Binûn

86- Târık Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَافْتَتَحَ الْكَلَامَ بِالْقَسَمِ تَحْقِيقًا لِصِدْقِ الْقُرْآنِ فِي الْإِخْبَارِ بِالْبَعْثِ وَفِي غَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْهُدَى. وَلِذَلِكَ أُعِيدَ الْقَسَمُ بِ السَّماءِ كَمَا أَقْسَمَ بِهَا فِي أَوَّلِ السُّورَةِ، وَذَكَرَ مِنْ أَحْوَالِ السَّمَاءِ مَا لَهُ مُنَاسَبَةٌ بِالْمُقْسَمِ عَلَيْهِ، وَهُوَ الْغَيْثُ الَّذِي بِهِ صَلَاحُ النَّاسِ، فَإِنَّ إِصْلَاحَ الْقُرْآنِ لِلنَّاسِ كَإِصْلَاحِ الْمَطَرِ.

Kur'an'ın yeniden dirilişi haber vermesinde ve içerdiği diğer hidayet hususlarındaki doğruluğunu pekiştirmek için söze yeminle başlanmıştır. Bu sebeple surenin başında semaya yemin edildiği gibi burada da semaya yemin tekrarlanmış ve semanın durumlarından üzerine yemin edilen şeyle münasebeti bulunan durum zikredilmiştir. O da insanların salahının kendisiyle gerçekleştiği yağmurdur; zira Kur'an'ın insanları ıslah etmesi yağmurun ıslah etmesi gibidir.

وَفِي الْحَدِيثِ: «مَثَلُ مَا بَعَثَنِي اللَّهُ بِهِ مِنَ الْهُدَى وَالْعِلْمِ كَمَثَلِ الْغَيْثِ الْكَثِيرِ أَصَابَ أَرْضًا»

Nitekim hadiste şöyle buyrulmuştur: “Allah'ın benimle gönderdiği hidayet ve ilmin misali, bir toprağa isabet eden bol yağmurun misali gibidir...”

. الْحَدِيثَ.

...hadisi.

وَفِي اسْمِ الرَّجْعِ مُنَاسَبَةٌ لِمَعْنَى الْبَعْثِ فِي قَوْلِهِ: إِنَّهُ عَلى رَجْعِهِ لَقادِرٌ [الطارق: ٨] وَفِيهِ مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ التَّامِّ وَفِي مُسَمَّى الرَّجْعِ وَهُوَ الْمَطَرُ الْمُعَاقِبُ لِمَطَرٍ آخَرَ مُنَاسَبَةً لِمَعْنَى الرَّجْعِ الْبَعْثِ فَإِنَّ الْبَعْثَ حَيَاةٌ مُعَاقَبَةٌ بِحَيَاةٍ سَابِقَةٍ.

«er-Rac‘» (الرَّجْعِ) isminde, O'nun: { إِنَّهُ عَلَى رَجْعِهِ لَقَادِرٌ } [Târık 8] kavlindeki ba‘s (yeniden diriliş) manasına bir uygunluk vardır ve bunda tam cinas güzelliği (muhassin-i cinâs-ı tâmm) bulunmaktadır. «er-Rac‘» kelimesinin isimlendirdiği şeyde -ki o da peş peşe gelen yağmurdur- ba‘s manası olan «rec‘»e bir uygunluk vardır; zira ba‘s, önceki bir hayatı takip eden bir hayattır.

وَعُطِفَ الْأَرْضِ فِي الْقَسَمِ لِأَنَّ بِذِكْرِ الْأَرْضِ إِتْمَامَ الْمُنَاسَبَةِ بَيْنَ الْمُقْسَمِ وَالْمُقْسَمِ عَلَيْهِ كَمَا عَلِمْتَ مِنَ الْمَثَلِ الَّذِي فِي الْحَدِيثِ.

Yeminde arz (yeryüzü) kelimesi [semaya] matuf kılınmıştır; çünkü hadiste geçen misalden de bildiğin üzere, arzın zikredilmesiyle kasem edilen ile kasemin gayesi (muksemun aleyh) arasındaki münasebet tamamlanmaktadır.

