وَهَذَا وَصْفٌ لِمَحَاسِنِ الْجَنَّةِ بِمَحَاسِنِ أَثَاثِ قُصُورِهَا فَضَمِيرُ فِيهَا عَائِدٌ لِلْجَنَّةِ بِاعْتِبَارِ
Bu, cennetin güzelliklerinin, köşklerinin eşyalarının güzelliğiyle nitelenmesidir. Dolayısıyla { فِيهَا } zamiri,
أَنَّ مَا فِي قُصُورِهَا هُوَ مَظْرُوفٌ فِيهَا بِوَاسِطَةٍ.
köşklerinde bulunanların dolaylı olarak cennetin içinde yer aldığı dikkate alınarak cennete racidir.
وسُرُرٌ: جَمَعَ سَرِيرٍ، وَهُوَ مَا يُجْلَسُ عَلَيْهِ ويضطجع عَلَيْهِ فَيَسَعُ الْإِنْسَانَ الْمُضْطَجِعَ، يتَّخذ مِنْ خَشَبٍ أَوْ حَدِيدٍ لَهُ قَوَائِمُ لِيَكُونَ مُرْتَفِعًا عَنِ الْأَرْضِ. وَلَمَّا كَانَ الِارْتِفَاعُ عَنِ الْأَرْضِ مَأْخُوذًا فِي مَفْهُومِ السُّرُرِ كَانَ وَصْفُهَا بِ مَرْفُوعَةٌ لتصوير حسنها.
{ سُرُرٌ } kelimesi serîr (سَرِير) kelimesinin çoğuludur; üzerine oturulan ve uzanılan, uzanan bir insanı alacak genişlikte olan, yerden yüksek olsun diye ayakları bulunan, ahşap veya demirden yapılan şeydir (taht/karyola). Yerden yüksekte olmak serîr mefhumunun tanımında zaten yer aldığından, onun { مَرْفُوعَةٌ } sıfatıyla nitelenmesi güzelliğini tasvir etmek içindir.
و (الأكواب) : جَمْعُ كُوبٍ بِضَمِّ الْكَافِ، وَهُوَ إِنَاءٌ لِلْخَمْرِ لَهُ سَاقٌ وَلَا عُرْوَةَ لَهُ.
Ekvâb (الأكواب) kelimesi, kâf harfinin zammıyla kûb (كُوب) kelimesinin çoğuludur; ayağı olan fakat kulpu bulunmayan bir içki kadehidir.
ومَوْضُوعَةٌ: أَيْ لَا تُرْفَعُ مِنْ بَيْنِ أَيْدِيهِمْ كَمَا تُرْفَعُ آنِيَةُ الشَّرَابِ فِي الدُّنْيَا إِذَا بَلَغَ الشاربون حد الِاسْتِطَاعَة مَنْ تَنَاوَلِ الْخَمْرِ، وكني بِ مَوْضُوعَةٌ عَنْ عَدَمِ انْقِطَاعِ لَذَّةِ الشَّرَابِ طَعْمًا وَنَشْوَةً، أَيْ مَوْضُوعَةٌ بِمَا فِيهَا مِنْ أَشْرِبَةٍ.
{ مَوْضُوعَةٌ } yani dünyada içki içenler içebilecekleri son sınıra ulaştıklarında içki kaplarının kaldırıldığı gibi önlerinden kaldırılmaz. { مَوْضُوعَةٌ } ifadesiyle, içeceğin lezzet ve neşe bakımından kesintisizliğinden kinaye yapılmıştır; yani içindeki içeceklerle hazır konulmuştur.
وَبَيْنَ مَرْفُوعَةٌ ومَوْضُوعَةٌ، إِيهَامُ الطِّبَاقِ لِأَنَّ حَقِيقَةَ مَعْنَى الرَّفْعِ ضِدَّ حَقِيقَةِ مَعْنَى الْوَضْعِ، وَلَا تَضَادَّ بَيْنَ مَجَازِ الْأَوَّلِ وَحَقِيقَةِ الثَّانِي وَلَكِنَّهُ إِيهَامُ التَّضَادِّ.
{ مَرْفُوعَةٌ } ile { مَوْضُوعَةٌ } arasında îhâm-ı tıbâk (tezat vehmi) sanatı vardır; çünkü ref‘ (yükseltme) kelimesinin hakiki anlamı ile vaz‘ (koyma/indirme) kelimesinin hakiki anlamı birbirine zıttır. Birincinin mecaz anlamı ile ikincinin hakiki anlamı arasında gerçekte bir zıtlık bulunmamakla birlikte zıtlık hissi uyandırmaktadır.
وَالنَّمَارِقُ: جَمْعُ نُمْرُقَةٍ بِضَمِّ النُّونِ وَسُكُونِ مِيمٍ بَعْدَهَا رَاءٌ مَضْمُومَةٌ وَهِيَ الوسادة الَّتِي يتكىء عَلَيْهَا الْجَالِسُ وَالْمُضْطَجِعُ.
Nemârık (النَّمَارِقُ) kelimesi, nûn harfinin zammı, mîm harfinin sükûnu ve ardından gelen zammeli râ ile nümruka (نُمْرُقَة) kelimesinin çoğuludur; oturan ve uzanan kimsenin yaslandığı yastıktır.
ومَصْفُوفَةٌ: أَيْ جُعِلَ بَعْضُهَا قَرِيبًا مِنْ بَعْضٍ صَفًّا، أَيْ أَيْنَمَا أَرَادَ الْجَالِسُ أَنْ يَجْلِسَ وَجَدَهَا.
{ مَصْفُوفَةٌ } yani sıra halinde birbiri ardınca dizilmiştir; öyle ki oturan kişi nereye oturmak istese onları hazır bulur.
وزَرابِيُّ: جَمْعُ زَرْبِيَّةٍ بِفَتْحِ الزَّايِ وَسُكُونِ الرَّاءِ وَكَسْرِ الْمُوَحَّدَةِ وَتَشْدِيدِ الْيَاءِ، وَهِيَ الْبِسَاطُ أَوِ الطُّنْفُسَةُ (بِضَمِّ الطَّاءِ) الْمَنْسُوجُ مِنَ الصُّوفِ الْمُلَوَّنِ النَّاعِمِ يُفْرَشُ فِي الْأَرْضِ لِلزِّينَةِ وَالْجُلُوسِ عَلَيْهِ لِأَهْلِ التَّرَفِ وَالْيَسَارِ.
{ زَرابِيُّ } kelimesi, zâ harfinin fethası, râ harfinin sükûnu, tek noktalı [bâ] harfinin kesrası ve yâ harfinin şeddesiyle zerbiyye (زَرْبِيَّة) kelimesinin çoğuludur; refah ve varlık sahibi kimseler için süs amacıyla ve üzerine oturulmak üzere yere serilen, renkli ve yumuşak yünden dokunmuş yaygı veya halıdır (tınfise - tı harfinin zammıyla).
وَالزَّرْبِيَّةُ نِسْبَةٌ إِلَى (أَذْرَبِيجَانَ) بَلَدٍ مِنْ بِلَادِ فَارِسَ وَبُخَارَى، فَأَصْلُ زَرْبِيَّةٍ أَذْرَبِيَّةٌ، حُذِفَتْ هَمْزَتُهَا لِلتَّخْفِيفِ لِثِقَلِ الِاسْمِ لِعُجْمَتِهِ وَاتِّصَالِ يَاءِ النَّسَبِ بِهِ، وَذَالُهَا مُبْدَلَةٌ عَنِ الزَّايِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لِأَنَّ اسْمَ الْبَلَدِ فِي لِسَانِ الْفُرْسِ أَزْرَبِيجَانُ بِالزَّايِ الْمُعْجَمَةِ بَعْدَهَا رَاءٌ مُهْمَلَةٌ وَلَيْسَ فِي الْكَلَامِ الْفَارِسِيِّ حَرْفُ الذَّالِ، وَبَلَدُ (أَذْرَبِيجَانَ) مَشْهُورٌ بِنُعُومَةِ صُوفِ أَغْنَامِهِ.
