَا تذييل لِجُمْلَةِ ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا [سبأ: ١٧] ، وَيَجُوزُ كَوْنُ الْوَاوِ عَاطِفَةً إِنْ جُعِلَتِ الْوَاوُ الْأُولَى عَاطِفَةً فَيَكُونَ الْمَقْصُودُ مِنَ الْجُمْلَةِ إِثْبَاتَ وَصْفِ مُخَالَفَتِهِ تَعَالَى لِلْحَوَادِثِ وَتَكُونَ استفادة معنى التذييل تَبَعًا لِلْمَعْنَى، وَالنُّكَتِ لَا تَتَزَاحَمُ.
{ وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً } ifadesindeki vâv (و), itirâziyyedir ve o hâl vâvıdır; tıpkı Allah Teâlâ'nın: { وَهَلْ نُجازِي إِلَّا الْكَفُورَ } “Biz nankör olandan başkasını cezalandırır mıyız?” [Sebe 17] buyruğundaki vâv gibidir; zira o, { ذلِكَ جَزَيْناهُمْ بِما كَفَرُوا } “İnkâr etmelerinden ötürü onları böyle cezalandırdık” [Sebe 17] cümlesinin tezyîlidir. Eğer birinci vâv atıf kabul edilirse, buradaki vâvın da atıf vâvı olması caizdir; bu takdirde cümlenin maksadı, Allah Teâlâ'nın muhâlefetün li'l-havâdis (sonradan yaratılanlara benzememe) vasfını ispat etmek olur ve tezyîl manasının anlaşılması da manaya tâbi olarak gerçekleşir; incelikler (nükteler) ise birbirine engel teşkil etmez.
وَالْكُفُؤُ: بِضَمِّ الْكَافِ وَضَمِّ الْفَاءِ وَهَمْزَةٍ فِي آخِرِهِ. وَبِهِ قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو عَمْرٍو وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ، إِلَّا أَنَّ الثَّلَاثَةَ الْأَوَّلِينَ حَقَّقُوا الْهَمْزَةَ وَأَبُو جَعْفَرٍ سَهَّلَهَا وَيُقَالُ:
*el-Kufu'* (الْكُفُؤُ): Kâf'ın ve fâ'nın zammesi ve sonunda hemze iledir. Nâfi', Ebû Amr, Âsım'dan Ebû Bekir ve Ebû Ca'fer bu şekilde okumuştur; ancak ilk üçü hemzeyi tahkik ile (açıkça), Ebû Ca'fer ise teshil ile (yumuşatarak) okumuştur. Şöyle de denir:
«كُفْءٌ» بِضَمِّ الْكَافِ وَسُكُونِ الْفَاءِ وَبِالْهَمْزِ، وَبِهِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَيَعْقُوب، وَيُقَال: كُفُواً بِالْوَاوِ عِوَضَ الْهَمْزِ، وَبِهِ قَرَأَ حَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ وَهِيَ لُغَاتٌ ثَلَاثٌ فَصِيحَةٌ.
Kâf'ın zammesi, fâ'nın sükûnu ve hemze ile *Küf'* (كُفْءٌ) [şeklinde de söylenir]; Hamza ve Ya'kûb bu şekilde okumuştur. Hemze yerine vâv ile *Kufüven* (كُفُواً) [şeklinde de] söylenir; Âsım'dan Hafs bu şekilde okumuştur ve bunlar fasih üç lügattir (lehçedir).
وَمَعْنَاهُ: الْمسَاوِي والممائل فِي الصِّفَاتِ.
Anlamı ise: Sıfatlarda eşit ve denk olan demektir.
وأَحَدٌ هُنَا بِمَعْنَى إِنْسَانٍ أَوْ مَوْجُودٍ، وَهُوَ مِنَ الْأَسْمَاءِ النَّكِرَاتِ الْمُلَازِمَةِ لِلْوُقُوعِ فِي حَيِّزِ النَّفْيِ.
Buradaki *Ahad* (أَحَدٌ) kelimesi insan veya varlık anlamındadır ve nefiy (olumsuzluk) alanında gelmesi zorunlu olan nekire isimlerdendir.
وَحَصَلَ بِهَذَا جِنَاسٌ تَامٌّ مَعَ قَوْلِهِ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ وَتَقْدِيمُ خَبَرِ (كَانَ) عَلَى اسْمِهَا لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ وَلِلِاهْتِمَامِ بِذِكْرِ الْكُفُؤِ عَقِبَ الْفِعْلِ الْمَنْفِيِّ لِيَكُونَ أَسْبَقَ إِلَى السَّمْعِ.