والصَّدْعِ: الشق، وَهُوَ مصدر بِمَعْنَى الْمَفْعُولِ، أَيِ الْمَصْدُوعِ عَنْهُ، وَهُوَ النَّبَاتُ الَّذِي يُخْرَجُ مِنْ شُقُوقِ الْأَرْضِ قَالَ تَعَالَى: أَنَّا صَبَبْنَا الْماءَ صَبًّا ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا فَأَنْبَتْنا فِيها حَبًّا وَعِنَباً وَقَضْباً وَزَيْتُوناً وَنَخْلًا [عبس: ٢٥- ٢٩] .

Sad‘ (الصَّدْعِ); yarılmak demektir. Meful (masdû‘un anh / kendisinden yarılan) manasında bir masdardır; o da yerin yarıklarından çıkan bitkidir. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { أَنَّا صَبَبْنَا الْمَاءَ صَبًّا (٢٥) ثُمَّ شَقَقْنَا الْأَرْضَ شَقًّا (٢٦) فَأَنْبَتْنَا فِيهَا حَبًّا (٢٧) وَعِنَبًا وَقَضْبًا (٢٨) وَزَيْتُونًا وَنَخْلًا (٢٩) } “Şüphesiz biz, suyu bolca akıttık. Sonra yeri iyiden iyiye yardık da orada ekinler, üzümler, yoncalar, zeytinler ve hurmalıklar bitirdik.” [Abese 25-29].

وَلِأَنَّ فِي هَذَيْنِ الْحَالَيْنِ إِيمَاءً إِلَى دَلِيلٍ آخَرَ مِنْ دَلَائِلَ إِحْيَاءِ النَّاسِ لِلْبَعْثِ فَكَانَ فِي هَذَا الْقَسَمِ دَلِيلَانِ.

Ayrıca bu iki durumda, insanların ba‘s için diriltilmesine dair delillerden bir diğer delile ima bulunmaktadır. Böylece bu yeminde iki delil bir araya gelmiştir.

وَالضَّمِيرُ الْوَاقِعُ اسْمًا لِ (إِنَّ) عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ وَهُوَ مَعْلُومٌ مِنَ الْمَقَامِ.

«İnne»nin (إِنَّ) ismi konumundaki zamir Kur'an'a dönmektedir ve bu da makamdan anlaşılmaktadır.

وَالْفَصْلُ مَصْدَرٌ بِمَعْنَى التَّفْرِقَةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهُ يَفْصِلُ بَيْنَ الْحَقِّ وَالْبَاطِلِ، أَيْ يُبَيِّنُ الْحَقَّ وَيُبْطِلُ الْبَاطِلَ، وَالْإِخْبَارُ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالَغَةِ، أَيْ إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَاصِلٌ.

Fasl (الْفَصْلُ), tefrika (ayırma) manasında bir masdardır. Kastedilen, onun hak ile batılı birbirinden ayırması, yani hakkı açıklayıp batılı geçersiz kılmasıdır. Masdar ile haber verilmesi mübalağa içindir; yani şüphesiz o [hak ile batılı] ayıran kesin bir sözdür (kavlun fâsıl).

وَعَطْفُ وَما هُوَ بِالْهَزْلِ بَعْدَ الثَّنَاءِ عَلَى الْقُرْآنِ بِأَنَّهُ «قَوْلٌ فَصْلٌ» يَتَعَيَّنُ عَلَى الْمُفَسِّرِ أَنْ يَتَبَيَّنَ وَجْهَ هَذَا الْعَطْفِ وَمُنَاسَبَتَهُ، وَالَّذِي أَرَاهُ فِي ذَلِكَ أَنَّهُ أَعْقَبَ بِهِ الثَّنَاءَ عَلَى الْقُرْآنِ رَدًّا عَلَى الْمُشْرِكِينَ إِذْ كَانُوا يَزْعُمُونَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ جَاءَ يَهْزِلُ إِذْ يُخْبِرُ بِأَنَّ الْمَوْتَى سَيَحْيَوْنَ، يُرِيدُونَ تَضْلِيلَ عَامَّتِهِمْ حِينَ يَسْمَعُونَ قَوَارِعَ الْقُرْآنِ وَإِرْشَادَهُ وَجَزَالَةَ مَعَانِيهِ يَخْتَلِقُونَ لَهُمْ تِلْكَ

