وَالشَّفَقُ: اسْمٌ لِلْحُمْرَةِ الَّتِي تَظْهَرُ فِي أُفُقِ مَغْرِبِ الشَّمْسِ إِثْرَ غُرُوبِهَا وَهُوَ ضِيَاءٌ مِنْ شُعَاعِ الشَّمْسِ إِذَا حَجَبَهَا عَنْ عُيُونِ النَّاسِ بَعْضُ جَرْمِ الْأَرْضِ، وَاخْتُلِفَ فِي تَسْمِيَةِ الْبَيَاضِ الَّذِي يَكُونُ عَقِبَ الِاحْمِرَارِ شَفَقًا.
Şafak (الشَّفَقُ); güneşin batışının hemen ardından batı ufkunda beliren kırmızılığın adıdır. Bu, yerkürenin bir kısmının güneşi insanların gözlerinden perdelemesi durumunda [ortaya çıkan] güneş ışığından bir aydınlıktır. Kızıllığın ardından gelen beyazlığa şafak denilip denilmeyeceği hususunda ise ihtilaf edilmiştir.
وَ (مَا وَسَقَ) (مَا) فِيهِ مَصْدَرِيَّةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَوْصُولَةً عَلَى طَرِيقَةِ حَذْفِ الْعَائِدِ الْمَنْصُوبِ.
{ وَما وَسَقَ } ifadesindeki «مَا», masdariyyedir (masdar yapan edattır); mansub olan aid zamirinin hazfedilmesi yoluyla ism-i mevsûl olması da caizdir.
وَالْوَسْقُ: جَمْعُ الْأَشْيَاء بَعْضهَا إِلَى بَعْضٍ فَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى وَمَا جَمَعَ مِمَّا كَانَ مُنْتَشِرًا فِي النَّهَارِ مِنْ نَاسٍ وَحَيَوَانٍ فَإِنَّهَا تَأْوِي فِي اللَّيْلِ إِلَى مَآوِيهَا وَذَلِكَ مِمَّا جَعَلَ اللَّهُ فِي الْجِبِلَّةِ مِنْ طَلَبِ الْأَحْيَاءِ السُّكُونَ فِي اللَّيْلِ قَالَ تَعَالَى: وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ [الْقَصَص: ٧٣] ، وَذَلِكَ مِنْ بَدِيعِ التَّكْوِينِ فَلِذَلِكَ أَقْسَمَ بِهِ قَسَمًا أُدْمِجَتْ فِيهِ مِنَّةٌ. وَقِيلَ: مَا وَسَقَهُ اللَّيْلُ: النُّجُومُ، لِأَنَّهَا تَظْهَرُ فِي اللَّيْلِ، فَشَبَّهَ ظُهُورَهَا فِيهِ بِوَسْقِ الْوَاسِقِ أَشْيَاءَ مُتَفَرِّقَةً. وَهَذَا أَنْسَبُ بِعَطْفِ الْقَمَرِ عَلَيْهِ.
Vesk (الْوَسْقُ); şeyleri birbiri üzerine toplamak, bir araya getirmektir. Dolayısıyla mana; gündüz vakti dağılmış olan insan ve hayvanlardan neyi topladıysa [onlara yemin olsun] şeklinde olabilir; zira bunlar geceleyin barınaklarına çekilirler. Bu da Allah'ın yaratılışa koyduğu, canlıların geceleyin sükûnet arama fıtratındandır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَمِنْ رَحْمَتِهِ جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ وَالنَّهارَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَلِتَبْتَغُوا مِنْ فَضْلِهِ } [Kasas: 73] “Rahmetinden ötürü O, geceyi ve gündüzü; onda dinlenesiniz ve lütfundan arayasınız diye var etti.” Bu durum yaratılışın harika inceliklerindendir; bu sebeple içine bir nimet [hatırlatması] dercedilmiş bir yemin ile ona yemin etmiştir. Bir görüşe göre gecenin topladığı şey yıldızlardır; çünkü onlar geceleyin ortaya çıkarlar. Böylece yıldızların gecede belirmesi, toplayıcının dağınık şeyleri bir araya getirmesine benzetilmiştir. Bu [mana], ayın ona atfedilmesine daha uygundur.
وَاتِّسَاقُ الْقَمَرِ: اجْتِمَاعُ ضِيَائِهِ وَهُوَ افْتِعَالٌ مِنَ الْوَسْقِ بِمَعْنَى الْجَمْعِ كَمَا تَقَدَّمَ آنِفًا وَذَلِكَ فِي لَيْلَةِ الْبَدْرِ، وَتَقْيِيدُ الْقَسَمِ بِهِ بِتِلْكَ الْحَالَةِ لِأَنَّهَا مَظْهَرُ نِعْمَةِ اللَّهِ عَلَى النَّاسِ بِضِيَائِهِ.
Ayın ittisakı (اتِّسَاقُ الْقَمَرِ); ışığının toplanıp bir araya gelmesi (dolunay olması) demektir. Bu, az önce geçtiği üzere toplama manasındaki 'vesk' kökünden iftiâl babındadır ve bu durum dolunay gecesinde gerçekleşir. Ay üzerine yeminin bu hal ile kayıtlanması, ışığıyla insanlara Allah'ın nimetinin bir tecellisi olmasındandır.
وَأَصْلُ فعل اتّسق: اَوْ تسق قُلِبَتِ الْوَاوُ تَاءً فَوْقِيَّةً طَلَبًا لِإِدْغَامِهَا فِي تَاءِ الِافْتِعَالِ وَهُوَ قَلْبٌ مُطَّرِدٌ.
«اتّسق» fiilinin aslı «اَوْتسق» şeklindedir; 'vâv' harfi, iftiâl babının 'tâ'sına idgam edilmek üzere üstten iki noktalı 'tâ'ya dönüştürülmüştür ve bu, kurallı (muttarid) bir dönüşümdür.
وَجُمْلَةُ: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ نُسِجَ نَظْمُهَا نَسْجًا مُجْمَلًا لِتَوْفِيرِ الْمَعَانِي الَّتِي تَذْهَبُ إِلَيْهَا أَفْهَامُ السَّامِعِينَ، فَجَاءَتْ عَلَى أَبْدَعِ مَا يُنْسَجُ عَلَيْهِ الْكَلَامُ الَّذِي يُرْسَلُ إِرْسَالَ الْأَمْثَالِ مِنَ الْكَلَامِ الْجَامِعِ الْبَدِيعِ النَّسْجِ الْوَافِرِ الْمَعْنَى وَلِذَلِكَ كَثُرَتْ تَأْوِيلَاتُ الْمُفَسِّرِينَ لَهَا.
{ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ } “Mutlaka tabakadan tabakaya bineceksiniz (halden hale geçeceksiniz).” cümlesinin dizilimi, dinleyicilerin zihinlerinin yönelebileceği manaları zengin kılmak amacıyla mücmel bir üslupla örülmüştür. Böylece, darb-ı mesel gibi irsal edilen, manası bol, örgüsü harika ve özlü sözlerin en bedi örneği üzere gelmiştir. Bu sebeple de müfessirlerin buna dair yorumları çoğalmıştır.
فَلِمَعَانِي الرُّكُوبِ الْمَجَازِيَّةِ، وَلِمَعَانِي الطَّبَقِ مِنْ حَقِيقِيٍّ وَمَجَازِيٍّ، مُتَّسَعٌ لِمَا تُفِيدُهُ الْآيَةُ مِنَ الْمَعَانِي، وَذَلِكَ مَا جَعَلَ لِإِيثَارِ هَذَيْنِ اللَّفْظَيْنِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ خُصُوصِيَّةً مِنْ أَفْنَانِ الْإِعْجَازِ الْقُرْآنِيِّ.
Binmek (rukûb) kelimesinin mecazi manaları ile tabak kelimesinin hakiki ve mecazi manaları, ayetin ifade ettiği manalar için geniş bir imkân sunar. Bu durum, bu ayette söz konusu iki lafzın tercih edilmesine Kur'an mucizesinin inceliklerinden özel bir nitelik kazandırmıştır.
فَأَمَّا فِعْلُ لَتَرْكَبُنَّ فَحَقِيقَتُهُ مُتَعَذَّرَةٌ هُنَا وَلَهُ مِنَ الْمَعَانِي الْمَجَازِيَّةِ الْمُسْتَعْمَلَةِ فِي
{ لَتَرْكَبُنَّ } fiiline gelince; onun hakiki manası burada mümkün değildir. Kelamda kullanılan veya
الْكَلَامِ أَوِ الَّتِي يَصِحُّ أَنْ تُرَادَ فِي الْآيَةِ عِدَّةٌ، مِنْهَا الْغَلَبُ وَالْمُتَابَعَةُ، وَالسُّلُوكُ، وَالِاقْتِحَامُ، وَالْمُلَازَمَةُ، وَالرِّفْعَةُ.
ayette kastedilmesi sahih olan mecazi manalarından birkaçı şunlardır: galebe çalmak, tabi olmak, bir yola girmek, [zorluğa] göğüs germek/atılmak, ayrılmamak ve yükselmek.
وَأَصْلُ تِلْكَ الْمَعَانِي إِمَّا اسْتِعَارَةٌ وَإِمَّا تَمْثِيلٌ يُقَالُ: رَكِبَ أَمْرًا صَعْبًا وَارْتَكَبَ خَطَأً.
