وَإِنَّمَا خُصَّ الْإِعْطَاءُ بِالذِّكْرِ فِي قَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى مَعَ شُمُولِ اتَّقى لِمُفَادِهِ، وَخُصَّ الْبُخْلُ بِالذِّكْرِ فِي قَوْلِهِ: وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى مَعَ شُمُولِ اسْتَغْنى لَهُ، لِتَحْرِيضِ الْمُسْلِمِينَ عَلَى الْإِعْطَاءِ، فَالْإِعْطَاءُ وَالتَّقْوَى شِعَارُ الْمُسْلِمِينَ مَعَ التَّصْدِيقِ بِالْحُسْنَى وَضِدُّ الثَّلَاثَةِ مِنْ شِعَارِ الْمُشْرِكِينَ.
{ فَأَمَّا مَنْ أَعْطى وَاتَّقى } “Kim verir ve sakınırsa” ayetinde, sakınma (ittikâ) lafzı infakın anlamını da kapsamasına rağmen verme (i'tâ) fiilinin özellikle zikredilmesi ve { وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى } “Kim de cimrilik eder ve kendini müstağni görürse” ayetinde, istiğnâ lafzı cimriliği de kapsamasına rağmen cimriliğin (buhl) özellikle zikredilmesi, Müslümanları infakta bulunmaya teşvik etmek içindir. Zira verme ve sakınma, en güzeli tasdik etmeyle birlikte Müslümanların şiarıdır; bu üçünün zıddı ise müşriklerin şiarındandır.
وَفِي الْآيَةِ مُحَسِّنُ الْجَمْعِ مَعَ التَّقْسِيمِ، وَمُحَسِّنُ الطِّبَاقِ، أَرْبَعُ مَرَّاتٍ بَيْنَ أَعْطى وبَخِلَ، وَبَيْنَ اتَّقى، واسْتَغْنى، وَبَيْنَ وصَدَّقَ وكَذَّبَ وَبَيْنَ «الْيُسْرَى» وَ «الْعُسْرَى» .
Ayette taksim ile birlikte cem' sanatı (cemu mea't-taksîm) ve { أَعْطى } ile { بَخِلَ }, { اتَّقى } ile { اسْتَغْنى }, { صَدَّقَ } ile { كَذَّبَ } ve { الْيُسْرَى } ile { الْعُسْرَى } arasında olmak üzere dört defa tıbâk sanatı bulunmaktadır.
وَجُمْلَةُ: وَما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى عَطْفٌ عَلَى جُمْلَةِ فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى أَيْ سَنُعَجِّلُ بِهِ إِلَى جَهَنَّمَ. فَالتَّقْدِيرُ: إِذَا تَرَدَّى فِيهَا.
{ وَما يُغْنِي عَنْهُ مالُهُ إِذا تَرَدَّى } “Düştüğü zaman malı ona hiçbir fayda vermez” cümlesi, { فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى } “Biz de onu en zora sevk edeceğiz” cümlesine matuftur; yani onu cehenneme sürükleyeceğiz [demektir]. Takdiri ise: «Oraya düştüğü zaman» şeklindedir.
وَالتَّرَدِّي: السُّقُوطُ مِنْ عُلُوٍّ إِلَى سُفْلٍ، يَعْنِي: لَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ الَّذِي بَخِلَ بِهِ شَيْئًا مِنْ عَذَابِ النَّارِ.
Tereddî (التَّرَدِّي), yüksekten aşağıya düşmek demektir. Yani: Cimrilik ettiği malı, cehennem azabından hiçbir şeyi ondan savamaz.
وَمَا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ نَافِيَةً. وَالتَّقْدِيرُ: وَسَوْفَ لَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ إِذَا سَقَطَ فِي جَهَنَّمَ، وَتَحْتَمِلُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً وَهُوَ اسْتِفْهَامُ إِنْكَارٍ وَتَوْبِيخٍ. وَيَجُوزُ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ أَنْ تَكُونَ الْوَاوُ لِلِاسْتِئْنَافِ. وَالْمَعْنَى: وَمَا يُغْنِي عَنْهُ مَالُهُ الَّذِي بَخِلَ بِهِ.
{ مَا } edatının olumsuzluk (nâfiye) olması caizdir. Buna göre takdir: «Cehenneme düştüğünde malı ona asla fayda vermeyecektir» şeklinde olur. Soru (istifham) edatı olması da muhtemeldir ki bu, inkâr ve azarlama ifade eden bir istifhamdır. Bu veche göre vav harfinin istînâf (başlangıç) olması caizdir. Anlamı ise: «Cimrilik ettiği malı ona ne fayda sağlar ki!» demektir.
رَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ: «أَنَّهُ كَانَتْ لِرَجُلٍ مِنَ الْمُنَافِقِينَ نَخْلَةٌ مَائِلَةٌ فِي دَارِ رَجُلٍ مُسْلِمٍ ذِي عِيَالٍ فَإِذَا سَقَطَ مِنْهَا ثَمَرٌ أَكَلَهُ صِبْيَةٌ لِذَلِكَ الْمُسْلِمِ فَكَانَ صَاحِبُ النَّخْلَةِ يَنْزِعُ مِنْ أَيْدِيهِمُ الثَّمَرَةَ، فَشَكَا الْمُسْلِمُ ذَلِكَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَكَلَّمَ النَّبِيءُ ﷺ صَاحِبَ النَّخْلَةِ أَنْ يَتْرُكَهَا لَهُمْ وَلَهُ بِهَا نَخْلَةٌ فِي الْجَنَّةِ فَلَمْ يَفْعَلْ، وَسَمِعَ ذَلِكَ أَبُو الدَّحْدَاحِ الْأَنْصَارِيُّ فَاشْتَرَى تِلْكَ النَّخْلَةَ مِنْ صَاحِبِهَا بِحَائِطٍ فِيهِ أَرْبَعُونَ نَخْلَةً وَجَاءَ إِلَى النَّبِيءِ ﷺ فَقَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ اشْتَرِهَا مِنِّي بِنَخْلَةٍ فِي الْجَنَّةِ فَقَالَ: نَعَمْ وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ، فَأَعْطَاهَا الرَّجُلَ صَاحِبَ الصِّبْيَةِ، قَالَ عِكْرِمَةُ قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى [اللَّيْل: ١] إِلَى قَوْلِهِ: لِلْعُسْرى
İbn Ebî Hâtim, İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmiştir: «Münafıklardan bir adama ait bir hurma ağacı, çoluk çocuk sahibi Müslüman bir adamın avlusuna doğru eğilmişti. Ağaçtan meyve düştüğünde o Müslümanın çocukları onu yerdi; hurma ağacının sahibi de meyveyi onların ellerinden çekip alırdı. Müslüman adam bu durumu Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e şikâyet etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem, cennette bir hurma ağacı karşılığında o ağacı onlara bırakması için ağacın sahibiyle konuştu, fakat adam bunu kabul etmedi. Bunu Ebü'd-Dahdâh el-Ensârî işitti ve o hurma ağacını sahibinden içinde kırk hurma ağacı bulunan bir bahçe karşılığında satın aldı. Sonra Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennette bir hurma ağacı karşılığında onu benden satın alır mısın?' dedi. [Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem]: 'Evet, nefsim elinde olana yemin ederim ki [alırım]' buyurdu. Ebü'd-Dahdâh da ağacı o çocukların babası olan adama verdi. İkrime dedi ki: İbn Abbâs şöyle dedi: Bunun üzerine Yüce Allah: { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } [Leyl: 1] ayetinden { لِلْعُسْرى } ayetine kadar indirdi.»
وَهُوَ حَدِيثٌ غَرِيبٌ، وَمِنْ أَجْلِ قَوْلِ ابْنِ عَبَّاسٍ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَعَالَى: وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى قَالَ جَمَاعَةٌ: السُّورَةُ مَدَنِيَّةٌ وَقَدْ بَيَّنَّا فِي الْمُقَدِّمَةِ الْخَامِسَةِ أَنَّهُ كَثِيرًا مَا يَقَعُ فِي كَلَامِ الْمُتَقَدِّمِينَ قَوْلُهُمْ: فَأَنْزَلَ اللَّهُ فِي كَذَا قَوْلَهُ كَذَا، أَنَّهُمْ يُرِيدُونَ
Bu, garîb bir hadistir. İbn Abbâs'ın «Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } “(Karanlığı ile) bürüdüğü zaman geceye andolsun” [suresini] indirdi» sözünden ötürü bir grup [âlim], surenin Medenî olduğunu söylemiştir. Oysa biz beşinci mukaddimede, mütekaddimûn (önceki âlimler) kelamında sıkça geçen «Allah Teâlâ falan hususta şu sözünü indirdi» ifadeleriyle onların şunu kastettiklerini açıklamıştık:
بِهِ أَنَّ الْقِصَّةَ مِمَّا تَشْمَلُهُ الْآيَةُ.
bu kıssanın ayetin kapsamına giren şeylerden biri olduğunu kastettiklerini açıklamıştık.
وَرُوِيَ أَنَّ النَّبِيءَ ﷺ قَالَ: «كَمْ مِنْ عِذْقٍ رَدَاحٍ فِي الْجَنَّةِ لِأَبِي الدَّحْدَاحِ»
Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu rivayet edilmiştir: «Ebü'd-Dahdâh için cennette meyvesi bol nice hurma salkımları vardır!»
وَلَمَّحَ إِلَيْهَا بَشَّارُ بْنُ بُرْدٍ فِي قَوْلِهِ:
Beşşâr b. Bürd şu beytinde buna telmihte bulunmuştur:
إِنَّ النُّحَيْلَةَ إِذْ يَمِيلُ بِهَا الْهَوَى ... كَالْعِذْقِ مَالَ عَلَى أبي الدحداح
Rüzgârın eğip büktüğü o küçük hurma fidanı, sanki Ebü'd-Dahdâh'ın üzerine eğilen meyve yüklü hurma dalı gibidir.
[١٢، ١٣]
[12, 13]
[سُورَة اللَّيْل (٩٢) : الْآيَات ١٢ إِلَى ١٣]
[Leyl Suresi (92), Ayetler 12-13]
إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى (١٢) وَإِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولى (١٣)
{ إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى (١٢) وَإِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولى (١٣) } “Şüphesiz doğru yola iletmek Bize aittir. Şüphesiz ahiret de dünya da Bizimdir.”
اسْتِئْنَافٌ مُقَرِّرٌ لِمَضْمُونِ الْكَلَامِ السَّابِقِ مِنْ قَوْلِهِ: فَأَمَّا مَنْ أَعْطى إِلَى قَوْله:
{ فَأَمَّا مَنْ أَعْطى } kavlinden,
لِلْعُسْرى [اللَّيْل: ٥- ١٠] ، وَذَلِكَ لِإِلْقَاءِ التَّبِعَةِ عَلَى مَنْ صَارَ إِلَى الْعُسْرَى بِأَنَّ اللَّهُ أَعْذَرَ إِلَيْهِ إِذْ هَدَاهُ بِدَعْوَةِ الْإِسْلَامِ إِلَى الْخَيْرِ فَأَعْرَضَ عَنِ الِاهْتِدَاءِ بِاخْتِيَارِهِ اكْتِسَابَ السَّيِّئَاتِ، فَإِنَّ التَّيْسِيرَ لِلْيُسْرَى يَحْصُلُ عِنْدَ مَيْلِ الْعَبْدِ إِلَى عَمَلِ الْحَسَنَاتِ، وَالتَّيْسِيرَ لِلْعُسْرَى يَحْصُلُ عِنْدَ مَيْلِهِ إِلَى عَمَلِ السَّيِّئَاتِ. وَذَلِكَ الْمَيْلُ هُوَ الْمُعَبَّرُ عَنْهُ بِالْكَسْبِ عِنْدَ الْأَشْعَرِيِّ، وَسَمَّاهُ الْمُعْتَزِلَةُ: قُدْرَةَ الْعَبْدِ، وَهُوَ أَيْضًا الَّذِي اشْتَبَهَ عَلَى الْجَبْرِيَّةِ فَسَمَّوْهُ الْجَبْرَ.