Kur'an'ın «kesin bir söz» (kavl-i fasl) olduğu övüldükten sonra { وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ } kavlinin matuf kılınması karşısında müfessirin, bu atfın gerekçesini ve münasebetini açıklaması gerekir. Bu hususta benim gördüğüm şudur: Bu ifade, Kur'an'a yönelik övgünün ardından müşriklere bir reddiye olarak getirilmiştir. Zira onlar, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ölülerin diriltileceğini haber vermesini bir şaka/eğlence sayarak geldiğini iddia ediyorlardı; Kur'an'ın çarpıcı uyarılarını, irşadını ve manalarının metanetini işittiklerinde kendi avam tabakalarını saptırmak için onlara bu tür

الْمَعَاذِيرَ لِيَصْرِفُوهُمْ عَنْ أَنْ يَتَدَبَّرُوا الْقُرْآنَ وَهُوَ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ [فصلت: ٢٦] فَالْهَزْلُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ هُوَ ضِدُّ الْجِدِّ أَعْنِي الْمَزْحَ وَاللَّعِبَ، وَمِثْلُ هَذِهِ الصِّفَةِ إِذَا وَرَدَتْ فِي الْكَلَامِ الْبَلِيغِ لَا مَحْمَلَ لَهَا إِلَّا إِرَادَةَ التَّعْرِيضِ وَإِلَّا كَانَتْ تَقْصِيرًا فِي الْمَدْحِ لَا سِيَّمَا إِذَا سَبَقَتْهَا مَحْمَدَةٌ مِنَ الْمَحَامِدِ الْعَظِيمَةِ.

bahaneler uyduruyor ve onları Kur'an'ı düşünmekten alıkoymaya çalışıyorlardı. Yüce Allah'ın onların şu sözünü naklettiği gibi: { وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَسْمَعُوا لِهَذَا الْقُرْآنِ وَالْغَوْا فِيهِ } “İnkâr edenler dediler ki: 'Bu Kur'an'ı dinlemeyin ve onun hakkında anlamsız gürültü yapın/boş laflar edin.'” [Fussilet 26]. Bu veche göre hezl (الْهَزْلُ), ciddiyetin zıddıdır; yani şaka ve oyundur. Bu tür bir nitelik belig kelamda yer aldığında, ancak ta‘riz (üstü kapalı dokundurma) kastına hamledilebilir; aksi takdirde özellikle öncesinde büyük övgülerden biri geçmişken medih konusunda bir eksiklik olurdu.

وَيَجُوزُ أَنْ يُطْلَقَ الْهَزْلُ عَلَى الْهَذَيَانِ قَالَ تَعَالَى: وَما هُوَ بِالْهَزْلِ أَي بالهذيان.

Hezl kelimesinin hezeyan (sayıklama/saçmalama) manasında kullanılması da caizdir. Yüce Allah'ın: { وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ } kavli, yani «o bir hezeyan değildir» demektir.

[١٥- ١٦]

[15-16]

[سُورَة الطارق (٨٦) : الْآيَات ١٥ إِلَى ١٦]

[Târık Suresi (86), Ayetler 15-16]

إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً (١٥) وَأَكِيدُ كَيْداً (١٦)

{ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْدًا (١٥) وَأَكِيدُ كَيْدًا (١٦) } “Şüphesiz onlar bir tuzak kuruyorlar. Ben de bir tuzak kurmaktayım.”

