وَالْفَتْنُ: الْمُعَامَلَةُ بِالشِّدَّةِ وَالْإِيقَاعُ فِي الْعَنَاءِ الَّذِي لَا يَجِدُ مِنْهُ مَخْلَصًا إِلَّا بِعَنَاءٍ أَوْ ضُرٍّ أَخَفَّ أَوْ حِيلَةٍ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [١٩١] .
Fetn (الْفَتْنُ); sert muamelede bulunmak ve kişiyi ancak daha başka bir meşakkat, daha hafif bir zarar veya bir hile ile kurtulabileceği bir sıkıntıya sokmaktır. Bu kelime daha önce Bakara Suresi'ndeki { وَالْفِتْنَةُ أَشَدُّ مِنَ الْقَتْلِ } “Fitne, öldürmekten daha beterdir” [Bakara 191] ayetinde geçmişti.
وَدُخُولُ الْفَاءِ فِي خَبَرِ (إِنَّ) مِنْ قَوْلِهِ: فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ لِأَنَّ اسْمَ (إِنَّ) وَقَعَ مَوْصُولًا وَالْمَوْصُولُ يُضَمَّنُ مَعْنَى الشَّرْطِ فِي الِاسْتِعْمَالِ كَثِيرًا: فَتَقْدِيرُ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ ثُمَّ إِنْ لَمْ يَتُوبُوا فَلَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ، لِأَنَّ عَطْفَ قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا مَقْصُودٌ بِهِ مَعْنَى التَّقْيِيدِ فَهُوَ كَالشَّرْطِ.
{ فَلَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } “onlar için cehennem azabı vardır” ifadesinde (إِنَّ)'nin haberine fâ (فَ) harfinin dahil olması, (إِنَّ)'nin isminin sıla cümlesi alan bir ism-i mevsûl olarak gelmesinden dolayıdır; zira ism-i mevsûl kullanımda sıklıkla şart anlamı içerir. Buna göre takdirî anlam şöyledir: "Müminlere işkence edenler, sonra şayet tövbe etmezlerse onlar için cehennem azabı vardır." Çünkü { ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } “sonra da tövbe etmeyenler” ifadesinin atfedilmesiyle kayıtlandırma (takyîd) anlamı kastedilmiştir, dolayısıyla bu da şart gibidir.
وَجُمْلَةُ: وَلَهُمْ عَذابُ الْحَرِيقِ عَطْفٌ فِي مَعْنَى التوكيد اللَّفْظِيّ لجملة: لَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ وَاقْتِرَانُهَا بِوَاوِ الْعَطْفِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي التَّأْكِيدِ بِإِيهَامِ أَنَّ مَنْ يُرِيدُ زِيَادَةَ تَهْدِيدِهِمْ بِوَعِيدٍ آخَرَ فَلَا يُوجَدُ أَعْظَمُ مِنَ الْوَعِيدِ الْأَوَّلِ. مَعَ مَا بَيْنَ عَذَابِ جَهَنَّمَ وَعَذَابِ الْحَرِيقِ مِنِ اخْتِلَافٍ فِي الْمَدْلُولِ وَإِنْ كَانَ مَآلُ الْمَدْلُولَيْنِ وَاحِدًا. وَهَذَا ضَرْبٌ مِنَ الْمُغَايَرَةِ يُحَسِّنُ عَطْفَ التَّأْكِيدِ.
{ وَلَهُمْ عَذابُ الْحَرِيقِ } “ve onlar için yakıcı bir azap vardır” cümlesi, { لَهُمْ عَذابُ جَهَنَّمَ } “onlar için cehennem azabı vardır” cümlesine lafzî tekit anlamında bir atıftır. Bu cümlenin atıf vâv'ı ile birlikte gelmesi, onları başka bir tehditle daha da fazla korkutmak isteyen bir kimsenin ilk tehditten daha büyüğünü bulamayacağı vehmini vererek tekitte mübalağa yapmak içindir. Her iki ifadenin varacağı sonuç bir olsa da, cehennem azabı ile yakıcı azap (azâbü'l-harîk) arasında anlam bakımından bir farklılık bulunmaktadır. Bu da tekit amaçlı atfı güzelleştiren bir tür başkalıktır (mugâyeret).
عَلَى أَنَّ الزَّجَّ بِهِمْ فِي عَذَاب جَهَنَّمَ قَبْلَ أَنْ يَذُوقُوا حَرِيقِهَا لِمَا فِيهِ مِنَ الْخِزْيِ وَالدَّفْعِ بِهِمْ فِي طَرِيقِهِمْ قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا [الطّور: ١٣] فَحَصَلَ بِذَلِكَ اخْتِلَافُ مَا بَيْنَ الْجُمْلَتَيْنِ.
Bununla birlikte, cehennemin yangınını tatmadan önce cehennem azabına atılmaları, bunda bir rüsvaylık ve yollarında itilip kakılma bulunduğu içindir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يُدَعُّونَ إِلى نارِ جَهَنَّمَ دَعًّا } “O gün cehennem ateşine itilip kakılarak atılırlar” [Tûr 13]. Böylece iki cümle arasındaki anlam farkı gerçekleşmiş olur.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالثَّانِي مُضَاعَفَةُ الْعَذَابِ لَهُمْ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ [النَّحْل: ٨٨] .
İkinci [ifade] ile, Yüce Allah'ın: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَصَدُّوا عَنْ سَبِيلِ اللَّهِ زِدْناهُمْ عَذاباً فَوْقَ الْعَذابِ } “İnkâr eden ve Allah yolundan alıkoyanlara, azap üstüne azap artırdık” [Nahl 88] ayetinde olduğu gibi onlar için azabın katlanarak artırılmasının kastedilmiş olması da caizdir.
وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِعَذَابِ الْحَرِيقِ حَرِيقٌ بِغَيْرِ جَهَنَّمَ وَهُوَ مَا يُضْرَمُ عَلَيْهِمْ مِنْ نَارِ تَعْذِيبٍ قَبْلَ يَوْمِ الْحِسَابِ كَمَا
Yakıcı azap ile cehennem dışındaki bir yangının, yani hesap gününden önce kendileri için tutuşturulan azap ateşinin kastedilmiş olması da caizdir; nitekim
جَاءَ فِي الْحَدِيثِ: «الْقَبْرُ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ جَهَنَّمَ أَوْ رَوْضَةٌ مِنْ رِيَاضِ الْجَنَّةِ» رَوَاهُ الْبَيْهَقِيُّ فِي «سُنَنِهِ» عَنِ ابْن عمر
hadiste şöyle buyrulmuştur: "Kabir ya cehennem çukurlarından bir çukur ya da cennet bahçelerinden bir bahçedir." Bunu Beyhakî, es-Sünen'inde İbn Ömer'den rivayet etmiştir.
. [١١]
[11]
[سُورَة البروج (٨٥) : آيَة ١١]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 11]
إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ (١١)
{ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ ذلِكَ الْفَوْزُ الْكَبِيرُ } “Şüphesiz iman edip salih ameller işleyenler için, altlarından ırmaklar akan cennetler vardır. İşte büyük kurtuluş budur.” (11)
يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اسْتِئْنَافًا بَيَانِيًّا نَاشِئًا عَنْ قَوْلِهِ: ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا الْمُقْتَضِي أَنَّهُمْ إِنْ تَابُوا لَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَذَابُ جَهَنَّمَ فَيَتَشَوَّفُ السَّامِعُ إِلَى مَعْرِفَةِ حَالِهِمْ أَمَقْصُورَةٌ عَلَى السَّلَامَةِ مِنْ عَذَابِ جَهَنَّمَ أَوْ هِيَ فَوْقَ ذَلِكَ، فَأُخْبِرَ بِأَنَّ لَهُمْ جَنَّاتٍ فَإِنَّ التَّوْبَةَ الْإِيمَانُ، فَلِذَلِكَ جِيءَ بِصِلَةِ آمَنُوا دُونَ: تَابُوا: لِيَدُلَّ عَلَى أَنَّ الْإِيمَانَ وَالْعَمَلَ الصَّالِحَ هُوَ التَّوْبَةُ مِنَ الشِّرْكِ الْبَاعِثِ عَلَى فَتْنِ الْمُؤْمِنِينَ، وَهَذَا الِاسْتِئْنَافُ وَقَعَ مُعْتَرِضًا.