Zerbiyye kelimesi, Fars ve Buhara beldelerinden bir belde olan Azerbaycan'a (أَذْرَبِيجَانَ) nisbettir. Dolayısıyla zerbiyye kelimesinin aslı ezrebiyye'dir (أَذْرَبِيَّة); yabancı bir kelime olması ve sonuna nisbet yâ'sının bitişmesi sebebiyle oluşan ağırlıktan dolayı hafifletilmek maksadıyla hemzesi hazfedilmiştir. Kelimedeki zâl harfi ise Arap kelamında zâ harfinden dönüştürülmüştür; zira bu beldenin adı Fars dilinde noktalı zâ ve ardından noktasız râ ile Ezrebîcân'dır ve Farsçada zâl harfi yoktur. Azerbaycan beldesi koyunlarının yününün yumuşaklığıyla meşhurdur.
وَاشْتُهِرَ أَيْضًا بِدِقَّةِ صُنْعِ الْبُسُطِ وَالطَّنَافِسِ وَرِقَّةِ خَمْلِهَا.
Ayrıca yaygı ve halılarının ince işçiliği ve tüylerinin zarafetiyle de şöhret bulmuştur.
وَالْمَبْثُوثَةُ: الْمُنْتَشِرَةُ عَلَى الْأَرْضِ بِكَثْرَةٍ وَذَلِكَ يُفِيدُ كِنَايَةً عَنِ الْكَثْرَةِ.
Mebsûse (الْمَبْثُوثَةُ) yere bolca serilmiş demektir ve bu da çokluktan kinaye ifade eder.
وَقَدْ قُوبِلَتْ صِفَاتُ وُجُوهِ أَهْلِ النَّارِ بِصِفَاتِ وُجُوهِ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَقُوبِلَتْ صِفَات خاشِعَةٌ [الغاشية: ٢] ، عامِلَةٌ، ناصِبَةٌ [الغاشية: ٣] بِصِفَاتِ ناعِمَةٌ لِسَعْيِها راضِيَةٌ
Cehennem ehlinin yüzlerinin sıfatları ile cennet ehlinin yüzlerinin sıfatları birbirine mukabil kılınmıştır. Nitekim { خاشِعَةٌ } [Gâşiye: 2], { عامِلَةٌ } ve { ناصِبَةٌ } [Gâşiye: 3] sıfatları; { ناعِمَةٌ } ve { لِسَعْيِها راضِيَةٌ }
[الغاشية: ٨، ٩] ، وَقُوبِلَ قَوْلُهُ: تَصْلى نَارا حامِيَةً [الغاشية: ٤] بِقَوْلِهِ: فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ [الغاشية: ١٠] . وَقُوبِلَ: تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ [الغاشية: ٥] بِقَوْلِهِ: فِيها عَيْنٌ جارِيَةٌ [الغاشية:
[Gâşiye: 8-9] sıfatlarıyla mukabele edilmiştir. { تَصْلى نَارا حامِيَةً } [Gâşiye: 4] buyruğu, { فِي جَنَّةٍ عالِيَةٍ } [Gâşiye: 10] buyruğuyla mukabele edilmiştir. { تُسْقى مِنْ عَيْنٍ آنِيَةٍ } [Gâşiye: 5] buyruğu ise { فِيها عَيْنٌ جارِيَةٌ } [Gâşiye:
١٢] ، وَقُوبِلَ شَقَاءُ عَيْشِ أَهْلِ النَّارِ الَّذِي أَفَادَهُ قَوْله: يْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ لَا يُسْمِنُ وَلا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ
12] buyruğuyla mukabele edilmiştir. { لَيْسَ لَهُمْ طَعامٌ إِلَّا مِنْ ضَرِيعٍ لَا يُسْمِنُ وَلا يُغْنِي مِنْ جُوعٍ }
[الغاشية: ٦، ٧] ، بِمَقَاعِدِ أَهْلِ الْجَنَّةِ الْمُشْعِرَةِ بِتَرَفِ الْعَيْشِ مِنْ شَرَابٍ وَمَتَاعٍ.
[Gâşiye: 6-7] buyruğunun ifade ettiği cehennem ehlinin yaşam perişanlığı da cennet ehlinin içecek ve eşyalarla refah dolu bir hayatı hissettiren oturma yerleriyle mukabele edilmiştir.
وَهَذَا وَعْدٌ لِلْمُؤْمِنِينَ بِأَنَّ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ مَا يَعْرِفُونَ مِنَ النَعِيمِ فِي الدُّنْيَا وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّ تَرَفَ الْجَنَّةِ لَا يَبْلُغُهُ الْوَصْفُ بِالْكَلَامِ وَجُمِعَ ذَلِكَ بِوَجْهِ الْإِجْمَالِ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ [الزخرف: ٧١] ، وَلَكِنَّ الْأَرْوَاحَ تَرْتَاحُ بمألوفاتها فتعطاها فَيكون نَعِيمَ أَرْوَاحِ النَّاسِ فِي كُلِّ عَصْرٍ وَمِنْ كُلِّ مِصْرٍ فِي الدَّرَجَةِ الْقُصْوَى مِمَّا أَلِفُوهُ وَلَا سِيَّمَا مَا هُوَ مَأْلُوفٌ لِجَمِيعِ أَهْلِ الْحَضَارَةِ وَالتَّرَفِ وَكَانُوا يَتَمَنَّوْنَهُ فِي الدُّنْيَا ثُمَّ يُزَادُونَ مِنَ النَعِيمِ «مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ وَلَا خَطَرَ عَلَى قلب بشر» .
Bu, müminlere dünyada bildikleri nimetlerin cennette kendileri için var olacağına dair bir vaaddir. Oysa onlar cennetin lüks ve refahına sözle vasfetmenin erişemeyeceğini bilmişlerdir. Bu durum, Yüce Allah'ın: { وَفِيها مَا تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ } “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır” [Zuhruf: 71] buyruğunda icmali olarak toplanmıştır. Ancak ruhlar alıştıkları şeylerle huzur bulur, bu yüzden onlara bunlar verilir. Böylece her çağdan ve her beldeden insanların ruhlarının nimeti, alıştıkları şeylerin en üst derecesinde olur; bilhassa bütün medeniyet ve refah ehlinin alışık olduğu ve dünyada temenni ettikleri şeyler verilir; ardından da kendilerine “hiçbir gözün görmediği, hiçbir kulağın işitmediği ve hiçbir beşerin kalbinden geçmeyen” nimetler fazlasıyla ihsan edilir.