اسْتِئْنَاف بياني ينبيء عَنْ سُؤَالِ سَائِلٍ يَعْجَبُ مِنْ إِعْرَاضِهِمْ عَنِ الْقُرْآنِ مَعَ أَنَّهُ قَوْلٌ فَصْلٌ وَيَعْجَبُ مِنْ مَعَاذِيرِهِمُ الْبَاطِلَةِ مِثْلَ قَوْلِهِمْ: هُوَ هَزْلٌ أَوْ هَذَيَانٌ أَوْ سِحْرٌ، فَبَيَّنَ لِلسَّامِعِ أَنَّ عَمَلَهُمْ ذَلِكَ كَيْدٌ مَقْصُودٌ. فَهُمْ يَتَظَاهَرُونَ بِأَنَّهُمْ مَا يَصْرِفُهُمْ عَنِ التَّصْدِيقِ بِالْقُرْآنِ إِلَّا مَا تَحَقَّقُوهُ مِنْ عدم صدقه، وهم إِنَّمَا يَصْرِفُهُمْ عَنِ الْإِيمَانِ بِهِ الْحِفَاظُ عَلَى سِيَادَتِهِمْ فَيُضَلِّلُونَ عامتهم بِتِلْكَ التعلات الْمُلَفَّقَةِ.

Bu, Kur'an'ın kesin bir söz olmasına rağmen onların Kur'an'dan yüz çevirmesine ve «o bir hezldir, hezeyandır veya sihirdir» şeklindeki bâtıl bahanelerine şaşıran bir kimsenin sorusunu haber veren bir isti'nâf-ı beyânîdir. Dinleyene onların bu yaptıklarının kasıtlı bir tuzak (keyd) olduğunu açıklamıştır. Onlar kendilerini Kur'an'ı tasdik etmekten alıkoyan şeyin sadece onun doğru olmadığını kesin olarak görmeleriymiş gibi gösterirler; halbuki onları ona iman etmekten alıkoyan şey yalnızca kendi reisliklerini/önderliklerini koruma kaygısıdır; bu sebeple avam tabakalarını bu uydurma bahanelerle saptırmaktadırlar.

وَالتَّأْكِيدُ بِ (إِنَّ) لِتَحْقِيقِ هَذَا الْخَبَرِ لِغَرَابَتِهِ، وَعَلَيْهِ فَقَوْلُهُ: وَأَكِيدُ كَيْداً تَتْمِيمٌ وَإِدْمَاجٌ وَإِنْذَارٌ لَهُمْ حِينَ يَسْمَعُونَهُ.

«İnne» (إِنَّ) ile yapılan pekiştirme, bu haberin garipliği sebebiyle tahkik içindir. Buna binaen O'nun: { وَأَكِيدُ كَيْدًا } kavli ise bir tamamlama (tetmîm), idmâc ve işittiklerinde onlar için bir tehdit/uyarıdır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ قَوْلُهُ: إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْداً موجها إِلَى رَسُول الله ﷺ تَسْلِيَةً لَهُ عَلَى أَقْوَالِهِمْ فِي الْقُرْآنِ الرَّاجِعَةِ إِلَى تَكْذِيبِ من جَاءَ الْقُرْآن. أَيْ إِنَّمَا يَدَّعُونَ أَنَّهُ هَزْلٌ لِقَصْدِ الْكَيْدِ وَلَيْسَ لِأَنَّهُمْ يَحْسَبُونَكَ كَاذِبًا عَلَى نَحْوِ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ [الْأَنْعَام: ٣٣] .

O'nun: { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ كَيْدًا } kavlinin, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e, onların Kur'an hakkında söyledikleri ve neticede Kur'an'ı getireni yalanlamaya varan sözlerine karşı bir teselli olmak üzere yöneltilmiş olması da caizdir. Yani onlar, seni yalancı saydıklarından ötürü değil, sırf tuzak kurmak kastıyla onun hezl olduğunu iddia etmektedirler. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِنَّهُمْ لَا يُكَذِّبُونَكَ وَلَكِنَّ الظَّالِمِينَ بِآيَاتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Aslında onlar seni yalanlamıyorlar; fakat o zalimler Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr ediyorlar.” [En'âm 33].

