وَفِي صِيغَةِ الْمُضَارِعِ مِنْ قَوْلِهِ: تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ إِفَادَةُ أَنَّ تَكْذِيبَهُمْ بِالْجَزَاءِ مُتَجَدِّدٌ لَا
{ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ } kavlindeki muzari sîgasında, onların ceza gününü yalanlamalarının sürekli yenilendiğini,
يُقْلِعُونَ عَنْهُ، وَهُوَ سَبَبُ اسْتِمْرَارِ كُفْرِهِمْ.
ondan vazgeçmediklerini ve bunun da küfürlerinin devam etme sebebi olduğunu ifade etme anlamı vardır.
وَفِي الْمُضَارِعِ أَيْضًا اسْتِحْضَارُ حَالَةِ هَذَا التَّكْذِيبِ اسْتِحْضَارًا يَقْتَضِي التَّعْجِيبَ مِنْ تَكْذِيبِهِمْ لِأَنَّ مَعَهُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ مَا لَحِقَهُ أَنْ يُقْلِعَ تَكْذِيبُهُمْ بِالْجَزَاءِ.
Muzari sîgasında ayrıca, bu yalanlama durumunu zihinde canlandırma (istihzar) da vardır; öyle bir canlandırma ki, onların yalanlamalarına şaşılmasını gerektirir, zira ellerinde ceza gününü yalanlamaktan vazgeçmelerini gerektirecek deliller mevcuttur.
وَالدّين: الْجَزَاء.
Din (الدِّين) ise karşılık ve ceza demektir.
[١٠- ١٢]
[10-12]
[سُورَة الانفطار (٨٢) : الْآيَات ١٠ إِلَى ١٢]
[İnfitâr Sûresi (82), Âyetler 10-12]
وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ (١٠) كِراماً كاتِبِينَ (١١) يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (١٢)
{ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ (١٠) كِراماً كاتِبِينَ (١١) يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ (١٢) } “Şüphesiz üzerinizde koruyucu gözeticiler vardır. Değerli yazıcılar; yapmakta olduğunuz her şeyi bilirler”
عُطِفَ عَلَى جُمْلَةِ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ [الانفطار: ٩] تَأْكِيدًا لِثُبُوتِ الْجَزَاءِ عَلَى الْأَعْمَالِ.
Amellerin karşılığının verileceğini pekiştirmek amacıyla { تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ } [İnfitâr: 9] cümlesine atfedilmiştir.
وَأُكِّدَ الْكَلَامُ بِحَرْفِ إِنَّ وَلَامِ الِابْتِدَاءِ، لِأَنَّهُمْ يُنْكِرُونَ ذَلِكَ إِنْكَارًا قَوِيًّا.
Söz, { إِنَّ } harfi ve ibtida lâmı ({ لَ }) ile pekiştirilmiştir; çünkü onlar bunu şiddetle inkâr etmektedirler.
ولَحافِظِينَ صِفَةٌ لِمَحْذُوفٍ تَقْدِيرُهُ: لَمَلَائِكَةٌ حَافِظِينَ، أَيْ مُحْصِينَ غَيْرَ مُضَيِّعِينَ لِشَيْءٍ مِنْ أَعْمَالِكُمْ.
{ لَحافِظِينَ } lafzı, takdiri “لَمَلَائِكَةٌ حَافِظِينَ” (şüphesiz koruyucu melekler) olan hazfedilmiş bir [mevsufun] sıfatıdır; yani amellerinizden hiçbir şeyi zayi etmeyip eksiksiz kaydedenlerdir.
وَجُمِعَ الْمَلَائِكَةُ بِاعْتِبَارِ التَّوْزِيعِ عَلَى النَّاسِ: وَإِنَّمَا لِكُلِّ أَحَدٍ مَلَكَانِ قَالَ تَعَالَى: إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ [ق:
Melekler insanlara dağılımı itibarıyla çoğul getirilmiştir; oysa her bir kişinin yalnızca iki meleği vardır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِذْ يَتَلَقَّى الْمُتَلَقِّيانِ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمالِ قَعِيدٌ مَا يَلْفِظُ مِنْ قَوْلٍ إِلَّا لَدَيْهِ رَقِيبٌ عَتِيدٌ } [Kâf: 17, 18]
١٧، ١٨] ، وَقَدْ
Ayrıca
رُوِيَ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ: «أَنَّ لِكُلِّ أَحَدٍ مَلَكَيْنِ يَحْفَظَانِ أَعْمَالَهُ»
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den şöyle rivayet edilmiştir: “Herkesin amellerini koruyan iki meleği vardır.”
وَهَذَا بِصَرِيحِ مَعْنَاهُ يُفِيدُ أَيْضًا كِفَايَةً عَنْ وُقُوعِ الْجَزَاءِ إِذْ لَوْلَا الْجَزَاءُ عَلَى الْأَعْمَالِ لَكَانَ الِاعْتِنَاءُ بِإِحْصَائِهَا عَبَثًا.
Bu [ifade], açık manasıyla aynı zamanda cezanın gerçekleşeceğine dair bir kinaye de ifade eder; zira amellere karşılık verilmeyecek olsaydı, onları eksiksiz kaydetmeye özen göstermek abes olurdu.
وَأُجْرِيَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ الْمُوَكَّلِينَ بِإِحْصَاءِ أَعْمَالِهِمْ أَرْبَعَةُ أَوْصَافٍ هِيَ: الْحِفْظُ، وَالْكَرَمُ، وَالْكِتَابَةُ، وَالْعلم بِمَا يُعلمهُ النَّاسُ.
İnsanların amellerini kaydetmekle görevlendirilen meleklere dört nitelik verilmiştir; bunlar: Koruma (hıfz), cömertlik/şereflilik (kerem), yazıcılık (kitâbet) ve insanların bildiği şeyleri bilmektir.
وَابْتُدِئَ مِنْهَا بِوَصْفِ الْحِفْظِ لِأَنَّهُ الْغَرَضُ الَّذِي سَبَقَ لِأَجْلِهِ الْكَلَامُ الَّذِي هُوَ إِثْبَاتُ الْجَزَاءِ عَلَى جَمِيعِ الْأَعْمَالِ، ثُمَّ ذُكِرَتْ بَعْدَهُ صِفَاتٌ ثَلَاثٌ بِهَا كَمَالُ الْحِفْظِ وَالْإِحْصَاءِ وَفِيهَا تَنْوِيهٌ بِشَأْنِ الْمَلَائِكَةِ الْحَافِظِينَ.
Bunlardan koruma sıfatıyla başlanmıştır, çünkü sözün kendisi için sevk edildiği asıl gaye, tüm amellerin karşılığının verileceğinin ispatıdır. Ardından koruma ve kaydetmenin yetkinliğini sağlayan ve koruyucu meleklerin şanını yücelten üç nitelik zikredilmiştir.