Bu manaların aslı ya istiare ya da temsildir. Nitekim «رَكِبَ أَمْرًا صَعْبًا» (zor bir işe girişti) ve «ارْتَكَبَ خَطَأً» (hata işledi) denilir.
وَأَمَّا كَلِمَةُ طَبَقٍ فَحَقِيقَتُهَا أَنَّهَا اسْمٌ مُفْرَدٌ لِلشَّيْءِ الْمُسَاوِي شَيْئًا آخَرَ فِي حَجْمِهِ وَقَدْرِهِ، وَظَاهِرُ كَلَام «الأساس» و «الصِّحَاح» أَنَّ الْمُسَاوَاةَ بِقَيْدِ كَوْنِ الطَّبَقِ أَعْلَى مِنَ الشَّيْءِ لِمُسَاوِيهِ فَهُوَ حَقِيقَةٌ فِي الغطاء فَيكون من الْأَلْفَاظِ الْمَوْضُوعَةِ لِمَعْنًى مُقَيَّدٍ كَالْخِوَانِ وَالْكَأْسِ، وَظَاهِرُ «الْكَشَّافِ» أَنَّ حَقِيقَتَهُ مُطْلَقُ الْمُسَاوَاةِ فَيَكُونُ قَيْدُ الِاعْتِلَاءِ عَارِضًا بِغَلَبَةِ الِاسْتِعْمَالِ، يُقَالُ: طَابَقَ النَّعْل النَّعْل.
Tabak (طَبَقٍ) kelimesine gelince; hakiki manası itibarıyla o, hacim ve ölçü bakımından başka bir şeye denk/eşit olan şeyin tekil adıdır. Esâsü'l-Belâga ve es-Sıhâh'ın zahir ifadesine göre eşitlik, tabağın kendisine denk olan şeyin üstünde bulunması şartına bağlıdır; dolayısıyla o, kapak (el-gıtâ) anlamında hakikattir. Bu durumda hıvân (üzerinde yemek olan sofra) ve kadeh (içinde içecek olan bardak) gibi kayıtlı bir mana için vazedilmiş lafızlardan olur. el-Keşşâf'ın zahirine göre ise onun hakiki manası mutlak eşitliktir; üstte olma kaydı ise kullanımın yaygınlaşmasıyla arız olmuştur. Nitekim «طَابَقَ النَّعْلُ النَّعْلَ» (ayakkabı ayakkabıya denk geldi) denilir.
وأيّا مَا كَانَ فَهُوَ اسْمٌ عَلَى وَزْنِ فَعَلٍ إِمَّا مُشْتَقٌّ مِنَ الْمُطَابَقَةِ كَاشْتِقَاقِ الصِّفَةِ الْمُشَبَّهَةِ ثُمَّ عُومِلَ مُعَامَلَةَ الْأَسْمَاءِ وَتُنُوسِيَ مِنْهُ الِاشْتِقَاقُ. وَإِمَّا أَنْ يَكُونَ أَصْلُهُ اسْمَ الطَّبَقِ وَهُوَ الغطاء لوحظ فِيهِ التَّشْبِيهِ ثُمَّ تُنُوسِيَ ذَلِكَ فَجَاءَتْ مِنْهُ مَادَّةُ الْمُطَابَقَةِ بِمَعْنَى الْمُسَاوَاةِ فَيَكُونُ مِنَ الْمُشْتَقَّاتِ مِنَ الْأَسْمَاءِ الْجَامِدَةِ.
Her nasıl olursa olsun, «فَعَل» vezninde bir isimdir: Ya sıfat-ı müşebbehenin türetilmesi gibi 'mutâbakat'tan türetilmiş, sonra isim muamelesi görmüş ve türemişliği unutulmuştur; ya da aslı, kapak manasındaki 'tabak' ismi olup onda benzetme gözetilmiş, sonra bu unutulmuş ve böylece ondan eşitlik manasında 'mutâbakat' maddesi gelmiştir ki bu durumda camid isimlerden türetilenlerden olur.
وَيُطْلَقُ اسْمًا مُفْرَدًا لِلْغِطَاءِ الَّذِي يُغَطَّى بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فِي الْمَثَلِ: «وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ» أَيْ غِطَاءَهُ وَهَذَا مِنَ الْحَقِيقَةِ لِأَنَّ الْغِطَاءَ مُسَاوٍ لِمَا يُغَطِّيهِ. وَيُطْلَقُ الطَّبَقُ عَلَى الْحَالَةِ لِأَنَّهَا مُلَابِسَةٌ لِصَاحِبِهَا كَمُلَابَسَةِ الطَّبَقِ لِمَا طُبِقَ عَلَيْهِ.
Bir şeyin kendisiyle örtüldüğü kapak için tekil isim olarak kullanılır; meşhur meseldeki «وَافَقَ شَنٌّ طَبَقَةَ» (Şenn kabına/kapağına denk geldi) sözü de bundandır, yani kapağına [denk geldi]. Bu durum hakikattendir; çünkü kapak örttüğü şeye denktir. Tabak kelimesi hal (durum) için de kullanılır; zira hal, tabağın üzerine kapatıldığı şeyi bürümesi gibi sahibini bürür.
وَيُطْلَقُ اسْمًا مُفْرَدًا أَيْضًا عَلَى شَيْءٍ مُتَّخَذٍ مِنْ أُدُمٍ أَوْ عُودٍ وَيُؤْكَلُ عَلَيْهِ وَتُوضَعُ فِيهِ الْفَوَاكِهُ وَنَحْوُهَا، وَكَأَنَّهُ سُمِّيَ طَبَقًا لِأَن أَصله أَن يُسْتَعْمَلُ غِطَاءَ الْآنِيَةِ فَتُوضَعُ فِيهِ أَشْيَاءُ.
Deri veya tahtadan yapılan, üzerinde yemek yenilen, içine meyve vb. konulan şey için de tekil isim olarak kullanılır. Buna 'tabak' denilmesi, sanki aslının kapların kapağı olarak kullanılması ve içine bir şeyler konulması sebebiyledir.
وَيُطْلَقُ اسْمَ جَمْعٍ لِطَبَقَةٍ: وَهِيَ مَكَانٌ فَوْقَ مَكَانٍ آخَرَ مُعْتَبَرٍ مِثْلُهُ فِي الْمِقْدَارِ إِلَّا أَنَّهُ مُرْتَفِعٌ عَلَيْهِ. وَهَذَا مِنَ الْمَجَازِ يُقَالُ: أَتَانَا طَبَقٌ مِنَ النَّاسِ، أَيْ جَمَاعَةٌ.
Tabaka (طَبَقَة) kelimesinin ism-i cem'i (topluluk ismi) olarak da kullanılır: O da başka bir yerin üzerinde bulunan, miktar bakımından onun gibi sayılan, ancak ondan daha yüksekte olan yerdir. Bu mecazdandır; nitekim «أَتَانَا طَبَقٌ مِنَ النَّاسِ» (Bize insanlardan bir tabak, yani bir grup geldi) denilir.
وَيُقَارِنُ اخْتِلَافُ مَعَانِي اللَّفْظَيْنِ اخْتِلَافَ مَعْنَى عَنْ مِنْ مُجَاوَزَةٍ وَهِيَ مَعْنًى حَقِيقِيٌّ، أَوْ مِنْ مُرَادَفَةِ كَلِمَةِ (بَعْدَ) وَهُوَ مَعْنًى مَجَازِيٌّ.
Bu iki lafzın manalarındaki farklılığa, «عَنْ» harf-i cerinin manasındaki farklılık da eşlik eder: Bu da ya hakiki mana olan mücâvezet (bir şeyi aşıp geçme) ya da mecazi bir mana olan «بَعْدَ» (sonra) kelimesiyle eşanlamlılıktır.
وَكَذَلِكَ اخْتِلَافُ وَجْهِ النَّصْبِ لِلَفْظِ طَبَقًا بَيْنَ الْمَفْعُولِ بِهِ وَالْحَالِ، وَتَزْدَادُ هَذِهِ الْمَحَامِلُ إِذَا لَمْ تُقْصَرِ الْجُمَلُ عَلَى مَا لَهُ مُنَاسَبَةٌ بِسِيَاقِ الْكَلَامِ مِنْ مَوْقِعِ الْجُمْلَةِ عَقِبَ آيَةِ:
Aynı şekilde «طَبَقًا» lafzının nasb veçhinin mef'ûlün bih ile hal arasında değişmesi de buna eşlik eder. Cümleler, yalnızca şu ayetin ardından gelen cümlenin konumu gereği kelamın bağlamıyla münasebeti bulunan hususlarla sınırlandırılmadığında bu ihtimaller daha da artar:
يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ [الانشقاق: ٦] الْآيَاتِ. وَمِنْ وُقُوعِهَا بَعْدَ الْقَسَمِ الْمُشْعِرِ
{ يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ } [İnşikak: 6] ayetleri... Ayrıca pekiştirme bildiren yeminden
بِالتَّأْكِيدِ، وَمِنِ اقْتَضَاءِ فِعْلِ الْمُضَارَعَةِ بَعْدَ الْقَسَمِ أَنَّهُ لِلْمُسْتَقْبَلِ. فَتَتَرَكَّبُ مِنْ هَذِهِ الْمَحَامِلِ مَعَانٍ كَثِيرَةٌ صَالِحَةٌ لِتَأْوِيلِ الْآيَةِ.
sonra gelmesinden ve yeminden sonraki muzari fiilin gelecek zamanı gerektirmesinden ötürü [ihtimaller artar]. İşte bu yorum ihtimallerinden ayetin teviline elverişli pek çok mana meydana gelir.