[١٧- ٢٠]
[17-20]
[سُورَة الغاشية (٨٨) : الْآيَات ١٧ إِلَى ٢٠]
[Gâşiye Suresi (88), Ayetler 17 ila 20]
أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ (١٧) وَإِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ (١٨) وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ (١٩) وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ (٢٠)
{ أَفَلا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ كَيْفَ خُلِقَتْ } “Bakmazlar mı deveye, nasıl yaratılmış?” (17) { وَإِلَى السَّماءِ كَيْفَ رُفِعَتْ } “Göğe, nasıl yükseltilmiş?” (18) { وَإِلَى الْجِبالِ كَيْفَ نُصِبَتْ } “Dağlara, nasıl dikilmiş?” (19) { وَإِلَى الْأَرْضِ كَيْفَ سُطِحَتْ } “Ve yeryüzüne, nasıl yayılmış?” (20)
لَمَّا تَقَدَّمَ التَّذْكِيرُ بِيَوْمِ الْقِيَامَةِ وَوَصْفُ حَالِ أَهْلِ الشَّقَاءِ بِمَا وُصِفُوا بِهِ، وَكَانَ قَدْ تَقَرَّرُ فِيمَا نَزَلَ مِنَ الْقُرْآنِ أَنَّ أَهْلَ الشَّقَاءِ هُمْ أَهْلُ الْإِشْرَاكِ بِاللَّهِ، فُرِّعَ عَلَى ذَلِكَ إِنْكَارٌ عَلَيْهِمْ إِعْرَاضَهُمْ عَنِ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ، فَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: أَفَلا يَنْظُرُونَ تَفْرِيعُ التَّعْلِيلِ عَلَى الْمُعَلَّلِ لِأَنَّ فَظَاعَةَ ذَلِكَ الْوَعِيدِ تَجْعَلُ الْمَقَامَ مَقَامَ اسْتِدْلَالِ عَلَى أَنَّهُمْ مَحْقُوقُونَ بِوُجُوبِ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِ الْوَحْدَانِيَّةِ الَّتِي هِيَ أَصِلُ الِاهْتِدَاءِ إِلَى تَصْدِيقِ مَا أَخْبَرَهُمْ بِهِ الْقُرْآنُ مِنَ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ، وَإِلَى الِاهْتِدَاءِ إِلَى أَن منشىء النَّشْأَةِ الْأَوْلَى عَنْ عَدَمٍ بِمَا فِيهَا مِنْ عَظِيمِ الْمَوْجُودَاتِ كَالْجِبَالِ وَالسَّمَاءِ، لَا يُسْتَبْعَدُ فِي جَانِبِ قُدْرَتِهِ إِعَادَةُ إِنْشَاءِ الْإِنْسَانِ بَعْدَ فَنَائِهِ عَنْ عَدَمٍ، وَهُوَ دُونَ
Kıyamet gününün hatırlatılması ve bedbahtların durumunun zikredilen sıfatlarla nitelenmesi geride kalınca ve inen Kur'an ayetlerinde bedbahtların Allah'a ortak koşanlar olduğu sabit olunca, buna dayanılarak onların vahdaniyet delillerine ibretle bakmaktan yüz çevirmeleri kınanmıştır. { أَفَلا يَنْظُرُونَ } buyruğundaki fâ harfi, illetin malule bağlanması kabilindendir. Zira bu tehdidin dehşeti, makamı vahdaniyet delillerine bakmanın onlara vacip olduğuna istidlal makamı kılmaktadır; bu deliller ise Kur'an'ın kendilerine haber verdiği diriliş ve ceza/mükafatı tasdik etmeye ve dağlar ile gök gibi büyük varlıklarıyla birlikte ilk yaratılışı yoktan var edenin kudreti açısından, insanın yok oluşundan sonra tekrar yoktan yaratılmasının uzak bir ihtimal olmadığına intikal etmenin asıl rehberidir. Oysa insan,
تِلْكَ الْمَوْجُودَاتِ الْعَظِيمَةِ الْأَحْجَامِ، فَكَانَ إِعْرَاضُهُمْ عَنِ النَّظَرِ مَجْلَبَةً لِمَا يُجَشِّمُهُمْ مِنَ الشَّقَاوَةِ وَمَا وَقَعَ بَيْنَ هَذَا التَّفْرِيعِ، وَبَيْنَ الْمُفَرَّعِ عَنْهُ مِنْ جُمْلَةِ:
bu muazzam cüsseli varlıklardan daha küçüktür. Dolayısıyla ibretle bakmaktan yüz çevirmeleri, sırtlanmak zorunda kalacakları bedbahtlığı celbetmiştir. Bu tefri‘ ile kendisinden tefri‘ yapılan yer arasına giren
وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ [الغاشية: ٨] كَانَ فِي مَوْقِعِ الِاعْتِرَاضِ كَمَا عَلِمْتَ.
{ وُجُوهٌ يَوْمَئِذٍ ناعِمَةٌ } [Gâşiye: 8] cümlesi ise bildiğin gibi itiraz (ara cümle) konumundadır.
فَضَمِيرُ يَنْظُرُونَ عَائِدٌ إِلَى مَعْلُومٍ مِنْ سِيَاقِ الْكَلَامِ.
{ يَنْظُرُونَ } fiilindeki zamir, sözün akışından bilinen kimselere racidir.
وَالْهَمْزَةُ لِلِاسْتِفْهَامِ الْإِنْكَارِيِّ إِنْكَارًا عَلَيْهِمْ إِهْمَالَ النَّظَرِ فِي الْحَالِ إِلَى دَقَائِقِ صُنْعِ اللَّهِ فِي بَعْضِ مَخْلُوقَاتِهِ.
Baştaki hemze, içinde bulundukları anda Allah'ın bazı mahluklarındaki sanat inceliklerine ibretle bakmayı ihmal etmelerini kınamak için istifhâm-ı inkârîdir.
وَالنَّظَرُ: نَظَرُ الْعَيْنِ الْمُفِيدِ الِاعْتِبَارَ بِدَقَائِقِ الْمَنْظُورِ، وَتَعْدِيَتُهُ بِحَرْفِ (إِلَى) تَنْبِيهٌ عَلَى إِمْعَانِ النَّظَرِ لِيَشْعُرَ النَّاظِرُ مِمَّا فِي الْمَنْظُورِ مِنَ الدَّقَائِقِ، فَإِنَّ قَوْلَهُمْ نَظَرَ إِلَى كَذَا أَشَدُّ فِي تَوْجِيهِ النَّظَرِ مِنْ نَظَرَ كَذَا، لِمَا فِي (إِلَى) مِنْ مَعْنَى الِانْتِهَاءِ حَتَّى كَأَنَّ النَّظَرَ انْتَهَى عِنْدَ الْمَجْرُورِ بِ (إِلَى) انْتِهَاءَ تَمَكُّنٍ وَاسْتِقْرَارٍ كَمَا قَالَ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ [الْأَحْزَاب: ١٩] وَقَوْلُهُ: إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ [الْقِيَامَة: ٢٣] .
Nazar; bakılan şeydeki inceliklerden ibret almayı sağlayan göz bakışıdır. Bu fiilin { إِلَى } harf-i cerriyle geçişli kılınması, bakanın bakılan şeydeki incelikleri hissetmesi için dikkatle ve derinlemesine bakılması gerektiğine dikkat çekmektir. Zira Arapların { نَظَرَ إِلَى كَذَا } (şuna baktı) demesi, bakışı yöneltme hususunda { نَظَرَ كَذَا } demelerinden daha kuvvetlidir; çünkü { إِلَى } edatında nihayet bulma anlamı vardır, sanki bakış { إِلَى } ile mecrur olan şeyde tam bir yerleşme ve karar kılma ile son bulmuştur. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { فَإِذا جاءَ الْخَوْفُ رَأَيْتَهُمْ يَنْظُرُونَ إِلَيْكَ } [Ahzâb: 19] ve { إِلى رَبِّها ناظِرَةٌ } [Kıyâme: 23].
وَلِزِيَادَةِ التَّنْبِيهِ عَلَى إِنْكَارِ هَذَا الْإِهْمَالِ قُيِّدَ فِعْلُ يَنْظُرُونَ بِالْكَيْفِيَّاتِ الْمَعْدُودَةِ فِي قَوْلِهِ: كَيْفَ خُلِقَتْ، كَيْفَ رُفِعَتْ، كَيْفَ نُصِبَتْ، كَيْفَ سُطِحَتْ أَيْ لَمْ يَنْظُرُوا إِلَى دَقَائِقِ هَيْئَاتِ خَلْقِهَا.
Bu ihmalin kınanmasına daha fazla dikkat çekmek için { يَنْظُرُونَ } fiili; { كَيْفَ خُلِقَتْ }, { كَيْفَ رُفِعَتْ }, { كَيْفَ نُصِبَتْ }, { كَيْفَ سُطِحَتْ } buyruklarında sayılan keyfiyetlerle kayıtlanmıştır; yani onlar yaratılış suretlerindeki inceliklere ibretle bakmamışlardır.
وَجُمْلَةُ: كَيْفَ خُلِقَتْ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنَ الْإِبِلِ وَالْعَامِلُ فِيهِ هُوَ الْعَامِلُ فِي الْمُبْدَلِ مِنْهُ وَهُوَ فِعْلُ يَنْظُرُونَ لَا حَرْفُ الْجَرِّ، فَإِنَّ حَرْفَ الْجَرِّ آلَةٌ لِتَعْدِيَةِ الْفِعْلِ إِلَى مَفْعُولِهِ فَالْفِعْلُ إِنِ احْتَاجَ إِلَى حَرْفِ الْجَرِّ فِي التَّعْدِيَةِ إِلَى الْمَفْعُولِ لَا يَحْتَاجُ إِلَيْهِ فِي الْعَمَلِ فِي الْبَدَلِ، وَشَتَّانَ بَيْنَ مَا يَقْتَضِيهِ إِعْمَالُ الْمَتْبُوعِ وَمَا يَقْتَضِيهِ إِعْمَالُ التَّابِعِ فَكُلٌّ عَلَى مَا يَقْتَضِيهِ مَعْنَاهُ وَمَوْقِعُهُ، فَكَيْفَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ بِالْفِعْلِ الَّذِي يَلِيهِ.