وَالضَّمِيرُ الْوَاقِعُ اسْمًا لِ (إِنَّ) عَائِدٌ إِلَى مَا فُهِمَ مِنْ قَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ وَما هُوَ بِالْهَزْلِ [الطارق: ١٣، ١٤] مِنَ الرَّدِّ عَلَى الَّذِينَ يَزْعُمُونَ الْقُرْآنَ بِعَكْسِ ذَلِكَ، أَيْ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ يَكِيدُونَ.

«İnne»nin ismi konumundaki zamir, Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ (١٣) وَمَا هُوَ بِالْهَزْلِ (١٤) } [Târık 13-14] kavlinden anlaşılan ve Kur'an'ı bunun aksiyle iddia eden kimselere verilen reddiyeye döner; yani yalanlayıcı müşrikler tuzak kurmaktadırlar.

وَجُمْلَةُ: وَأَكِيدُ كَيْداً تَثْبِيتٌ لِلرَّسُولِ ﷺ وَوَعْدٌ بِالنَّصْرِ.

{ وَأَكِيدُ كَيْدًا } cümlesi ise Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem için bir sebat verme ve zafer vaadidir.

وكَيْداً فِي الْمَوْضِعَيْنِ مَفْعُولٌ مُطْلَقٌ مُؤَكِّدٌ لِعَامِلِهِ وَقُصِدَ مِنْهُ مَعَ التَّوْكِيدِ تَنْوِينُ تَنْكِيرِهِ الدَّالُّ عَلَى التَّعْظِيمِ.

Her iki yerdeki «keyden» (كَيْدًا) lafzı, amilini pekiştiren bir meful-i mutlaktır. Pekiştirme ile birlikte onun tenvinle nekire kılınmasından tazim (durumun büyüklüğü) kastedilmiştir.

وَالْكَيْدُ: إِخْفَاءُ قَصْدِ الضُّرِّ وَإِظْهَارُ خِلَافِهِ، فَكَيْدُهُمْ مُسْتَعْمَلٌ فِي حَقِيقَتِهِ، وَأَمَّا الْكَيْدُ الْمُسْنَدُ إِلَى ضَمِيرِ الْجَلَالَةِ فَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ فِي الْإِمْهَالِ مَعَ إِرَادَةِ الِانْتِقَامِ عِنْدَ وُجُودِ مَا تَقْتَضِيهِ

Keyd (الْكَيْدُ); zarar verme kastını gizleyip aksini göstermektir. Dolayısıyla onların keydi hakiki anlamında kullanılmıştır. Celalet zamirine isnad edilen keyde gelince, o cezanın onların başına indirilmesini

الْحِكْمَةُ مِنْ إِنْزَالِهِ بِهِمْ وَهُوَ اسْتِعَارَةٌ تَمْثِيلِيَّةٌ، شُبِّهَتْ هَيْئَةُ إِمْهَالِهِمْ وَتَرْكِهِمْ مَعَ تَقْدِيرِ إِنْزَالِ الْعِقَابِ بِهِمْ بِهَيْئَةِ الْكَائِدِ يُخْفِي إِنْزَالَ ضُرِّهِ وَيُظْهِرُ أَنَّهُ لَا يُرِيدُهُ وَحَسَّنَهَا محسن المشاكلة.

hikmetin gerektirdiği şartlar oluştuğunda intikam alma iradesiyle birlikte mühlet verme anlamında kullanılmıştır. Bu, bir istiâre-i temsîliyyedir; azabın başlarına indirilmesi takdir edilmişken onlara mühlet verilip kendi hallerine bırakılmaları durumu, vereceği zararı gizleyip bunu istemiyormuş gibi görünen tuzak kurucunun durumuna benzetilmiştir. Müşâkele sanatı da buna güzellik katmıştır.