فَأَمَّا الْحِفْظُ: فَهُوَ هُنَا بِمَعْنَى الرِّعَايَةِ وَالْمُرَاقَبَةِ، وَهُوَ بِهَذَا الْمَعْنَى يَتَعَدَّى إِلَى الْمَعْمُولِ بِحَرْفِ الْجَرِّ، وَهُوَ (عَلَى) لِتَضَمُّنِهُ مَعْنَى الْمُرَاقَبَةِ. وَالْحَفِيظُ: الرَّقِيبُ، قَالَ تَعَالَى: اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ [الشورى: ٦] .
Hıfza (koruma) gelince: Bu burada gözetme ve murakabe etme manasındadır. Bu manasıyla mefulüne cer harfi olan { عَلَى } ile geçiş yapar; çünkü murakabe manasını içermektedir. Hafîz (حَفِيظ), gözetleyici (rakîb) demektir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { اللَّهُ حَفِيظٌ عَلَيْهِمْ } “Allah onların üzerinde tam bir gözetleyicidir” [Şûrâ: 6].
وَهَذَا الِاسْتِعْمَالُ هُوَ غَيْرُ اسْتِعْمَالِ الْحِفْظِ الْمُعَدَّى إِلَى الْمَفْعُولِ بِنَفْسِهِ فَإِنَّهُ بِمَعْنَى الْحِرَاسَةِ نَحْوَ قَوْلِهِ: يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ [الرَّعْد: ١١] . فَالْحِفْظُ بِهَذَا الْإِطْلَاق يجمع
Bu kullanım, mefulüne bizzat geçiş yapan hıfz kullanımından farklıdır; zira o { يَحْفَظُونَهُ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ } “Onu Allah'ın emriyle korurlar” [Ra'd: 11] kavlindeki gibi muhafaza etme anlamındadır. Dolayısıyla mutlak anlamdaki hıfz;
مَعْنَى الرِّعَايَةِ وَالْقِيَامِ عَلَى مَا يُوكل إِلَى الْحَفِيظِ، وَالْأَمَانَةِ عَلَى مَا يُوكَلُ إِلَيْهِ.
gözetme, koruyucuya tevdi edilen işi yerine getirme ve kendisine emanet edilen şeyde güvenilirlik manalarını bir arada toplar.
وَحَرْفُ (عَلَى) فِيهِ لِلِاسْتِعْلَاءِ لِتَضَمُّنِهُ مَعْنَى الرِّقَابَةِ وَالسُّلْطَةِ.
Buradaki { عَلَى } harfi, denetim ve otorite manasını içermesinden ötürü isti'lâ (üstünlük/hâkimiyet) içindir.
وَأَمَّا وَصْفُ الْكَرَمِ فَهُوَ النَّفَاسَةُ فِي النَّوْعِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ فِي سُورَةِ النَّمْلِ [٢٩] .
Kerem (كَرَم) vasfına gelince: Neml Sûresi'ndeki [29] Yüce Allah'ın: { قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ } “Dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bana çok değerli bir mektup bırakıldı'” kavlinde geçtiği üzere, kendi türü içinde seçkin ve değerli olmaktır.
فَالْكَرَمُ صِفَتُهُمُ النَّفْسِيَّةُ الْجَامِعَةُ لِلْكَمَالِ فِي الْمُعَامَلَةِ وَمَا يَصْدُرُ عَنْهُمْ مِنَ الْأَعْمَالِ، وَأَمَّا صِفَةُ الْكِتَابَةِ فَمُرَادٌ بِهَا ضَبْطُ مَا وُكِّلُوا عَلَى حِفْظِهِ ضَبْطًا لَا يَتَعَرَّضُ لِلنِّسْيَانِ وَلَا لِلْإِجْحَافِ وَلَا لِلزِّيَادَةِ، فَالْكِتَابَةُ مُسْتَعَارَةٌ لِهَذَا الْمَعْنَى، عَلَى أَنَّ حَقِيقَةَ الْكِتَابَةِ بِمَعْنَى الْخَطِّ غَيْرُ مُمْكِنَةٍ بِكَيْفِيَّةٍ مُنَاسِبَةٍ لِأُمُورِ الْغَيْبِ.
Kerem, onların muamelelerindeki ve kendilerinden sadır olan amellerindeki yetkinliği toplayan zatî sıfatlarıdır. Yazıcılık (kitâbet) vasfına gelince: Bununla kastedilen, korumakla görevlendirildikleri şeyleri unutmaya, eksiltmeye veya fazlalaştırmaya mahal bırakmayacak şekilde zapt etmeleridir. Yazı lafzı bu mana için istiare edilmiştir; zira hat anlamındaki hakiki yazının gayb işlerine uygun bir keyfiyetle gerçekleşmesi de imkânsız değildir.
وَأَمَّا صِفَةُ الْعِلْمِ بِمَا يَفْعَلُهُ النَّاسُ فَهُوَ الْإِحَاطَةُ بِمَا يَصْدُرُ عَنِ النَّاسِ مِنْ أَعْمَالٍ وَمَا يَخْطُرُ بِبَالِهِمْ مِنْ تَفْكِيرٍ مِمَّا يُرَادُ بِهِ عَمَلُ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ وَهُوَ الْهَمُّ.
İnsanların yaptıklarını bilme vasfına gelince: Bu, insanlardan sadır olan amelleri ve zihinlerinden geçen, hayır veya şer işlemeye yönelik niyet ve düşünceleri -ki bu hemmdir- kuşatıcı bir bilgidir.
وَمَا تَفْعَلُونَ يَعُمُّ كُلَّ شَيْءٍ يَفْعَلُهُ النَّاسُ وَطَرِيقُ عِلْمِ الْمَلَائِكَةِ بِأَعْمَالِ النَّاسِ مِمَّا فَطَرَ اللَّهُ عَلَيْهِ الْمَلَائِكَةَ الْمُوَكَّلِينَ بِذَلِكَ.
{ مَا تَفْعَلُونَ } ifadesi insanların yaptığı her şeyi kapsar. Meleklerin insanların amellerini bilme yolu ise Allah'ın bu işle görevlendirilen melekleri yarattığı fıtrattandır.
وَدَخَلَ فِي مَا تَفْعَلُونَ: الْخَوَاطِرُ الْقَلْبِيَّةُ لِأَنَّهَا مِنْ عَمَلِ الْقَلْبِ أَيِ الْعَقْلُ فَإِنَّ الْإِنْسَانَ يُعْمِلُ عَقْلَهُ وَيَعْزِمُ وَيَتَرَدَّدُ، وَإِنْ لَمْ يَشِعْ فِي عُرْفِ اللُّغَةِ إِطْلَاقُ مَادَّةِ الْفِعْلِ عَلَى الْأَعْمَالِ الْقَلْبِيَّةِ.