{ كَيْفَ خُلِقَتْ } cümlesi { الْإِبِلِ } kelimesinden bedel-i iştimaldir. Onda amel eden lafız, mübdelün minhte amel eden lafızdır ki o da harf-i cer değil { يَنْظُرُونَ } fiilidir. Zira harf-i cer, fiilin mef'ûlüne geçişi için bir vasıtadır; dolayısıyla fiil mef'ûle geçişte harf-i cerre muhtaç olsa bile bedelde amel etmek için ona muhtaç olmaz. Metbûun amel ettirilmesinin gerektirdiği ile tâbînin amel ettirilmesinin gerektirdiği şey arasında dağlar kadar fark vardır; her biri kendi anlamına ve konumuna göre değerlendirilir. Dolayısıyla { كَيْفَ }, kendisinden sonra gelen fiil sebebiyle hâl olarak mansubdur.
وَالْمَعْنَى وَالتَّقْدِيرُ: أَفَلَا يَنْظُرُونَ إِلَى الْإِبِلِ هَيْئَةَ خَلْقِهَا.
Mana ve takdir şöyledir: “Deveye, onun yaratılış şekline bakmazlar mı?”
وَقَدْ عُدَّتْ أَشْيَاءُ أَرْبَعَةٌ هِيَ مِنَ النَّاظِرِينَ عَنْ كَثَبٍ لَا تَغِيبُ عَنْ أَنْظَارِهِمْ، وَعُطِفَ بَعْضُهَا عَلَى بَعْضٍ، فَكَانَ اشْتِرَاكُهَا فِي مَرْآهُمْ جِهَةً جَامِعَةً بَيْنَهَا بِالنِّسْبَةِ إِلَيْهِمْ، فَإِنَّهُمُ الْمَقْصُودُونَ بِهَذَا الْإِنْكَارِ وَالتَّوْبِيخِ، فَالَّذِي حَسَّنَ اقْتِرَانَ الْإِبِلِ مَعَ
Burada bakanlara çok yakın olan ve gözlerinin önünden hiç ayrılmayan dört şey sayılmış ve birbirine atfedilmiştir. Dolayısıyla bunların onların görüş alanında ortak olmaları, kendilerine nispetle aralarında toplayıcı bir bağ teşkil etmiştir; zira bu kınama ve azarlamayla kastedilenler onlardır. Devenin;
السَّمَاءِ وَالْجِبَالِ وَالْأَرْضِ فِي الذِّكْرِ هُنَا، هُوَ أَنَّهَا تَنْتَظِمُ فِي نَظَرِ جُمْهُورِ الْعَرَبِ مِنْ أَهْلِ تِهَامَةَ وَالْحِجَازِ وَنَجِدٍ وَأَمْثَالِهَا مِنْ بِلَادِ أَهْلِ الْوَبَرِ وَالِانْتِجَاعِ.
gök, dağlar ve yer ile birlikte burada zikredilmesini güzel kılan şey, bunların Tihâme, Hicaz, Necid ve deve kılından çadırlarda yaşayan göçebe beldelerinden olan Arapların çoğunun bakış alanında bir arada yer almasıdır.
فَالْإِبِلُ أَمْوَالُهُمْ وَرَوَاحِلُهُمْ، وَمِنْهَا عَيْشُهُمْ وَلِبَاسُهُمْ وَنَسْجُ بُيُوتِهِمْ وَهِيَ حَمَّالَةُ أَثْقَالِهِمْ، وَقَدْ خَلَقَهَا اللَّهُ خَلْقًا عَجِيبًا بِقُوَّةِ قَوَائِمِهَا وَيُسْرِ بَرُوكِهَا لِتَيْسِيرَ حَمْلِ الْأَمْتِعَةِ عَلَيْهَا، وَجَعَلَ أَعْنَاقَهَا طَوِيلَةً قَوِيَّةً لِيُمْكِنَهَا النُّهُوضُ بِمَا عَلَيْهَا مِنَ الْأَثْقَالِ بَعْدَ تَحْمِيلِهَا أَوْ بَعْدَ اسْتِرَاحَتِهَا فِي الْمَنَازِلِ وَالْمَبَارَكِ، وَجَعَلَ فِي بُطُونِهَا أَمْعَاءً تَخْتَزِنُ الطَّعَامَ وَالْمَاءَ بِحَيْثُ تَصْبِرُ عَلَى الْعَطَشِ إِلَى عَشَرَةِ أَيَّامٍ فِي السَّيْرِ فِي الْمَفَاوِزِ مِمَّا يَهْلِكُ فِيمَا دُونَهُ غَيْرُهَا مِنَ الْحَيَوَانِ.
Çünkü deve onların malları ve binekleridir; geçimleri, giyecekleri ve çadırlarının dokuması ondandır ve o onların ağır yüklerini taşıyandır. Allah onu; bacaklarının kuvvetiyle, eşyaların kolayca yüklenmesi için rahatça çökebilmesiyle hayret verici bir şekilde yaratmıştır. Yük yüklendikten sonra veya konaklama ve çökme yerlerinde dinlendikten sonra üzerindeki ağırlıklarla birlikte kalkabilmesi için boynunu uzun ve kuvvetli kılmıştır. Karınlarında yiyecek ve suyu depolayan bağırsaklar yaratmıştır; öyle ki çöllerin geçilmesinde diğer hayvanların telef olacağı sürelerin çok ötesinde, on güne kadar susuzluğa sabredebilir.
وَكَمْ قَدْ جَرَى ذِكْرُ الرَّوَاحِلِ وَصِفَاتِهَا وَحَمْدِهَا فِي شِعْرِ الْعَرَبِ وَلَا تَكَادُ تَخْلُو قصيدة من طوالهم عَنْ وَصْفِ الرَّوَاحِلِ وَمَزَايَاهَا. وَنَاهِيكَ بِمَا فِي الْمُعَلَّقَاتِ وَمَا فِي قَصِيدَةِ كَعْبِ بْنِ زُهَيْرٍ.
Arap şiirinde binek develerinin, onların vasıflarının ve övgülerinin zikri ne kadar da çok yer almıştır! Onların uzun kasidelerinden binek devesinin vasfı ve meziyetlerinin bulunmadığı kaside neredeyse yok gibidir. Muallakāt'ta ve Kâ‘b b. Züheyr'in kasidesinde yer alanlar sana bu hususta kâfidir.
والْإِبِلِ: اسْمُ جَمْعٍ لِلْبُعْرَانِ لَا وَاحِدَ لَهُ مِنْ لَفْظِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى:
{ الْإِبِلِ } develer için kullanılan, kendi lafzından tekili olmayan bir ism-i cemdir (topluluk ismi). Yüce Allah'ın şu buyruğunda daha önce geçmişti:
وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ [١٤٦] .
{ وَمِنَ الْبَقَرِ وَالْغَنَمِ حَرَّمْنا عَلَيْهِمْ شُحُومَهُما } “Sığır ve koyunların da iç yağlarını onlara haram kıldık” [En'âm Suresi: 146].
وَعَنِ الْمُبَرِّدِ أَنَّهُ فَسَّرَ الْإِبِلَ فِي هَذِهِ الْآيَةِ بِالْأَسْحِبَةِ وَتَأَوَّلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ بِأَنَّهُ لَمْ يُرِدْ أَنَّ الْإِبِلَ مِنْ أَسْمَاءِ السَّحَابِ وَلَكِنَّهُ أَرَادَ أَنَّهُ مِنْ قَبِيلِ التَّشْبِيهِ» ، أَيْ هُوَ عَلَى نَحْوِ قَوْلِ عَنْتَرَةَ:
Müberred'den, bu ayetteki { الْإِبِلِ } kelimesini bulutlar olarak tefsir ettiği nakledilmiştir. Zemahşerî ise onun, devenin bulutun isimlerinden biri olduğunu kastetmeyip bilakis teşbih kabîlinden olduğunu murad ettiğini belirterek bunu tevil etmiştir; yani bu, Antere'nin şu sözü kabilindendir:
جَادَتْ عَلَيْهِ كل بكر حُرَّةٍ ... فَتَرْكَنُ كُلُّ قَرَارَةٍ كَالدِّرْهَمِ
“Her taze ve bol yağmur bırakan [bulut] ona cömertçe yağdı, böylece her çukur yeri gümüş dirhem gibi [pırıl pırıl] bıraktılar.”