[سُورَة الطارق (٨٦) : آيَة ١٧]

[Târık Suresi (86), Ayet 17]

فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْداً (١٧)

{ فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ أَمْهِلْهُمْ رُوَيْدًا (١٧) } “Artık sen o kâfirlere mühlet ver, onlara birazcık süre tanı!”

الْفَاءُ لِتَفْرِيعِ الْأَمْرِ بِالْإِمْهَالِ عَلَى مَجْمُوعِ الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ: إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ [الطارق: ١٣] بِمَا فِيهِ من تَصْرِيح وَتَعْرِيضٍ وَتَبْيِينٍ وَوَعْدٍ بِالنَّصْرِ، أَيْ فَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ بِطَلَبِ إِنْزَالِ الْعِقَابِ فَإِنَّهُ وَاقِعٌ بِهِمْ لَا محَالة.

Fâ (الْفَاءُ) harfi, mühlet verme emrini { إِنَّهُ لَقَوْلٌ فَصْلٌ } [Târık 13] kavlinden itibaren geçen sözün bütününe -içerdiği açık ifade, ta‘riz, beyan ve zafer vaadi ile birlikte- bağlamak (tefri‘) içindir. Yani onlar hakkında cezanın indirilmesini istemekte acele etme; zira o ceza mutlaka onların başına gelecektir.

والتهميل: مَصْدَرُ مَهَلَ بِمَعْنَى أَمْهَلَ، وَهُوَ الْإِنْظَارُ إِلَى وَقْتٍ مُعَيَّنٍ أَوْ غَيْرِ مُعَيَّنٍ، فَالْجَمْعُ بَيْنَ «مَهِّلْ» وأَمْهِلْهُمْ تَكْرِيرٌ لِلتَّأْكِيدِ لِقَصْدِ زِيَادَةِ التَّسْكِينِ، وَخُولِفَ بَيْنَ الْفِعْلَيْنِ فِي التَّعْدِيَةِ مَرَّةً بِالتَّضْعِيفِ وَأُخْرَى بِالْهَمْزِ لِتَحْسِينِ التَّكْرِيرِ.

Tehmîl (التَّهْمِيلُ); «emhele» manasındaki «mehele» fiilinin masdarıdır ve belirli veya belirsiz bir vakte kadar mühlet tanımak demektir. «Mehhil» (مَهِّلْ) ile «emhilhum» (أَمْهِلْهُمْ) lafızlarının bir arada getirilmesi, teskini (gönlü yatıştırmayı) artırmak amacıyla pekiştirme için yapılan bir tekrardır. Tekrarı güzelleştirmek için fiillerin geçişliliği (taadiye) bir defasında şeddeleme (taz‘îf) ile diğerinde ise hemze ile farklı kılınmıştır.

وَالْمُرَادُ بِ الْكافِرِينَ مَا عَادَ عَلَيْهِ ضَمِيرُ إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ [الطارق: ١٥] فَهُوَ إِظْهَارٌ فِي مَقَامِ الْإِضْمَارِ لِلنِّدَاءِ عَلَيْهِمْ بِمَذَمَّةِ الْكُفْرِ، فَلَيْسَ الْمُرَادُ جَمِيعَ الْكَافِرِينَ بَلْ أُرِيدَ الْكَافِرُونَ الْمَعْهُودُونَ.

{ الْكَافِرِينَ } lafzından maksat, { إِنَّهُمْ يَكِيدُونَ } [Târık 15] kavlindeki zamirin döndüğü kimselerdir. Dolayısıyla onları küfür yerilgisiyle vasfetmek için zamir makamında açık isim kullanılmıştır (izhar fi makami'l-idmar). Kastedilen bütün kâfirler değil, bilinen (muayyen) kâfirlerdir.