فَقِيلَ الْمَعْنَى: لَتَرْكَبُنَّ حَالًا بَعْدَ حَالٍ، رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ وَالْأَظْهَرُ أَنَّهُ تَهْدِيدٌ بِأَهْوَالِ الْقِيَامَةِ فَتَنْوِينُ «طَبَقٍ» فِي الْمَوْضِعَيْنِ لِلتَّعْظِيمِ وَالتَّهْوِيلِ وعَنْ بِمَعْنَى (بَعْدَ) وَالْبُعْدِيَّةُ اعْتِبَارِيَّةٌ، وَهِيَ بُعْدِيَّةُ ارْتِقَاءٍ، أَيْ لَتُلَاقُنَّ هَوْلًا أَعْظَمَ مِنْ هَوْلٍ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ [النَّحْل: ٨٨] . وَإِطْلَاقُ الطَّبَقِ عَلَى الْحَالَةِ عَلَى هَذَا التَّأْوِيلِ لِأَنَّ الْحَالَةَ مُطَابِقَةٌ لِعَمَلِ صَاحِبِهَا.
Nitekim bir görüşe göre mana: “Mutlaka halden hale geçeceksiniz” şeklindedir; bunu Buhârî, İbn Abbâs'tan, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir. En zahir olanı, bunun kıyamet dehşetleriyle bir tehdit olmasıdır; bu durumda her iki yerdeki «طَبَقٍ» lafzının tenvini tazim ve tehvil (korkunçluğu büyütme) içindir. «عَنْ» ise «بَعْدَ» (sonra) manasındadır ve bu sonralık itibarîdir, yani bir yükseliş/artış sonralığıdır; anlamı: 'Mutlaka bir dehşetten daha büyük bir dehşetle karşılaşacaksınız' demektir, tıpkı Yüce Allah'ın: { زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } [Nahl: 88] “Onlara azap üstüne azap artırdık” buyruğu gibi. Bu tevile göre tabak lafzının hal için kullanılması, halin sahibinin ameline uygun (mutabık) olmasındandır.
وَرَوَى أَبُو نُعَيْمٍ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ تَفْسِيرَ الْأَحْوَالِ بِأَنَّهَا أَحْوَالُ مَوْتٍ وَإِحْيَاءٍ، وَحَشْرٍ، وَسَعَادَةٍ أَوْ شَقَاوَةٍ، وَنَعِيمٍ أَوْ جحيم، كَمَا كتب اللَّهُ لِكُلِّ أَحَدٍ عِنْدَ تَكْوِينِهِ رَوَاهُ جَابِرٌ عَنِ النَّبِيءِ ﷺ
Ebû Nuaym, Câbir b. Abdillâh'tan bu hallerin; Allah'ın her bir kişi için yaratılışı anında yazdığı üzere ölüm ve dirilme, haşir, saadet veya şekavet, nimet veya cehennem halleri olduğu tefsirini rivayet etmiştir. Câbir bunu Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir.
وَقَالَ ابْنُ كَثِيرٍ هُوَ حَدِيثٌ مُنْكَرٌ وَفِي إِسْنَادِهِ ضُعَفَاءُ، أَوْ حَالًا بَعْدَ حَالٍ مِنْ شَدَائِدِ الْقِيَامَةِ وَرُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِكْرِمَةَ وَالْحَسَنِ مَعَ اخْتِلَافٍ فِي تَعْيِينِ الْحَالِ.
İbn Kesîr, bunun münker bir hadis olduğunu ve senedinde zayıf ravilerin bulunduğunu söylemiştir. Yahut mana, kıyamet sıkıntılarından halden hale [geçeceksiniz] demektir; bu da halin belirlenmesindeki farklılıkla birlikte İbn Abbâs, İkrime ve Hasan'dan rivayet edilmiştir.
وَقِيلَ: لَتَرْكَبُنَّ مَنْزِلَةً بَعْدَ مَنْزِلَةٍ عَلَى أَنَّ طبقًا اسْم للمنزلة، وَرُوِيَ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَسَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَيْ لَتَصِيرُنَّ مِنْ طَبَقِ الدُّنْيَا إِلَى طَبَقِ الْآخِرَةِ، أَوْ إِنَّ قَوْمًا كَانُوا فِي الدُّنْيَا مُتَّضِعِينَ فَارْتَفَعُوا فِي الْآخِرَة، فالتنوين فيهمَا للتنويع.
Bir diğer görüşe göre: 'Tabak' mertebe ismi kabul edilerek, 'mertebeden mertebeye geçeceksiniz' demektir. İbn Zeyd ve Saîd b. Cübeyr'den: “Yani mutlaka dünya tabakasından ahiret tabakasına geçeceksiniz; yahut bir topluluk dünyada aşağı derecedeyken ahirette yükselecektir” şeklinde rivayet edilmiştir. Bu durumda ikisindeki tenvin de çeşitlilik (tenvî') içindir.
وَقِيلَ: مَنْ كَانَ عَلَى صَلَاحٍ دَعَاهُ إِلَى صَلَاحٍ آخَرَ وَمَنْ كَانَ عَلَى فَسَادٍ دَعَاهُ إِلَى فَسَادِ فَوْقَهُ، لِأَنَّ كُلَّ شَيْءٍ يَجُرُّ إِلَى شَكْلِهِ، أَيْ فَتَكُونُ الْجُمْلَةُ اعْتِرَاضًا بِالْمَوْعِظَةِ وَتَكُونُ عَنْ عَلَى هَذَا عَلَى حَقِيقَتِهَا لِلْمُجَاوَزَةِ، وَالتَّنْوِينُ لِلتَّعْظِيمِ.
Bir görüşe göre de: İyilik üzere olan kimseyi bu hali başka bir iyiliğe çağırır; fesat üzere olan kimseyi de bu hali onun üstündeki bir fesada çağırır; çünkü her şey kendi benzerine çeker. Yani bu durumda cümle öğüt içerikli bir itiraziyye (ara cümle) olur; «عَنْ» ise buna göre hakiki manası olan mücâvezet (aşma/geçme) için, tenvin de tazim için olur.
وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الرُّكُوبُ مَجَازًا فِي السَّيْرِ بِعَلَاقَةِ الْإِطْلَاقِ، أَيْ لَتَحْضُرُنَّ لِلْحِسَابِ جَمَاعَاتٍ بَعْدَ جَمَاعَاتٍ عَلَى مَعْنَى قَوْلِهِ تَعَالَى: إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ [الْقِيَامَة: ٣٠] وَهَذَا تهديد لمنكريه، وَأَن يَكُونُ الرُّكُوبُ مُسْتَعْمَلًا فِي الْمُتَابَعَةِ، أَيْ لَتَتَّبِعُنَّ. وَحُذِفَ مَفْعُولُ:
Rukûb (binmek) kelimesinin ıtlak alakasıyla yürüme/sevk edilme anlamında mecaz olması da muhtemeldir; yani Yüce Allah'ın: { إِلى رَبِّكَ يَوْمَئِذٍ الْمَساقُ } [Kıyâme: 30] “O gün sevk ediliş yalnızca Rabbinedir” buyruğunun manası üzere 'hesap için grup grup huzura çıkacaksınız' demektir ve bu, [ahireti] inkâr edenler için bir tehdittir. Rukûbun tabi olma anlamında kullanılmış olması da muhtemeldir; yani 'mutlaka tabi olacaksınız' demektir. Bu durumda fiilin mef'ûlü:
«تَرْكَبُنَّ» بِتَقْدِيرِ: لَيَتَّبِعَنَّ بَعْضُكُمْ بَعْضًا، أَيْ فِي تَصْمِيمِكُمْ عَلَى إِنْكَارِ الْبَعْثِ. وَدَلِيلُ الْمَحْذُوفِ هُوَ قَوْلُهُ: طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ وَيَكُونُ طَبَقاً مَفْعُولًا بِهِ وَانْتِصَابُ طَبَقاً إِمَّا عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ (تَرْكَبُنَّ) وَإِمَّا عَلَى الْمَفْعُولِيَّةِ بِهِ عَلَى حَسَبِ مَا يَلِيقُ بِمَعَانِي أَلْفَاظِ الْآيَةِ.
«تَرْكَبُنَّ» takdiri: 'Yeniden dirilmeyi inkâr etmedeki kararlılığınızda mutlaka birbirinize tabi olacaksınız' şeklinde hazfedilmiştir. Hazfedilenin delili ise { طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ } sözüdür ve «طَبَقاً» mef'ûlün bih olur. «طَبَقاً» kelimesinin nasbı, ayetin lafızlarının manalarına uygun düşecek şekilde ya { تَرْكَبُنَّ } fiilindeki zamirden hal olarak ya da mef'ûlün bih olarak gerçekleşir.
