Binûn

94- İnşirâh Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَهَذَا الْحُكْمُ يَنْسَحِبُ عَلَى كُلِّ عَمَلٍ مُمْكِنٍ مِنْ أَعْمَالِهِ الْخَاصَّةِ بِهِ مِثْلَ قِيَامِ اللَّيْلِ وَالْجِهَادِ عِنْدَ تَقَوِّي الْمُسْلِمِينَ وَتَدْبِيرِ أُمُورِ الْأُمَّةِ.

Bu hüküm; gece ibadeti (kıyâmü'l-leyl), Müslümanlar güçlendiğinde cihad etmek ve ümmetin işlerini çekip çevirmek gibi onun şahsına mahsus mümkün olan her amele şamildir.

وَتَقْدِيمُ فَإِذا فَرَغْتَ عَلَى فَانْصَبْ لِلِاهْتِمَامِ بِتَعْلِيقِ الْعَمَلِ بِوَقْتِ الْفَرَاغِ مِنْ غَيْرِهِ لِتَتَعَاقَبَ الْأَعْمَالُ. وَهَذِهِ الْآيَةُ مِنْ جَوَامِعِ الْكَلِمِ الْقُرْآنِيَّةِ لِمَا احْتَوَتْ عَلَيْهِ مِنْ كَثْرَة الْمعَانِي.

{ فَإِذا فَرَغْتَ } buyruğunun { فَانْصَبْ } üzerine takdim edilmesi, amellerin birbiri ardınca devam etmesi için [yeni bir] ameli diğerinden boşalma vaktine bağlamaya verilen önemden dolayıdır. Bu ayet, ihtiva ettiği mana zenginliğinden ötürü Kur'an'ın cevâmiu'l-kelim (az sözle çok anlam ifade eden) ayetlerindendir.

[سُورَة الشَّرْح (٩٤) : آيَة ٨]

[İnşirâh Suresi (94), Ayet: 8]

وَإِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ (٨)

{ وَإِلى رَبِّكَ فَارْغَبْ (٨) } “Ve yalnız Rabbine yönel/yalvar.”

عُطِفَ عَلَى تَفْرِيعِ الْأَمْرِ بِالشُّكْرِ عَلَى النِّعَمِ أَمْرٌ بِطَلَبِ اسْتِمْرَارِ نِعَمِ الله تَعَالَى عَلَيْهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ [إِبْرَاهِيم: ٧] .

Nimetlere şükretme emrinin üzerine yapılan tafri'ye, Allah Teâlâ'nın: { لَئِنْ شَكَرْتُمْ لَأَزِيدَنَّكُمْ } “Andolsun, şükrederseniz elbette size (nimetimi) artırırım” [İbrahim: 7] buyurduğu gibi, O'nun üzerindeki nimetlerinin devamını talep etme emri atfedilmiştir.

وَالرَّغْبَةُ: طَلَبُ حُصُولِ مَا هُوَ مَحْبُوبٌ وَأَصْلُهُ أَنْ يُعَدَّى إِلَى الْمَطْلُوبِ مِنْهُ بِنَفْسِهِ وَيُعَدَّى إِلَى الشَّيْءِ الْمَطْلُوبِ بِ (فِي) . وَيُقَالُ: رَغِبَ عَنْ كَذَا بِمَعْنَى صَرَفَ رَغْبَتَهُ عَنْهُ بِأَنْ رَغِبَ فِي غَيْرِهِ وَجُعِلَ مِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ [النِّسَاء: ١٢٧] بِتَقْدِيرِ حَرْفِ

Rağbet: Sevilen bir şeyin elde edilmesini talep etmektir. Asıl olan, kendisinden talepte bulunulan kimseye bizzat [geçişli olması], talep edilen şeye ise (فِي) harfiyle geçişli olmasıdır. "فِي" harfinin yerine "عَنْ" kullanılarak "رَغِبَ عَنْ كَذَا" (ondan yüz çevirdi) denildiğinde ise, başkasına rağbet ederek rağbetini ondan çevirdi anlamına gelir. Allah Teâlâ'nın: { وَتَرْغَبُونَ أَنْ تَنْكِحُوهُنَّ } [en-Nisâ: 127]

الْجَرِّ الْمَحْذُوفِ قَبْلَ حَرْفِ (أَنْ) هُوَ حَرْفُ (عَنْ) . وَذَلِكَ تَأْوِيلُ عَائِشَةَ أُمِّ الْمُؤْمِنِينَ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ النِّسَاءِ.

kavlinde (أَنْ) harfinden önce hazfedilen cer harfinin (عَنْ) harfi olarak takdir edilmesi de bundan sayılmıştır. Nisa Suresi'nde geçtiği üzere, Müminlerin Annesi Âişe'nin tevili de böyledir.