وَنُقِلَ بِهِمْ إِلَى التَّدَبُّرِ فِي عَظِيمِ خَلْقِ السَّمَاءِ إِذْ هُمْ يَنْظُرُونَهَا نَهَارَهُمْ وَلَيْلَهُمْ فِي إِقَامَتِهِمْ وَظَعْنِهِمْ، يَرْقُبُونَ أَنْوَاءَ الْمَطَرِ وَيَشِيمُونَ لَمْعَ الْبُرُوقِ، فَقَدْ عُرِفَ الْعَرَبُ بِأَنَّهُمْ بَنُو مَاءِ السَّمَاءِ، قَالَ زِيَادَةُ الْحَارِثِيُّ (عَلَى تَرَدُّدٍ لِشُرَّاحِ الْحَمَاسَةِ فِي تَأْوِيلِ قَوْلِهِ، بَنُو مَاءِ السَّمَاءِ) :
Sonra onlar göğün muazzam yaratılışını tefekküre sevk edilmişlerdir; zira onlar ikametlerinde ve göçlerinde gece gündüz göğe bakarlar, yağmur yıldızlarını gözler ve şimşeklerin parıltısını seyrederler. Nitekim Araplar “semâ suyunun oğulları (benû mâi's-semâ)” olarak bilinirler. Ziyâde el-Hârisî -Hamâse şarihlerinin onun “benû mâi's-semâ” sözünü yorumlamasındaki tereddütleriyle birlikte- şöyle demiştir:
وَنَحْنُ بَنُو مَاءِ السَّمَاءِ فَلَا نَرَى ... لِأَنْفُسِنَا مِنْ دُونِ مَمْلَكَةٍ قَصْرُ
“Biz semâ suyunun oğullarıyız; bu yüzden kendimize hükümdarlıktan aşağısını layık görmeyiz.”
وَفِي كَلَامِ أَبِي هُرَيْرَةَ وَقَدْ ذَكَرَ قِصَّةَ هَاجَرَ فَقَالَ أَبُو هُرَيْرَةَ فِي آخِرِهَا: «إِنَّهَا لَأُمُّكُمْ يَا بَنِي مَاءِ السَّمَاءِ» وَيَتَعَرَّفُونَ مِنَ النُّجُومِ وَمَنَازِلِ الشَّمْسِ أَوْقَاتَ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ وَوِجْهَةَ السَّيْرِ.
Ebû Hüreyre'nin [radıyallâhu anh] sözünde de Hâcer kıssasını zikrettikten sonra onun sonunda şöyle dediği nakledilmiştir: “O sizin annenizdir, ey semâ suyunun oğulları!” Onlar yıldızlardan ve güneşin menzillerinden gece ve gündüz vakitlerini ve yolculuk istikametini öğrenirler.
وَأَتْبَعَ ذِكْرَ السَّمَاءِ بِذِكْرِ الْجِبَالِ وَكَانَتِ الْجِبَالُ مَنَازِلَ لِكَثِيرٍ مِنْهُمْ مِثْلَ جَبَلَيْ أَجَأٍ وَسَلْمَى لِطَيٍّ. وَيَنْزِلُونَ سُفُوحَهَا لِيَكُونُوا أَقْرَبَ إِلَى الِاعْتِصَامِ بِهَا عِنْدَ الْخَوْفِ وَيَتَّخِذُونَ فِيهَا مَرَاقِبَ لِلْحِرَاسَةِ.
Göğün zikrinin ardından dağların zikri getirilmiştir. Dağlar onlardan pek çoğunun konak yerleriydi; tıpkı Tayy kabilesi için Ece ve Selmâ dağları gibi. Korku anında onlara sığınmaya daha yakın olmak için eteklerine konarlar ve nöbet için oralarda gözetleme yerleri tutarlardı.
وَالنَّصْبُ: الرَّفْعُ أَيْ كَيْفَ رُفِعَتْ وَهِيَ مَعَ ارْتِفَاعِهَا ثَابِتَةٌ رَاسِخَةٌ لَا تَمِيلُ.
Nasb (النَّصْبُ) yükseltmek demektir; yani nasıl yükseltilmiş ve yükselmiş olmakla birlikte sarsılmadan, eğilmeden nasıl sapasağlam ve sabit durmaktadır.
وَثمّ نَزَلَ بِأَنْظَارِهِمْ إِلَى الْأَرْضِ وَهِيَ تَحْتَ أَقْدَامِهِمْ وَهِيَ مَرْعَاهُمْ وَمُفْتَرَشُهُمْ، وَقَدْ سَطَحَهَا اللَّهُ، أَيْ خَلَقَهَا مُمَهَّدَةً لِلْمَشْيِ وَالْجُلُوسِ وَالِاضْطِجَاعِ. وَمعنى سُطِحَتْ:
Sonra bakışlarını ayaklarının altında bulunan, otlakları ve yaygıları olan yere indirmiştir. Allah onu düzleyip yaymıştır; yani yürümeye, oturmaya ve yatmaya elverişli kılmıştır. { سُطِحَتْ } kelimesinin anlamı:
سويت يُقَالُ: سَطَحَ الشَّيْءَ إِذَا سَوَّاهُ وَمِنْهُ سَطْحُ الدَّارِ.
Düzeltildi demektir. Bir şeyi düzelttiği zaman «سَطَحَ الشَّيْءَ» denir; evin çatısına (satıh) denmesi de bundandır.
وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ أَرْضُ كُلِّ قَوْمٍ لَا مَجْمُوعَ الْكُرَةِ الْأَرْضِيَّةِ.
Yeryüzü ile kastedilen yer kürenin bütünü değil, her kavmin kendi yaşadığı toprağıdır.
وَبُنِيَتِ الْأَفْعَالُ الْأَرْبَعَةُ إِلَى الْمَجْهُولِ لِلْعِلْمِ بفاعل ذَلِك.
Bu dört fiil, bunu yapan fâilin bilinmesi sebebiyle meçhul (edilgen) olarak kurulmuştur.
[٢١- ٢٤]
[21-24]
[سُورَة الغاشية (٨٨) : الْآيَات ٢١ إِلَى ٢٤]
[Gâşiye Suresi (88), Ayetler 21-24]
فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ (٢١) لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ (٢٤)
{ فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ (٢١) لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ (٢٢) إِلاَّ مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ (٢٣) فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ (٢٤) } “Öyleyse hatırlat/öğüt ver; çünkü sen ancak bir öğüt vericisin. Onların üzerinde bir zorba değilsin. Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azap ile cezalandırır.”
الْفَاءُ فَصِيحَةُ تَفْرِيعٍ عَلَى مُحَصَّلِ مَا سَبَقَ مِنْ أَوَّلِ السُّورَةِ الَّذِي هُوَ التَّذْكِيرُ بِالْغَاشِيَةِ وَمَا اتَّصَلَ بِهِ مِنْ ذِكْرِ إِعْرَاضِهِمْ وَإِنْذَارِهِمْ، رَتَّبَ عَلَى ذَلِكَ أَمْرُ اللَّهِ رَسُولَهُ ﷺ بِالدَّوَامِ عَلَى
Fa (فَـ) harfi; surenin başından buraya kadar geçenlerin, yani Gâşiye ile yapılan hatırlatmanın ve buna bağlı olarak onların yüz çevirmeleri ile uyarılmalarının zikrinin neticesi üzerine dallandırılmış fasih bir [atıf] harfidir. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Resûlü’ne [sallallâhu aleyhi ve sellem]
تَذْكِيرِهِمْ وَأَنَّهُ لَا يُؤَيِّسُهُ إِصْرَارُهُمْ عَلَى الْإِعْرَاضِ وَعَدَمُ ادِّكَارِهِمْ بِمَا أَلْقَى إِلَيْهِمْ مِنَ الْمَوَاعِظِ، وَتَثْبِيتُهُ بِأَنَّهُ لَا تَبِعَةَ عَلَيْهِ مِنْ عَدَمِ إِصْغَائِهِمْ إِذْ لَمْ يُبْعَثْ مُلْجِئًا لَهُمْ عَلَى الْإِيمَانِ.
onlara öğüt vermeye devam etmesini, yüz çevirmedeki ısrarlarının ve kendilerine sunduğu vaazlardan ibret almayışlarının onu ümitsizliğe düşürmemesi gerektiğini emretmiş; ayrıca imana zorlayıcı olarak gönderilmediği için onların kulak asmamalarından dolayı üzerine hiçbir sorumluluk düşmediğini bildirerek kalbini pekiştirmiştir.