Kalpten geçen düşünceler de { مَا تَفْعَلُونَ } ifadesine dâhildir; çünkü bunlar kalbin, yani aklın amelidir. Zira insan aklını çalıştırır, azmeder ve tereddüt eder; her ne kadar dil örfünde 'fiil' kökünün kalbî amellere ıtlak edilmesi yaygın olmasa da durum böyledir.
وَاعْلَمْ أَنَّهُ يُنْتَزَعُ مِنْ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ هَذِهِ الصِّفَاتِ الْأَرْبَعَ هِيَ عِمَادُ الصِّفَاتِ الْمَشْرُوطَةِ فِي كُلِّ مَنْ يَقُومُ بِعَمَلٍ لِلْأُمَّةِ فِي الْإِسْلَامِ مِنَ الْوُلَاةِ وَغَيْرِهِمْ فَإِنَّهُمْ حَافِظُونَ لِمَصَالِحِ مَا اسْتُحْفِظُوا عِلْيَهِ وَأَوَّلُ الْحِفْظِ الْأَمَانَةُ وَعَدَمُ التَّفْرِيطِ.
Bil ki bu ayetten, bu dört sıfatın İslam'da yöneticiler ve diğerleri gibi ümmet adına bir iş üstlenen herkeste aranan temel sıfatlar olduğu çıkarılır. Çünkü onlar, kendilerine koruması tevdi edilen şeylerin maslahatlarını koruyucudurlar; korumanın ilki ise emanet ve kusur etmemektir.
فَلَا بُدَّ فِيهِمْ مِنَ الْكَرم وَهُوَ زكاء الْفِطْرَةِ، أَيْ طَهَارَةُ النَّفْسِ.
Dolayısıyla onlarda kerem bulunmalıdır ki bu fıtratın temizliği, yani nefsin arılığıdır.
وَمِنَ الضَّبْطِ فِيمَا يَجْرِي عَلَى يَدَيْهِ بِحَيْثُ لَا تَضِيعُ الْمَصَالِحُ الْعَامَّةُ وَلَا الْخَاصَّةُ بِأَنْ يَكُونَ مَا يُصْدِرُهُ مَكْتُوبًا، أَوْ كَالْمَكْتُوبِ مَضْبُوطًا لَا يُسْتَطَاعُ تَغْيِيرُهُ، وَيُمْكِنُ لِكُلِّ مَنْ يَقُومُ بِذَلِكَ الْعَمَلِ بَعْدَ الْقَائِمِ بِهِ، أَوْ فِي مَغِيبِهِ أَنْ يُعْرَفَ مَاذَا أُجْرِي فِيهِ مِنَ الْإِعْمَالِ، وَهَذَا أَصْلٌ عَظِيمٌ فِي وَضْعِ الْمَلَفَّاتِ لِلنَّوَازِلِ وَالتَّرَاتِيبِ، وَمِنْهُ نَشَأَتْ دَوَاوِينُ الْقُضَاةِ، وَدَفَاتِرُ الشُّهُودِ، وَالْخِطَابُ عَلَى الرُّسُومِ، وَإِخْرَاجُ نُسَخِ الْأَحْكَامِ وَالْأَحْبَاسِ وَعُقُودِ النِّكَاحِ.
Ayrıca kendi eliyle yürütülen işlerde, ne genel ne de özel menfaatlerin zayi olmayacağı şekilde sağlam bir zapt bulunmalıdır; öyle ki çıkardığı şey yazılı olmalı veya değiştirilemeyecek derecede yazılmış gibi zapt altına alınmalıdır; bu işi o kişiden sonra veya onun yokluğunda üstlenecek herkes o konuda ne gibi işlemler yapıldığını bilebilmelidir. Bu, olaylar ve düzenlemeler için dosyalar oluşturulmasında büyük bir esastır; kadı divanları, şahit defterleri, resmi belgeler üzerindeki yazışmalar, hüküm suretlerinin, vakfiyelerin ve nikâh akitlerinin çıkarılması buradan doğmuştur.
وَمِنْ إِحَاطَةِ الْعِلْمِ بِمَا يَتَعَلَّقُ بِالْأَحْوَالِ الَّتِي تُسْنَدُ إِلَى الْمُؤْتَمَنِ عَلَيْهَا بِحَيْثُ لَا يَسْتَطِيعُ
Yine kendisine emanet edilen durumlarla ilgili her şeyi kuşatıcı bir bilgiye sahip olunmalıdır; öyle ki
أحد من المخالطين لوظيفه أَنْ يُمَوِّهَ عَلَيْهِ شَيْئًا، أَوْ أَنْ يَلْبِسَ عَلَيْهِ حَقِيقَةً بِحَيْثُ يَنْتَفِي عَنْهُ الْغَلَطُ وَالْخَطَأُ فِي تَمْيِيزِ الْأُمُورِ بِأَقْصَى مَا يُمْكِنُ، وَيَخْتَلِفُ الْعِلْمُ الْمَطْلُوبُ بِاخْتِلَافِ الْأَعْمَالِ فَيُقَدَّمُ فِي كُلِّ وِلَايَةٍ مَنْ هُوَ أَعْلَمُ بِمَا تَقْتَضِيهِ وِلَايَتُهُ مِنَ الْأَعْمَالِ وَمَا تَتَوَقَّفُ عَلَيْهِ مِنَ الْمَوَاهِبِ وَالدِّرَايَةِ، فَلَيْسَ مَا يُشْتَرَطُ فِي الْقَاضِي يُشْتَرَطُ فِي أَمِيرِ الْجَيْشِ مَثَلًا، وَبِمِقْدَارِ التَّفَاوُتِ فِي الْخِصَالِ الَّتِي تَقْتَضِيهَا إِحْدَى الْوَلَايَاتِ يَكُونُ تَرْجِيحُ مَنْ تُسْنَدُ إِلَيْهِ الْوَلَايَةُ عَلَى غَيْرِهِ حِرْصًا عَلَى حِفْظِ مَصَالِحِ الْأُمَّةِ، فَيُقَدَّمُ فِي كُلِّ وِلَايَةٍ مَنْ هُوَ أَقْوَى كَفَاءَةً لِإِتْقَانِ أَعْمَالِهَا وَأَشَدُّ اضطلاعا بممارستها.
görevle ilişkisi olan hiç kimse ona bir şeyi çarpıtamasın veya bir gerçeği gizleyemesin, böylece meseleleri ayırt etmede hata ve kusur azami ölçüde ortadan kalksın. İstenen bilgi yapılan işlere göre değişiklik gösterir; bu yüzden her görevde, o görevin gerektirdiği işleri, ona bağlı yetenek ve uzmanlığı en iyi bilen kişi öne geçirilir. Örneğin kadıda aranan şartlar ile ordu komutanında aranan şartlar bir değildir. Görevlerden birinin gerektirdiği niteliklerdeki üstünlük derecesine göre, ümmetin menfaatlerini koruma gayesiyle görevin tevdi edileceği kişi diğerine tercih edilir. Dolayısıyla her görevde, o görevin işlerini eksiksiz yapmaya liyakati en güçlü ve uygulamasında en dirayetli olan öne geçirilir.