Bununla { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } ifadesiyle tam bir cinas hâsıl olmuştur. (Kâne)'nin haberinin isminin önüne geçirilmesi ise fâsılayı (ayet sonu uyumunu) gözetmek ve menfi fiilin hemen ardından dengin (kufüv) anılmasına ihtimam göstererek işitmeye daha önce ulaşmasını sağlamak içindir.
وَتَقْدِيمُ الْمَجْرُورِ بِقَوْلِهِ: لَهُ عَلَى متعلّقه وَهُوَ كُفُواً لِلِاهْتِمَامِ بِاسْتِحْقَاقِ اللَّهِ نَفْيَ كَفَاءَةِ أَحَدٍ لَهُ، فَكَانَ هَذَا الِاهْتِمَامُ مُرَجِّحًا تَقْدِيمَ الْمَجْرُورِ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَإِنْ كَانَ الْأَصْلُ تَأْخِيرَ الْمُتَعَلِّقِ إِذَا كَانَ ظرفا لَغوا. وَتَأْخِيرُهُ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ أَحْسَنُ مَا لَمْ يَقْتَضِ التَّقْدِيمَ مُقْتَضٍ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ فِي «الْكَشَّافِ» .
{ لَهُ } sözündeki mecrûrun müteallakı olan { كُفُواً } kelimesinin önüne geçirilmesi, Allah'ın, hiçbir kimsenin O'na denk olamayacağı nefyine layık olduğuna ihtimam göstermek içindir. Bu ihtimam, zarf-ı lağv olduğunda müteallakın sonraya bırakılması asıl olmasına rağmen mecrûrun müteallakının önüne geçirilmesini tercih sebebi kılmıştır. Sîbeveyh'e göre de öne almayı gerektiren bir sebep bulunmadıkça onun sonraya bırakılması daha güzeldir; nitekim el-Keşşâf'ta buna işaret edilmiştir.
وَقَدْ وَرَدَتْ فِي فَضْلِ هَذِهِ السُّورَةِ أَخْبَارٌ صَحِيحَةٌ وَحَسَنَةٌ اسْتَوْفَاهَا الْمُفَسِّرُونَ. وَثَبَتَ
Bu surenin fazileti hakkında müfessirlerin etraflıca zikrettiği sahih ve hasen rivayetler gelmiştir. Nitekim
فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ فِي «الْمُوَطَّأ» و «الصَّحِيحَيْنِ» مِنْ طُرُقٍ عِدَّةٍ: أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ».
el-Muvatta' ve Sahîhayn'da pek çok tarik ile rivayet edilen sahih hadiste sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: "{ قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } Kur'an'ın üçte birine denktir.".
وَاخْتَلَفَتِ التَّأْوِيلَاتُ الَّتِي تَأَوَّلَ بِهَا أَصْحَابُ مَعَاني الْآثَار لهَذَا الحَدِيث ويجمعها أَرْبَعَة تَأْوِيلَاتٍ:
Hadis şârihlerinin bu hadis hakkında yaptıkları tevil ve yorumlar farklılık göstermiş olup bunları dört tevil toplamaktadır:
الْأَوَّلُ: أَنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِي ثَوَابِ الْقِرَاءَةِ، أَيْ تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآن إِذا قرىء بِدُونِهَا حَتَّى لَوْ كَرَّرَهَا الْقَارِئُ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ كَانَ لَهُ ثَوَابُ مَنْ قَرَأَ الْقُرْآنَ كُلَّهُ.
Birincisi: Okuma sevabı bakımından Kur'an'ın üçte birine denk olmasıdır; yani o olmaksızın okunan Kur'an'ın üçte birine denktir; öyle ki okuyan kimse onu üç defa tekrarlasa Kur'an'ın tamamını okumuş gibi sevap alır.
الثَّانِي: أَنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ إِذَا قَرَأَهَا مَنْ لَا يُحْسِنُ غَيرهَا من سُورَة الْقُرْآنِ.
İkincisi: Kur'an surelerinden bundan başkasını güzelce okuyamayan (ezbere bilmeyen) kimse okuduğunda Kur'an'ın üçte birine denk olmasıdır.
الثَّالِثُ: أَنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ مَعَانِي الْقُرْآنِ بِاعْتِبَارِ أَجْنَاسِ الْمَعَانِي لِأَنَّ مَعَانِيَ الْقُرْآنِ أَحْكَامٌ وَأَخْبَارٌ وَتَوْحِيدٌ، وَقَدِ انْفَرَدَتْ هَذِهِ السُّورَةُ بِجَمْعِهَا أُصُولَ الْعَقِيدَةِ الْإِسْلَامِيَّةِ مَا لَمْ يَجْمَعْهُ غَيْرُهَا.