Bu ayetin, { ثُمَّ لَمْ يَتُوبُوا } “sonra da tövbe etmeyenler” ifadesinden kaynaklanan bir istînâf-ı beyânî olması caizdir. Zira bu ifade, tövbe ettikleri takdirde kendileri için cehennem azabının olmayacağını gerektirmektedir; böylece dinleyen kimse onların durumunun yalnızca cehennem azabından kurtulmaktan mı ibaret olduğunu yoksa bundan daha üstün bir konumda mı olduğunu öğrenmeye iştiyak duyar. Bunun üzerine onlara cennetlerin verileceği bildirilmiştir; çünkü tövbe, imandır. Bu sebeple "tâbû" (tövbe ettiler) yerine { آمَنُوا } “iman ettiler” sılası getirilmiştir ki, müminlere işkence etmeye sevk eden şirkten yapılan tövbenin ancak iman ve salih amel olduğuna delalet etsin. Bu istînâf bir itiraziyye (ara cümle) olarak vaki olmuştur.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ اعْتِرَاضًا بَيْنَ جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ [البروج: ١٠] وَجُمْلَةِ:
Bu ayetin, { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } [Bürûc 10] cümlesi ile
إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [البروج: ١٢] اعْتِرَاضًا بِالْبِشَارَةِ فِي خِلَالِ الْإِنْذَارِ لِتَرْغِيبِ الْمُنْذَرِينَ فِي الْإِيمَانِ، وَلِتَثْبِيتِ الْمُؤْمِنِينَ عَلَى مَا يُلَاقُونَهُ مِنْ أَذَى الْمُشْرِكِينَ عَلَى عَادَةِ الْقُرْآنِ فِي إِرْدَافِ الْإِرْهَابِ بِالتَّرْغِيبِ.
{ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Bürûc 12] cümlesi arasında bir itiraziyye (ara cümle) olması da caizdir. Bu, Kur'an'ın korkutmanın (irhâb) peşinden müjdelemeyi (terğîb) getirme adeti üzere; uyarılan kimseleri imana teşvik etmek ve müminleri de müşriklerden gördükleri eziyetlere karşı sebatkâr kılmak amacıyla, uyarı esnasında müjde ile yapılmış bir itiraziyyedir.
وَالتَّأْكِيدُ بِ إِنَّ لِلِاهْتِمَامِ بِالْخَبَرِ.
{ إِنَّ } ile yapılan tekit, habere önem vermek (ihtimam) içindir.
وَالْإِشَارَةُ فِي ذلِكَ إِلَى الْمَذْكُورِ مِنِ اخْتِصَاصِهِمْ بِالْجَنَّاتِ وَالْأَنْهَارِ.
{ ذلِكَ } “işte bu” kelimesindeki işaret, cennetler ve ırmakların kendilerine has kılındığına dair zikredilen hususadır.
والْكَبِيرُ: مُسْتَعَارٌ لِلشَّدِيدِ فِي بَابِهِ، والفوز: مصدر.
el-Kebîr (الْكَبِيرُ) kelimesi, kendi alanında son derece şiddetli/büyük olan şeyler için müstear kılınmıştır. el-Fevz (الفوز) ise masdardır.
[سُورَة البروج (٨٥) : آيَة ١٢]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 12]
إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ (١٢)
{ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } “Şüphesiz Rabbinin yakalaması pek çetindir.” (12)
جملَة: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ عِلَّةٌ لِمَضْمُونِ قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ إِلَى قَوْلِهِ: وَلَهُمْ عَذابُ الْحَرِيقِ [البروج: ١٠] ، أَيْ لِأَنَّ بَطْشَ اللَّهِ شَدِيدٌ عَلَى الَّذِينَ فَتَنُوا الَّذِينَ آمَنُوا بِهِ. فَمَوْقِعُ إِنَّ فِي التَّعْلِيلِ يُغْنِي عَنْ فَاءِ التَّسَبُّبِ.
{ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } cümlesi; { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } ayetinden { وَلَهُمْ عَذابُ الْحَرِيقِ } [Bürûc 10] ifadesine kadar olan kısmın içerdiği mananın illetidir (gerekçesidir). Yani zira Allah'ın yakalaması, O'na iman edenlere işkence eden kimselere karşı pek çetindir. Tâlil (gerekçelendirme) makamında gelen { إِنَّ } edatı, sebebiyet bildiren fâ harfinin yerine geçer.
وَبَطْشُ اللَّهِ يَشْمَلُ تَعْذِيبَهُ إِيَّاهُمْ فِي جَهَنَّمَ وَيَشْمَلُ مَا قَبْلَهُ مِمَّا يَقَعُ فِي الْآخِرَةِ وَمَا يَقَعُ
Allah'ın batşı (yakalayıp azap etmesi), onları cehennemde azaplandırmasını kapsadığı gibi, bundan önce ahirette vuku bulacak olanları ve aynı şekilde
فِي الدُّنْيَا قَالَ تَعَالَى: يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ [الدُّخان: ١٦] وَوَجْهُ الْخِطَابِ لِلنَّبِيءِ ﷺ لِأَنَّ بَطْشَ اللَّهِ بِالَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ فِيهِ نَصْرٌ لِلنَّبِيءِ ﷺ وتثبيت لَهُ.
dünyada meydana gelecek olanları da kapsar. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ نَبْطِشُ الْبَطْشَةَ الْكُبْرى إِنَّا مُنْتَقِمُونَ } “O en büyük yakalayışla yakalayacağımız gün, şüphesiz biz intikam alıcılarız” [Duhân 16]. Hitabın Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneltilmesinin sebebi; Allah'ın müminlere işkence edenleri yakalamasında Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem bir yardım ve onun için bir tesbit (sebat ve teselli) bulunmasıdır.
[سُورَة البروج (٨٥) : آيَة ١٣]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 13]
إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ (١٣)
{ إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ } “Şüphesiz O, ilkin yaratıp [sonra] tekrar diriltir (veya ilkin azap edip sonra tekrarlar).” (13)
تَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ اسْتِئْنَافًا ابْتِدَائِيًّا انْتَقَلَ بِهِ مِنْ وَعِيدِهِمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ إِلَى تَوَعُّدِهِمْ بِعَذَابٍ فِي الدُّنْيَا يَكُونُ مِنْ بَطْشِ اللَّهِ، أَرْدَفَ بِهِ وَعِيدَ عَذَابِ الْآخِرَةِ لِأَنَّهُ أَوْقَعُ فِي قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ إِذْ هُمْ يَحْسَبُونَ أَنَّهُمْ فِي أَمْنٍ مِنَ الْعِقَابِ إِذْ هُمْ لَا يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ فَحَسِبُوا أَنَّهُمْ فَازُوا بِطِيبِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا.
Bu ayetin, onları ahiret azabıyla tehdit etmekten Allah'ın batşından (yakalamasından) kaynaklanan dünyadaki bir azapla tehdit etmeye geçiş yapılan bir istînâf-ı ibtidâî olması uygundur. Ahiret azabı tehdidinin peşinden bu getirilmiştir; çünkü müşrikler yeniden dirilmeye inanmadıkları ve dünyadaki güzel hayatı elde ettiklerini sandıkları için kendilerini cezadan güvende saymaktaydılar, dolayısıyla bu [dünya tehdidi] onların kalplerinde daha etkilidir.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ يَبْطِشُ بِهِمْ فِي الْبَدْءِ وَالْعَوْدِ، أَيْ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ.
Mana şöyledir: Allah onları hem ilkinde hem de tekrarında, yani hem dünyada hem de ahirette şiddetle yakalar.
وَتَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ تَعْلِيلًا لِجُمْلَةِ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [البروج: ١٢] لِأَن الَّذِي يبدىء وَيُعِيدُ قَادِرٌ عَلَى إِيقَاعِ الْبَطْشِ الشَّدِيدِ فِي الدُّنْيَا وَهُوَ الْإِبْدَاءُ، وَفِي الْآخِرَة وَهُوَ إِعَادَةُ الْبَطْشِ.
Bu cümlenin { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Bürûc 12] cümlesine ta'lil (gerekçe) olması da uygundur; zira ilkin başlatan ve tekrar eden Zat, dünyada şiddetli yakalayışı gerçekleştirmeye -ki bu ibdâ'dır (başlatmaktır)- ve ahirette de yakalayışı tekrarlamaya -ki bu da batşın iadesidir- kadirdir.
وَتَصْلُحُ لِأَنْ تَكُونَ إِدْمَاجًا لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى إِمْكَانِ الْبَعْثِ أَيْ أَن الله يبدىء الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ [الرّوم: ٢٧] .
Bunun, öldükten sonra dirilmenin (ba's) imkânına delil getirmek üzere bir idmâc (ara delil) olması da uygundur; yani Allah mahlukatı ilkin yaratır, sonra da onu tekrar diriltir. Bu durumda Yüce Allah'ın şu buyruğu gibi olur: { وَهُوَ الَّذِي يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَهُوَ أَهْوَنُ عَلَيْهِ } “O, ilkin yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayacak olandır; bu O'na göre pek kolaydır” [Rûm 27].
وَالْبَطْشُ: الْأَخْذُ بِعُنْفٍ وَشِدَّةٍ وَيُسْتَعَارُ لِلْعِقَابِ الْمُؤْلِمِ الشَّدِيدِ كَمَا هُنَا.
Batş (الْبَطْشُ); zor ve şiddetle yakalamaktır. Burada olduğu gibi elemli ve şiddetli ceza için müstear olarak kullanılır.