{ لِلْعُسْرى } [Leyl: 5-10] kavline kadar olan önceki sözün muhtevasını pekiştiren bir istînâftır. Bu, zora (usrâya) sürüklenen kimseye sorumluluğu yüklemek içindir; zira Allah, İslam davetiyle onu hayra iletmek suretiyle ona mazeret bırakmamış, fakat o, kendi tercihiyle kötülükleri kazanıp hidayetten yüz çevirmiştir. Çünkü kolaya (yüsrâya) muvaffak kılınma, kulun iyilikleri işlemeye meyletmesi anında meydana gelir; zora (usrâya) sevk edilme ise kulun kötülükleri işlemeye meyletmesi anında meydana gelir. Bu meyil, Eş'arî nezdinde «kesb» olarak ifade edilen şeydir; Mu'tezile buna «kulun kudreti» adını vermiştir; Cebriyye'nin de aklını karıştırıp «cebir» diye adlandırdıkları şey işte budur.
وَتَأْكِيدُ الْخَبَرِ بِ إِنَّ وَلَام الِابْتِدَاء يومىء إِلَى أَنَّ هَذَا كَالْجَوَابِ عَمَّا يَجِيشُ فِي نُفُوسِ أَهْلِ الضَّلَالِ عِنْدَ سَمَاعِ الْإِنْذَارِ السَّابِقِ مِنْ تَكْذِيبِهِ بِأَنَّ اللَّهَ لَوْ شَاءَ مِنْهُمْ مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ لَأَلْجَأَهُمْ إِلَى الْإِيمَانِ. فَقَدْ حُكِيَ عَنْهُمْ فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى: وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ [الزخرف: ٢٠] .
Haberin { إِنَّ } ve ibtidâ lâmı ile tekit edilmesi; önceki uyarının duyulması sırasında sapkınlık ehlinin içlerinde kabaran ve Allah kendilerinden davet ettiği şeyi dileseydi onları imana mecbur bırakırdı şeklindeki yalanlamalarına bir cevap mahiyetinde olduğuna işaret eder. Nitekim diğer ayette onların şöyle dedikleri nakledilmiştir: { وَقالُوا لَوْ شاءَ الرَّحْمنُ مَا عَبَدْناهُمْ } [Zuhruf: 20] “Dediler ki: 'Eğer Rahmân dileseydi biz onlara tapmazdık.'”
وَحَرْفُ (عَلَى) إِذَا وَقَعَ بَيْنَ اسْمٍ وَمَا يَدُلُّ عَلَى فِعْلٍ يُفِيدُ مَعْنَى اللُّزُومِ، أَيْ لَازِمٌ لَنَا هُدَى النَّاسِ، وَهَذَا الْتِزَامٌ مِنَ اللَّهِ اقْتَضَاهُ فَضْلُهُ وَحِكْمَتُهُ فَتَوَلَّى إِرْشَادَ النَّاسِ إِلَى الْخَيْرِ قَبْلَ أَنْ يُؤَاخِذَهُمْ بِسُوءِ أَعْمَالِهِمُ الَّتِي هِيَ فَسَادٌ فِيمَا صَنَعَ اللَّهُ مِنَ الْأَعْيَانِ وَالْأَنْظِمَةِ الَّتِي أَقَامَ عَلَيْهَا فِطْرَةَ نِظَامِ الْعَالَمِ، فَهَدَى اللَّهُ الْإِنْسَانَ بِأَنْ خَلَقَهُ قَابِلًا لِلتَّمْيِيزِ بَيْنَ الصَّلَاحِ وَالْفَسَادِ ثُمَّ عَزَّزَ ذَلِكَ بِأَنْ أَرْسَلَ إِلَيْهِ رُسُلًا مُبَيِّنِينَ لِمَا قَدْ يَخْفَى أَمْرُهُ مِنَ الْأَفْعَالِ أَوْ يَشْتَبِهُ عَلَى النَّاسِ فَسَادُهُ بِصَلَاحِهِ وَمُنَبِّهِينَ النَّاسَ لِمَا قَدْ يَغْفُلُونَ عَنْهُ مِنْ سَابق مَا علموه.
{ عَلَى } harf-i cerri bir isim ile fiil bildiren bir lafız arasında yer aldığında gereklilik (lüzûm) anlamı ifade eder; yani insanları hidayete erdirmek Bize aittir [demektir]. Bu, Allah'ın lütuf ve hikmetinin gerektirdiği bir taahhüttür; dolayısıyla O, âlemin fıtrat düzenini üzerine kurduğu varlıklar ve nizamlar üzerinde fesat çıkaran kötü amelleri sebebiyle insanları cezalandırmadan önce onları hayra irşad etmeyi üstlenmiştir. Böylece Allah, insanı iyilik ile kötülüğü ayırt edebilecek kabiliyette yaratarak hidayete erdirmiş, ardından da fiillerden kapalı kalabilecek veya fesadı iyiliğiyle insanlara karışık gelebilecek olanları açıklayan ve daha önce bildikleri halde gaflete düşebilecekleri hususları kendilerine hatırlatan elçiler göndererek bunu pekiştirmiştir.