وَمَوْقِعُ عَنْ طَبَقٍ مَوْقِعُ النَّعْتِ لِ طَبَقاً وَمَعْنَى عَنْ إِمَّا الْمُجَاوزَة، وَإِمَّا مُرَادِفَةٌ مَعْنَى (بَعْدَ) وَهُوَ مجَاز ناشىء عَنْ مَعْنَى الْمُجَاوزَة، وَلذَلِك لما ضَمَّنَ النَّابِغَةُ مَعْنَى قَوْلِهِمْ: «وَرِثُوا الْمَجْدَ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ» غَيَّرَ حَرْفَ
{ عَنْ طَبَقٍ } ifadesinin konumu «طَبَقاً» için sıfat konumundadır. «عَنْ» harfinin manası ise ya mücâvezet (geçiş) ya da mücâvezet manasından doğan mecazi bir kullanım olarak «بَعْدَ» (sonra) manasının eşanlamlısıdır. Bundan dolayı Nâbiga, Arapların: «وَرِثُوا الْمَجْدَ كَابِرًا عَنْ كَابِرٍ» (Şerefi büyükten büyüğe devralarak miras aldılar) sözünün manasını tazmin ettiğinde
(عَنْ) إِلَى كَلِمَةَ (بَعْدَ) فَقَالَ:
«عَنْ» harfini «بَعْدَ» kelimesine dönüştürerek şöyle demiştir:
لِآلِ الْجِلَاحِ كَابِرًا بَعْدَ كَابِرٍ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَعَاصِمٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ لَتَرْكَبُنَّ بِضَمِّ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى خِطَابِ النَّاسِ. وَقَرَأَهُ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ عَلَى أَنَّهُ خِطَابٌ لِلْإِنْسَانِ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ [الانشقاق: ٦] . وَحُمِلَ أَيْضًا عَلَى أَنَّ التَّاءَ الْفَوْقِيَّةَ تَاءُ الْمُؤَنَّثَةِ الْغَائِبَةِ وَأَنَّ الضَّمِيرَ عَائِدٌ إِلَى السَّمَاءِ، أَيْ تَعْتَرِيهَا أَحْوَالٌ مُتَعَاقِبَةٌ مِنَ الِانْشِقَاقِ وَالطَّيِّ وَكَوْنُهَا مَرَّةً كَالدِّهَانِ وَمَرَّةً كَالْمُهْلِ. وَقِيلَ: خِطَابٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: قِيلَ: هِيَ عِدَةٌ بِالنَّصْرِ، أَيْ لَتَرْكَبُنَّ أَمْرَ الْعَرَبِ قَبِيلًا بَعْدَ قَبِيلٍ وَفَتْحًا بَعْدَ فَتْحٍ كَمَا وُجِدَ بَعْدَ ذَلِكَ (أَيْ بَعْدَ نُزُولِ الْآيَةِ حِينَ قَوِيَ جَانِبُ الْمُسْلِمِينَ) فَيَكُونُ بِشَارَةً لِلْمُسْلِمِينَ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ مُعْتَرِضَةً بِالْفَاءِ بَيْنَ جُمْلَةِ: إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ [الانشقاق: ١٤] وَجُمْلَةِ: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الانشقاق:
“Celâh ailesi için büyükten büyüğe (nesilden nesile)...” Nâfi', İbn Âmir, Âsım ve Ebû Ca'fer, insanlara hitap olmak üzere { لَتَرْكَبُنَّ } kelimesini 'bâ' harfinin zammesiyle (leterkebunne) okumuşlardır. Diğer kıraat imamları ise, Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ } [İnşikak: 6] buyruğundan hareketle insana hitap olarak 'bâ' harfinin fethasıyla (leterkebenne) okumuşlardır. Kelimenin başındaki 'tâ' harfinin müennes gaibe 'tâ'sı olduğu ve zamirin semaya (göğe) döndüğü de kabul edilmiştir; yani semaya yarılma, dürülme, bir defasında erimiş yağ gibi, bir defasında da erimiş maden gibi olma şeklinde peş peşe haller arız olur. Bir görüşe göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitaptır. İbn Atiyye şöyle demiştir: “Bunun zafer vaadi olduğu söylenmiştir; yani daha sonra (ayetteki nüzulden sonra Müslümanların tarafı güçlendiğinde) vuku bulduğu gibi, kabile kabile ve fetih fetih mutlaka Arapların hâkimiyetini ele geçireceksiniz demektir”. Bu durumda Müslümanlar için bir müjde olur; cümle de fâ ile { إِنَّهُ ظَنَّ أَنْ لَنْ يَحُورَ } [İnşikak: 14] cümlesi ile { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [İnşikak:
٢٠] . وَهَذَا الْوَجْهُ يَجْرِي عَلَى كلتا الْقِرَاءَتَيْن.
20] cümlesi arasında itiraziyye (ara cümle) olur. Bu vecih her iki kıraate göre de geçerlidir.
[٢٠، ٢١]
[20, 21]
[سُورَة الانشقاق (٨٤) : الْآيَات ٢٠ إِلَى ٢١]
[İnşikâk Suresi (84): 20 ila 21. Ayetler]
فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٠) وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ (٢١)
{ فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (٢٠) وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ (٢١) } “Şu halde onlara ne oluyor ki iman etmiyorlar? Kendilerine Kur'an okunduğu zaman secde etmiyorlar?”
وَيجوز أَنْ يَكُونَ التَّفْرِيعُ عَلَى مَا ذُكِرَ مِنْ أَحْوَالِ مَنْ أُوتِيَ كِتَابَهُ وَرَاءَ ظَهْرِهِ، وَأُعِيدَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ الْجَمَاعَةِ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِ (مَنْ) الْمَوْصُولَةِ كُلُّ مَنْ تَحِقُّ فِيهِ الصِّلَةُ فَجَرَى الضَّمِيرُ عَلَى مَدْلُولِ (مَنْ) وَهُوَ الْجَمَاعَةُ. وَالْمَعْنَى: فَمَا لَهُمْ لَا يَخَافُونَ أَهْوَالَ يَوْمِ لِقَاءِ اللَّهِ فَيُؤْمِنُوا.
Bu [cümledeki] tefri'in (bağlamanın), amel defteri arkasından verilen kimsenin zikredilen hallerine bağlanmış olması caizdir. Çoğul zamirinin ona döndürülmesi, mevsûl olan «مَنْ» ile sıla şartını taşıyan herkesin kastedilmesi sebebiyledir; böylece zamir «مَنْ» lafzının manasına (medlûlüne), yani topluluğa göre gelmiştir. Mana ise: 'Onlara ne oluyor da Allah'a kavuşma gününün dehşetlerinden korkup iman etmiyorlar?' demektir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُفَرَّعًا عَلَى قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ [الانشقاق: ٦] ، أَيْ إِذَا تَحَقَّقْتَ ذَلِكَ فَكَيْفَ لَا يُؤْمِنُ بِالْبَعْثِ الَّذِينَ أَنْكَرُوهُ. وَجِيءَ بِضَمِيرِ الْغَيْبَةِ لِأَنَّ الْمَقْصُودَ من الْإِنْكَار والتعجيب خُصُوصُ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الَّذِينَ
Yüce Allah'ın: { يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ إِلى رَبِّكَ كَدْحاً فَمُلاقِيهِ } [İnşikak: 6] “Ey insan! Şüphesiz sen Rabbine doğru çabalayıp durmaktasın, nihayet O'na kavuşacaksın” buyruğuna bağlanmış (müferra') olması da caizdir; yani bunu kesin olarak anladığında, yeniden dirilmeyi inkâr edenler nasıl olur da iman etmezler? Gaib zamiri getirilmiştir; çünkü inkâr ve taaccüpten (hayrete düşürmekten) maksat,
شَمِلَهُمْ لَفْظُ الْإِنْسَانِ فِي قَوْلِهِ: يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ لِأَنَّ الْعِنَايَةَ بِمَوْعِظَتِهِمْ أَهَمُّ فَالضَّمِيرُ الْتِفَاتٌ.
{ يَا أَيُّهَا الْإِنْسانُ إِنَّكَ كادِحٌ } buyruğundaki 'insan' lafzının kapsadığı kimselerden özellikle müşriklerdir; zira onlara öğüt verilmesine gösterilen özen daha önemlidir. Dolayısıyla zamir iltifattır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ تَفْرِيعًا عَلَى قَوْلِهِ: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ [الانشقاق: ١٩] فَيَكُونُ مَخْصُوصًا بِالْمُشْرِكِينَ بِاعْتِبَارِ أَنَّهُمْ أَهَمُّ فِي هَذِهِ الْمَوَاعِظِ. وَالضَّمِيرُ أَيْضًا الْتِفَاتٌ.
{ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ } [İnşikak: 19] buyruğuna bağlanmış olması da caizdir; bu durumda bu öğütlerde asıl muhatap olmaları bakımından müşriklere tahsis edilmiş olur. Zamir yine iltifattır.
وَيَجُوزُ تَفْرِيعُهُ عَلَى مَا تَضَمَّنَهُ الْقَسَمُ مِنَ الْأَحْوَالِ الْمُقْسَمِ بِهَا بِاعْتِبَارِ تَضَمُّنِ الْقَسَمِ بِهَا أَنَّهَا دَلَائِلُ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ تَعَالَى وَتَفَرُّدِهِ بِالْأُلْهِيَّةِ فَفِي ذِكْرِهَا تَذْكِرَةٌ بِدَلَالَتِهَا عَلَى الْوَحْدَانِيَّةِ. وَالِالْتِفَاتُ هُوَ هُوَ.