ويُبْدِئُ: مُرَادِفُ يَبْدَأُ، يُقَالُ: بَدَأَ وَأَبْدَأُ. فَلَيْسَتْ هَمْزَةُ أَبْدَأُ لِلتَّعْدِيَةِ.
Yübdiü (يُبْدِئُ), yebdeü (يَبْدَأُ) ile eş anlamlıdır; nitekim hem "bedee" (بَدَأَ) hem de "ebdee" (أَبْدَأَ) denilir. Dolayısıyla ebdee fiilindeki hemze geçişlilik (ta'diye) için değildir.
وَحُذِفَ مَفْعُولَا الْفِعْلَيْنِ لِقَصْدِ عُمُومِ تَعَلُّقِ الْفِعْلَيْنِ بِكُلِّ مَا يَقَعُ ابْتِدَاءً، وَيُعَادُ بَعْدَ ذَلِك فَشَمَلَ بَدَأَ الْخَلْقِ وَإِعَادَتَهُ وَهُوَ الْبَعْثُ، وَشَمَلَ الْبَطْشَ الْأَوَّلَ فِي الدُّنْيَا وَالْبَطْشَ فِي الْآخِرَةِ، وَشَمَلَ إِيجَادَ الْأَجْيَالِ وَإِخْلَافِهَا بَعْدَ هَلَاكِ أَوَائِلِهَا. وَفِي هَذِهِ الِاعْتِبَارَاتِ مِنَ التَّهْدِيدِ لِلْمُشْرِكِينَ مَحَامِلُ كَثِيرَةٌ.
İki fiilin mefulleri, fiillerin ilk defa meydana gelen ve ardından tekrarlanan her şeyle genel olarak irtibatlı olmasını kastetmek amacıyla hazfedilmiştir. Dolayısıyla bu; yaratmanın başlatılmasını ve onun tekrarlanması olan yeniden dirilmeyi kapsadığı gibi, dünyadaki ilk yakalayışı ve ahiretteki yakalayışı da kapsar; aynı şekilde nesillerin var edilmesini ve öncekilerin helakinden sonra onların yerine yenilerinin getirilmesini de içerir. Bu değerlendirmelerde müşrikler için pek çok tehdit ve uyarı manası bulunmaktadır.
وَضَمِيرُ الْفَصْلِ فِي قَوْلِهِ: هُوَ يُبْدِئُ لِلتَّقَوِّي، أَيْ لِتَحْقِيقِ الْخَبَرِ وَلَا مَوْقِعَ لِلْقَصْرِ هُنَا. إِذْ لَيْسَ فِي الْمَقَامِ رَدٌّ عَلَى مَنْ يَدَّعِي أَنَّ غير الله يبدىء وَيُعِيدُ. وَقَدْ
{ هُوَ يُبْدِئُ } ifadesindeki fasıl zamiri (هُوَ), pekiştirme (takavvî) içindir; yani haberin kesinliğini vurgulamak içindir, burada hasr (tahsis) makamı yoktur. Zira bu makamda, Allah'tan başkasının ilkin yaratıp tekrar ettiğini iddia eden birine reddiye söz konusu değildir. Nitekim
تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٥] أَنَّ ضَمِيرَ الْفَصْلِ يَلِيهِ الْفِعْلُ الْمُضَارِعُ عَلَى قَوْلِ الْمَازِنِي، وَهُوَ التَّحْقِيقُ. وَدَلِيلُهُ قَوْلُهُ: وَمَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَة فاطر [١٠] .
daha önce Bakara Suresi'ndeki { أُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } [Bakara 5] ayetinde Mâzinî'nin görüşüne göre fasıl zamirinden sonra muzari fiilin gelebileceği geçmişti ki tahkik ehlinin kabul ettiği görüş de budur. Bunun delili, Fâtır Suresi'nde [10] geçen { وَمَكْرُ أُولئِكَ هُوَ يَبُورُ } ayetidir.
[١٤- ١٦]
[14- 16]
[سُورَة البروج (٨٥) : الْآيَات ١٤ إِلَى ١٦]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 14'ten 16'ya kadar]
وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٦)
{ وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ (١٤) ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ (١٥) فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ (١٦) } “O, çok bağışlayandır, çok sevendir; (14) Arş'ın sahibidir, yücedir; (15) dilediğini hakkıyla yapandır. (16)”
جُمْلَةٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [البروج: ١٢] وَمَضْمُونُهَا قَسِيمٌ لِمَضْمُونِ إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ لِأَنَّهُ لَمَّا أُفِيدَ تَعْلِيلُ مَضْمُونِ جُمْلَةِ: إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ [البروج: ١٠] إِلَى آخِرِهِ، نَاسَبَ أَنْ يُقَابَلَ بِتَعْلِيلِ مَضْمُونِ جُمْلَةِ إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ [البروج: ١١] إِلَى آخِرِهِ، فَعُلِّلَ بِقَوْلِهِ: وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ، فَهُوَ يَغْفِرُ لِلَّذِينَ تَابُوا وَآمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ مَا فَرَطَ مِنْهُمْ وَهُوَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيَوَدُّهُمْ.
Bu cümle, { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Bürûc 12] cümlesine matuftur ve içerdiği mana, { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } ayetinin manasının dengi ve karşıtıdır (kasiymidir). Çünkü { إِنَّ الَّذِينَ فَتَنُوا الْمُؤْمِنِينَ } [Bürûc 10] cümlesinin içeriği gerekçelendirilince, buna karşılık olarak { إِنَّ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَهُمْ جَنَّاتٌ } [Bürûc 11] cümlesinin içeriğinin gerekçelendirilmesi uygun düşmüştür. Bu da { وَهُوَ الْغَفُورُ الْوَدُودُ } “O, çok bağışlayandır, çok sevendir” buyruğu ile gerekçelendirilmiştir. Zira O; tövbe eden, iman eden ve salih ameller işleyenlerin geçmişteki hatalarını bağışlar; O, tövbe edenleri sever ve onlara muhabbet besler.
والْوَدُودُ: فَعُولُ بِمَعْنَى فَاعِلٍ مُشْتَقٌّ مِنَ الْوُدِّ وَهُوَ الْمَحَبَّةُ فَمَعْنَى الْوَدُودِ: الْمُحِبُّ وَهُوَ مِنْ أَسْمَائِهِ تَعَالَى، أَيْ أَنَّهُ يُحِبُّ مَخْلُوقَاتِهِ مَا لَمْ يَحِيدُوا عَنْ وِصَايَتِهِ. وَالْمَحَبَّةُ الَّتِي يُوصَفُ اللَّهُ بِهَا مُسْتَعْمَلَةٌ فِي لَازِمِ الْمُحِبَّةِ فِي اللُّغَةِ تَقْرِيبًا لِلْمَعْنَى الْمُتَعَالِي عَنِ الْكَيْفِ وَهُوَ مِنْ مَعْنَى الرَّحْمَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ فِي آخِرِ سُورَةِ هُودٍ [٩٠] .
el-Vedûd (الْوَدُودُ); fâil anlamında feûl vezninde olup el-vüdd (الْوُدُّ) yani sevgiden türemiştir. el-Vedûd'un anlamı "çok seven" demektir ve Yüce Allah'ın isimlerindendir; yani O, kendi emir ve terbiyesinden sapmadıkları sürece yarattıklarını sever. Allah'a nispet edilen muhabbet (sevgi), nasıllık ve nicelikten münezzeh olan bu yüce manayı akla yaklaştırmak için lügatteki muhabbetin gerekleri anlamında kullanılmıştır ve bu da rahmet manasındandır. Bu husus daha önce Hûd Suresi'nin sonlarındaki { إِنَّ رَبِّي رَحِيمٌ وَدُودٌ } “Şüphesiz Rabbim çok merhametlidir, çok sevendir” [Hûd 90] ayetinde geçmişti.
وَلَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ مِنْ صِفَاتِهِ مَا تَعَلُّقُهُ بِمَخْلُوقَاتِهِ بِحَسَبِ مَا يَسْتَأْهِلُونَهُ مِنْ جَزَاءٍ أَعْقَبَ ذَلِكَ بِصِفَاتِهِ الذَّاتِيَّةِ عَلَى وَجْهِ الِاسْتِطْرَادِ وَالتَّكْمِلَةِ بِقَوْلِهِ: ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ تَنْبِيهًا لِلْعِبَادِ إِلَى وُجُوبِ عِبَادَتِهِ لِاسْتِحْقَاقِهِ الْعِبَادَةَ لِجَلَالِهِ كَمَا يَعْبُدُونَهُ لِاتِّقَاءِ عِقَابِهِ وَرَجَاءِ نَوَالِهِ.
Allah Teâlâ, hak ettikleri karşılık bakımından yaratıklarıyla taalluk eden sıfatlarını zikredince, kullara celâlinden ötürü ibadete layık olduğu için O'na ibadet etmenin gerekliliğini hatırlatmak üzere -tıpkı azabından sakınmak ve lütfunu ummak için ibadet ettikleri gibi- istitrad ve tekmile yoluyla { ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ } buyruğu ile zâtî sıfatlarını bunların peşinden getirmiştir.