فَالْأَمْرُ مُسْتَعْمَلٌ فِي طَلَبِ الِاسْتِمْرَارِ وَالدَّوَامِ.
Dolayısıyla buradaki emir, devamlılık ve süreklilik talebinde kullanılmıştır.
وَمَفْعُولُ «ذَكِّرْ» مَحْذُوفٌ هُوَ ضَمِيرٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ بَعْدَهُ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ وَجُمْلَةُ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالدَّوَامِ عَلَى التَّذْكِيرِ مَعَ عَدَمِ إِصْغَائِهِمْ لِأَنَّ إِنَّما مُرَكَّبَةٌ من (أنّ) و (مَا) وَشَأْنُ (إِنَّ) إِذَا وَرَدَتْ بَعْدَ جُمْلَةٍ أَنْ تُفِيدَ التَّعْلِيلَ وَتُغْنِيَ غَنَاءَ فَاءِ التَّسَبُّبِ، وَاتِّصَالُ (مَا) الْكَافَّةِ بِهَا لَا يُخْرِجُهَا عَنْ مَهْيَعِهَا.
«ذَكِّرْ» (hatırlat/öğüt ver) fiilinin mef’ûlü (tümleci) hazfedilmiştir [düşürülmüştür]; o da sonrasındaki { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Onların üzerinde bir zorba değilsin” ifadesinin delalet ettiği bir zamirdir. { إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ } “Çünkü sen ancak bir öğüt vericisin” cümlesi ise, onların kulak asmamalarına rağmen öğüt vermeye devam etme emrinin illetidir (gerekçesidir). Zira İnnemâ (إِنَّما), İnne (إِنَّ) ve Mâ (مَا) edatlarından mürekkeptir; İnne (إِنَّ) bir cümleden sonra geldiğinde illet bildirmesi ve sebep bildiren Fâ (فَـ) harfinin yerini tutması onun tabiatındandır. Mâ-i kâffe'nin (amelden alıkoyan Mâ'nın) ona bitişmesi de onu bu asıl yolundan çıkarmaz.
وَالْقَصْرُ الْمُسْتَفَادُ بِ إِنَّما قَصْرٌ إِضَافِيٌّ، أَيْ أَنْتَ مُذَكِّرٌ لَسْتَ وَكِيلًا عَلَى
{ إِنَّما } edatından anlaşılan kasr (sınırlandırma), kasr-ı izâfîdir (göreceli sınırlandırmadır); yani “Sen ancak bir öğüt vericisin; onların
تَحْصِيلِ تَذَكُّرِهِمْ فَلَا تَتَحَرَّجْ مِنْ عَدَمِ تَذَكُّرِهِمْ فَأَنْتَ غَيْرُ مُقَصِّرٍ فِي تَذْكِيرِهِمْ وَهَذَا تَطْمِينٌ لِنَفْسِهِ الزَّكِيَّةِ.
öğüt almalarını sağlamakla görevli bir vekil değilsin. Bu yüzden onların öğüt almayışından ötürü sıkıntıya düşme; sen onlara öğüt vermede kusur etmiş değilsin.” Bu, onun pak nefsine bir teselli ve gönül ferahlatmadır.
وَجُمْلَةُ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ بَدَلُ اشْتِمَالٍ مِنْ جُمْلَةِ الْقَصْرِ بِاعْتِبَارِ جَانِبِ النَّفْيِ الَّذِي يُفِيدُهُ الْقَصْرُ.
{ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Onların üzerinde bir zorba değilsin” cümlesi, kasrın (sınırlandırmanın) ifade ettiği nefy (olumsuzluk) yönü itibarıyla kasr cümlesinden bedel-i iştimaldir.
وَالْمُصَيْطِرُ: الْمُجْبِرُ الْمُكْرِهُ.
Musaytır (الْمُصَيْطِرُ); zorlayan, baskı kuran (icbar ve ikrah eden) kimsedir.
يُقَالُ: صَيْطَرَ بِصَادٍّ فِي أَوَّلِهِ، وَيُقَالُ: سَيْطَرَ بِسِينٍ فِي أَوَّلِهِ وَالْأَشْهَرُ بِالصَّادِّ. وَتَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الطُّورِ [٣٧] : أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ وَقَرَأَ بِهَا الْجُمْهُورُ وَقَرَأَ هِشَامٌ عَنِ ابْنِ عَامِرٍ بِالسِّينِ وَقَرَأَهُ حَمْزَةُ بِإِشْمَامِ الصَّادِ صَوْتَ الزَّايِ.
Başında sâd harfi ile «صَيْطَرَ» dendiği gibi, başında sîn harfi ile «سَيْطَرَ» da denir; meşhur olanı sâd iledir. Tûr Suresi’nde [37]: { أَمْ هُمُ الْمُصَيْطِرُونَ } “Yoksa onlar mı hâkimdirler?” [ayeti] geçmişti. Cumhur bu lafzı sâd ile okumuş, İbn Âmir’den rivayetle Hişâm sîn ile okumuş, Hamza ise sâd harfini zâ harfinin sesine işmâm ederek (karıştırarak) okumuştur.
وَنَفْيُ كَوْنِهِ مُصَيْطِرًا عَلَيْهِمْ خَبَرٌ مُسْتَعْمَلٌ فِي غَيْرِ الْإِخْبَارِ لِأَنَّ النَّبِيءَ ﷺ يَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يُكَلَّفْ بِإِكْرَاهِهِمْ عَلَى الْإِيمَانِ، فَالْخَبَرُ بِهَذَا النَّفْيِ مُسْتَعْمَلٌ كِنَايَةً عَنِ التَّطْمِينِ بِرَفْعِ التَّبِعَةِ عَنْهُ مِنْ جَرَّاءَ اسْتِمْرَارِ أَكْثَرِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ، فَلَا نَسْخَ لِحَكَمِ هَذِهِ الْآيَةِ بِآيَاتِ الْأَمْرِ بِقِتَالِهِمْ.
Onun onların üzerinde bir zorba oluşunun nefyedilmesi (reddedilmesi), salt haber verme gayesi dışında kullanılmış bir haberdir; zira Peygamber [sallallâhu aleyhi ve sellem] onları imana zorlamakla yükümlü kılınmadığını zaten bilmektedir. Dolayısıyla bu nefy ile verilen haber, çoğunun küfürde devam etmesinden ötürü kendisinden sorumluluğun kaldırıldığına dair bir teselli ve güvence kinayesi olarak kullanılmıştır. Bu sebeple bu ayetin hükmü, onlarla savaşmayı emreden ayetlerle neshedilmiş değildir.
ثُمَّ جَاءَ وُجُوبُ الْقِتَالِ بِتَسَلْسُلِ حَوَادِثَ كَانَ الْمُشْرِكُونَ هُمُ الْبَادِئِينَ فِيهَا بِالْعُدْوَانِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ إِذْ أَخْرَجُوهُمْ مِنْ دِيَارِهِمْ، فَشَرَعَ قِتَالَ الْمُشْرِكِينَ لِخَضْدِ شَوْكَتِهِمْ وَتَأْمِينِ الْمُسْلِمِينَ مِنْ طُغْيَانِهِمْ.
Savaşın farz kılınması ise, müşriklerin Müslümanları yurtlarından çıkararak düşmanlığı ilk başlatan taraf oldukları olaylar silsilesi neticesinde gelmiştir. Böylece müşriklerin gücünü kırmak ve Müslümanları onların azgınlığından güvenceye almak için onlarla savaşmak meşru kılınmıştır.