[١٣- ١٦]
[13-16]
[سُورَة الانفطار (٨٢) : الْآيَات ١٣ إِلَى ١٦]
[İnfitâr Sûresi (82), Âyetler 13-16]
إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ (١٣) وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ (١٤) يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ (١٥) وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ (١٦)
{ إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ (١٣) وَإِنَّ الْفُجَّارَ لَفِي جَحِيمٍ (١٤) يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ (١٥) وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ (١٦) } “Şüphesiz iyiler kesinlikle nimet içindedirler. Şüphesiz yoldan sapanlar ise kesinlikle cehennemdedirler. Ceza gününde oraya gireceklerdir. Onlar oradan hiçbir şekilde kaybolup ayrılacak da değillerdir”
فُصِلَتْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا لِأَنَّهَا اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ جَوَابٌ عَنْ سُؤَالٍ يَخْطُرُ فِي نَفْسِ السَّامِعِ يُثِيرُهُ قَوْلُهُ: بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ [الانفطار: ٩، ١٠] الْآيَةَ لِتَشَوُّفِ النَّفْسِ إِلَى مَعْرِفَةِ هَذَا الْجَزَاءِ مَا هُوَ، وَإِلَى مَعْرِفَةِ غَايَةِ إِقَامَةِ الْمَلَائِكَةِ لِإِحْصَاءِ الْأَعْمَالِ مَا هِيَ، فَبُيِّنَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ الْآيَةَ.
Bu cümle kendisinden öncekine bağlanmayıp fasledilmiştir; çünkü bu, dinleyicinin zihnine gelen bir soruya cevap teşkil eden bir istînâf-ı beyânîdir. Bu soruyu, nefsin bu karşılığın ne olduğunu ve amelleri kaydetmek üzere meleklerin görevlendirilme gayesinin ne olduğunu bilme arzusundan ötürü { بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } [İnfitâr: 9, 10] ayeti uyandırmıştır; işte bu durum { إِنَّ الْأَبْرارَ لَفِي نَعِيمٍ } ayetiyle açıklanmıştır.
وَأَيْضًا تَتَضَمَّنُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ تَقْسِيمَ أَصْحَابِ الْأَعْمَالِ فَهِيَ تَفْصِيلٌ لِجُمْلَةِ يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ [الانفطار: ١٢] وَذَلِكَ مِنْ مُقْتَضَيَاتِ فَصْلِ الْجُمْلَةِ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا.
Ayrıca bu cümle amel sahiplerinin taksimini içermektedir; dolayısıyla { يَعْلَمُونَ مَا تَفْعَلُونَ } [İnfitâr: 12] cümlesinin tafsilatıdır. Bu da cümlenin öncekinden fasledilmesini gerektiren hususlardandır.
وَجِيءَ بِالْكَلَامِ مُؤَكَّدًا ب إِنَّ وَلَا الِابْتِدَاءِ لِيُسَاوِيَ الْبَيَانُ مَبِيِّنَهُ فِي التَّحْقِيقِ وَدَفْعِ الْإِنْكَارِ.
Söz, açıklayanın açıklanana tahkik ve inkârı savma hususunda denk olması için { إِنَّ } ve ibtida lâmı ile pekiştirilerek getirilmiştir.
وَكُرِّرَ التَّأْكِيدُ مَعَ الْجُمْلَةِ الْمَعْطُوفَةِ لِلِاهْتِمَامِ بِتَحْقِيقِ كَوْنِهِمْ فِي جَحِيمٍ لَا يَطْمَعُوا فِي مُفَارَقَتِهِ.
Onların cehennemden ayrılmaya tamah etmemeleri için cehennemde oldukları gerçeğini vurgulamaya verilen önem sebebiyle atfedilen cümleyle birlikte pekiştirme tekrar edilmiştir.
والْأَبْرارَ: جَمْعُ بَرٍّ بِفَتْحِ الْبَاءِ وَهُوَ التَّقِيُّ، وَهُوَ فِعْلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مُشْتَقٌّ مِنْ بَرَّ يَبَرُّ، وَلِفِعْلِ بَرَّ اسْمُ مَصْدَرٍ هُوَ بِرٌّ بِكَسْرِ الْبَاءِ وَلَا يُعْرَفُ لَهُ مَصْدَرٌ قِيَاسِيٌّ بِفَتْحِ الْبَاءِ كَأَنَّهُمْ أَمَاتُوهُ لِئَلَّا يَلْتَبِسَ بِالْبَرِّ وَهُوَ التَّقِيُّ. وَإِنَّمَا سُمِّيَ التَّقِيُّ بَرًّا لِأَنَّهُ بَرَّ رَبَّهُ، أَيْ صَدَّقَهُ وَوَفَّى لَهُ بِمَا عَهِدَ لَهُ مِنَ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى.
Ebrâr (الْأَبْرارَ), ba harfinin fethasıyla takva sahibi manasına gelen berr (بَرّ) kelimesinin çoğuludur. Bu, berr-yeberru fiilinden türetilmiş, fâil manasında bir fial veznidir. Berra fiilinin ba harfinin kesrasıyla birr (بِرّ) şeklinde bir ismi masdarı vardır; ancak takva sahibi manasındaki berr kelimesiyle karışmasın diye ba harfinin fethasıyla kıyasi bir masdarı kullanılmayıp adeta terkedilmiştir. Takva sahibine berr denmesinin sebebi, Rabbine karşı dürüst olması, yani O'nu tasdik etmesi ve O'nun kendisine emrettiği takva ahdini yerine getirmesidir.
والْفُجَّارَ: جَمْعُ فَاجِرٍ، وَصِيغَةُ فُعَّالٍ تَطَّرِدُ فِي تَكْسِيرِ فَاعِلٍ الْمُذَكَّرِ الصَّحِيحِ اللَّامِ.
Füccâr (الْفُجَّارَ), fâcir (فَاجِر) kelimesinin çoğuludur. Fu‘‘âl (فُعَّال) kalıbı, lamel-fiili sahih olan müzekker fâil vezninin kırık çoğulunda kurallı olarak gelir.
وَالْفَاجِرُ: الْمُتَّصِفُ بِالْفُجُورِ وَهُوَ ضِدُّ البرور.