والْعَرْشِ: اسْمٌ لِعَالَمٍ يُحِيطُ بِجَمِيعِ السَّمَاوَاتِ، سَمِّيَ عَرْشًا لِأَنَّهُ دَالٌّ عَلَى عَظَمَةِ اللَّهِ تَعَالَى كَمَّا يَدُلُّ الْعَرْشُ عَلَى أَنَّ صَاحِبَهُ مِنَ الْمُلُوكِ.
Arş (الْعَرْشِ); bütün gökleri kuşatan bir âlemin adıdır. Allah Teâlâ'nın azametine delalet ettiği için arş olarak isimlendirilmiştir; tıpkı [dünyadaki] tahtın, sahibinin hükümdarlardan olduğuna delalet etmesi gibi.
والْمَجِيدُ: الْعَظِيمُ الْقَوِيُّ فِي نَوْعِهِ، وَمِنْ أَمْثَالِهِمْ: «فِي كُلِّ شَجَرٍ نَارٌ، وَاسْتَمْجَدَ الْمَرْخُ وَالْعَفَارُ» وَهُمَا شَجْرَانِ يَكْثُرُ قَدْحُ النَّارِ مِنْ زَنْدِهِمَا.
el-Mecîd (الْمَجِيدُ); kendi türünde pek ulu ve güçlü olan demektir. Arapların darbımesellerinden birinde şöyle denir: "Her ağaçta ateş vardır; fakat merh ve afâr ağaçları ateşi bolca barındırıp yücelmiştir." Bu iki ağaç, çakmak taşları gibi birbirine sürtüldüğünde en çok kıvılcım çıkaran ağaçlardır.
وَقَرَأَهُ الْجُمْهُورُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ رَابِعٌ عَنْ ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ. وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِالْجَرِّ نَعَتَا لِلْعَرْشِ فَوَصْفُ الْعَرْشِ بِالْمَجْدِ كِنَايَةٌ عَنْ مَجْدِ صَاحِبِ الْعَرْشِ.
Cumhur bu kelimeyi, celâlet zamirinin (Hüve) dördüncü haberi olarak ref' ile (el-Mecîdü şeklinde) okumuştur. Hamza, Kisâî ve Halef ise el-Arş kelimesinin sıfatı olarak cer ile (el-Mecîdi şeklinde) okumuşlardır. Bu durumda Arş'ın mecd (yücelik) ile nitelenmesi, Arş'ın sahibinin yüceliğinden kinayedir.
ثُمَّ ذَيَّلَ ذَلِكَ بِصِفَةٍ جَامِعَةٍ لِعَظَمَتِهِ الذَّاتِيَّةِ وَعَظَمَةِ نِعَمِهِ بِقَوْلِهِ: فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ أَيْ إِذَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِفِعْلٍ، فَعَلَهُ عَلَى أَكْمَلِ مَا تَعَلَّقَتْ بِهِ إِرَادَتُهُ لَا يَنْقُصُهُ شَيْء وَلَا يبطىء بِهِ مَا أَرَادَ تَعْجِيلَهُ. فَصِيغَةُ الْمُبَالَغَةِ فِي قَوْلِهِ: فَعَّالٌ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْكَثْرَةِ فِي الْكَمِّيَّةِ وَالْكَيْفِيَّةِ.
Daha sonra bunu, { فَعَّالٌ لِما يُرِيدُ } “dilediğini hakkıyla yapandır” buyruğuyla hem zâtî azametini hem de nimetlerinin büyüklüğünü toplayan bir sıfatla fezlekelendirmiştir. Yani iradesi bir fiile taalluk ettiğinde, onu iradesinin taalluk ettiği en mükemmel şekilde yapar; hiçbir şey O'nu aciz bırakamaz ve çabuklaştırmak istediği şeyi hiçbir şey geciktiremez. { فَعَّالٌ } kelimesindeki mübalağa sîgası, hem kemiyet (sayı) hem de keyfiyet (nitelik) bakımından çokluğa delalet eder.
وَالْإِرَادَةُ هُنَا هِيَ الْمَعْرِفَةُ عِنْدَنَا بِأَنَّهَا صِفَةُ تَخَصُّصِ الْمُمْكِنِ بِبَعْضِ مَا يَجُوزُ عَلَيْهِ وَهِيَ غَيْرُ الْإِرَادَةِ بِمَعْنَى الْمَحَبَّةِ مِثْلُ يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ [الْبَقَرَة: ١٨٥] .
Buradaki irade, bizim nezdimizde mümkün olanın kendisi için caiz olan durumlardan birine tahsis edilmesi sıfatı olarak bilinen iradedir; bu, { يُرِيدُ اللَّهُ بِكُمُ الْيُسْرَ } “Allah sizin için kolaylık diler” [Bakara 185] ayetinde olduğu gibi muhabbet/sevgi anlamındaki iradeden farklıdır.
[١٧، ١٨]
[17, 18]
[سُورَة البروج (٨٥) : الْآيَات ١٧ إِلَى ١٨]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 17'den 18'e kadar]
هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨)
{ هَلْ أَتاكَ حَدِيثُ الْجُنُودِ (١٧) فِرْعَوْنَ وَثَمُودَ (١٨) } “O orduların, Firavun ve Semûd'un haberi sana geldi mi?” (17-18)
مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [البروج: ١٢] فَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ لِلِاسْتِدْلَالِ عَلَى كَوْنِ بَطْشِهِ تَعَالَى شَدِيدًا بِبَطْشَيْنِ بَطَشَهُمَا بِفِرْعَوْنَ وَثَمُودَ بَعْدَ أَنْ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ [البروج: ١٣] فَذَلِكَ تَعْلِيلٌ، وَهَذَا تَمْثِيلٌ وَدَلِيلٌ.
Bu ayet, { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Bürûc 12] ayetiyle bağlantılıdır. Hitap Peygamber'edir sallallâhu aleyhi ve sellem; Yüce Allah'ın yakalamasının pek çetin olduğuna, Firavun ve Semûd kavimlerini iki ayrı yakalayışla yakalaması üzerinden delil getirmek içindir. Bu durum { إِنَّهُ هُوَ يُبْدِئُ وَيُعِيدُ } [Bürûc 13] buyruğu ile ta'lil edildikten (gerekçelendirildikten) sonra gelmiştir; dolayısıyla önceki bir ta'lil, bu ise bir misallendirme ve delildir.
وَالِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلٌ فِي إِرَادَةٍ لِتَهْوِيلِ حَدِيثِ الْجُنُودِ بِأَنَّهُ يُسْأَلُ عَنْ عِلْمِهِ، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ لِلْمُشْرِكِينَ بِأَنَّهُمْ قَدْ يَحِلُّ بِهِمْ مَا حَلَّ بِأُولَئِكَ: وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى وَثَمُودَ فَما أَبْقى إِلَى قَوْلِهِ: فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى [النَّجْم: ٥٠- ٥٥] .
İstifham (soru kipi), orduların haberinin bilinip bilinmediği sorulmak suretiyle konunun dehşetini ve büyüklüğünü (tehvîl) ortaya koymak için kullanılmıştır. Bunda müşriklere, o helak edilen kavimlerin başına gelenlerin kendi başlarına da gelebileceğine dair üstü kapalı bir uyarı (tariz) bulunmaktadır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَأَنَّهُ أَهْلَكَ عَادًا الْأُولى وَثَمُودَ فَما أَبْقى } ayetinden { فَبِأَيِّ آلاءِ رَبِّكَ تَتَمارى } [Necm 50-55] ayetine kadar.
وَالْخِطَابُ لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ مِمَّنْ يُرَادُ مَوْعِظَتُهُ مِنَ الْمُشْرِكِينَ كِنَايَةً عَنِ التَّذْكِيرِ بِخَبَرِهِمْ لِأَنَّ حَالَ الْمُتَلَبِّسِينَ بِمِثْلِ صنيعهم الراكبين رؤوسهم فِي الْعِنَادِ، كَحَالِ مَنْ لَا يَعْلَمُ خَبَرَهُمْ فَيُسْأَلُ هَلْ بَلَغَهُ خَبَرُهُمْ أَوْ لَا، أَوْ خِطَابًا لِغَيْرِ مُعَيَّنٍ تَعْجِيبًا مِنْ حَالِ الْمُشْرِكِينَ فِي إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الِاتِّعَاظِ بِذَلِكَ فَيَكُونُ الِاسْتِفْهَامُ مُسْتَعْمَلًا فِي التَّعْجِيبِ.