ورُوَيْداً تَصْغِيرُ رُودٍ بِضَمِّ الرَّاءِ بَعْدَهَا وَاوٌ، وَلَعَلَّهُ اسْمُ مَصْدَرٍ، وَأَمَّا

«Ruveyden» (رُوَيْدًا) kelimesi, râ harfinin ötresi ve ardından gelen vâv ile «rûd» kelimesinin ism-i tasgiridir ve muhtemelen ism-i masdardır. Kıyasî masdarı

قِيَاسُ مَصْدَرِهِ فَهُوَ رَوْدٌ بِفَتْحِ الرَّاءِ وَسُكُونِ الْوَاوِ، وَهُوَ الْمَهْلُ وَعَدَمُ الْعَجَلَةِ وَهُوَ مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِفِعْلِ أَمْهِلْهُمْ فَقَدْ أَكَّدَ قَوْلَهُ: فَمَهِّلِ الْكافِرِينَ مَرَّتَيْنِ.

ise râ harfinin fethası ve vâv harfinin sükûnu ile «ravd» kelimesidir ki bu da mühlet vermek ve acele etmemek demektir. Bu, { أَمْهِلْهُمْ } fiilini pekiştiren bir masdardır; böylece { فَمَهِّلِ الْكَافِرِينَ } kavlini iki kez pekiştirmiştir.

وَالْمَعْنَى: انْتَظِرْ مَا سَيَحِلُّ بِهِمْ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمُ انْتِظَارَ تَرَبُّصٍ وَاتِّيَادٍ فَيَكُونُ رُوَيْداً كِنَايَةً عَنْ تَحَقُّقِ مَا يَحِلُّ بِهِمْ مِنَ الْعِقَابِ لِأَنَّ الْمُطْمَئِنَ لِحُصُولِ شَيْءٍ لَا يَسْتَعْجِلُ بِهِ.

Mana şöyledir: Onların başına gelecek olanı bekle, onlar hakkında gözetleme ve temkinli bir bekleyişle acele etme. Dolayısıyla «ruveyden» kelimesi başlarına gelecek azabın kesinliğinden kinayedir; zira bir şeyin gerçekleşeceğinden emin olan kimse onun hakkında acele etmez.

وَتَصْغِيرُهُ لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّقْلِيلِ، أَيْ مُهْلَةٌ غَيْرُ طَوِيلَةٍ.

Kelimenin tasgir yapılması azlık bildirmek içindir; yani çok uzun olmayan bir mühlet demektir.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ رُوَيْداً هُنَا اسْمَ فِعْلٍ لِلْأَمْرِ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: رُوَيْدَكَ، لِأَنَّ اقْتِرَانَهُ بِكَافِ الْخِطَابِ إِذَا أُرِيدَ بِهِ اسْمُ الْفِعْلِ لَيْسَ شَرْطًا وَيَكُونُ الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: الْكافِرِينَ ورُوَيْداً كَلَامًا مُسْتَقِلًّا، فَلَيْسَ وُجُودُ فِعْلٍ مِنْ مَعْنَاهُ قَبْلَهُ بِدَلِيلٍ عَلَى أَنَّهُ مُرَادٌ بِهِ الْمَصْدَرُ، أَيْ تَصَبَّرْ وَلَا تَسْتَعْجِلْ نُزُولَ الْعَذَابِ بِهِمْ فَيَكُونُ كِنَايَةً عَنِ الْوَعْدِ بِأَنَّهُ وَاقِعٌ لَا مَحَالَةَ.

Buradaki «ruveyden» kelimesinin, Arapların «ruveydeke» sözünde olduğu gibi emir manasında ism-i fiil olması da caizdir. Zira ism-i fiil kastedildiğinde hitap kâfı ile birleşmesi şart değildir. Bu durumda { الْكَافِرِينَ } kelimesi üzerinde vakıf yapılır ve «ruveyden» müstakil bir kelam olur; kendisinden önce aynı anlamda bir fiilin bulunması onunla masdar kastedildiğine bir delil teşkil etmez. Yani sabret ve onların üzerine azabın inmesinde acele etme demektir; bu da azabın mutlaka gerçekleşeceğine dair vaatten kinaye olur.