Kendilerine yemin edilen hususlara yemin edilmesinin, Yüce Allah'ın azametli kudretine ve uluhiyyette tek oluşuna deliller teşkil etmesi bakımından, yeminin içerdiği hallere bağlanması da caizdir. Zira onların zikredilmesinde tevhidi gösteren delillere bir hatırlatma vardır. İltifat ise aynı şekildedir.
وَتَرْكِيبُ «مَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» يَشْتَمِلُ عَلَى (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ مُخْبِرٌ عَنْهَا بِالْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ. وَالْجُمْلَةُ بَعْدَ لَهُمْ حَالٌ مِنْ (مَا) الِاسْتِفْهَامِيَّةِ.
«مَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ» terkibi, car ve mecrur ile kendisinden haber verilen istifham (soru) edatı «مَا»yı içerir. «لَهُمْ»den sonraki cümle ise istifham edatı olan «مَا»dan haldir.
وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ مِنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ وَفِي إِنْكَارِ انْتِفَاءِ إِيمَانِهِمْ لِأَنَّ شَأْنَ الشَّيْءِ الْعَجِيبِ الْمُنْكَرِ أَنْ يُسْأَلَ عَنْهُ فَاسْتِعْمَالُ الِاسْتِفْهَامِ فِي مَعْنَى التَّعْجِيبِ وَالْإِنْكَارِ مَجَازٌ بِعَلَاقَةِ اللُّزُومِ، وَاللَّامُ لِلِاخْتِصَاصِ.
Bu soru (istifham), onların iman etmeyişlerine şaşma (taaccüp) ve imanlarının yokluğunu kınama/inkâr etme anlamında kullanılmıştır; çünkü şaşılacak ve kınanacak şeyin durumu sorulur. Dolayısıyla istifhamın taaccüp ve inkâr anlamında kullanılması lüzum alakasıyla mecazdır. 'Lâm' harfi ise ihtisas içindir.
وَجُمْلَةُ: لَا يُؤْمِنُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ فَإِنَّهَا لَوْ وَقَعَ فِي مَكَانِهَا اسْمٌ لَكَانَ مَنْصُوبًا كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ [النِّسَاء: ٨٨] وَالْحَالُ هِيَ مَنَاطُ التَّعْجِيبِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْصِيلُ الْقَوْلِ فِي تَرْكِيبِهِ وَفِي الصِّيَغِ الَّتِي وَرَدَ عَلَيْهَا أَمْثَالُ هَذَا التَّرْكِيبِ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٢٤٦] .
{ لَا يُؤْمِنُونَ } cümlesi hal konumundadır; nitekim onun yerinde bir isim bulunsaydı, Yüce Allah'ın: { فَما لَكُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ } [Nisâ: 88] “Münafıklar hakkında iki fırka olmanızın sebebi nedir?” buyruğunda olduğu gibi mansub olurdu. Hal ise şaşmanın (taaccübün) dayanağıdır. Bu terkip ve bu terkibin benzerlerinin geldiği kalıplar hakkındaki ayrıntılı açıklama Bakara Suresi'ndeki { قالُوا وَما لَنا أَلَّا نُقاتِلَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ } [246] buyruğunun tefsirinde geçmişti.
وَمُتَعَلِّقُ يُؤْمِنُونَ مَحْذُوفٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ السِّيَاقُ، أَيْ بِالْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ.
«يُؤْمِنُونَ» fiilinin müteallakı (bağlantılı olduğu tümleç) hazfedilmiştir ve bağlam buna delalet eder; yani 'yeniden dirilmeye ve cezaya/karşılığa [iman etmiyorlar]' demektir.
وَيَجُوزُ تَنْزِيلُ فِعْلِ يُؤْمِنُونَ مَنْزِلَةَ اللَّازِمِ، أَيْ لَا يَتَّصِفُونَ بِالْإِيمَانِ، أَيْ مَا سَبَبُ أَنْ لَا يَكُونُوا مُؤمنين، لظُهُور الدَّلَائِل عَلَى انْفِرَادِ اللَّهِ تَعَالَى بِالْإِلَهِيَّةِ فَكَيْفَ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى الْإِشْرَاكِ بِهِ.
«يُؤْمِنُونَ» fiilinin lazım (geçişsiz) fiil konumuna indirilmesi de caizdir; yani 'iman niteliğini taşımıyorlar', diğer bir deyişle 'Yüce Allah'ın ilahlıkta tek olduğuna dair deliller apaçık ortadayken mümin olmamalarının sebebi nedir; nasıl olur da O'na ortak koşmayı sürdürürler?' demektir.
وَالْمَعْنَى: التَّعْجِيبُ وَالْإِنْكَارُ مِنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ مَعَ ظُهُورِ دَلَائِلِ صِدْقِ مَا دُعُوا إِلَيْهِ وَأُنْذِرُوا بِهِ.
Mana: Kendisine davet edildikleri ve kendisiyle uyarıldıkları şeyin doğruluğuna dair deliller apaçık ortadayken onların iman etmeyişlerine şaşma ve bunu kınamadır.
وَ (لَا يَسْجُدُونَ) عُطِفَ عَلَى لَا يُؤْمِنُونَ وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ ظَرْفٌ قُدِّمَ عَلَى عَامِلِهِ لِلِاهْتِمَامِ بِهِ وَتَنْوِيهِ شَأْنِ الْقُرْآنِ.
{ لَا يَسْجُدُونَ } ifadesi { لَا يُؤْمِنُونَ } üzerine atfedilmiştir. { وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ } zarfı ise, kendisine önem verilmesi ve Kur'an'ın şanının yüceltilmesi amacıyla âmilinin önüne geçirilmiştir.
وَقِرَاءَةُ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ قِرَاءَتُهُ تَبْلِيغٍ وَدَعْوَةٍ. وَقَدْ كَانَ النَّبِيءُ ﷺ يَعْرِضُ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنَ جَمَاعَاتٍ وَأَفْرَادًا وَقَدْ قَالَ لَهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ بن سَلُولَ: «لَا تَغُشُّنَا بِهِ فِي مَجَالِسِنَا» وَقَرَأَ النَّبِيءُ ﷺ الْقُرْآنَ عَلَى الْوَلِيدِ بْنِ الْمُغِيرَةِ كَمَا ذَكَرْنَاهُ فِي سُورَةِ عَبَسَ.
Kur'an'ın onlara okunması, tebliğ ve davet amaçlı okunmasıdır. Nitekim Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Kur'an'ı onlara topluluklar ve fertler halinde arz ederdi. Abdullah b. Übey b. Selûl ona: «Meclislerimizde bizi bununla rahatsız etme» demişti. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Abese Suresi'nde zikrettiğimiz üzere Velîd b. Mugîre'ye de Kur'an okumuştu.
وَالسُّجُودُ مُسْتَعْمَلٌ بِمَعْنَى الْخُضُوعِ وَالْخُشُوعِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ [الرَّحْمَن: ٦] وَقَوله: يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ [النَّحْل: ٤٨] ، أَي إِذا قرىء عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَخْضَعُونَ لِلَّهِ وَلِمَعَانِي الْقُرْآنِ وَحُجَّتِهِ، وَلَا يُؤمنُونَ بحقيته وَدَلِيلُ هَذَا الْمَعْنَى مُقَابَلَتُهُ بِقَوْلِهِ: بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [الانشقاق: ٢٢] .
Secde; boyun eğme ve huşû manasında kullanılmıştır, tıpkı Yüce Allah'ın: { وَالنَّجْمُ وَالشَّجَرُ يَسْجُدانِ } [Rahmân: 6] “Bitkiler ve ağaçlar secde ederler” ve { يَتَفَيَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْيَمِينِ وَالشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ } [Nahl: 48] “Gölgeleri Allah'a secde ederek sağdan ve soldan döner” buyruklarında olduğu gibi. Yani kendilerine Kur'an okunduğu zaman Allah'a, Kur'an'ın manalarına ve hüccetine boyun eğmezler, onun hak olduğuna inanmazlar. Bu mananın delili, onun { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } [İnşikak: 22] “Aksine o inkâr edenler yalanlıyorlar” buyruğu ile karşıt getirilmesidir.
وَلَيْسَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ مَا يَقْتَضِي أَنَّ عِنْدَ هَذِهِ الْآيَةِ سَجْدَةً مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ وَالْأَصَحُّ مِنْ قَوْلِ مَالِكٍ وَأَصْحَابِهِ أَنَّهَا لَيْسَتْ مِنْ سُجُودِ الْقُرْآنِ خِلَافًا لِابْنِ وَهْبٍ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ فَإِنَّهُ جَعَلَ سُجُودَاتِ الْقُرْآنِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ. وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: هِيَ سُنَّةٌ. وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ: وَاجِبَةٌ.
Bu ayette, bu ayetin yanında tilavet secdesi yapılmasını gerektiren bir husus yoktur. Mâlik ve ashabının en sahih görüşüne göre bu, tilavet secdelerinden değildir. Mâlik'in ashabından İbn Vehb ise buna muhalif kalmış ve Kur'an'daki secdeleri on dört olarak kabul etmiştir. Şâfiî: «O sünnettir» demiş; Ebû Hanîfe ise: «Vaciptir» demiştir.