Hitap, müşriklerden kendilerine öğüt verilmesi murad edilen gayrimuayyen bir kimseyedir; bu da onların haberini hatırlatmaktan kinayedir. Zira onların yaptıklarının benzerini işleyen ve inatlarında dikbaşlılık edenlerin durumu, onların haberini bilmeyen kimsenin durumu gibidir ve kendilerine onların haberinin ulaşıp ulaşmadığı sorulur. Yahut hitap, müşriklerin bundan ibret almaktan yüz çevirmelerindeki hallerine hayret ettirmek üzere gayrimuayyen bir kimseyedir; bu takdirde istifham, taaccüb (hayret bildirme) için kullanılmış olur.
وَالْإِتْيَانُ: مُسْتَعَارٌ لِبُلُوغِ الْخَبَرِ، وَالْحَدِيثُ: الْخَبَرُ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النَّازِعَاتِ.
İtyân (gelme), haberin ulaşması anlamında istiâredir; hadîs (hadîs) ise haber demektir. [Bu husus] Nâziât Suresi'nde geçmişti.
والْجُنُودِ: جَمْعُ جُنْدٍ وَهُوَ الْعَسْكَرُ الْمُتَجَمِّعُ لِلْقِتَالِ. وَأُطْلِقَ عَلَى الْأُمَمِ الَّتِي
Cünûd (el-cünûd), savaş için toplanmış ordu/asker demek olan cündün (cünd) çoğuludur. [Bu kelime], ... ümmetler için de kullanılmıştır:
تَجَمَّعَتْ لِمُقَاوَمَةِ الرُّسُلِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: جُنْدٌ مَا هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ [ص: ١١] وَاسْتُعِيرَ الْجند للملأ لقَوْله: وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ [ص: ٦] ثُمَّ رُشِّحَتِ الِاسْتِعَارَةُ بِاسْتِعَارَةِ مَهْزُومٍ وَهُوَ الْمَغْلُوبُ فِي الْحَرْبِ فَاسْتُعِيرَ لِلْمُهْلَكِ الْمُسْتَأْصَلِ مِنْ دُونِ حَرْبٍ.
peygamberlere karşı direnmek üzere toplanan [ümmetler için de kullanılmıştır]; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { جُنْدٌ مَا هُنالِكَ مَهْزُومٌ مِنَ الْأَحْزابِ } “[Onlar], çeşitli fırkalardan burada bozguna uğratılmış döküntü bir ordudur.” [Sâd 11]. { وَانْطَلَقَ الْمَلَأُ مِنْهُمْ } [Sâd 6] ayetinden dolayı cünd kelimesi ileri gelenler (mele') için istiâre yoluyla kullanılmış, ardından harpte mağlup olan anlamındaki mehzûm kelimesi de istiâre edilerek istiare kuvvetlendirilmiş (terşîh yapılmış) ve savaş olmaksızın kökü kazınarak helak edilenler için istiâre kılınmıştır.
وَأُبْدِلَ فِرْعَوْنُ وَثَمُودُ مِنَ الْجُنُودِ بَدَلًا مُطَابِقًا لِأَنَّهُ أُرِيدَ الْعِبْرَةُ بِهَؤُلَاءِ.
Firavun ve Semûd kelimeleri, cünûd kelimesinden bedel-i kül (bedel-i mutabık) kılınmıştır; çünkü bunlardan ibret alınması murad edilmiştir.
وفِرْعَوْنَ: اسْمٌ لِمَلِكِ مِصْرَ مِنِ الْقِبْطِ وَقَدْ تَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [١٠٣] .
Firavun (Fir'avn), Kıptilerden olan Mısır kralının unvanıdır/ismidir; bu A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın { ثُمَّ بَعَثْنا مِنْ بَعْدِهِمْ مُوسى بِآياتِنا إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } [103] ayetinde geçmişti.
وَالْكَلَامُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ لِأَنَّ فِرْعَوْنَ لَيْسَ بِجُنْدٍ وَلَكِنَّهُ مُضَافٌ إِلَيْهِ الْجُنْدُ الَّذِينَ كَذَّبُوا مُوسَى ﵇ وَآذَوْهُ. فَحُذِفَ الْمُضَافُ لِنُكْتَةِ الْمُزَاوَجَةِ بَيْنَ اسْمَيْنِ عَلَمَيْنِ مُفْرِدَيْنِ فِي الْإِبْدَالِ مِنَ الْجُنُودِ.
Buradaki ifade bir muzâfın hazfedilmesi üzeredir; çünkü Firavun tek başına bir ordu (cünd) değildir, fakat Mûsâ'yı aleyhisselâm yalanlayan ve ona eziyet eden ordular ona muzâftır (nispet edilmiştir). Muzâf, cünûd kelimesinden bedel yapılmada iki müstakil özel isim arasında bir uyum/müşâkele sağlama nüktesi sebebiyle hazfedilmiştir.
وَضُرِبَ الْمَثَلُ بِفِرْعَوْنَ لأبي جهل وَقد كَانَ يُلَقَّبُ عِنْدَ الْمُسْلِمِينَ بِفِرْعَوْنَ هَذِهِ الْأُمَّةِ،
Firavun, Ebû Cehil'e misal getirilmiştir; nitekim o, Müslümanlar nezdinde "bu ümmetin Firavun'u" olarak lakaplandırılmıştı.
وَضُرِبَ الْمَثَلُ لِلْمُشْرِكِينَ بِقَوْمِ فِرْعَوْنَ لِأَنَّهُمْ أَكْبَرُ أُمَّةٍ تَأَلَّبَتْ عَلَى رَسُولٍ مِنْ رُسُلِ اللَّهِ بَعَثَهُ اللَّهُ لِإِعْتَاقِ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنْ ذُلِّ الْعُبُودِيَّةِ لِفِرْعَوْنَ، وَنَاوَوْهُ لِأَنَّهُ دَعَا إِلَى عِبَادَةِ الرَّبِّ الْحَقِّ فَغَاظَ ذَلِكَ فِرْعَوْنَ الزَّاعِمَ أَنَّهُ إِلَهُ الْقِبْطِ وَابْنُ آلِهَتِهِمْ.
Müşriklere Firavun kavmiyle misal getirilmiştir; çünkü onlar, İsrailoğulları'nı Firavun'a kulluk zilletinden kurtarmak üzere Allah'ın gönderdiği peygamberlerinden birine karşı toplanıp cephe alan en büyük topluluktu. Ona düşmanlık ettiler; çünkü o, hak olan Rabbe ibadete çağırıyordu, bu da Kıptilerin ilahı ve ilahlarının oğlu olduğunu iddia eden Firavun'u öfkelendirmişti.
وَتَخْصِيصُ ثَمُودَ بِالذِّكْرِ مِنْ بَقِيَّةِ الْأُمَمِ الَّتِي كَذَّبَتِ الرُّسُلَ مِنَ الْعَرَبِ مِثْلَ عَادٍ وَقَوْمِ تُبَّعٍ، وَمِنْ غَيْرِهِمْ مِثْلَ قَوْمِ نُوحٍ وَقَوْمِ شُعَيْبٍ. لِمَا اقْتَضَتْهُ الْفَاصِلَةُ السَّابِعَةُ الْجَارِيَةُ عَلَى حَرْفِ الدَّالِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ [البروج: ١٢] فَإِنَّ ذَلِكَ لَمَّا اسْتَقَامَتْ بِهِ الْفَاصِلَةُ وَلَمْ يَكُنْ فِي ذِكْرِهِ تَكَلُّفٌ كَانَ مِنْ مَحَاسِنِ نَظْمِ الْكَلَامِ إِيثَارُهُ.
Peygamberleri yalanlayan diğer Arap ümmetlerinden Âd ve Tübba' kavmi ile diğerlerinden Nûh ve Şuayb kavimleri arasından özellikle Semûd'un zikredilmesi, { إِنَّ بَطْشَ رَبِّكَ لَشَدِيدٌ } [Bürûc 12] buyruğundan itibaren dal harfi üzere devam eden yedinci fâsılanın gerektirdiği bir durumdur. Zira fâsıla bununla uyum sağladığı ve zikrinde bir tekellüf bulunmadığı için, onun tercih edilmesi söz diziminin (nazmın) güzelliklerindendir.
وَتَقَدَّمَ ذِكْرُ ثَمُودَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً فِي سُورَةِ الْأَعْرَافِ [٧٣] . وَهُوَ اسْمٌ عَرَبِيٌّ وَلَكِنْ يُطْلَقُ عَلَى الْقَبِيلَةِ الَّتِي يَنْتَهِي نَسَبُهَا إِلَيْهِ فَيُمْنَعُ مِنَ الصَّرْفِ بِتَأْوِيلِ الْقَبِيلَةِ كَمَا هُنَا.
Semûd'un zikri, A'râf Suresi'nde Yüce Allah'ın { وَإِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً } [73] ayetinde geçmişti. Bu Arapça bir isimdir; ancak soyu ona dayanan kabileye de ad olarak verilir ve burada olduğu gibi kabile teviliyle gayrimunsarıf olur.