Fâcir ise fücurla nitelenen kimsedir ve bu, iyiliğin (bürûr) zıddıdır.
وَالْمرَاد ب الْفُجَّارَ هُنَا: الْمُشْرِكُونَ، لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ لَا يَغِيبُونَ عَنِ النَّارِ طَرْفَةَ عَيْنٍ وَذَلِكَ هُوَ الْخُلُودُ، وَنَحْنُ أَهْلَ السُّنَّةِ لَا نَعْتَقِدُ الْخُلُودَ فِي النَّارِ لِغَيْرِ الْكَافِرِ. فَأَمَّا عُصَاةُ الْمُؤْمِنِينَ فَلَا يَخْلُدُونَ فِي النَّار وَإِلَّا لبطلت فَائِدَةُ الْإِيمَانِ.
Burada füccâr ile kastedilenler müşriklerdir; çünkü ateşten göz açıp kapayıncaya kadar bile ayrılmayacak olanlar onlardır ve ebedilik (hulûd) de budur. Biz Ehl-i Sünnet olarak, kâfir dışındakilerin cehennemde ebedi kalacağına inanmayız. Müminlerin günahkârlarına gelince, onlar ateşte ebedi kalmazlar; aksi takdirde imanın bir faydası kalmazdı.
وَالنَّعِيمُ: اسْمُ مَا يَنْعَمُ بِهِ الْإِنْسَانُ.
Naîm (النَّعِيمُ), insanın kendisiyle nimetlendiği şeylerin adıdır.
وَالظَّرْفِيَّةُ مِنْ قَوْلِهِ: «فِي نَعِيمٍ» مَجَازِيَّةٌ لِأَنَّ النَّعِيمَ أَمْرٌ اعْتِبَارِيٌّ لَا يَكُونُ ظَرْفًا حَقِيقَةً، شُبِّهَ دَوَامُ التَّنَعُّمِ لَهُمْ بِإِحَاطَةِ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ بِحَيْثُ لَا يُفَارِقُهُ.
{ فِي نَعِيمٍ } kavlindeki zarfiyet mecazidir; zira nimet hakikatte bir zarf olamayacak itibari bir durumdur. Nimetin onlar için devamlılığı, zarfın mazrufu hiçbir şekilde ayrılmayacak biçimde kuşatmasına benzetilmiştir.
وَأَمَّا ظَرْفِيَّةُ قَوْلِهِ: لَفِي جَحِيمٍ فَهِيَ حَقِيقِيَّةٌ.
{ لَفِي جَحِيمٍ } kavlindeki zarfiyet ise hakikidir.
وَالْجَحِيمُ صَارَ عَلَمًا بِالْغَلَبَةِ عَلَى جَهَنَّمَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ التَّكْوِيرِ وَفِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ.
Cahîm (الْجَحِيمُ), galebe yoluyla cehennemin özel ismi haline gelmiştir. Bu husus Tekvîr Sûresi'nde ve Nâziât Sûresi'nde geçmişti.
وَجُمْلَةُ يَصْلَوْنَها صِفَةٌ لِ جَحِيمٍ، أَوْ حَالٌ مِنَ الْفُجَّارَ، أَوْ حَالٌ مِنَ الْجَحِيمِ، وَصَلْيُ النَّارِ: مَسُّ حَرِّهَا لِلْجِسْمِ، يُقَالُ: صَلِيَ النَّارَ، إِذَا أَحَسَّ بِحَرِّهَا، وَحَقِيقَتُهُ: الْإِحْسَاسُ بِحَرِّ النَّارِ الْمُؤْلِمِ، فَإِذَا أُرِيدَ التَّدَفِّي قِيلَ: اصْطَلَى.
{ يَصْلَوْنَها } cümlesi, { جَحِيمٍ } kelimesinin sıfatı, { الْفُجَّارَ } kelimesinden hâl veya { الْجَحِيمِ } kelimesinden hâldir. Ateşe yaslanmak (صَلْيُ النَّارِ): Sıcaklığının bedene temas etmesidir. Sıcaklığını hissettiğinde “صَلِيَ النَّارَ” denir. Bunun hakikati, ateşin acı verici sıcaklığını hissetmektir. Isınmak kastedildiğinde ise “اصْطَلَى” denir.
ويَوْمَ الدِّينِ ظَرْفٌ لِ يَصْلَوْنَها وَذُكِرَ لِبَيَانِ: أَنَّهُمْ يَصْلَوْنَهَا جَزَاءً عَنْ فُجُورِهِمْ لِأَنَّ الدِّينَ الْجَزَاءُ وَيَوْمَ الدِّينِ يَوْمُ الْجَزَاءِ وَهُوَ مِنْ أَسْمَاءِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ.
{ يَوْمَ الدِّينِ } ifadesi { يَصْلَوْنَها } fiilinin zarfıdır; onların oraya günahlarının cezası olarak gireceklerini açıklamak için zikredilmiştir. Zira din ceza ve karşılık demektir, yevmü'd-dîn ise ceza günüdür ve bu kıyamet gününün isimlerindendir.
وَجُمْلَةُ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ يَصْلَوْنَها، أَيْ يَصْلَوْنَ حَرَّهَا وَلَا يُفَارِقُونَهَا، أَيْ وَهُمْ خَالِدُونَ فِيهَا.
{ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ } cümlesi { يَصْلَوْنَها } cümlesine atfedilmiştir; yani onun sıcaklığını tadacaklar ve ondan ayrılmayacaklardır; bu da orada ebedi kalacakları demektir.
وَجِيءَ بِقَوْلِهِ وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ جُمْلَةً اسْمِيَّةً دُونَ أَنْ يُقَالَ: وَمَا يَغِيبُونَ عَنْهَا، أَوْ وَمَا يُفَارِقُونَهَا، لِإِفَادَةِ الِاسْمِيَّةِ الثَّبَاتَ سَوَاءٌ فِي الْإِثْبَاتِ أَوِ النَّفْيِ، فَالثَّبَاتُ حَالَةٌ لِلنِّسْبَةِ الْخَبَرِيَّةِ سَوَاءٌ كَانَتْ نِسْبَةَ إِثْبَاتٍ أَوْ نِسْبَةَ نَفْيٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٦٧] .
“وَمَا يَغِيبُونَ عَنْهَا” veya “وَمَا يُفَارِقُونَهَا” denilmeyip { وَما هُمْ عَنْها بِغائِبِينَ } şeklinde isim cümlesi olarak getirilmesi, isim cümlesinin gerek olumlu gerek olumsuz olsun sebat bildirmesindendir. Nitekim sebat, Bakara Sûresi'ndeki [167] Yüce Allah'ın: { وَما هُمْ بِخارِجِينَ مِنَ النَّارِ } “Onlar ateşten çıkacak da değillerdir” kavlinde olduğu gibi ister olumlu ister olumsuz olsun haber nispetinin bir hâlidir.