وَعَطْفُ وَإِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولى عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى تَتْمِيمٌ وَتَنْبِيهٌ عَلَى أَنَّ تَعَهُّدَ اللَّهِ لِعِبَادِهِ بِالْهُدَى فَضْلٌ مِنْهُ وَإِلَّا فَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ مِلْكُهُِِ
{ وَإِنَّ لَنا لَلْآخِرَةَ وَالْأُولى } cümlesinin { إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى } cümlesine atfedilmesi, bir tamamlama ve Allah'ın kullarına hidayeti taahhüt etmesinin O'nun bir lütfu olduğuna, aksi takdirde ahiret yurdunun da O'nun mülkü olduğuna dikkat çekmedir.
وَالدَّارَ الْأُولَى مِلْكُهُ بِمَا فِيهِمَا قَالَ تَعَالَى: وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما [الْمَائِدَة: ١٧] فَلَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِمَا كَيْفَ يَشَاءُ فَلَا يَحْسِبُوا أَنَّ عَلَيْهِمْ حَقًّا عَلَى اللَّهِ تَعَالَى إِلَّا مَا تَفَضَّلَ بِهِ.
Dünya yurdu da içindekilerle birlikte O'nun mülküdür. Nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَما بَيْنَهُما } [Mâide: 17] “Göklerin, yerin ve ikisi arasındakilerin mülkü Allah'ındır.” Dolayısıyla her ikisinde de dilediği gibi tasarruf etme yetkisi O'na aittir; bu sebeple O'nun lütfettiği şeyler müstesna, Allah Teâlâ üzerinde kendilerine ait bir hak olduğunu sanmasınlar.
وَفِي الْآيَةِ إِشَارَةٌ عَظِيمَةٌ إِلَى أَنَّ أُمُورَ الْجَزَاءِ فِي الْأُخْرَى تَجْرِي عَلَى مَا رَتَّبَهُ اللَّهُ وَأَعْلَمَ بِهِ عِبَادَهُ. وَأَنَّ نِظَامَ أُمُور الدُّنْيَا وترتب مُسَبَّبَاتِهِ عَلَى أَسْبَابِهِ أَمْرٌ قَدْ وَضَعَهُ اللَّهُ تَعَالَى وَأَمَرَ بِالْحِفَاظِ عَلَيْهِ وَأَرْشَدَ وَهَدَى، فَمَنْ فَرَّطَ فِي شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ فَقَدِ اسْتَحَقَّ مَا تسبب فِيهِ.
Ayette, ahiretteki ceza ve mükâfat işlerinin Allah'ın tertip ettiği ve kullarına bildirdiği esaslar üzere cereyan edeceğine çok büyük bir işaret vardır. Yine dünya işlerinin nizamı ve neticelerin sebeplere bağlanması, Allah Teâlâ'nın koyduğu, korunmasını emrettiği, [hakkında] irşad ve hidayette bulunduğu bir kanundur; dolayısıyla kim bunlardan birinde kusur ederse, sebep olduğu şeyin karşılığını hak etmiş olur.
[١٤- ٢١]
[14-21]
[سُورَة اللَّيْل (٩٢) : الْآيَات ١٤ إِلَى ٢١]
[Leyl Suresi (92), Ayetler 14-21]
فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى (١٤) لَا يَصْلاها إِلاَّ الْأَشْقَى (١٥) الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٦) وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (١٧) الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى (١٨)
{ فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى (١٤) لَا يَصْلاها إِلاَّ الْأَشْقَى (١٥) الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى (١٦) وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى (١٧) الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى (١٨) } “Ben sizi alev alev yanan bir ateşe karşı uyardım. Oraya ancak yalanlayıp yüz çeviren en bedbaht (eşka) olan girer. Malını arınmak için veren en muttaki (etka) olan ise ondan uzak tutulacaktır.”
وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى (١٩) إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضى (٢١)
{ وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى (١٩) إِلاَّ ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ الْأَعْلى (٢٠) وَلَسَوْفَ يَرْضى (٢١) } “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur; o ancak Yüce Rabbinin rızasını aramak için [verir]. Ve elbette kendisi de hoşnut olacaktır.”
يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِمُجَرَّدِ التَّفْرِيعِ الذِّكْرِيِّ إِذَا كَانَ فِعْلُ: «أَنْذَرْتُكُمْ» مُسْتَعْمَلًا فِي مَاضِيهِ حَقِيقَةً وَكَانَ الْمُرَادُ الْإِنْذَارَ الَّذِي اشْتَمَلَ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى إِلَى قَوْله: تَرَدَّى [اللَّيْل: ٨- ١١] . وَهَذِهِ الْفَاءُ يُشْبِهُ مَعْنَاهَا مَعْنَى فَاءِ الْفَصِيحَةِ لِأَنَّهَا تَدُلُّ عَلَى مُرَاعَاةِ مَضْمُونِ الْكَلَامِ الَّذِي قَبْلَهَا وَهُوَ تَفْرِيعُ إِنْذَارٍ مُفَصَّلٍ عَلَى إِنْذَارٍ مُجْمَلٍ.