[سُورَة البروج (٨٥) : الْآيَات ١٩ إِلَى ٢٠]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 19'dan 20'ye kadar]
بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠)
{ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ (١٩) وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ (٢٠) } “Aksine, o inkâr edenler bir yalanlama içindedirler. Oysa Allah onları arkalarından kuşatmıştır.” (19-20)
إِضْرَابٌ انْتِقَالِيٌّ إِلَى إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الِاعْتِبَارِ بِحَالِ الْأُمَمِ الَّذِينَ كَذَّبُوا الرُّسُلَ وَهُوَ أَنَّهُمْ مُسْتَمِرُّونَ عَلَى التَّكْذِيبِ مُنْغَمِسُونَ فِيهِ انْغِمَاسَ الْمَظْرُوفِ فِي الظَّرْفِ فَجُعِلَ تَمَكُّنُ التَّكْذِيبِ مِنْ نُفُوسِهِمْ كَتَمَكُّنِ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ.
[Bu], peygamberleri yalanlayan ümmetlerin durumundan ibret almaktan yüz çevirmelerine yönelik geçişli bir ıdrâbdır (konu değiştirme/vazgeçiş). Bu da onların yalanlamaya devam etmeleri, zarfın içindeki mazruf gibi onun içine gömülmüş olmalarıdır; böylece yalanlamanın onların nefislerine yerleşmesi, zarfın mazrufu bütünüyle kavraması gibi kılınmıştır.
وَفِيهِ إِشَارَةٌ إِلَى أَنَّ إِحَاطَةَ التَّكْذِيبِ بِهِمْ إِحَاطَةُ الظَّرْفِ بِالْمَظْرُوفِ لَا يَتْرُكُ لِتَذَكُّرِ مَا حَلَّ بِأَمْثَالِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ مَسْلَكًا لِعُقُولِهِمْ، وَلِهَذَا لَمْ يَقُلْ بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ كَمَا قَالَ فِي سُورَةِ الِانْشِقَاقِ.
Bunda, yalanlamanın onları zarfın mazrufu kuşatması gibi kuşatmasının, kendileri gibi olan ümmetlerin başına gelenleri akıllarına getirmeye hiçbir yol bırakmadığına bir işaret vardır. İşte bu sebeple İnşikâk Suresi'nde buyurduğu gibi { بَلِ الَّذِينَ كَفَرُوا يُكَذِّبُونَ } dememiştir.
وَحُذِفَ مُتَعَلِّقُ التَّكْذِيبِ لِظُهُورِهِ مِنَ الْمَقَامِ إِذِ التَّقْدِيرُ: أَنَّهُمْ فِي تَكْذِيبٍ بِالنَّبِيءِ ﷺ وَبِالْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ إِلَيْهِ وَبِالْبَعْثِ.
Yalanlamanın müteallakı (neyin yalanlandığı), makamdan açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; zira takdiri şöyledir: Onlar Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem, ona indirilen vahyi ve öldükten sonra dirilmeyi (ba's) yalanlama içindedirler.
وَجُمْلَةُ: وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ: الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ، أَيْ هُمْ مُتَمَكِّنُونَ مِنَ التَّكْذِيبِ وَاللَّهُ يُسَلِّطُ عَلَيْهِمْ عِقَابًا لَا يُفْلِتُونَ مِنْهُ. فَقَوْلُهُ: وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ تَمْثِيلٌ لِحَالِ انْتِظَارِ الْعَذَابِ إِيَّاهُمْ وَهُمْ فِي غَفْلَةِ عَنْهُ بِحَالِ مَنْ أَحَاطَ بِهِ الْعَدُوُّ مِنْ وَرَائِهِ وَهُوَ لَا يَعْلَمُ حَتَّى إِذَا رَامَ الْفِرَارَ وَالْإِفْلَاتَ وَجَدَ الْعَدُوَّ مُحِيطًا بِهِ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ هُنَا إِحَاطَةَ عِلْمِهِ تَعَالَى بِتَكْذِيبِهِمْ إِذْ لَيْسَ لَهُ كَبِيرُ جَدْوَى.
{ وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } cümlesi, { الَّذِينَ كَفَرُوا فِي تَكْذِيبٍ } cümlesine matuftur; yani onlar yalanlamaya dalmış durumdadırlar, Allah ise onların üzerlerine kurtulamayacakları bir ceza musallat edecektir. Dolayısıyla { وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } buyruğu, azabın onları beklemesi ve onların bundan gafil bulunması halini; düşmanın kendisini arkasından kuşattığı, kendisinin ise bundan habersiz olduğu ve nihayet kaçıp kurtulmak istediğinde düşmanı kendisini kuşatmış bulduğu kimsenin haline benzetmektir (temsîldir). Burada murad edilen, Yüce Allah'ın ilminin onların yalanlamalarını kuşatması değildir; zira bunun [buradaki tehdit bağlamında] pek bir faydası/uygunluğu yoktur.
وَقَدْ قُوبِلَ جَزَاءُ إِحَاطَةِ التَّكْذِيبِ بِهِمْ بِإِحَاطَةِ الْعَذَابِ بِهِمْ جَزَاءً وِفَاقًا فَقَوْلُهُ:
Yalanlamanın onları kuşatmasının cezası, tam bir karşılık (cezâen vifâkā) olarak azabın onları kuşatmasıyla karşılanmıştır; nitekim O'nun:
وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْوَعيد والتهديد.
{ وَاللَّهُ مِنْ وَرائِهِمْ مُحِيطٌ } buyruğu, vaîd (korkutma) ve tehdit anlamında kullanılmış bir haberdir.
[٢١، ٢٢]
[21, 22]
[سُورَة البروج (٨٥) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٢]
[Bürûc Suresi (85), Ayet 21'den 22'ye kadar]
بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢)
{ بَلْ هُوَ قُرْآنٌ مَجِيدٌ (٢١) فِي لَوْحٍ مَحْفُوظٍ (٢٢) } “Hayır, O şerefli bir Kur'an'dır; Levh-i Mahfuz'dadır.” (21-22)
إِضْرَابُ إِبْطَالٍ لِتَكْذِيبِهِمْ لِأَنَّ الْقُرْآنَ جَاءَهُمْ بِدَلَائِلَ بَيِّنَةٍ فَاسْتِمْرَارُهُمْ على التَّكْذِيب ناشىء عَنْ سُوءِ اعْتِقَادِهِمْ صِدْقَ الْقُرْآنِ إِذْ وَصَفُوهُ بِصِفَاتِ النَّقْصِ مِنْ قَوْلِهِمْ: أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ، إِفْكٌ مُفْتَرًى، قَوْلُ كَاهِنٍ، قَوْلُ شَاعِرٍ، فَكَانَ التَّنْوِيهُ بِهِ جَامِعًا لِإِبْطَالِ جَمِيعِ تُرَّهَاتِهِمْ عَلَى طَريقَة الإيجاز.
[Bu], onların yalanlamalarını hükümsüz kılan bir ibtal ıdrâbıdır. Zira Kur'an onlara apaçık deliller getirmiştir; onların yalanlamaya devam etmeleri ise Kur'an'ın doğruluğuna dair kötü inançlarından kaynaklanmaktadır; nitekim onu "eskilerin masalları", "uydurulmuş bir yalan", "kâhin sözü", "şair sözü" gibi noksanlık sıfatlarıyla nitelemişlerdir. Dolayısıyla onun şanının yüceltilmesi, veciz bir üslupla onların bütün hezeyanlarını iptal edici niteliktedir.
و
Ve
(قُرْآنٌ) : مَصْدَرُ قَرَأَ عَلَى وَزْنِ فُعْلَانٍ الدَّالِّ عَلَى كَثْرَةِ الْمَعْنَى مِثْلَ الشُّكْرَانِ وَالْقُرْبَانِ. وَهُوَ مِنَ الْقِرَاءَةِ وَهِيَ تِلَاوَةُ كَلَامٍ صَدَرَ فِي زَمَنٍ سَابِقٍ لِوَقْتِ تِلَاوَةِ تَالِيهِ بِمِثْلِ مَا تَكَلَّمَ بِهِ مُتَكَلِّمُهُ سَوَاءٌ كَانَ مَكْتُوبًا فِي صَحِيفَةٍ أَمْ كَانَ مُلَقَّنًا لِتَالِيهِ بِحَيْثُ لَا يُخَالف أَصله وَلَو كَانَ أَصْلَهُ كَلَامُ تَالِيهِ وَلِذَلِكَ لَا يُقَالُ لِنَقْلِ كَلَامٍ إِنَّهُ قِرَاءَةٌ إِلَّا إِذَا كَانَ كَلَامًا مَكْتُوبًا أَوْ مَحْفُوظًا.