وَالْأَرْجَحُ أَنَّ عزائم السُّجُود المسنونة إِحْدَى عَشْرَةَ سَجْدَةً وَهِيَ الَّتِي رُوِيَتْ بِالْأَسَانِيدِ الصَّحِيحَةِ عَنِ الصَّحَابَةِ. وَإِنَّ ثَلَاثَ آيَاتٍ غَيْرَ الْإِحْدَى عَشْرَةَ آيَةً رُوِيَتْ فِيهَا أَخْبَارٌ أَنَّهَا سَجَدَ النَّبِيءُ ﷺ عِنْدَ قِرَاءَتِهَا مِنْهَا هَذِهِ وَعَارَضَتْهَا رِوَايَاتٌ أُخْرَى فَهِيَ: إِمَّا قَدْ تَرَكَ سُجُودَهَا، وَإِمَّا لَمْ يُؤَكِّدْ وَمِنْهَا قَوْلُهُ تَعَالَى هُنَا: وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ وَقَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ السُّجُودُ فِي سُورَةِ الِانْشِقَاقِ قَوْلُ الْمَدَنِيِّينَ مِنْ أَصْحَابِ مَالِكٍ اهـ.
Tercihe şayan olan görüşe göre sünnet kılınan kesin tilavet secdeleri on birdir; bunlar da sahâbeden sahih senetlerle rivayet edilenlerdir. Bu on bir ayetin dışındaki üç ayette ise Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların kıraatinde secde ettiğine dair haberler rivayet edilmiş -ki biri de budur-, ancak bunlara başka rivayetler muhalif kalmıştır; dolayısıyla o ya bu secdeleri terk etmiş ya da pekiştirmemiştir. Bunlardan biri de Yüce Allah'ın buradaki: { وَإِذا قُرِئَ عَلَيْهِمُ الْقُرْآنُ لَا يَسْجُدُونَ } buyruğudur. İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: “İnşikâk Suresi'ndeki secde, Mâlik'in ashabından Medinelilerin görüşüdür.” (İktibas sonu).
قُلْتُ: وَهُوَ قَوْلُ ابْنِ وَهْبٍ وَلَا خُصُوصِيَّةَ لِهَذِهِ الْآيَةِ بَلْ ذَلِكَ فِي السَّجَدَاتِ الثَّلَاثِ الزَّائِدَةِ عَلَى الْإِحْدَى عَشْرَةَ وَقَدْ قَالَ مَالِكٌ فِي «الْمُوَطَّأِ» بَعْدَ أَنْ رَوَى حَدِيثَ أَبِي هُرَيْرَةَ:
Derim ki: Bu İbn Vehb'in görüşüdür; bu ayete has bir durum olmayıp on bir secdeye ilave edilen üç secdede de geçerlidir. Nitekim Mâlik, el-Muvatta'da Ebû Hureyre hadisini rivayet ettikten sonra şöyle demiştir:
«الْأَمْرُ عِنْدَنَا أَنَّ عَزَائِمَ السُّجُودِ إِحْدَى عَشْرَةَ بِزِيَادَة سَجْدَةً لَيْسَ فِي الْمَفَصَّلِ مِنْهَا شَيْءٌ» وَقَالَ أَبُو حَنِيفَةَ وَالشَّافِعِيُّ: سَجَدَاتُ التِّلَاوَةِ أَرْبَعَ عَشْرَةَ بِزِيَادَةِ سَجْدَةِ سُورَةِ النَّجْمِ وَسَجْدَةِ سُورَةِ الِانْشِقَاقِ وَسَجْدَةِ سُورَةِ الْعَلَقِ. وَقَالَ أَحْمَدُ: هُنَّ خَمْسَ عَشْرَةَ سَجْدَةً بِزِيَادَةِ السَّجْدَةِ فِي آخِرِ الْآيَةِ مِنْ سُورَةِ الْحَجِّ فَفِيهَا سَجْدَتَانِ عِنْده.
«Bizce kabul gören uygulama şudur: Kesin secdeler on birdir; Mufassal surelerde bunlardan hiçbiri yoktur.» Ebû Hanîfe ve Şâfiî ise şöyle demiştir: «Tilavet secdeleri; Necm Suresi'ndeki secde, İnşikâk Suresi'ndeki secde ve Alak Suresi'ndeki secdenin eklenmesiyle on dörttür.» Ahmed [b. Hanbel] de şöyle demiştir: «Hac Suresi'nin son ayetindeki secdenin eklenmesiyle onlar on beş secdedir; zira ona göre Hac Suresi'nde iki secde vardır.»
[سُورَة الانشقاق (٨٤) : آيَة ٢٢]
[İnşikâk Suresi (84), Ayet 22]
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ (٢٢)
{ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ (٢٢) } “Aksine inkâr edenler yalanlıyorlar.”
يَجُوزُ أَنَّهُ إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ مِنَ التَّعْجِيبِ مِنْ عَدَمِ إِيمَانِهِمْ وَإِنْكَارِهِ عَلَيْهِمْ إِلَى الْإِخْبَارِ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ وَالطَّعْنِ فِي الْقُرْآنِ، فَالْكَلَامُ ارْتِقَاءٌ فِي التَّعْجِيبِ وَالْإِنْكَارِ.
Bunun, onların iman etmeyişlerine şaşmaktan ve bunu kınamaktan, onların küfür ve Kur'an'ı karalama üzerinde ısrarla devam ettiklerini haber vermeye yönelik bir intikal ıdrâbı (geçiş yönelmesi) olması caizdir. Dolayısıyla söz, şaşkınlık ve kınamada daha üst bir dereceye yükselmedir.
فَالْإِخْبَارُ عَنْهُمْ بِأَنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ مُسْتَعْمَلٌ فِي التَّعْجِيبِ وَالْإِنْكَارِ فَلِذَلِكَ عَبَّرَ عَنْهُ بِالْفِعْلِ الْمُضَارِعِ الَّذِي يَسْتَرْوِحُ مِنْهُ اسْتِحْضَارَ الْحَالَةِ مِثْلَ قَوْلِهِ: يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ [هود: ٧٤] .
Onların yalanladıklarının haber verilmesi, şaşkınlık ve kınama ifade etmek için kullanılmıştır; bu sebeple durumu zihinde canlandırma hissi veren muzari fiil ile ifade edilmiştir; tıpkı Yüce Allah'ın: { يُجادِلُنا فِي قَوْمِ لُوطٍ } [Hûd: 74] “Lût kavmi hakkında bizimle tartışıyordu” buyruğunda olduğu gibi.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَلِ إِضْرَابًا إِبْطَالِيًّا، أَيْ لَا يُوجَدُ مَا لِأَجْلِهِ لَا يُؤْمِنُونَ وَلَا يُصَدِّقُونَ بِالْقُرْآنِ بَلِ الْوَاقِعُ بِضِدِّ ذَلِكَ فَإِنَّ بَوَاعِثَ الْإِيمَانِ مِنَ الدَّلَائِلِ مُتَوَفِّرَةٌ وَدَوَاعِي الِاعْتِرَافِ بِصِدْقِ الْقُرْآنِ وَالْخُضُوعِ لِدَعْوَتِهِ مُتَظَاهِرَةٌ وَلَكِنَّهُمْ يُكَذِّبُونَ، أَيْ يَسْتَمِرُّونَ عَلَى التَّكْذِيبِ عنادا وكبرياء ويومىء إِلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ [الانشقاق: ٢٣] .
{ بَلِ } edatının iptal edici bir ıdrâb (önceki hükmü geçersiz kılma) olması da caizdir; yani onların iman etmemelerini ve Kur'an'ı tasdik etmemelerini gerektirecek hiçbir gerekçe yoktur, bilakis gerçek bunun tam tersidir; çünkü delillerden oluşan iman saikleri pek çoktur ve Kur'an'ın doğruluğunu ikrar edip onun çağrısına boyun eğmenin gerekçeleri birbirini destekler niteliktedir. Fakat onlar inat ve kibir yüzünden yalanlamaya devam etmektedirler. Yüce Allah'ın: { وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ } [İnşikâk: 23] “Oysa Allah içlerinde ne sakladıklarını çok iyi bilmektedir” buyruğu da buna işaret etmektedir.
وَهَذَانِ الْمَعْنَيَانِ نَظِيرُ الْوَجْهَيْنِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى فِي سُورَةِ الِانْفِطَارِ [٩- ١٠] بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ
Bu iki mana, Yüce Allah'ın İnfitâr Suresi'ndeki [9-10]: { بَلْ تُكَذِّبُونَ بِالدِّينِ وَإِنَّ عَلَيْكُمْ لَحافِظِينَ } “Hayır, bilakis siz dini yalanlıyorsunuz. Oysa üzerinizde muhakkak koruyucular vardır” buyruğundaki iki yönün benzeridir.
وَفِي اجْتِلَابِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ دَلَالَةٌ عَلَى حُدُوثِ التَّكْذِيبِ مِنْهُمْ وَتَجَدُّدِهِ، أَيْ بَلْ هُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى التَّكْذِيبِ عِنَادًا وَلَيْسَ ذَلِكَ اعْتِقَادًا فَكَمَا نُفِيَ عَنْهُمْ تَجَدُّدُ الْإِيمَانِ وَتَجَدُّدُ الْخُضُوعِ عِنْدَ قِرَاءَةِ الْقُرْآنِ أُثْبِتَ لَهُمْ تَجَدُّدُ التَّكْذِيبِ.