{ فَأَنْذَرْتُكُمْ } fiili gerçek anlamda geçmiş zaman için kullanılmışsa ve kastedilen de { وَأَمَّا مَنْ بَخِلَ وَاسْتَغْنى وَكَذَّبَ بِالْحُسْنى فَسَنُيَسِّرُهُ لِلْعُسْرى } ayetinden { تَرَدَّى } [Leyl: 8-11] ayetine kadar olan kısmın içerdiği uyarı ise fâ harfinin sırf zikrî tefri' (söz dizimi gereği sıralama) için olması caizdir. Bu fâ'nın anlamı fâ-i fasîha anlamına benzer; zira kendisinden önceki sözün muhtevasının gözetildiğine delalet eder ki bu da mufassal uyarının mücmel uyarı üzerine tefri' edilmesidir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْفَاءُ لِلتَّفْرِيعِ الْمَعْنَوِيِّ فَيَكُونُ فِعْلُ «أَنْذَرْتُكُمْ» مُرَادًا بِهِ الْحَالُ وَإِنَّمَا صِيغَ فِي صِيغَةِ الْمُضِيِّ لِتَقْرِيبِ زَمَانِ الْمَاضِي مِنَ الْحَالِ كَمَا فِي: قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ، وَقَوْلِهِمْ: عَزَمْتُ عَلَيْكَ إِلَّا مَا فَعَلْتَ كَذَا، أَيْ أَعْزِمُ عَلَيْكَ، وَمِثْلَ مَا فِي صِيَغِ الْعُقُودِ:
Fâ harfinin manevi tefri' için olması da caizdir; bu takdirde { أَنْذَرْتُكُمْ } fiiliyle şimdiki zaman kastedilmiş olur ve geçmiş zaman kipiyle getirilmesi ise: «Namaz kılındı (kılınmak üzeredir)» sözünde, «Şunu yapmadıkça sana ısrar ettim (ısrar ediyorum)» ve akit lafızlarındaki:
كَبِعْتُ، وَهُوَ تَفْرِيعٌ عَلَى جُمْلَةِ: إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى [اللَّيْل: ١٢] وَالْمَعْنَى: هَدْيُكُمْ فَأَنْذَرْتُكُمْ إِبْلَاغًا فِي الْهُدَى.
«Sattım (satıyorum)» sözünde olduğu gibi geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak içindir. Bu, { إِنَّ عَلَيْنا لَلْهُدى } [Leyl: 12] cümlesi üzerine bir tefri'dir; anlamı ise: «Hidayet Bize aittir, hidayeti tam olarak ulaştırmak için sizi uyardım» şeklindedir.
وَتَنْكِيرُ نَارًا لِلتَّهْوِيلِ، وَجُمْلَةُ تَلَظَّى نَعْتٌ. وتلظى: تَلْتَهِبُ مِنْ شِدَّةِ الِاشْتِعَالِ.
{ نَارًا } kelimesinin nekra (belirsiz) gelmesi dehşet ifade etmek (tahvîl) içindir; { تَلَظَّى } cümlesi ise onun sıfatıdır. Telazzâ (تَلَظَّى), tutuşmanın şiddetinden alev alev yanmak demektir.
وَهُوَ مُشْتَقٌّ مِنَ اللَّظَى مَصْدَرِ: لَظِيَتِ النَّارُ كَرَضِيَتْ إِذَا الْتَهَبَتْ، وَأَصْلُ تَلَظَّى تَتَلَظَّى بِتَاءَيْنِ حُذِفَتْ إِحْدَاهُمَا لِلِاخْتِصَارِ.
Bu kelime, ateş alevlendiğinde söylenen ve «radıye» vezninde olan «leziyet'in-nâr» fiilinin mastarı el-Lazâ (اللَّظَى) kelimesinden türemiştir. { تَلَظَّى } kelimesinin aslı iki tâ ile { تَتَلَظَّى } şeklindedir; kısaltma amacıyla tâ'lardan biri hazfedilmiştir.
وَجُمْلَةُ لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى صِفَةٌ ثَانِيَةٌ أَوْ حَالٌ مِنْ نَارًا بَعْدَ أَنْ وُصِفَتْ.
{ لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى } cümlesi, nitelenmesinden sonra { نَارًا } lafzının ikinci bir sıfatı veya hâlidir.
وَهَذِهِ نَارٌ خَاصَّةٌ أُعِدَّتْ لِلْكَافِرِينَ فَهِيَ الَّتِي فِي قَوْلِهِ: فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ [الْبَقَرَة: ٢٤] وَالْقَرِينَةُ عَلَى ذَلِكَ قَوْلُهُ: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى الْآيَةَ.
Bu, kâfirler için hazırlanmış özel bir ateştir; nitekim Yüce Allah'ın: { فَاتَّقُوا النَّارَ الَّتِي وَقُودُهَا النَّاسُ وَالْحِجارَةُ أُعِدَّتْ لِلْكافِرِينَ } [Bakara: 24] “Yakıtı insanlar ve taşlar olan, kâfirler için hazırlanmış ateşten sakının” kavlindeki ateştir. Bunun karinesi ise devamındaki: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى } ayetidir.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ أَنَّ أَبَا إِسْحَاقَ الزَّجَّاجَ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ الَّتِي مِنْ أَجْلِهَا قَالَ أَهْلُ الْإِرْجَاءِ بِالْإِرْجَاءِ فَزَعَمُوا: أَنْ لَا يَدْخُلَ النَّارَ إِلَّا كَافِرٌ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا ظَنُّوا: هَذِهِ نَارٌ مَوْصُوفَةٌ بِعَيْنِهَا لَا يَصْلَى هَذِهِ النَّارَ إِلَّا الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى، وَلِأَهْلِ النَّارِ مَنَازِلُ فَمِنْهَا أَنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ اهـ.
Kurtubî, Ebû İshâk ez-Zeccâc'ın şöyle dediğini nakletmiştir: «Mürcie'nin ircâ görüşünü benimsemesine sebep olan ayet budur; onlar 'Ateşe kâfirden başkası girmeyecektir' iddiasında bulundular. Oysa mesele onların zannettiği gibi değildir: Bu, bizzat nitelenmiş özel bir ateştir; bu ateşe ancak yalanlayıp yüz çeviren kimse girer. Ateş ehlinin mertebeleri vardır; nitekim münafıklar ateşin en alt tabakasındadırlar.» (İktibas sonu).