Kur'an (قُرْآنٌ); şükran (şükrân) ve kurban (kurbân) kelimelerinde olduğu gibi anlamın çokluğuna delalet eden fu'lân (fu‘lân) vezninde ka-re-e (karae) fiilinin masdarıdır. Bu, kırâetten (kırâet) gelmektedir; kıraat ise, okuyanın okuma vaktinden önceki bir zamanda sadır olmuş bir sözü, ister bir sahifede yazılı olsun isterse aslına aykırı olmayacak şekilde okuyana ezberletilmiş/telkin edilmiş olsun —aslı okuyanın kendi sözü olsa dahi— mütekelliminin konuştuğu gibi okumaktır/tilavet etmektir. Bu sebeple bir sözün nakledilmesine, yazılı veya ezberlenmiş bir söz olmadıkça kıraat denilmez.
وَكُلَّمَا جَاءَ قُرْآنٍ مُنَكَّرًا فَهُوَ مَصْدَرٌ وَأَمَّا اسْمُ كِتَابِ الْإِسْلَامِ فَهُوَ بِالتَّعْرِيفِ بِاللَّامِ لِأَنَّهُ عَلَمٌ بِالْغَلَبَةِ.
"Kur'an" kelimesi nekire (belirsiz) olarak her geldiğinde masdardır; İslam'ın kitabının ismi ise harf-i tarif (lâm) iledir; çünkü o galebe yoluyla özel isim (alem bi'l-galebe) olmuştur.
فَالْإِخْبَارُ عَنِ الْوَحْيِ الْمُنَزَّلِ عَلَى مُحَمَّدٍ ﷺ بِاسْمِ قُرْآنٍ إِشَارَةٌ عُرْفِيَّةٌ إِلَى أَنَّهُ مُوحًى بِهِ تَعْرِيضٌ بِإِبْطَالِ مَا اخْتَلَقَهُ الْمُكَذِّبُونَ: أَنَّهُ أَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَوْ قَوْلُ كَاهِنٍ أَوْ نَحْوُ ذَلِكَ.
Dolayısıyla Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem indirilen vahyin "Kur'an" ismiyle haber verilmesi, onun vahyedildiğine dair örfî bir işarettir ve yalanlayanların uydurduğu "eskilerin masalları" veya "kâhin sözü" yahut benzeri iddialarını iptal eden üstü kapalı bir beyandır (tarizdir).
وَوُصِفَ قُرْآنٌ صِفَةً أُخْرَى بِأَنَّهُ مُودَعٌ فِي لَوْحٍ.
Kur'an, bir levhaya tevdi edilmiş olmasıyla bir başka sıfatla daha nitelenmiştir.
وَاللَّوْحُ: قِطْعَةٌ مِنْ خَشَبٍ مُسْتَوِيَةٌ تُتَّخَذُ لِيُكْتَبَ فِيهَا.
Levh (levh), üzerine yazı yazılmak üzere hazırlanan düz ahşap parçasıdır.
وَسَوْقُ وَصْفِ فِي لَوْحٍ مَسَاقَ التَّنْوِيهِ بِالْقُرْآنِ وَبِاللَّوْحِ، يُعَيِّنُ أَنَّ اللَّوْحَ كَائِنٌ قُدْسِيٌّ مِنْ كَائِنَاتِ الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ الْمُغَيَّبَاتِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ أَكْثَرُ مِنْ أَنَّ اللَّوْحَ أُودِعَ فِيهِ الْقُرْآنُ، فَجَعَلَ اللَّهُ الْقُرْآنَ مَكْتُوبًا فِي لَوْحٍ عُلْوِيٍّ كَمَا جَعَلَ التَّوْرَاةَ مَكْتُوبَةً فِي أَلْوَاحٍ وَأَعْطَاهَا مُوسَى ﵇ فَقَالَ: وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ [الْأَعْرَاف: ١٤٥] وَقَالَ: وَأَلْقَى الْأَلْواحَ [الْأَعْرَاف: ١٥٠] وَقَالَ: وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ [الْأَعْرَاف:
{ فِي لَوْحٍ } vasfının hem Kur'an'ı hem de levhi yüceltme bağlamında zikredilmesi, bu levhin yüce âlemin gaybiyatına ait kutsî bir varlık olduğunu belirler. Ayette, Kur'an'ın bu levhe tevdi edildiğinden fazlası yer almamaktadır; nitekim Allah Tevrat'ı levhalara yazılmış kılıp Mûsâ'ya aleyhisselâm verdiği ve { وَكَتَبْنا لَهُ فِي الْأَلْواحِ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ } [A'râf 145], { وَأَلْقَى الْأَلْواحَ } [A'râf 150] ve { وَلَمَّا سَكَتَ عَنْ مُوسَى الْغَضَبُ أَخَذَ الْأَلْواحَ } [A'râf
١٥٤] ، وَأَمَّا لَوْحُ الْقُرْآنِ فَجَعَلَهُ مَحْفُوظًا فِي الْعَالَمِ الْعُلْوِيِّ.
154] buyurduğu gibi, Kur'an'ı da yüce bir levhte yazılı kılmıştır; Kur'an'ın levhini ise yüce âlemde muhafaza edilmiş (mahfuz) kılmıştır.
وَبَعْضُ عُلَمَاءِ الْكَلَامِ فَسَّرُوا اللَّوْحَ بِمَوْجُودٍ سُجِّلَتْ فِيهِ جَمِيعُ الْمَخْلُوقَاتِ مُجْتَمِعَةً وَمُجْمَلَةً، وَسَمُّوا ذَلِكَ بِالْكِتَابِ الْمُبِينِ، وَسَمَّوْا تَسْجِيلَ الْمَخْلُوقَاتِ فِيهِ بِالْقَضَاءِ، وَسَمَّوْا
Kelam âlimlerinin bir kısmı Levh'i, bütün mahlukatın topluca ve icmâlî olarak kaydedildiği bir varlık olarak tefsir etmişler, bunu "Kitâb-ı Mübîn" diye isimlendirmişler, mahlukatın onda kaydedilmesini "kaza" olarak adlandırmışlar ve
ظُهُورَهَا فِي الْوُجُودِ بِالْقَدَرِ، وَعَلَى ذَلِكَ دَرَجَ الْأَصْفَهَانِيُّ فِي «شَرْحِهِ عَلَى الطَّوَالِعِ» حَسْبَمَا نَقَلَهُ الْمَنْجُورُ فِي «شَرْحِ نَظْمِ ابْنِ زِكْرِيٍّ» مَسُوقًا فِي قِسْمِ الْعَقَائِدِ السَّمْعِيَّةِ وَفِيهِ نَظَرٌ. وَوَرَدَ فِي آثَارٍ مُخْتَلِفَةِ الْقُوَّةِ أَنَّهُ مُوَكَّلٌ بِهِ إِسْرَافِيلُ وَأَنَّهُ كَائِنٌ عَنْ يَمِينِ الْعَرْشِ. وَاقْتَضَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَنَّ الْقُرْآنَ كُلَّهُ مُسَجَّلٌ فِيهِ.
onların varlık sahasına çıkışını ise "kader" olarak isimlendirmişlerdir. İsfahânî de, Mencoûr'un «Şerhu Nazmi İbn Zikrî» adlı eserinde naklettiğine göre «Şerhu't-Tavâli'» adlı eserinde sem'î akâid bahsinde zikrederek bu yolu izlemiştir; ancak bunda eleştiriye açık yön (nazar) vardır. Farklı derecelerdeki rivayetlerde ona İsrâfîl'in vekil kılındığı ve Arş'ın sağında bulunduğu vârid olmuştur. Bu ayet ise Kur'an'ın tamamının onda kayıtlı olduğunu gerektirmektedir.
وَجَاءَ فِي آيَةِ سُورَةِ الْوَاقِعَةِ: إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ [الْوَاقِعَة: ٧٧، ٧٨] وَهُوَ ظَاهِرٌ فِي أَنَّ اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ، وَالْكِتَابَ الْمَكْنُونَ شَيْءٌ وَاحِدٌ.
Vâkıa Suresi'nin ayetinde: { إِنَّهُ لَقُرْآنٌ كَرِيمٌ فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ } “Şüphesiz o, korunmuş bir kitaptadır” [Vâkıa 77-78] şeklinde gelmiştir; bu da Levh-i Mahfuz ile Kitâb-ı Meknûn'un aynı şey olduğunu açıkça göstermektedir.
وَأَمَّا الْمَحْفُوظُ وَالْمَكْنُونُ فَبَيْنَهُمَا تَغَايُرٌ فِي الْمَفْهُومِ وَعُمُومٌ وَخُصُوصٌ وَجْهِيٌّ فِي الْوُقُوعِ، فالمحفوظ: المصون عَن كُلِّ مَا يَثْلِمُهُ وَيَنْقُصُهُ وَلَا يَلِيقُ بِهِ وَذَلِكَ كَمَالٌ لَهُ.
Mahfuz (el-mahfûz) ve meknûn (el-meknûn) kelimelerine gelince; aralarında mefhum bakımından farklılık, gerçekleşme bakımından ise umum ve husus min vech vardır. Mahfuz; kendisini zedeleyecek, eksiltecek ve ona yakışmayacak her türlü şeyden korunmuş olandır ve bu onun için bir kemaldir.