Üçüncüsü: Mana cinsleri itibarıyla Kur'an'ın manalarının üçte birine denk olmasıdır. Çünkü Kur'an'ın manaları hükümler, haberler ve tevhiddir; bu sure ise İslam akidesinin esaslarını başka hiçbir surenin toplamadığı biçimde kendisinde toplamakla tek kalmıştır.
وَأَقُولُ: إِنَّ ذَلِكَ كَانَ قَبْلَ نُزُولِ آيَاتٍ مِثْلِهَا مِثْلَ آيَةِ الْكُرْسِيِّ، أَوْ لِأَنَّهُ لَا تُوجَدُ سُورَةٌ
Ben de derim ki: Bu durum, Âyetü'l-kürsî gibi benzer ayetlerin inişinden önceydi yahut İhlâs suresindeki [manaları] toplayan başka bir
وَاحِدَةٌ جَامِعَةٌ لِمَا فِي سُورَةِ الْإِخْلَاصِ.
tek bir sure bulunmadığı içindir.
التَّأْوِيلُ الرَّابِعُ: أَنَّهَا تَعْدِلُ ثُلُثَ الْقُرْآنِ فِي الثَّوَابِ مِثْلَ التَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ وَلَكِنْ لَا يَكُونُ تَكْرِيرُهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ بِمَنْزِلَةِ قِرَاءَةِ خَتْمَةٍ كَامِلَةٍ.
Dördüncü Tevil: Tıpkı birinci tevildeki gibi sevap bakımından Kur'an'ın üçte birine denk olmasıdır, fakat onu üç defa tekrarlamak tam bir hatim okumak mesabesinde değildir.
قَالَ ابْنُ رُشْدٍ فِي «الْبَيَانِ وَالتَّحْصِيلِ» (١) : أَجْمَعَ الْعُلَمَاءُ عَلَى أَنَّ مَنْ قَرَأَ: قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ لَا يُسَاوِي فِي الْأَجْرِ مَنْ أَحْيَا بِالْقُرْآنِ كُلِّهِ اهـ. فَيَكُونُ هَذَا التَّأْوِيلُ قَيْدًا لِلتَّأْوِيلِ الْأَوَّلِ، وَلَكِنَّ فِي حِكَايَتِهِ الْإِجْمَاعَ عَلَى أَنَّ ذَلِكَ هُوَ المُرَاد نظر، فَإِنَّ فِي بَعْضِ الْأَحَادِيثِ مَا هُوَ صَرِيحٌ فِي أَنَّ تَكْرِيرَهَا ثَلَاثَ مَرَّاتٍ يَعْدِلُ قِرَاءَةَ خَتْمَةٍ كَامِلَةٍ.
İbn Rüşd, el-Beyân ve't-tahsîl'de (١) şöyle demiştir: "Âlimler, { قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ } [suresini] üç defa okuyan kimsenin, Kur'an'ın tamamıyla geceyi ihya eden kimseyle sevapta eşit olmayacağı hususunda icmâ etmişlerdir." (İbn Rüşd'ün sözü bitti). Dolayısıyla bu tevil, birinci tevil için bir kayıt niteliğinde olur. Ancak onun kastedilenin bu olduğuna dair icmâ nakletmesinde itiraza açık bir yön (nazar) vardır; zira bazı hadislerde onun üç defa tekrarlanmasının tam bir hatim okumaya denk olduğuna dair sarih ifadeler bulunmaktadır.
قَالَ ابْنُ رُشْدٍ: وَاخْتِلَافُهُمْ فِي تَأْوِيلِ الْحَدِيثِ لَا يَرْتَفِعُ بِشَيْءٍ مِنْهُ عَنِ الْحَدِيثِ الْإِشْكَالِ وَلَا يَتَخَلَّصُ عَنْ أَنْ يَكُونَ فِيهِ اعْتِرَاضٌ.
İbn Rüşd şöyle demiştir: "Onların hadisi tevildeki ihtilafları sebebiyle hadisteki müşkillik hiçbir şekilde ortadan kalkmamakta ve itiraza açık olmaktan kurtulamamaktadır."
وَقَالَ أَبُو عُمَرَ بْنُ عَبْدِ الْبَرِّ السُّكُوتُ عَلَى هَذِهِ الْمَسْأَلَةِ أَفْضَلُ مِنَ الْكَلَامِ فِيهَا.
Ebû Ömer b. Abdilberr ise şöyle demiştir: Bu mesele hakkında susmak, onun hakkında konuşmaktan daha faziletlidir.