وَالْمَعْنَى: لَا يَصْلَاهَا إِلَّا أَنْتُمْ.
Anlamı: «Oraya sizden başkası girmeyecektir» demektir.
وَقَدْ أُتْبِعَ الْأَشْقَى بِصِفَةِ الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى لِزِيَادَةِ التَّنْصِيصِ عَلَى أَنَّهُمُ
{ الْأَشْقَى } lafzı, bununla kastedilenlerin bizzat onlar olduğunu daha açık şekilde vurgulamak için { الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى } sıfatıyla takip edilmiştir;
الْمَقْصُودُ بِذَلِكَ فَإِنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهُمْ كَذَّبُوا الرَّسُولَ ﷺ وَتَوَلَّوْا، أَيْ أَعْرَضُوا عَنِ الْقُرْآنِ، وَقَدِ انْحَصَرَ ذَلِكَ الْوَصْفُ فِيهِمْ يَوْمَئِذٍ فَقَدْ كَانَ النَّاسُ فِي زَمَنِ ظُهُورِ الْإِسْلَامِ أَحَدَ فَرِيقَيْنِ: إِمَّا كَافِرٌ وَإِمَّا مُؤْمِنٌ تَقِيٌّ، وَلَمْ يَكُنِ الَّذِينَ أَسْلَمُوا يَغْشَوْنَ الْكَبَائِرَ لِأَنَّهُمْ أَقْبَلُوا عَلَى الْإِسْلَامِ بِشَرَاشِرِهِمْ، وَلِذَلِكَ عُطِفَ وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى إِلَخْ تَصْرِيحًا بِمَفْهُومِ الْقَصْرِ وَتَكْمِيلًا لِلْمُقَابَلَةِ.
zira onlar Resûl sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanladıklarını ve yüz çevirdiklerini, yani Kur'an'dan yüz çevirdiklerini bilmektedirler. O gün bu vasıf sadece onlarda bulunmaktaydı; çünkü İslam'ın zuhuru zamanında insanlar iki fırkadan ibaretti: Ya kâfir ya da muttaki mümin. İslam'a girenler büyük günahlara dalmıyorlardı; çünkü onlar bütün varlıklarıyla İslam'a yönelmişlerdi. Bu sebeple kasrın mefhumunu açıkça belirtmek ve mukabele sanatını tamamlamak üzere { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى } ayeti atfedilmiştir.
والْأَشْقَى والْأَتْقَى مُرَادٌ بِهِمَا: الشَّدِيدُ الشَّقَاءِ وَالشَّدِيدُ التَّقْوَى وَمِثْلُهُ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ.
{ الْأَشْقَى } ve { الْأَتْقَى } lafzıyla son derece bedbaht ve son derece takva sahibi olan kastedilmiştir; Arap kelamında bunun benzeri çoktur.
وَذَكَرَ الْقُرْطُبِيُّ: أَنَّ مَالِكًا قَالَ: صَلَّى بِنَا عُمَرُ بْنُ عبد الْعَزِيز الْمغرب فَقَرَأَ وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى فَلَمَّا بَلَغَ: فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى وَقَعَ عَلَيْهِ الْبُكَاءُ فَلَمْ يَقْدِرْ يَتَعَدَّاهَا مِنَ الْبُكَاءِ فَتَرَكَهَا وَقَرَأَ سُورَةً أُخْرَى» .
Kurtubî, Mâlik'in şöyle dediğini nakletmiştir: «Ömer b. Abdilazîz bize akşam namazını kıldırdı ve { وَاللَّيْلِ إِذا يَغْشى } suresini okudu; { فَأَنْذَرْتُكُمْ نَارًا تَلَظَّى } ayetine ulaşınca kendisini bir ağlama tuttu ve ağlamaktan dolayı bu ayeti geçemedi; bunun üzerine o sureyi bırakıp başka bir sure okudu.»
وَوَصْفُ الْأَشْقَى بِصِلَةِ الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى، وَوَصْفُ الْأَتْقَى بِصِلَةِ الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ لِلصِّلَةِ تَسَبُّبًا فِي الْحُكْمِ.
{ الْأَشْقَى } lafzının { الَّذِي كَذَّبَ وَتَوَلَّى } sıla cümlesiyle, { الْأَتْقَى } lafzının da { الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى } sıla cümlesiyle nitelenmesi, bu sılaların hükmün gerekçesi (illeti) olduğunu bildirmek içindir.
وَبَيْنَ الْأَشْقَى والْأَتْقَى مُحَسِّنُ الْجِنَاسِ الْمُضَارِعِ.
{ الْأَشْقَى } ile { الْأَتْقَى } arasında cinâs-ı mudâri' sanatı vardır.
وَجُمْلَةُ يَتَزَكَّى حَال فِي ضَمِيرِ يُؤْتِي، وَفَائِدَةُ الْحَالِ التَّنْبِيهُ عَلَى أَنَّهُ يُؤْتِي مَاله لقصد النَّفْعِ وَالزِّيَادَةِ مِنَ الثَّوَابِ تعريضا بالمشركين الَّذِي يُؤْتُونَ الْمَالَ لِلْفَخْرِ وَالرِّيَاءِ وَالْمَفَاسِدِ وَالْفُجُورِ.
{ يَتَزَكَّى } cümlesi, { يُؤْتِي } fiilinin fail zamirinden hâldir. Hâlin getirilmesinin faydası; övünme, gösteriş, bozgunculuk ve fısk için mal veren müşriklere tarizde bulunarak onun malını yalnızca fayda sağlamak ve sevabını artırmak maksadıyla verdiğine dikkat çekmektir.
وَالتَّزَكِّي: تَكَلُّفُ الزَّكَاءِ، وَهُوَ النَّمَاءُ مِنَ الْخَيْرِ.