وَزِيَادَةُ الْبَاءِ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ.
{ بِـ } harfinin ziyadeliği ise olumsuzluğu pekiştirmek içindir.
وَتَقْدِيمُ عَنْها عَلَى مُتَعَلِّقِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِالْمَجْرُورِ، وَلِلرِّعَايَةِ على الفاصلة.
{ عَنْها } ifadesinin müteallakına (bağlı olduğu kelimeye) takdim edilmesi, mecrura verilen önemden ve fasılaya riayet edilmesindendir.
[سُورَة الانفطار (٨٢) : آيَة ١٧]
[İnfitâr Sûresi (82), Âyet 17]
وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٧)
{ وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٧) } “Ceza gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin?”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ حَالِيَّةً، وَالْوَاوُ وَاوُ الْحَالِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مُعْتَرِضَةً إِذَا جُعِلَ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً [الانفطار: ١٩] بَدَلًا مِنْ يَوْمَ الدِّينِ الْمَنْصُوبِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ كَمَا سَيَأْتِي.
[Bu cümlenin] hâl cümlesi, vavın da hâl vavı olması caizdir. İleride geleceği üzere { يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً } [İnfitâr 19] ifadesi zarfiyet üzere mansub olan { يَوْمَ الدِّينِ } kavlinden bedel kılındığı takdirde ise itiraziyye (ara cümle) olması caizdir.
وَمَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ: تَرْكِيبٌ مُرَكَّبٌ مِنْ مَا الاستفهامية وَفعل الدارية الْمُعَدَّى بِالْهَمْزَةِ فَصَارَ فَاعِلُهُ مَفْعُولًا زَائِدًا عَلَى مَفْعُولَيْ دَرَى، وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ: أَعْلَمُ وَأَرَى، فَالْكَافُ مَفْعُولُهُ الْأَوَّلُ، وَقَدْ عُلِّقَ عَلَى الْمَفْعُولَيْنِ الْآخَرَيْنِ بِ مَا الِاسْتِفْهَامِيَّةِ الثَّانِيَةِ.
{ وَمَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ } terkibi; istifham (soru) edatı olan { مَا } ile hemze ile geçişli kılınan dirâyet fiilinden kurulmuştur. Böylece onun faili, { دَرَى } fiilinin iki mef'ûlüne ilave bir mef'ûl haline gelmiştir; bu da { أَعْلَمَ } ve { أَرَى } kabilindendir. Kâf zamiri birinci mef'ûlüdür; diğer iki mef'ûlden ise ikinci istifham { مَا }'sı sebebiyle ta‘lîk edilmiştir (amelden kesilmiştir).
وَالِاسْتِفْهَامُ الْأَوَّلُ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنْ تَعْظِيمِ أَمْرِ الْيَوْمِ وَتَهْوِيلِهِ بِحَيْثُ يَسْأَلُ الْمُتَكَلِّمُ مَنْ يَسْمَعُهُ عَنِ الشَّيْءِ الَّذِي يحصّل لَهُ الدارية بِكُنْهِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَالْمَقْصُودُ أَنَّهُ لَا تَصِلُ إِلَى كُنْهِهِ دِرَايَةُ دَارٍ.
Birinci istifham, o günün dehşetini ve büyüklüğünü kinaye yoluyla ifade etmek üzere kullanılmıştır; öyle ki konuşan, dinleyene o günün künhünü (mahiyetini) kavramasını sağlayacak şeyi sormaktadır. Kastedilen ise, hiçbir kimsenin bilgisinin o günün künhüne ulaşamayacağıdır.
وَالِاسْتِفْهَامُ الثَّانِي حَقِيقِيّ، أَي سئال سَائِلٍ عَنْ حَقِيقَةِ يَوْمِ الدِّينِ كَمَا تَقُولُ: عَلِمْتُ هَلْ زِيدٌ قَائِمٌ، أَيْ عَلِمْتُ جَوَابَ هَذَا السُّؤَالِ.
İkinci istifham ise hakikidir; yani soru soran birinin ceza gününün mahiyetine dair sorusudur. Nitekim: “عَلِمْتُ هَلْ زِيدٌ قَائِمٌ” (Zeyd'in ayakta olup olmadığını bildim) dersin ki bu, “Bu sorunun cevabını bildim” demektir.
وَمِثْلُ هَذَا التَّرْكِيبِ مِمَّا جَرَى مَجْرَى الْمَثَلِ فَلَا يُغَيَّرُ لَفْظُهُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُهُ مُسْتَوْفًى عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ [الحاقة: ٣] .
Böyle bir terkip, darb-ı mesel (atasözü) gibi kalıplaşmış ifadelerdendir ve lafzı değiştirilmez. Bunun açıklaması Yüce Allah'ın: { وَما أَدْراكَ مَا الْحَاقَّةُ } [Hâkka 3] kavlinde etraflıca geçmişti.
[سُورَة الانفطار (٨٢) : آيَة ١٨]
[İnfitâr Sûresi (82), Âyet 18]
ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٨)
{ ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ (١٨) } “Evet, ceza gününün ne olduğunu sen nereden bileceksin?”
تَكْرِيرٌ لِلتَّهْوِيلِ تَكْرِيرًا يُؤْذِنُ بِزِيَادَتِهِ، أَي تجاوزه حَدِّ الْوَصْفِ وَالتَّعْبِيرِ فَهُوَ مِنَ التَّوْكِيدِ اللَّفْظِيِّ، وَقُرِنَ هَذَا بِحَرْفِ ثُمَّ الَّذِي شَأْنُهُ إِذَا عَطَفَ جُمْلَةً عَلَى أُخْرَى أَنْ يُفِيدَ التَّرَاخِيَ الرُّتْبِيَّ، أَيْ تَبَاعُدُ الرُّتْبَةِ فِي الْغَرَضِ الْمَسُوقِ لَهُ الْكَلَامُ، وَهِيَ فِي هَذَا الْمَقَامِ رُتْبَةُ الْعَظَمَةِ وَالتَّهْوِيلِ، فَالتَّرَاخِي فِيهَا هُوَ الزِّيَادَة.
Bu, dehşetin arttığını, yani nitelendirme ve ifade sınırını aştığını bildiren bir dehşet tekrarıdır; dolayısıyla lafzî tekit türündendir. Bu ifade, bir cümleyi diğerine bağladığında rütbece terâhî (derece üstünlüğü/farkı) bildiren { ثُمَّ } harfiyle bitiştirilmiştir; yani sözün sevk edildiği maksattaki mertebe farkını ifade eder. Bu makamda o gaye, azamet ve dehşet mertebesidir; buradaki terâhî ise [dehşetin] artmasıdır.