وَمِنَ الْجَهَلَةِ مَنْ يَضَعُ قَوْلَهُ: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ فِي غَيْرِ مَوْضِعِهِ وَيَحِيدُ بِهِ عَنْ مَهْيَعِهِ فَيُرِيدُ أَنْ يَتَّخِذَهُ حُجَّةً عَلَى حُرِّيَّةِ التَّدَيُّنِ بَيْنَ جَمَاعَاتِ الْمُسْلِمِينَ. وَشَتَّانَ بَيْنَ أَحْوَالِ أَهْلِ الشِّرْكِ وَأَحْوَالِ جَامِعَةِ الْمُسْلِمِينَ. فَمَنْ يُلْحِدُ فِي الْإِسْلَامِ بَعْدَ الدُّخُولِ فِيهِ يُسْتَتَابُ
Cahillerden kimi kimseler, { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Onların üzerinde bir zorba değilsin” ayetini bağlamının dışına çekmekte ve onu asıl mecrasından saptırarak Müslüman topluluklar arasında din özgürlüğüne bir delil kılmak istemektedir. Oysa şirk ehlinin durumları ile Müslüman toplumunun durumları arasında dağlar kadar fark vardır. Nitekim İslam’a girdikten sonra onda sapkınlığa düşen kimseden tövbe etmesi istenir;
ثَلَاثًا فَإِنْ لَمْ يَتُبْ قُتِلَ، وَإِنْ لَمْ يُقْدَرْ عَلَيْهِ فَعَلَى الْمُسْلِمِينَ أَنْ يَنْبِذُوهُ مِنْ جَامِعَتِهِمْ وَيُعَامِلُوهُ مُعَامَلَةَ الْمُحَارَبِ. وَكَذَلِكَ مَنْ جَاءَ بِقَوْلٍ أَوْ عَمَلٍ يَقْتَضِي نَبْذَ الْإِسْلَامِ أَوْ إِنْكَارَ مَا هُوَ مِنْ أُصُولِ الدِّينِ بِالضَّرُورَةِ بَعْدَ أَنْ يُوقَفَ عَلَى مَآلِ قَوْلِهِ أَوْ عَمَلِهِ فَيَلْتَزِمُهُ وَلَا يَتَأَوَّلُهُ بِتَأْوِيلٍ مَقْبُولٍ وَيَأْبَى الِانْكِفَافَ.
üç kez [tövbeye çağrılır], tövbe etmezse öldürülür; şayet ele geçirilemezse Müslümanların onu toplumlarından dışlamaları ve kendisine bir muharip (savaşçı düşman) muamelesi yapmaları gerekir. Aynı şekilde İslam’ı terk etmeyi veya dinin zarûrât-ı dîniyyesinden (kesin bilinen esaslarından) birini inkâr etmeyi gerektiren bir söz veya fiil ortaya koyan kimse de, sözünün veya amelinin varacağı nokta kendisine açıklanıp ikaz edildikten sonra bunda ısrar eder, makbul bir tevile başvurmaz ve bundan vazgeçmeye yanaşmazsa [hüküm aynıdır].
وَتَقْدِيمُ عَلَيْهِمْ عَلَى مُتَعَلِّقِهِ وَهُوَ «مُسَيْطِرٌ» لِلرِّعَايَةِ عَلَى الْفَاصِلَةِ.
{ عَلَيْهِمْ } ifadesinin müteallakı (bağlı olduğu kelime) olan «مُسَيْطِرٌ» lafzından öne geçirilmesi fâsılaya (ayet sonu uyumuna) riayet içindir.
وَقَوْلُهُ: إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ مُعْتَرِضٌ بَيْنَ جُمْلَةِ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ وَجُمْلَةِ: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ [الغاشية: ٢٥]
{ إِلَّا مَنْ تَوَلَّى وَكَفَرَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذابَ الْأَكْبَرَ } “Ancak kim yüz çevirir ve inkâr ederse, Allah onu en büyük azap ile cezalandırır” ayeti, { لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Onların üzerinde bir zorba değilsin” cümlesi ile { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü bizedir” [Gâşiye 25] cümlesi arasında yer alan bir ara cümledir (itirâzdır).
وَالْمَقْصُودُ مِنْ هَذَا الِاعْتِرَاضِ الِاحْتِرَاسُ مِنْ تَوَهُّمِهِمْ أَنَّهُمْ أَصْبَحُوا آمَنِينَ مِنَ الْمُؤَاخَذَةِ عَلَى عَدَمِ التَّذَكُّرِ.
Bu itirâzdan (ara cümleden) maksat, onların öğüt almayışlarından ötürü hesaba çekilmekten kurtulup emniyette kaldıkları vehmine kapılmalarını engellemek (ihtirâz) içindir.
فَحَرْفُ إِلَّا لِلِاسْتِثْنَاءِ الْمُنْقَطِعِ وَهُوَ بِمَعْنَى الِاسْتِدْرَاكِ.
{ إِلَّا } edatı munkatı istisna içindir ve istidrâk (fakat/ancak) anlamındadır.
وَالْمَعْنَى: لَكِنَّ مَنْ تَوَلَّى عَنِ التَّذَكُّرِ وَدَامَ عَلَى كُفْرِهِ يُعَذِّبُهُ اللَّهُ الْعَذَابَ الشَّدِيدَ.
Anlamı şudur: Fakat kim öğüt almaktan yüz çevirir ve küfründe devam ederse, Allah onu şiddetli bir azap ile cezalandırır.
وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي الْخَبَرِ وَهُوَ فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ إِذْ كَانَ الْكَلَامُ اسْتِدْرَاكًا وَكَانَ الْمُبْتَدَأُ مَوْصُولًا فَأَشْبَهَ بِمَوْقِعِهِ وَبِعُمُومِهِ الشُّرُوطَ فَأُدْخِلَتِ الْفَاءُ فِي جَوَابِهِ وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ كَقَوْلِهِ تَعَالَى:
Kelam bir istidrâk olup mübteda (özne) da ism-i mevsûl olduğu için, konumu ve genelliği itibarıyla şart [edatına] benzemiş ve haber olan { فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ } ifadesine Fâ (فَـ) harfi dâhil edilerek cevabına bağlanmıştır. Bunun örnekleri pek çoktur; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmaktadır:
وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ [مُحَمَّد: ٤] . والْأَكْبَرَ: مُسْتَعَارٌ لِلْقَوِيِّ الْمُتَجَاوِزِ حدّ أَنْوَاعه.
{ وَالَّذِينَ قُتِلُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَلَنْ يُضِلَّ أَعْمالَهُمْ } “Allah yolunda öldürülenlere gelince, [Allah] onların amellerini asla boşa çıkarmaz” [Muhammed 4]. { الْأَكْبَرَ } “en büyük” lafzı ise, kendi nev’inin sınırlarını aşan güçlü ve çetin [azap] için istiare yoluyla kullanılmıştır.
[٢٥، ٢٦]
[25, 26]
[سُورَة الغاشية (٨٨) : الْآيَات ٢٥ إِلَى ٢٦]
[Gâşiye Suresi (88), Ayetler 25-26]
إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ (٢٥) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ (٢٦)
{ إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ (٢٥) ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ (٢٦) } “Şüphesiz onların dönüşü bizedir. Sonra şüphesiz onları hesaba çekmek de bize aittir.”
تَعْلِيلٌ لِجُمْلَةِ: لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ [الغاشية: ٢٢] ، أَيْ لَسْتَ مُكَلَّفًا بِجَبْرِهِمْ عَلَى التَّذَكُّرِ وَالْإِيمَانِ لِأَنَّا نُحَاسِبُهُمْ حِينَ رُجُوعِهِمْ إِلَيْنَا فِي دَارِ الْبَقَاءِ. وَقَدْ جَاءَ حَرْفُ إِنَّ عَلَى اسْتِعْمَالِهِ الْمَشْهُورِ، إِذَا جِيءَ بِهِ الْمُجَرّد الِاهْتِمَامِ دُونَ رَدِّ إِنْكَارٍ، فَإِنَّهُ يُفِيدُ مَعَ ذَلِكَ تَعْلِيلًا وَتَسَبُّبًا كَمَا تَقَدَّمَ غَيْرَ مَرَّةٍ، وَتَقَدَّمَ عِنْدَ قَوْلِهِ: إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ [٣٢] .
{ لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ } “Onların üzerinde bir zorba değilsin” [Gâşiye 22] cümlesinin illetidir (gerekçesidir); yani: Sen onları öğüt almaya ve imana zorlamakla yükümlü değilsin, çünkü onlar ebediyet yurdunda bize döndükleri vakit onları biz hesaba çekeceğiz. { إِنَّ } harfi, bir inkârı reddetmeksizin sırf ehemmiyet belirtmek için getirildiğinde meşhur kullanımına uygun olarak gelmiştir; zira bu durumda -daha önce defalarca geçtiği ve Bakara Suresi’nde [32] { إِنَّكَ أَنْتَ الْعَلِيمُ الْحَكِيمُ } “Şüphesiz sen her şeyi hakkıyla bilensin, tam hüküm ve hikmet sahibisin” kavli açıklanırken belirtildiği üzere- bununla birlikte bir ta’lîl ve tesebbüb (gerekçe ve sebep) de ifade eder.
وَالْإِيَابُ: بِتَخْفِيفِ الْيَاءِ الْأَوْبُ، أَيِ الرُّجُوعُ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي صَدَرَ عَنْهُ. أُطْلِقَ عَلَى الْحُضُورِ فِي حَضْرَةِ الْقُدُسِ يَوْمَ الْحَشْرِ تَشْبِيهًا لَهُ بِالرُّجُوعِ إِلَى الْمَكَانِ الَّذِي خَرَجَ مِنْهُ بِمُلَاحَظَةِ أَنَّ اللَّهَ خَالِقُ النَّاسِ خَلْقَهُمُ الْأَوَّلَ، فَشُبِّهَتْ إِعَادَةُ خَلْقِهِمْ وَإِحْضَارِهِمْ لَدَيْهِ بِرُجُوعِ الْمُسَافِرِ إِلَى مَقَرِّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ [الْفجْر: ٢٧، ٢٨] .
İyâb (الْإِيَابُ), yâ harfinin şeddesiz okunuşuyla el-Evb (الْأَوْبُ) yani çıkılan yere geri dönmek demektir. Allah Teâlâ’nın insanları ilk defa yaratan yaratıcı olduğu mülahazasıyla, haşir gününde kudsiyet huzuruna varış; çıkılan yere geri dönmeye benzetilerek bu kelimeyle ifade edilmiştir. Böylece onların yeniden yaratılıp O’nun huzuruna çıkarılmaları, yolcunun kendi karargâhına/yurduna dönmesine benzetilmiştir; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { يَا أَيَّتُهَا النَّفْسُ الْمُطْمَئِنَّةُ ارْجِعِي إِلى رَبِّكِ } “Ey huzura kavuşmuş nefis! Rabbine dön” [Fecr 27-28].
وَتَقْدِيمُ خَبَرِ إِنَّ عَلَى اسْمِهَا يُظْهِرُ أَنَّهُ لِمُجَرَّدِ الِاهْتِمَامِ تَحْقِيقًا لِهَذَا الرُّجُوعِ لِأَنَّهُمْ
İnne’nin haberinin isminden öne geçirilmesinin, sırf ehemmiyet bildirmek ve bu dönüşü pekiştirmek için olduğu görülmektedir; zira onlar
يُنْكِرُونَهُ، وَتَنْبِيهًا عَلَى إِمْكَانِهِ بِأَنَّهُ رُجُوعٌ إِلَى الَّذِي أَنْشَأَهُمْ أَوَّلَ مَرَّةٍ.
bunu inkâr etmektedirler; ayrıca bunun onları ilk kez var eden Zât’a bir dönüş olduğunu belirterek imkânına dikkat çekmek içindir.
وَنُقِلَ الْكَلَامُ مِنْ أُسْلُوبِ الْغَيْبَةِ فِي قَوْلِهِ: فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ [الغاشية: ٢٤] إِلَى أُسْلُوبِ التَّكَلُّمِ بِقَوْلِهِ: إِلَيْنا عَلَى طَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ.
Söz, { فَيُعَذِّبُهُ اللَّهُ } “Allah onu cezalandırır” [Gâşiye 24] kavlindeki gâib üslubundan, iltifât sanatı yoluyla { إِلَيْنا } “bizedir” kavlindeki mütekellim (birinci şahıs) üslubuna aktarılmıştır.
وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ إِيابَهُمْ بِتَشْدِيدِ الْيَاءِ. فَعَنِ ابْنِ جِنِّي هُوَ مَصْدَرٌ عَلَى وَزْنِ فِيعَالٍ مَصْدَرُ: أَيَّبَ بِوَزْنِ فَيْعَلَ مِنَ الْأَوْبِ مِثْلَ حَوْقَلَ. فَلَمَّا اجْتَمَعَتِ الْوَاوُ وَالْيَاءُ وَسَبَقَتْ إِحْدَاهُمَا بِالسُّكُونِ قُلِبَتِ الْوَاوُ يَاءً وَأَدْغَمَتِ الْيَاءُ فِي الْيَاءِ فَقِيلَ: إِيَّابٌ.
Ebû Ca‘fer { إِيَّابَهُمْ } kelimesini yâ harfini şeddeli olarak okumuştur. İbn Cinnî’den nakledildiğine göre bu, «فِيعَال» vezninde bir masdardır; «حَوْقَلَ» gibi el-Evb kökünden «فَيْعَلَ» vezninde olan «أَيَّبَ» fiilinin masdarıdır. Vâv ile yâ bir araya gelip birincisi de sakin olunca, vâv harfi yâ’ya dönüştürülmüş ve yâ harfi yâ harfine idğam edilerek «إِيَّابٌ» (iyyâb) denilmiştir.
وَعُطِفَتْ جُمْلَةُ: إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ بِحَرْفِ ثُمَّ لِإِفَادَةِ التَّرَاخِي الرُّتْبِيِّ فَإِنَّ حِسَابَهُمْ هُوَ الْغَرَضُ مِنْ إِيَابِهِمْ وَهُوَ أَوْقَعُ فِي تَهْدِيدِهِمْ عَلَى التَّوَلِّي.
{ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } “Şüphesiz onları hesaba çekmek de bize aittir” cümlesi, rütbece terâhîyi (mertebece sonralığı/üstünlüğü) ifade etmek için { ثُمَّ } “sonra” harfiyle atfedilmiştir. Zira onların hesaba çekilmesi, geri dönüşlerinin asıl maksadıdır ve yüz çevirmelerine karşı onları tehdit etmede daha tesirlidir.
وَمَعْنَى (عَلَى) مِنْ قَوْلِهِ: عَلَيْنا حِسابَهُمْ أَنَّ حِسَابَهُمْ لِتَأَكُّدِهِ فِي حِكْمَةِ اللَّهِ يُشْبِهُ الْحَقَّ الَّذِي فَرَضَهُ اللَّهُ عَلَى نَفْسِهِ.
{ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } “Onları hesaba çekmek bize aittir” kavlindeki «عَلَى» edatının anlamı; onların hesaba çekilmesinin Allah’ın hikmetindeki kesinliği sebebiyle, Allah’ın kendi zâtına vacip kıldığı bir hakka benzemesidir.
وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ هِيَ الْمَقْصُودُ مِنَ التَّعْلِيلِ الَّتِي قَبْلَهَا بِمَعْنَى التَّمْهِيدِ لَهَا وَالْإِدْمَاجِ لِإِثْبَاتِ الْبَعْثِ. وَفِي ذَلِكَ إِيذَانٌ بِأَنَّ تَأْخِيرَ عِقَابِهِمْ إِمْهَالٌ فَلَا يَحْسَبُوهُ انْفِلَاتًا مِنَ الْعِقَابِ.
Bu cümle, önceki cümlenin kendisine bir hazırlık ve ba‘sı (yeniden dirilişi) ispat için bir idmâc (iç içe geçirme) mesabesinde olduğu ta’lîlin asıl maksadıdır. Bunda, cezalarının ertelenmesinin bir mühlet verme olduğuna ve bunu cezadan kurtulma sanmamaları gerektiğine bir bildirim vardır.