Muzari fiilin getirilmesinde, yalanlamanın onlardan sadır olmasının ve yenilenmesinin bir delili vardır; yani onlar inat yüzünden yalanlamaya devam etmektedirler, yoksa bu bir kanaat gereği değildir. Nitekim Kur'an okunduğunda onlardan imanın yenilenmesi ve boyun eğmenin tazelenmesi olumsuzlandığı gibi, yalanlamanın yenilenmesi de onlar hakkında sabit kılınmıştır.
وَقَوْلُهُ: الَّذِينَ كَفَرُوا إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِأَنَّ مُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: بَلْ هُمْ يُكَذِّبُونَ، فَعُدِلَ إِلَى الْمَوْصُولِ وَالصِّلَةِ لما تؤذن بِهِ الصِّلَةُ مِنْ ذَمِّهِمْ بِالْكُفْرِ لِلْإِيمَاءِ إِلَى عِلَّةِ الْخَبَرِ، أَيْ أَنَّهُمُ اسْتَمَرُّوا عَلَى التَّكْذِيبِ لِتَأَصُّلِ الْكُفْرِ فِيهِمْ وَكَوْنِهِمْ ينعتون بِهِ.
{ الَّذِينَ كَفَرُوا } buyruğu, zamir makamında açık ismin getirilmesidir (izhar); çünkü zahirin gereği «بل هم يكذبون / aksine onlar yalanlıyorlar» denilmesiydi. Haberin gerekçesine işaret etmek amacıyla, sılanın onları küfürle yermeyi hissettirmesinden ötürü ism-i mevsûl ve sılaya yönelinmiştir; yani onlar, küfrün kendilerinde kökleşmiş olması ve onunla nitelenmiş bulunmaları sebebiyle yalanlamayı sürdürmüşlerdir.
[سُورَة الانشقاق (٨٤) : آيَة ٢٣]
[İnşikâk Suresi (84), Ayet 23]
وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ (٢٣)
{ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِما يُوعُونَ (٢٣) } “Oysa Allah içlerinde ne sakladıklarını çok iyi bilmektedir.”
اعْتِرَاضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [الانشقاق: ٢٢] ، وَجُمْلَةِ: فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ [الانشقاق: ٢٤] وَهُوَ كِنَايَةٌ عَنِ الْإِنْذَارِ وَالتَّهْدِيدِ بِأَنَّ اللَّهَ يُجَازِيهِمْ بِسُوءِ طَوِيَّتِهِمْ.
{ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } [İnşikâk: 22] cümlesi ile { فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ } [İnşikâk: 24] cümlesi arasında bir itiraziyedir (ara cümledir); bu da Allah'ın onları kötü niyetlerinden ötürü cezalandıracağına dair uyarı ve tehditten kinayedir.
وَمَعْنَى بِما يُوعُونَ بِمَا يُضْمِرُونَ فِي قُلُوبِهِمْ مِنَ الْعِنَادِ مَعَ عِلْمِهِمْ بِأَنَّ مَا جَاءَ بِهِ الْقُرْآنُ حَقٌّ وَلَكِنَّهُمْ يُظْهِرُونَ التَّكْذِيبَ بِهِ لِيَكُونَ صُدُودُهُمْ عَنْهُ مَقْبُولًا عِنْدَ أَتْبَاعِهِمْ وَبَيْنَ مُجَاوِرِيهِمْ.
{ بِما يُوعُونَ } ifadesinin manası; Kur'an'ın getirdiğinin hak olduğunu bilmelerine rağmen kalplerinde gizledikleri inattır; fakat onlar, Kur'an'dan yüz çevirmeleri taraftarları katında ve çevrelerindekiler arasında kabul görsün diye onu yalanladıklarını açığa vururlar.
وَأَصْلُ مَعْنَى الْإِيعَاءِ: جَعْلُ الشَّيْءِ وِعَاءً الْوِعَاء بِكَسْرِ الْوَاوِ الظَّرْفُ لِأَنَّهُ يُجْمَعُ فِيهِ، ثُمَّ شَاعَ إِطْلَاقُهُ عَلَى جَمْعِ الْأَشْيَاءِ لِئَلَّا تَفُوتَ فَصَارَ مُشْعِرًا بِالتَّقْتِيرِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى:
Αâ (إِيعَاء) kelimesinin asıl anlamı, bir şeyi kaba (vi‘â) koymaktır. Vi‘â (وِعَاء), vav harfinin kesresiyle kap demektir; çünkü şeyler onun içinde toplanır. Sonra elden çıkmasın diye eşyaları biriktirip toplamak için kullanımı yaygınlaşmış ve böylece cimrilik hissettirir hale gelmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu da bu kabildendir:
وَجَمَعَ فَأَوْعى [المعارج: ١٨]
{ وَجَمَعَ فَأَوْعى } [Meâric: 18] “[Servet] toplayıp yığanı...”
وَفِي الْحَدِيثِ: «لَا تُوعِي فَيُوعِيَ اللَّهُ عَلَيْكِ»
Hadiste de şöyle buyrulmuştur: «لَا تُوعِي فَيُوعِيَ اللَّهُ عَلَيْكِ» “Kese ağzını bağlama [cimrilik yapma], yoksa Allah da sana karşı bağlar [nimetini kısar].”
وَاسْتُعْمِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْإِخْفَاءِ لِأَنَّ الْإِيعَاءَ يَسْتَلْزِمُ الْإِخْفَاءَ فَهُوَ هُنَا مجَاز مُرْسل.
Bu ayette ise gizleme manasında kullanılmıştır; zira kaba koymak (î‘â) gizlemeyi gerektirir, dolayısıyla burada mecâz-ı mürseldir.
[سُورَة الانشقاق (٨٤) : آيَة ٢٤]
[İnşikâk Suresi (84), Ayet 24]
فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢٤)
{ فَبَشِّرْهُمْ بِعَذابٍ أَلِيمٍ (٢٤) } “Artık onları can yakıcı bir azapla müjdele!”
تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ [الانشقاق: ٢٢] .
{ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } [İnşikâk: 22] cümlesine dayanan bir tefriadur (çıkarımdır).
وَفِعْلُ «بَشِّرْهُمْ» مُسْتَعَارٌ لِلْإِنْذَارِ وَالْوَعِيدِ عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ التَّبْشِيرِ:
«بَشِّرْهُمْ» fiili, alay yollu (tehekküm) olarak uyarı ve tehdit için istiare edilmiştir; çünkü müjdelemenin (tebşîr) hakikati:
الْإِخْبَارُ بِمَا يَسُرُّ وَيَنْفَعُ. فَلَمَّا عُلِّقَ بِالْفِعْلِ عَذَابٌ أَلِيمٌ كَانَتْ قَرِينَةُ التَّهَكُّمِ كَنَارٍ عَلَى عَلَمٍ.
Sevindiren ve fayda veren bir şeyi haber vermektir. Fiile { عَذَابٌ أَلِيمٌ } (can yakıcı bir azap) bağlanınca, alay karinesi dağ başındaki ateş gibi apaçık belirginleşmiştir.
وَهُوَ مِنْ قَبِيلِ قَوْلِ عَمْرِو بْنِ كُلْثُومٍ:
Bu, Amr b. Kulsûm'un şu sözü kabilindendir:
قَرَيْنَاكُمْ فَعَجَّلْنَا قِرَاكُمْ ... قُبَيْلَ الصُّبْحِ مرداة طحونا
“Biz sizi ağırladık ve ziyafetinizi acele sunduk... / Sabahın hemen öncesinde, ezip yok eden [savaş taşlarıyla].”
[سُورَة الانشقاق (٨٤) : آيَة ٢٥]
[İnşikâk Suresi (84), Ayet 25]
إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٢٥)
{ إِلاَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ (٢٥) } “Ancak iman edip salih ameller işleyenler başkadır; onlar için kesintisiz/başa kakılmayan bir mükâfat vardır.”
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ مُتَّصِلًا: إِمَّا عَلَى أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنَ الضَّمِيرِ فِي قَوْلِهِ: لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ [الانشقاق: ١٩] جَرْيًا عَلَى تَأْوِيلِهِ بِرُكُوبِ طِبَاقِ الشَّدَائِدِ وَالْأَهْوَالِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَمَا هُوَ فِي مَعْنَى ذَلِكَ مِنَ التَّهْدِيدِ.
