وَمَنْ فَسَّرُوا «دَمْدَمَ» بِمَعْنَى: أَطْبَقَ عَلَيْهِمُ الْأَرْضَ قَالُوا مَعْنَى «سَوَّاهَا» : جَعَلَ الْأَرْضَ مُسْتَوِيَةً عَلَيْهِمْ لَا تَظْهَرُ فِيهَا أَجْسَادُهُمْ وَلَا بِلَادُهُمْ، وَجَعَلُوا ضَمِيرَ الْمُؤَنَّثِ عَائِدًا إِلَى الْأَرْضِ الْمَفْهُومَةِ مَنْ فِعْلِ «دَمْدَمَ» فَيَكُونُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ [النِّسَاء:
«Demdeme»yi (دَمْدَمَ) «yeri üzerlerine kapattı» şeklinde tefsir edenler ise «sevvâhâ»nın (سَوَّاهَا) anlamının, yeri onların üzerine dümdüz kıldı, öyle ki onda ne cesetleri ne de yurtları görünmez oldu şeklinde olduğunu söylemişler ve müennes zamirini «demdeme» fiilinden anlaşılan arza (yere) döndürmüşlerdir. Bu durumda [bu ifade], Yüce Allah'ın { لَوْ تُسَوَّى بِهِمُ الْأَرْضُ } “yer onlarla bir düzlense” [en-Nisâ:
٤٢] .
42] kavli gibi olur.
وَبَيْنَ فَسَوَّاها هُنَا وَقَوْلِهِ: وَما سَوَّاها [الشَّمْس: ٧] قَبْلَهُ مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ التَّامِّ.
Buradaki { فَسَوَّاها } ile bundan önceki { وَما سَوَّاها } [eş-Şems: 7] kavli arasında tam cinas bediî sanatı vardır.
وَالْعُقْبَى: مَا يَحْصُلُ عَقِبَ فِعْلٍ مِنَ الْأَفْعَالِ مِنْ تَبِعَةٍ لِفَاعِلِهِ أَوْ مَثُوبَةٍ، وَلَمَّا كَانَ الْمَذْكُورُ عِقَابًا وَغَلَبَةً وَكَانَ الْعُرْفُ أَنَّ الْمَغْلُوبَ يُكَنَّى فِي نَفْسِهِ الْأَخْذُ بِالثَّأْرِ مِنْ غَالِبِهِ فَلَا يَهْدَأُ لَهُ بَالٌ حَتَّى يَثْأَرَ لِنَفْسِهِ، وَلِذَلِكَ يَقُولُونَ: الثَّارُ الْمُنِيمُ، أَيِ الَّذِي يُزِيلُ النَّوْمَ عَنْ صَاحِبِهِ، فَكَانَ الَّذِي يَغْلِبُ غَيْرَهُ يَتَّقِي حَذَرًا مِنْ أَنْ يَتَمَكَّنَ مَغْلُوبُهُ مِنَ الثَّأْرِ، أَخْبَرَ اللَّهُ أَنَّهُ الْغَالِبُ الَّذِي لَا يَقْدِرُ مَغْلُوبُهُ عَلَى أَخْذِ الثَّأْرِ مِنْهُ، وَهَذَا كِنَايَةٌ عَنْ تَمَكُّنِ اللَّهِ مِنْ عِقَابِ الْمُشْرِكِينَ، وَأَنَّ تَأْخِيرَ الْعَذَابِ عَنْهُمْ إِمْهَالٌ لَهُمْ وَلَيْسَ عَنْ عجز فجملة وَلا يَخافُ عُقْباها تَذْيِيلٌ لِلْكَلَامِ وَإِيذَانٌ بِالْخِتَامِ.
Ukbâ (الْعُقْبَى): Yapılan fiillerden bir fiilin ardından faili için ortaya çıkan sorumluluk veya mükâfattır. Bahsedilen durum bir ceza ve galibiyet olduğunda ve örfte de mağlup olanın içten içe galip gelenden intikam alma duygusunu saklaması, intikamını alıncaya kadar da içinin rahat etmemesi âdetten olduğuna göre -ki bu yüzden [Araplar], sahibinden uykuyu gideren [intikam] anlamında «es-se'ru'l-münîm» (الثَّارُ الْمُنِيمُ) derler- başkasına galip gelen kimse mağlubunun intikam alabilmesinden korkup sakınırdı. Allah Teâlâ, mağlubunun kendisinden intikam almaya güç yetiremeyeceği mutlak galip olduğunu haber vermiştir. Bu da Allah'ın müşrikleri cezalandırmaya tam olarak muktedir olduğundan, onlardan azabı ertelemesinin ise bir acizlikten ötürü değil, onlara mühlet vermekten ibaret olduğundan kinayedir. Dolayısıyla { وَلا يَخافُ عُقْباها } “[Allah] bunun sonucundan korkmaz” cümlesi, söz için bir tezyîl (tamamlayıcı pekiştirme) ve sona gelindiğini bildirmedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يكون قَوْله: وَلا يَخافُ عُقْباها تَمْثِيلًا لِحَالِهِمْ فِي الِاسْتِئْصَالِ بِحَالِ مَنْ لَمْ يَتْرُكْ مَنْ يَثْأَرُ لَهُ فَيَكُونُ الْمَثَلُ كِنَايَةً عَنْ هَلَاكِهِمْ عَنْ بَكْرَةِ أَبِيهِمْ لَمْ يَبْقَ مِنْهُمْ أَحَدٌ.