Tezekkî (التَّزَكِّي), zekâya yani hayır yönünden artışa ve temizliğe ulaşmaya gayret etmek demektir.
وَالْمَالُ: اسْمُ جِنْسٍ لِمَا يَخْتَصُّ بِهِ أَحَدُ النَّاسِ مِنْ أَشْيَاءَ يَنْتَفِعُ بِذَاتِهَا أَوْ بِخَرَاجِهَا وَغَلَّتِهَا مِثْلَ الْأَنْعَامِ وَالْأَرْضِينَ وَالْآبَارِ الْخَاصَّةِ وَالْأَشْجَارِ الْمُخْتَصِّ بِهِ أَرْبَابُهَا.
Mâl (الْمَالُ); bizzat kendisinden yahut gelir ve mahsulünden faydalanılan, hayvanlar, araziler, özel kuyular ve sahiplerine tahsis edilmiş ağaçlar gibi insanın mülkiyetine ait şeyleri ifade eden bir cins ismidir.
وَيُطْلَقُ عِنْدَ بَعْضِ الْعَرَبِ مِثْلِ أَهْلِ يَثْرِبَ عَلَى النَّخِيلِ.
Yesrib halkı gibi bazı Arapların örfünde ise bu lafız hurmalıklar için kullanılır.
وَلَيْسَ فِي إِضَافَةِ اسْمِ الْجِنْسِ مَا يُفِيدُ الْعُمُومَ، فَلَا تَدُلُّ الْآيَةُ عَلَى أَنَّهُ آتَى جَمِيعَ مَالِهِ.
Cins isminin izafe edilmesinde umum (kapsamlılık) ifade eden bir durum yoktur; bu sebeple ayet, onun malının tamamını verdiğine delalet etmez.
وَقَوْلُهُ: وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى الْآيَةَ اتَّفَقَ أَهْلُ التَّأْوِيلِ عَلَى أَنَّ أَوَّلَ مَقْصُودٍ بِهَذِهِ الصِّلَةِ أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ ﵁ لَمَّا أَعْتَقَ بِلَالًا قَالَ الْمُشْرِكُونَ: مَا فَعَلَ ذَلِكَ أَبُو بَكْرٍ إِلَّا لِيَدٍ كَانَتْ لِبِلَالٍ عِنْدَهُ. وَهُوَ قَوْلٌ مِنْ بُهْتَانِهِمْ (يُعَلِّلُونَ بِهِ أَنْفُسَهُمْ كَرَاهِيَةً
Yüce Allah'ın: { وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى } ayetinde tefsir âlimleri, bu sıla ile ilk kastedilen kimsenin Ebû Bekir es-Sıddîk radıyallâhu anh olduğu hususunda icma etmişlerdir. Zira o Bilâl'i azat ettiğinde müşrikler: «Ebû Bekir bunu ancak Bilâl'in onun üzerindeki bir iyiliğinin karşılığı olarak yaptı» dediler. Bu, onların bir iftirasıydı (Ebû Bekir'in bunu Müslümanlara olan sevgisinden dolayı yapmış olmasını çekemediklerinden ötürü kendilerini bununla avutuyorlardı).
لِأَنْ يَكُونَ أَبُو بَكْرٍ فَعَلَ ذَلِكَ مَحَبَّةً لِلْمُسْلِمِينَ) ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ تَكْذِيبَهُمْ بِقَوْلِهِ: وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى مُرَادًا بِهِ بَعْضُ مَنْ شَمِلَهُ عُمُومُ الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى، وَهَذَا شَبِيهٌ بِذِكْرِ بَعْضِ أَفْرَادِ الْعَامِّ وَهُوَ لَا يخصص للْعُمُوم وَلَكِنَّ هَذِهِ لَمَّا كَانَتْ حَالَةً غَيْرَ كَثِيرَةٍ فِي أَسْبَابِ إِيتَاءِ الْمَالِ تَعَيَّنَ أَنَّ الْمُرَادَ بِهَا حَالَةٌ خَاصَّةٌ مَعْرُوفَةٌ بِخِلَافِ نَحْوِ قَوْلِهِ: وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى [الْبَقَرَة: ١٧٧] ، وَقَوْلِهِ: إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً [الْإِنْسَان: ٩] .
Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَما لِأَحَدٍ عِنْدَهُ مِنْ نِعْمَةٍ تُجْزى } “Onda, hiç kimsenin karşılığı ödenecek bir nimeti yoktur” buyurarak onları yalanlamış ve bununla { الَّذِي يُؤْتِي مالَهُ يَتَزَكَّى } umumunun kapsadığı bazı fertleri kastetmiştir. Bu, genel ifadenin bazı fertlerinin zikredilmesine benzer ki bu durum umumu tahsis etmez; ancak bu durum, mal verme sebeplerinde pek sık rastlanmayan bir hâl olduğu için, bununla bilinen özel bir durumun kastedildiği kesinleşmiştir. Nitekim Yüce Allah'ın: { وَآتَى الْمالَ عَلى حُبِّهِ ذَوِي الْقُرْبى } [Bakara: 177] “Mala olan sevgisine rağmen onu akrabalara veren...” ve { إِنَّما نُطْعِمُكُمْ لِوَجْهِ اللَّهِ لَا نُرِيدُ مِنْكُمْ جَزاءً وَلا شُكُوراً } [İnsân: 9] “Biz sizi ancak Allah rızası için doyuruyoruz; sizden ne bir karşılık ne de bir teşekkür bekleriz” kavilleri bundan farklıdır.