[سُورَة الانفطار (٨٢) : آيَة ١٩]
[İnfitâr Sûresi (82), Âyet 19]
يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (١٩)
{ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ (١٩) } “O gün hiçbir kimse başka bir kimse için bir şeye güç yetiremez. O gün emir yalnızca Allah'ındır.”
يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً.
{ يَوْمَ لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً } “O gün hiçbir kimse başka bir kimse için bir şeye güç yetiremez.”
فِي هَذَا بَيَانٌ لِلتَّهْوِيلِ الْعَظِيمِ الْمُجْمَلِ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْلُهُ: وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ [الانفطار: ١٧، ١٨] إِذِ التَّهْوِيلُ مُشْعِرٌ بِحُصُولِ مَا يَخَافُهُ الْمُهَوَّلُ لَهُمْ فَأَتْبَعَ ذَلِكَ بِزِيَادَةِ التَّهْوِيلِ مَعَ التَّأْيِيسِ مِنْ وِجْدَانِ نَصِيرٍ أَوْ مُعِينٍ.
Bunda, { وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ ثُمَّ مَا أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ } [İnfitâr 17-18] kavlinin ifade ettiği büyük ve mücmel dehşetin bir açıklaması vardır. Zira dehşete düşürme, kendileri dehşete düşürülen kimselerin korktukları şeyin gerçekleşeceğini hissettirir; bu sebeple bir yardımcı veya destekçi bulmaktan ümit kesmeyle birlikte dehşetin artırılması da buna eklenmiştir.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِفَتْحِ يَوْمَ فَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ بَدَلًا مُطَابِقًا، أَوْ عَطْفَ بَيَانٍ مِنْ يَوْمُ الدِّينِ الْمَرْفُوعِ بِ مَا أَدْراكَ وَتُجْعَلُ فَتْحَتُهُ فَتْحَةَ بِنَاءٍ لِأَنَّ اسْمَ الزَّمَانِ إِذَا أُضِيفَ إِلَى
Cumhur bunu { يَوْمَ } kelimesinin fethasıyla okumuştur. Dolayısıyla { مَا أَدْراكَ } ile merfû olan { يَوْمُ الدِّينِ } kavlinden bedel-i mutabık veya atf-ı beyan kılınması caizdir; fethası da bina fethası sayılır. Çünkü zaman ismi,
جُمْلَةٍ فِعْلِيَّةٍ وَكَانَ فِعْلُهَا مُعْرَبًا جَازَ فِي اسْمِ الزَّمَانِ أَنْ يُبْنَى عَلَى الْفَتْحِ وَأَنْ يُعْرَبَ بِحَسَبِ الْعَوَامِلِ.
fiili muarreb olan bir fiil cümlesine muzaf kılındığında, zaman isminin fetha üzere mebni olması da amillere göre irab alması da caizdir.
وَيَجُوزُ أَيْضًا أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مُطَابِقًا مِنْ يَوْمَ الدِّينِ الْمَنْصُوبِ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ فِي قَوْلِهِ: يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ [الانفطار: ١٥] ، وَلَا يَفُوتُ بَيَانُ الْإِبْهَامِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ [الانفطار: ١٧] لِأَنَّ يَوْمُ الدِّينِ الْمَرْفُوعَ الْمَذْكُورَ ثَانِيًا هُوَ عَيْنُ يَوْمَ الدِّينِ الْمَنْصُوبِ أَوَّلًا، فَإِذَا وَقَعَ بَيَانٌ لِلْمَذْكُورِ أَوَّلًا حَصَلَ بَيَانُ الْمَذْكُورِ ثَانِيًا إِذْ مَدْلُولُهُمَا يَوْمٌ مُتَّحِدٌ.
Ayrıca { يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ } [İnfitâr 15] kavlinde zarfiyet üzere mansub olan { يَوْمَ الدِّينِ } ifadesinden bedel-i mutabık olması da caizdir. { وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ } [İnfitâr 17] kavlindeki kapalılığın açıklanması da elden kaçmış olmaz; çünkü ikinci olarak zikredilen merfû { يَوْمُ الدِّينِ }, birinci olarak zikredilen mansub { يَوْمَ الدِّينِ }'in bizzat kendisidir. İlk zikredilen açıklandığında ikincisi de açıklanmış olur; zira ikisinin de medlûlü aynı gündür.
وَقَرَأَهُ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرو وَيَعْقُوب مَرْفُوعا، فَيَتَعَيَّنُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا أَوْ بَيَانًا مِنْ يَوْمُ الدِّينِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ: وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ وَمَعْنَى لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً: لَا تَقْدِرُ نَفْسٌ عَلَى شَيْءٍ لِأَجْلِ نَفْسٍ أُخْرَى، أَيْ لِنَفْعِهَا، لِأَنَّ شَأْنَ لَامِ التَّعْلِيلِ أَنْ تَدْخُلَ عَلَى الْمُنْتَفِعِ بِالْفِعْلِ عَكْسَ (عَلَى) ، فَإِنَّهَا تَدْخُلُ عَلَى الْمُتَضَرِّرِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ [الْبَقَرَة: ٢٨٦] ،
İbn Kesîr, Ebû Amr ve Ya‘kūb ise bunu merfû olarak okumuştur. Bu durumda { وَما أَدْراكَ مَا يَوْمُ الدِّينِ } kavlindeki { يَوْمُ الدِّينِ } ifadesinden bedel veya [atf-ı] beyan olması tayin eder. { لَا تَمْلِكُ نَفْسٌ لِنَفْسٍ شَيْئاً } ifadesinin anlamı ise: Hiçbir nefsin başka bir nefis için, yani onun yararına hiçbir şeye güç yetirememesidir. Zira ta'lil lâmının şanı, { عَلَى } harfinin aksine fiilden yararlananın üzerine dahil olmasıdır; { عَلَى } ise Yüce Allah'ın: { لَها مَا كَسَبَتْ وَعَلَيْها مَا اكْتَسَبَتْ } “Kazandığı [iyilik] kendi lehine, işlediği [kötülük] de kendi aleyhinedir” [Bakara 286] kavlinde olduğu gibi zarar görenin üzerine dahil olur.
وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي سُورَةِ الْمُمْتَحَنَةِ [٤] .
Bu husus Mümtehine Sûresi'nde [4] Yüce Allah'ın: { وَما أَمْلِكُ لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi senden savmaya gücüm yetmez” kavlinde geçmişti.
وَعُمُومُ نَفْسٌ الْأُولَى وَالثَّانِيَةِ فِي سِيَاقِ النَّفْيِ يَقْتَضِي عُمُومَ الْحُكْمِ فِي كُلِّ نَفْسٍ.