{ وَلا يَخافُ عُقْباها } kavlinin, onların köklerinin kazınmasındaki durumlarının, ardından intikamını alacak kimse bırakmayan birinin durumuna benzetildiği bir temsil olması da caizdir. Bu durumda bu mesel, arkalarında hiç kimse kalmaksızın topyekûn helak edildiklerinden kinaye olur.
وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَأَبُو جَعْفَرٍ فَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا بِفَاءِ الْعَطْفِ تَفْرِيعًا عَلَى فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ وَهُوَ مَكْتُوبٌ بِالْفَاءِ فِي مَصَاحِفِ الْمَدِينَةِ وَمُصْحَفِ الشَّامِ ... وَمَعْنَى التَّفْرِيعِ بِالْفَاءِ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَفْرِيعُ الْعِلْمِ بِانْتِفَاءِ خَوْفِ اللَّهِ مِنْهُمْ مَعَ قُوَّتِهِمْ لِيَرْتَدِعَ بِهَذَا
Nâfi', İbn Âmir ve Ebû Ca'fer, { فَدَمْدَمَ عَلَيْهِمْ رَبُّهُمْ } ifadesine atıf ve tafsil olmak üzere atıf fâ'sı ile { فَلَا يَخَافُ عُقْبَاهَا } şeklinde okumuşlardır. Bu, Medine mushaflarında ve Şam mushafında fâ harfiyle yazılmıştır. Bu kıraate göre fâ ile tafsil yapılmasının anlamı, güçlü olmalarına rağmen Allah'ın onlardan korkmasının söz konusu olmadığının bilinmesini buna bağlamaktır ki bu
الْعِلْمِ أَمْثَالُهُمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ.
bilgiyle müşriklerden onların benzerleri [olanlar] ibret alıp vazgeçsinler.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ مِنَ الْعَشَرَةِ: وَلا يَخافُ عُقْباها بِوَاوِ الْعَطْفِ أَوِ الْحَالِ، وَهِيَ كَذَلِكَ فِي مَصَاحِفَ أَهْلِ مَكَّةَ وَأَهْلِ الْبَصْرَةِ وَالْكُوفَةِ، وَهِيَ رِوَايَةُ قُرَّائِهَا. وَقَالَ ابْنُ الْقَاسِمِ وَابْنُ وَهْبٍ: أَخْرَجَ لَنَا مَالِكٌ مُصْحَفًا لِجَدِّهِ وَزَعَمَ أَنَّهُ كَتَبَهُ فِي أَيَّامِ عُثْمَانَ بْنِ عَفَّانَ حِينَ كَتَبَ الْمَصَاحِفَ وَفِيهِ وَلا يَخافُ بِالْوَاوِ، وَهَذَا يَقْتَضِي أَنَّ بَعْضَ مَصَاحِفِ الْمَدِينَةِ بِالْوَاوِ وَلَكنهُمْ لم يقرأوا بِذَلِكَ لِمُخَالَفَتِهِ رِوَايَتَهُمْ.
On [kıraat imamın]dan geri kalanlar ise atıf veya hâl vâv'ı ile { وَلا يَخافُ عُقْباها } şeklinde okumuşlardır. Bu, Mekke, Basra ve Kûfe ehlinin mushaflarında da böyledir ve buraların kurrâsının rivayetidir. İbnü'l-Kâsım ve İbn Vehb şöyle demişlerdir: Mâlik bize dedesine ait bir mushaf çıkardı ve onun mushafların yazıldığı dönemde Osman b. Affân zamanında yazıldığını belirtti; onda vâv ile «ve lâ yehâfu» (وَلا يَخافُ) yazılı idi. Bu da Medine mushaflarının bazısının vâv ile olduğunu gerektirir; ancak rivayetlerine muhalif olduğu için böyle okumamışlardır.