İstisnanın muttasıl olması caizdir: Ya Yüce Allah'ın: { لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ } [İnşikâk: 19] buyruğundaki zamirden istisna olması yönüyle -bu, kıyamet gününün şiddet ve korku tabakalarına maruz kalma tevili ve tehdit anlamındaki benzeri teviller doğrultusundadır-;
وَإِمَّا عَلَى أَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ ضَمِيرِ الْجَمْعِ فِي «فبشرهم» [الانشقاق: ٢٤] وَالْمَعْنَى إِلَّا الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ مِنَ الَّذِينَ هُمْ مُشْرِكُونَ الْآنَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا [الْبَقَرَة: ١٦٠] وَقَوْلِهِ فِي سُورَةِ الْبُرُوجِ [١٠] : إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا
Ya da { فَبَشِّرْهُمْ } [İnşikâk: 24] ifadesindeki çoğul zamirden istisna olması yönüyledir. Anlam şudur: Şu anda müşrik olanlardan iman edecek kimseler müstesna; tıpkı Yüce Allah'ın: { إِلَّا الَّذِينَ تابُوا وَأَصْلَحُوا وَبَيَّنُوا } [Bakara: 160] “Ancak tövbe edenler, ıslah olanlar ve [hakkı] açıklayanlar müstesna” buyruğu ve Burûc Suresi'ndeki [10]: { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُؤْمِناتِ ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } buyruğunda olduğu gibi
الْآيَةَ وَفِعْلُ آمَنُوا عَلَى هَذَا الْوَجْهِ مُرَادٌ بِهِ الْمُسْتَقْبَلُ، وَعَبَّرَ عَنْهُ بِالْمَاضِي لِلتَّنْبِيهِ عَلَى مَعْنَى: مَنْ تَحَقَّقَ إِيمَانُهُمْ، وَمَا بَيْنَهُمَا مِنْ قَوْلِهِ: فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ [الانشقاق: ٢٠] إِلَى هُنَا تَفْرِيعٌ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ الْمُسْتَثْنَى وَالْمُسْتَثْنَى مِنْهُ خُصَّ بِهِ الْأَهَمُّ مِمَّنْ شَمِلَهُمْ عُمُومُ لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ [الانشقاق: ١٩] .
ayet-i kerimesindeki gibi. Bu veçheye göre { آمَنُوا } fiiliyle gelecek zaman kastedilmiştir; “imanları kesinleşen kimseler” manasına dikkat çekmek için geçmiş zaman kipiyle ifade edilmiştir. { فَما لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ } [İnşikâk: 20] buyruğundan buraya kadar olan aradaki kısım ise müstesnâ ile müstesnâ minh arasına giren bir itirazî tefriadır ve bununla { لَتَرْكَبُنَّ طَبَقاً عَنْ طَبَقٍ } [İnşikâk: 19] buyruğunun umumunun kapsadığı kimselerden en önemlileri tahsis edilmiştir.
وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ مِنْ ضَمِيرِ فَبَشِّرْهُمْ فَهُوَ دَاخِلٌ فِي التَّبْشِيرِ الْمُسْتَعْمَلِ فِي التَّهَكُّمِ زِيَادَةً فِي إِدْخَالِ الْحُزْنِ عَلَيْهِمْ. فَحَرْفُ إِلَّا بِمَنْزِلَةِ (لَكِن) والاستدراك فِيهِ لِمُجَرَّدِ الْمُضَادَّةِ لَا لِدَفْعِ تَوَهُّمِ إِرَادَةِ ضِدِّ ذَلِكَ وَمِثْلُ ذَلِكَ كَثِيرٌ فِي الِاسْتِدْرَاكِ، وَأَمَّا تَعْرِيفُ بَعْضِهِمُ الِاسْتِدْرَاكَ بِأَنَّهُ تَعْقِيبُ الْكَلَامِ بِرَفْعِ مَا يُتَوَهَّمُ ثُبُوتُهُ أَوْ نَفْيُهُ، فَهُوَ تَعْرِيفٌ تَقْرِيبِيٌّ.
Şöyle de denilmiştir: Bu, { فَبَشِّرْهُمْ } ifadesindeki zamirden munkatı bir istisnadır; dolayısıyla onların hüznünü daha da artırmak için alay yollu kullanılan müjdelemenin içine dâhildir. Bu durumda { إِلَّا } harfi “lâkin (ancak/fakat)” konumundadır ve buradaki istidrak sırf zıtlık içindir, yoksa onun zıddının kastedildiği vehmini bertaraf etmek için değildir; istidrakta böylesi çoktur. Bazılarının istidraki “sözün ardına, sabit olduğu veya olumsuzlandığı vehmedilen şeyi ortadan kaldıracak bir ifade eklemek” şeklinde tarif etmesi ise yaklaşık bir tanımdır.
وَجُمْلَةُ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ اسْتِئْنَافٌ بَيَانِيٌّ كَأَنَّ سَائِلًا سَأَلَ: كَيْفَ حَالُهُمْ يَوْمَ يَكُونُ أُولَئِكَ فِي عَذَابٍ أَلِيمٍ؟
{ لَهُمْ أَجْرٌ غَيْرُ مَمْنُونٍ } cümlesi ise istînâf-ı beyânîdir; sanki birisi: “Ötekiler can yakıcı bir azap içinde olduğu gün onların hali nasıldır?” diye sormuş gibidir.
وَالْأَجْرُ غَيْرُ الْمَمْنُونِ هُوَ الَّذِي يُعْطَاهُ صَاحِبُهُ مَعَ كَرَامَةٍ بِحَيْثُ لَا يَعْرِضُ لَهُ بِمِنَّةٍ كَمَا أَشَارَ إِلَيْهِ قَوْلُهُ تَعَالَى: جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ [الْأَحْقَاف: ١٤] وَنَحْوُهُ مِمَّا ذُكِرَ فِيهِ مَعَ الْجَزَاءِ سَبَبُهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَجْرَهُمْ سُرُورٌ لَهُمْ لَا تَشُوبُهُ شَائِبَةُ كَدَرٍ فَإِنَّ الْمَنَّ يُنَغِّصُ الْإِنْعَامَ قَالَ تَعَالَى: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى [الْبَقَرَة: ٢٦٤] وَقَالَ النَّابِغَةُ:
Başa kakılmayan mükâfat (el-ecrü gayru'l-memnûn), sahibine bir minnet ve başa kakma ile karşılaşmayacak şekilde ikramla verilendir; nitekim Yüce Allah'ın: { جَزاءً بِما كانُوا يَعْمَلُونَ } [Ahkâf: 14] “Yaptıklarına karşılık bir mükâfat olarak...” buyruğu ve karşılık ile birlikte sebebinin de zikredildiği benzer ayetler buna işaret etmektedir. Mana şudur: Onların mükâfatı, kendilerine hiçbir keder şaibesi karışmayan bir sevinçtir; zira başa kakmak nimeti zehir eder. Nitekim Yüce Allah: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا تُبْطِلُوا صَدَقاتِكُمْ بِالْمَنِّ وَالْأَذى } [Bakara: 264] “Ey iman edenler! Başa kakmak ve incitmek suretiyle sadakalarınızı boşa çıkarmayın” buyurmuştur. Nâbiga da şöyle demiştir:
عَلَيَّ لِعَمْرٍو نِعْمَةٌ بَعْدَ نِعْمَةٍ ... لِوَالِدِهِ لَيْسَتْ بِذَاتِ عَقَارِبِ
“Amr'ın babasının üzerimde nimet üstüne nimeti vardır... / Akrep gibi sokup incitmeyen [başa kakılmayan].”
وَمِنْ نَوَابِغِ الْكَلِمِ لِلْعَلَّامَةِ الزَّمَخْشَرِيِّ: طَعْمُ الْآلَاءِ أَحْلَى مِنَ الْمَنِّ. وَهُوَ أَمَرُّ مِنَ الْآلَاءِ مَعَ الْمَنِّ.
Allâme ez-Zemahşerî'nin Nevâbigü'l-Kelim adlı eserinde şöyle geçer: “Nimetlerin tadı kudret helvasından (menn) daha tatlıdır; ancak başa kakma (menn) ile birlikte olan nimetlerden daha acısı yoktur.”
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ غَيْرُ مَمْنُونٍ بِمَعْنَى غَيْرِ مَقْطُوعٍ يُقَالُ: مَنَنْتَ الْحَبْلَ، إِذَا قَطَعْتَهُ، قَالَ تَعَالَى: وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ [الْوَاقِعَة: ٣٢، ٣٣] .
{ غَيْرُ مَمْنُونٍ } ifadesinin kesintisiz (gayru maktû‘) manasında olması da caizdir. İpi kestiğinde «مننت الحبل» denir. Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَفاكِهَةٍ كَثِيرَةٍ لَا مَقْطُوعَةٍ وَلا مَمْنُوعَةٍ } [Vâkıa: 32-33] “Tükenmeyen ve yasaklanmayan pek çok meyve içinde...”
سَأَلَ نَافِعُ بْنُ الْأَزْرَقِ الْخَارِجِيَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ: غَيْرُ مَمْنُونٍ فَقَالَ:
Haricî Nâfi‘ b. el-Ezrak, Abdullah b. Abbâs'a { غَيْرُ مَمْنُونٍ } buyruğunu sordu, o da şöyle dedi:
غَيْرُ مَقْطُوعٍ، فَقَالَ: هَلْ تَعْرِفُ الْعَرَبُ ذَلِكَ؟ قَالَ: نَعَمْ قَدْ عَرَفَهُ أَخُو يَشْكُرَ (يَعْنِي الْحَارِثَ بْنَ حِلِّزَةَ) حَيْثُ يَقُولُ:
«Kesintisiz demektir.» Bunun üzerine: «Araplar bunu bilir mi?» dedi. İbn Abbâs: «Evet, Yeşkuroğullarının kardeşi (yani Hâris b. Hillize) şöyle derken bunu bilmiştir» dedi:
فَتَرَى خَلْفَهُنَّ مِنْ سُرْعَةِ الرجْ ... عِ مَنِينًا كَأَنَّهُ أَهْبَاءُ
“Geri dönüşün süratinden ötürü arkalarında görürsün... / Toz zerreleri gibi kopup savrulan bir tozu.”
الْمَنِينُ: الْغُبَارُ لِأَنَّهَا تَقْطَعُهُ وَرَاءَهَا.
Menîn (الْمَنِينُ): Tozdur; çünkü o arkasından tozu kesip [savurarak] bırakır.