Nefiy (olumsuzluk) bağlamında birinci ve ikinci { نَفْسٌ } kelimelerinin umum ifade etmesi, hükmün bütün nefisler için genel olmasını gerektirir.
وشَيْئاً اسْمٌ يَدُلُّ عَلَى جِنْسِ الْمَوْجُودِ، وَهُوَ مُتَوَغِّلٌ فِي الْإِبْهَامِ يُفَسِّرُهُ مَا يَقْتَرِنُ بِهِ فِي الْكَلَامِ مِنْ تَمْيِيزٍ أَوْ صِفَةٍ أَوْ نَحْوِهِمَا، أَوْ مِنَ السِّيَاقِ، وَيُبَيِّنُهُ هُنَا مَا دَلَّ عَلَيْهِ فِعْلُ لَا تَمْلِكُ وَلَامُ الْعِلَّةِ، أَيْ شَيْئًا يُغْنِي عَنْهَا وَيَنْفَعُهَا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ فِي سُورَةِ يُوسُفَ [٦٧] ، فَانْتَصَبَ شَيْئاً عَلَى الْمَفْعُولِ بِهِ لِفِعْلِ لَا تَمْلِكُ، أَيْ لَيْسَ فِي قُدْرَتِهَا شَيْءٌ يَنْفَعُ نَفْسًا أُخْرَى.
{ شَيْئاً } kelimesi varlık cinsine delalet eden bir isimdir; kapalılıkta son derece derindir ve onu kelamda kendisine eşlik eden temyiz, sıfat veya benzeri unsurlar yahut bağlam açıklar. Burada ise onu { لَا تَمْلِكُ } fiilinin ve illet lâmının delalet ettiği mana açıklar; yani Yûsuf Sûresi'ndeki [67] Yüce Allah'ın: { وَما أُغْنِي عَنْكُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ شَيْءٍ } “Allah'tan [gelecek] hiçbir şeyi sizden savamam” kavlinde olduğu gibi ona fayda sağlayacak ve yararlı olacak bir şey demektir. Dolayısıyla { شَيْئاً } kelimesi { لَا تَمْلِكُ } fiilinin mef'ûlüün bih'i olarak mansub olmuştur; yani başka bir nefse yarar sağlayacak hiçbir şey onun gücü dahilinde değildir.
وَهَذَا يُفِيدُ تَأْيِيسَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَنْ تَنْفَعَهُمْ أَصْنَامُهُمْ يَوْمَئِذٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ [الْأَنْعَام: ٩٤] .
Bu da Yüce Allah'ın: { وَما نَرى مَعَكُمْ شُفَعاءَكُمُ الَّذِينَ زَعَمْتُمْ أَنَّهُمْ فِيكُمْ شُرَكاءُ } “Hakkınızda [Allah'ın] ortakları olduklarını iddia ettiğiniz şefaatçilerinizi de yanınızda görmüyoruz” [En'âm 94] buyurduğu gibi, müşriklerin putlarının o gün kendilerine fayda vermesinden ümitlerini kesmeyi ifade eder.
وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ وَجُمْلَةُ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ تَذْيِيلٌ، وَالتَّعْرِيفُ فِي الْأَمْرُ لِلِاسْتِغْرَاقِ. وَالْأَمْرُ هُنَا بِمَعْنَى: التَّصَرُّفِ وَالْإِذْنِ وَهُوَ وَاحِدُ الْأَوَامِرِ، أَيْ لَا يَأْمُرُ إِلَّا اللَّهُ وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ مُرَادِفًا لِلشَّيْءِ فَتَغْيِيرُ التَّعْبِيرِ لِلتَّفَنُّنِ.
{ وَالْأَمْرُ يَوْمَئِذٍ لِلَّهِ } cümlesi tezyîldir. { الْأَمْرُ } kelimesindeki belirlilik (harf-i tarif) istiğrâk (kapsamlılık) içindir. Buradaki emir; tasarruf ve izin manasındadır ve “evâmir”in tekilidir; yani Allah'tan başkası emir veremez. { الْأَمْرُ } kelimesinin “şey” ile eş anlamlı olması da caizdir; dolayısıyla ifadenin değiştirilmesi üslup çeşitliliği (tefennün) içindir.
وَالتَّعْرِيفُ عَلَى كِلَا الْوَجْهَيْنِ تَعْرِيفُ الْجِنْسِ الْمُسْتَعْمَلِ لِإِرَادَةِ الِاسْتِغْرَاقِ، فَيَعُمُّ كُلَّ
Her iki veche göre de harf-i tarif, istiğrâk kastıyla kullanılan cins tarifidir; dolayısıyla bütün
الْأُمُورِ وَبِذَلِكَ الْعُمُومِ كَانَتِ الْجُمْلَةُ تَذْيِيلًا.
işleri kapsar ve bu umumilik sayesinde cümle tezyîl olmuştur.
وَأَفَادَتْ لَامُ الِاخْتِصَاصِ مَعَ عُمُومِ الْأَمْرِ أَنَّهُ لَا أَمْرَ يَوْمَئِذٍ إِلَّا لِلَّهِ وَحْدَهُ لَا يَصْدُرُ مِنْ غَيْرِهِ فِعْلٌ، وَلَيْسَ فِي هَذَا التَّرْكِيبِ صِيغَةُ حَصْرٍ وَلَكِنَّهُ آيِلٌ إِلَى مَعْنَى الْحَصْرِ عَلَى نَحْوِ مَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: الْحَمْدُ لِلَّهِ [الْفَاتِحَة: ٢] .
İhtisas lâmı, emrin umumiliği ile birlikte, o gün yalnızca Allah'tan başka hiçbir emir sahibinin bulunmadığını ve O'ndan başkasından hiçbir fiilin sadır olmayacağını ifade etmiştir. Bu terkipte zahiren bir hasr sîgası bulunmamakla birlikte, Fâtiha Sûresi'ndeki [2] Yüce Allah'ın: { الْحَمْدُ لِلَّهِ } “Hamd Allah'a mahsustur” kavlinde geçtiği üzere manası hasra varır.
وَفِي هَذَا الْخِتَامِ رَدُّ الْعَجُزِ عَلَى الصَّدْرِ لِأَنَّ أَوَّلَ السُّورَةِ ابْتُدِئْ بِالْخَبَرِ عَنْ بَعْضِ أَحْوَالِ يَوْمِ الْجَزَاءِ وَخُتِمَتِ السُّورَةُ بِبَعْضِ أَحْوَالِهِ.
Bu hatimede reddü'l-acüz ale's-sadr (sonun başa bağlanması sanatı) vardır; zira sûrenin başı ceza gününün bazı hallerinin haber verilmesiyle başlamış, sûre yine onun bazı halleriyle sona ermiştir.