وَالْمَكْنُونُ: الَّذِي لَا يُبَاحُ تَنَاوُلُهُ لِكُلِّ أَحَدٍ وَذَلِكَ لِلْخَشْيَةِ عَلَيْهِ لِنَفَاسَتِهِ وَلَمْ يَثْبُتْ حَدِيثٌ صَحِيحٌ فِي ذِكْرِ اللَّوْحِ وَلَا فِي خَصَائِصِهِ وَكُلُّ مَا هُنَالِكَ أَقْوَالٌ مَعْزُوَّةٌ لِبَعْضِ السَّلَفِ لَا تُعْرَفُ أَسَانِيدُ عَزْوِهَا.
Meknûn ise; kıymetli oluşundan ötürü üzerine titrenildiği için herkese ona ulaşma/dokunma izni verilmeyen şeydir. Levh'in zikri ve özellikleri hakkında sahih bir hadis sabit olmamıştır; bu hususta mevcut olanlar, isnatları bilinmeyen ve selefin bazılarına nispet edilen sözlerden ibarettir.
وَوَرَدَ أَنَّ الْقَلَمَ أَوَّلُ مَا خَلَقَ اللَّهُ فَقَالَ لَهُ: اكْتُبْ، فَجَرَى بِمَا هُوَ كَائِنٌ إِلَى الْأَبَدِ، رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ مِنْ حَدِيثِ عُبَادَةَ بْنِ الصَّامِتِ وَقَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ غَرِيبٌ، وَفِيهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ اهـ.
Allah'ın ilk yarattığı şeyin Kalem olduğu, ona "Yaz" dediği, onun da ebede kadar olacak şeyleri yazdığı vârid olmuştur; bunu Tirmizî, Ubâde b. Sâmit hadisinden rivayet etmiş ve Tirmizî: "Hasen-garibdir" demiştir; bu konuda İbn Abbâs'tan da rivayet vardır.
وَخَلْقُ الْقَلَمِ لَا يَدُلُّ عَلَى خَلْقِ اللَّوْحِ لِأَنَّ الْقَلَمَ يَكْتُبُ فِي اللَّوْحِ وَفِي غَيْرِهِ.
Kalemin yaratılmış olması levhin yaratılmış olmasına delalet etmez; çünkü kalem hem levhe hem de başka bir şeye yazar.
وَالْمَجِيدُ: الْعَظِيمُ فِي نَوْعِهِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ [البروج: ١٥] وَمُجِّدَ الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْكُتُبِ السَّمَاوِيَّةِ وَأَكْثَرُهَا مَعَانِيَ وَهَدْيًا وَوَعْظًا، وَيَزِيدُ عَلَيْهَا بِبَلَاغَتِهِ وَفَصَاحَتِهِ وَإِعْجَازِهِ الْبَشَرَ عَنْ مُعَارَضَتِهِ.
Mecîd (el-mecîd); { ذُو الْعَرْشِ الْمَجِيدُ } [Bürûc 15] buyruğunda geçtiği üzere kendi türünde yüce ve azametli olandır. Kur'an yüceltilmiştir; çünkü o semavî kitapların en büyüğü, anlam, hidayet ve öğüt bakımından en zengin olanıdır; ayrıca belâgatı, fesahati ve insanların benzerini getirmekten aciz kalışıyla (i'câz) onlardan üstündür.
وَوَقَعَ فِي «التَّعْرِيفَاتِ» لِلسَّيِّدِ الْجُرْجَانِيِّ: أَنَّ الْأَلْوَاحَ أَرْبَعَةٌ:
Seyyid Cürcânî'nin «et-Ta'rîfât» adlı eserinde levhaların dört tane olduğu belirtilmiştir:
أَوَّلُهَا: لَوْحُ الْقَضَاءِ السَّابِقُ عَلَى الْمَحْوِ وَالْإِثْبَاتِ وَهُوَ لَوْحُ الْعَقْلِ الْأَوَّلِ.
Birincisi: Mahiv ve ispattan önceki kaza levhasıdır ki bu Akl-ı Evvel levhasıdır.
الثَّانِي: لَوْحُ الْقَدَرِ أَيِ النَّفْسُ النَّاطِقَةُ الْكُلِّيَّةُ وَهُوَ الْمُسَمَّى اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ.
İkincisi: Kader levhasıdır, yani Küllî Nâtık Nefis'tir ki bu Levh-i Mahfuz olarak isimlendirilir.
الثَّالِثُ: لَوْحُ النَّفْسِ الْجُزْئِيَّةِ السَّمَاوِيَّةِ الَّتِي يُنْتَقَشُ فِيهَا كُلُّ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ بِشَكْلِهِ وَهَيْئَتِهِ وَمِقْدَارِهِ وَهُوَ الْمُسَمَّى بِالسَّمَاءِ الدُّنْيَا.
Üçüncüsü: Bu âlemdeki her şeyin şekli, heyeti ve miktarıyla içine nakşedildiği semavî Cüz'î Nefis levhasıdır ki bu Semâ-i Dünyâ olarak isimlendirilir.
الرَّابِعُ: لَوْحُ الْهَيُولَى الْقَابِلُ لِلصُّورَةِ فِي عَالَمِ الشَّهَادَة اهـ.
Dördüncüsü: Şehâdet âleminde sureti kabul eden heyûlâ levhasıdır.
وَهَذَا اصْطِلَاحٌ مَخْلُوطٌ بَيْنَ التَّصَوُّفِ وَالْفَلْسَفَةِ. وَلَعَلَّهُ مِمَّا اسْتَقْرَاهُ السَّيِّدُ مِنْ كَلَامِ
Bu, tasavvuf ile felsefe arasında harmanlanmış bir terimdir. Muhtemelen Seyyid'in,
عِدَّةِ عُلَمَاءَ.
birçok âlimin sözlerinden istikrâ yoluyla çıkardığı şeylerdendir.
وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مَحْفُوظٍ بِالْجَرِّ عَلَى أَنَّهُ صِفَةُ لَوْحٍ وَحِفْظُ اللَّوْحِ الَّذِي فِيهِ الْقُرْآنُ كِنَايَةٌ عَنْ حِفْظِ الْقُرْآنِ.
Cumhur, { مَحْفُوظٍ } kelimesini { لَوْحٍ } kelimesinin sıfatı olarak cer (esre) ile okumuştur; içinde Kur'an'ın bulunduğu levhin korunması, Kur'an'ın korunmasından kinayedir.
وَقَرَأَهُ نَافِعٌ وَحْدَهُ بِرَفْعِ مَحْفُوظٍ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ ثَانِيَةٌ لِقُرْآنٍ وَيَتَعَلَّقُ قَوْلُهُ: فِي لَوْحٍ بِ مَحْفُوظٍ وَحِفْظُ الْقُرْآنِ يَسْتَلْزِمُ أَنَّ اللَّوْحَ الْمُودَعَ هُوَ فِيهِ مَحْفُوظٌ أَيْضًا، فَلَا جَرَمَ حَصَلَ مِنَ الْقِرَاءَتَيْنِ ثُبُوتُ الْحِفْظ لِلْقُرْآنِ وللوح. فَأَمَّا حِفْظُ الْقُرْآنِ فَهُوَ حِفْظُهُ مِنَ التَّغْيِيرِ وَمِنْ تَلَقُّفِ الشَّيَاطِينِ قَالَ تَعَالَى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ [الْحجر: ٩] .
Nâfi‘ ise tek başına { مَحْفُوظٌ } kelimesini, { قُرْآنٌ } kelimesinin ikinci sıfatı olarak ref‘ (ötre) ile okumuştur; { فِي لَوْحٍ } ifadesi ise { مَحْفُوظٌ } kelimesine taalluk eder. Kur'an'ın korunması, içine tevdi edildiği levhin de korunmuş olmasını gerektirir; dolayısıyla iki kıraatten hem Kur'an hem de levh için korunmuşluğun (hıfz) sübutu hâsıl olmuştur. Kur'an'ın korunmasına gelince; bu, onun değiştirilmekten ve şeytanların kapmasından korunmasıdır. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ } “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve şüphesiz onu koruyacak olan da biziz.” [Hicr 9].
وَأما حفظ اللَّوْحُ فَهُوَ حِفْظُهُ عَنْ تَنَاوُلِ غَيْرِ الْمَلَائِكَةِ إِيَّاهُ. أَوْ حِفْظُهُ كِنَايَةً عَنْ تَقْدِيسِهِ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ [الْوَاقِعَة: ٧٨، ٧٩] .
Levhin korunmasına gelince; bu, meleklerden başkasının ona el uzatmasından korunmasıdır. Yahut onun korunması, takdis edilmesinden kinayedir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فِي كِتابٍ مَكْنُونٍ لَا يَمَسُّهُ إِلَّا الْمُطَهَّرُونَ } “Korunmuş bir kitaptadır; ona ancak temizlenenler dokunabilir.” [Vâkıa 78-79].