وعِنْدَهُ ظَرْفُ مَكَانٍ وَهُوَ مُسْتَعْمَلٌ هُنَا مَجَازًا فِي تَمَكُّنِ الْمَعْنَى مِنَ الْمُضَافِ إِلَيْهِ عَنْهُ كَتَمَكُّنِ الْكَائِنِ فِي الْمَكَانِ الْقَرِيبِ، قَالَ الْحَارِثُ بْنُ حِلِّزَةَ:
{ عِنْدَهُ } kelimesi bir mekân zarfıdır; burada, yakın bir mekânda bulunan şeyin yerleşmişliği gibi, muzafun ileyhin uhdesinde bir hakkın veya nimetin bulunmasını mecazen ifade etmek için kullanılmıştır. el-Hâris b. Hillize şöyle demiştir:
مَنْ لَنَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ آيَا ... تٌ ثَلَاثٌ فِي كُلِّهِنَّ الْقَضَاءُ
Kimin bizim yanımızda üç hayır nişanesi vardır ki hepsinde de hüküm yerine getirilmiştir?
ومِنْ نِعْمَةٍ اسْمُ مَا النَّافِيَةِ جُرَّ بِ مِنْ الزَّائِدَةِ الَّتِي تُزَادُ فِي النَّفْيِ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ فِي إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ مُنْقَطِعٌ، أَيْ لَكِنِ ابْتِغَاءً لِوَجْهِ اللَّهِ.
{ مِنْ نِعْمَةٍ } lafzı, olumsuzluk { مَا }'sının ismidir ve olumsuzluğu pekiştirmek için getirilen zâit { مِنْ } ile mecrur olmuştur. { إِلَّا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِ } istisnası munkatıdır; yani: «Lakin Allah'ın rızasını talep etmek için [verir]» demektir.
وَالِابْتِغَاءُ: الطَّلَبُ بِجِدٍّ لِأَنَّهُ أَبْلَغُ مِنَ الْبَغْيِ.
İbtigâ (الِابْتِغَاءُ), ciddiyetle talep etmektir; çünkü bu, bağy (الْبَغْي) kelimesinden daha beliğdir.
وَالْوَجْهُ مُسْتَعْمَلٌ مُرَادًا بِهِ الذَّاتُ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ [الرَّحْمَن: ٢٧] .
Vech (الْوَجْهُ) kelimesi, Yüce Allah'ın: { وَيَبْقى وَجْهُ رَبِّكَ } [Rahmân: 27] “Rabbinin vechi (zatı) baki kalacaktır” kavlinde olduğu gibi zât kastedilerek kullanılmıştır.
وَمَعْنَى ابْتِغَاءِ الذَّات ابْتِغَاء رضَا اللَّهِ.
Zâtı talep etmenin manası ise Allah'ın rızasını talep etmektir.
وَقَوْلُهُ: وَلَسَوْفَ يَرْضى وَعْدٌ بِالثَّوَابِ الْجَزِيلِ الَّذِي يُرْضِي صَاحِبَهُ. وَهَذَا تَتْمِيمٌ لِقَوْلِهِ: وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى لِأَنَّ ذَلِكَ مَا أَفَادَ إِلَّا أَنَّهُ نَاجٍ مِنْ عَذَابِ النَّارِ لِاقْتِضَاءِ الْمَقَامِ الِاقْتِصَارَ عَلَى ذَلِكَ لِقَصْدِ الْمُقَابَلَةِ مَعَ قَوْلِهِ: لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى فَتَمَّمَ هُنَا بِذِكْرِ مَا أَعَدَّ لَهُ مِنَ الْخَيْرَاتِ.
Yüce Allah'ın: { وَلَسَوْفَ يَرْضى } “Ve elbette [o da] hoşnut olacaktır” kavli, sahibini razı edecek bol bir sevabın vaadidir. Bu, Yüce Allah'ın: { وَسَيُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى } “En çok sakınan ise ondan uzak tutulacaktır” kavlinin tamamlayıcısıdır; çünkü o ifade, { لَا يَصْلاها إِلَّا الْأَشْقَى } “Ona ancak en bedbaht olan girer” kavliyle mukabele kastından ötürü makamın bununla yetinmeyi gerektirmesi sebebiyle yalnızca cehennem azabından kurtulduğunu ifade etmişti. Burada ise onun için hazırlanan hayırları zikrederek [vaadi] tamamlamıştır.
وَحَرْفُ «سَوْفَ» لِتَحْقِيقِ الْوَعْدِ فِي الْمُسْتَقْبَلِ كَقَوْلِهِ: قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي [يُوسُف: ٩٨] أَيْ يَتَغَلْغَلُ رِضَاهُ فِي أَزْمِنَةِ الْمُسْتَقْبَلِ الْمَدِيدِ.
«Sevfe» (سَوْفَ) harfi, Yüce Allah'ın: { قالَ سَوْفَ أَسْتَغْفِرُ لَكُمْ رَبِّي } [Yûsuf: 98] “[Yâkub] dedi ki: Sizin için Rabbimden bağışlanma dileyeceğim” kavlinde olduğu gibi gelecekteki vaadin gerçekleşeceğini tekit etmek içindir; yani onun rızası, uzayıp giden geleceğin bütün zamanlarına nüfuz edecektir.
وَاللَّامُ لَامُ الِابْتِدَاءِ لِتَأْكِيدِ الْخَبَرِ.
Lâm ise haberi pekiştirmek için gelen lâm-ı ibtidâdır (başlangıç lâmı).
وَهَذِهِ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ لِأَنَّهَا يَنْدَرِجُ تَحْتَهَا كُلُّ مَا يَرْغَبُ فِيهِ الرَّاغِبُونَ. وَبِهَذِهِ السُّورَة انْتَهَت سُورَة وَسَطِ الْمُفَصَّلِ.
Bu ifade cevâmiu'l-kelimdendir (az sözle çok anlam ifade eden sözlerdendir); zira rağbet edenlerin arzuladığı her şey bunun altına girer. Bu sure ile evsât-ı mufassal (orta uzunluktaki mufassal sureler) sona ermiştir.