وَأَمَّا تَعْدِيَةُ فِعْلِ فَارْغَبْ هُنَا بِحَرْفِ إِلى فَلِتَضْمِينِهِ مَعْنَى الْإِقْبَالِ وَالتَّوَجُّهِ تَشْبِيهًا

Buradaki { فَارْغَبْ } fiilinin { إِلَى } harfiyle geçişli kılınması ise, yönelme ve teveccüh manasını tazammun etmesinden dolayıdır; bu da

بِسَيْرِ السَّائِرِ إِلَى مَنْ عِنْدَهُ حَاجَتُهُ كَمَا قَالَ تَعَالَى عَنْ إِبْرَاهِيمَ: وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي [الصافات: ٩٩] .

yolculuk edenin, ihtiyacını karşılayacak kimseye doğru gitmesine benzetilmiştir; nitekim Allah Teâlâ İbrahim'den naklen şöyle buyurmuştur: { وَقالَ إِنِّي ذاهِبٌ إِلى رَبِّي } “(İbrahim) dedi ki: Şüphesiz ben Rabbime gidiyorum” [es-Sâffât: 99].

وَتَقْدِيمُ إِلَى رَبِّكَ عَلَى فَارْغَبْ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ تَكُونُ رَغْبَتُكُ فَإِنَّ صِفَةَ الرِّسَالَةِ أَعْظَمُ صِفَاتِ الْخَلْقِ فَلَا يَلِيقُ بِصَاحِبِهَا أَنْ يَرْغَبَ غَيْرَ اللَّهِ تَعَالَى.

{ إِلَى رَبِّكَ } ifadesinin { فَارْغَبْ } üzerine takdim edilmesi ihtisas (has kılma) bildirmek içindir; yani senin rağbetin başkasına değil, yalnızca O'na olsun. Çünkü risalet vasfı yaratılmışların en yüce vasfıdır, dolayısıyla bu makamın sahibine Allah Teâlâ'dan başkasına rağbet etmek yakışmaz.

وَحُذِفَ مَفْعُولُ «ارْغَبْ» لِيَعُمَّ كُلَّ مَا يَرْغَبُهُ النَّبِيءُ ﷺ وَهَلْ يَرْغَبُ النَّبِيءُ إِلَّا فِي الْكَمَالِ النَّفْسَانِيِّ وَانْتِشَارِ الدِّينِ وَنَصْرِ الْمُسْلِمِينَ.

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem) arzuladığı her şeyi kapsaması için { ارْغَبْ } fiilinin mefulü hazfedilmiştir. Zaten Peygamber, manevi kemalden, dinin yayılmasından ve Müslümanların muzafferiyetinden başka ne arzu eder ki!

وَاعْلَمْ أَنَّ الْفَاءَ فِي قَوْله: فَانْصَبْ [الشَّرْح: ٧] وَقَوله: فَارْغَبْ رَابِطَةٌ لِلْفِعْلِ لِأَنَّ تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ يَتَضَمَّنُ مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ وَالتَّقْيِيدِ فَإِنَّ تَقْدِيمَ الْمَعْمُولِ لَمَّا أَفَادَ الِاخْتِصَاصَ نَشَأَ مِنْهُ مَعْنَى الِاشْتِرَاطِ، وَهُوَ كَثِيرٌ فِي الْكَلَامِ قَالَ تَعَالَى: بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ [الزمر: ٦٦] وَقَالَ: وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ [المدثر: ٣- ٥] ، وَفِي تَقْدِيمِ الْمَجْرُورِ قَالَ تَعَالَى: وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ [المطففين: ٢٦]

Bil ki { فَانْصَبْ } [el-İnşirâh: 7] ve { فَارْغَبْ } buyruklarındaki fâ (ف) harfi fiili bağlayıcıdır (râbıta); zira ma'mûlün (tümlecin) öne geçirilmesi şart ve kayıt manasını ihtiva eder. Nitekim ma'mûlün takdimi ihtisas bildirdiğinde, bundan şart manası doğar ve bu durum kelamda çokça görülür. Nitekim Allah Teâlâ: { بَلِ اللَّهَ فَاعْبُدْ } “Bilakis, yalnız Allah'a kulluk et” [ez-Zümer: 66] ve { وَرَبَّكَ فَكَبِّرْ وَثِيابَكَ فَطَهِّرْ وَالرُّجْزَ فَاهْجُرْ } “Rabbini yücelt, elbiseni temizle ve pislikten kaçın” [el-Müddessir: 3-5] buyurmuştur. Mecrûrun takdimine dair olarak da Allah Teâlâ: { وَفِي ذلِكَ فَلْيَتَنافَسِ الْمُتَنافِسُونَ } “Yarışanlar işte bunun için yarışsınlar” [el-Mutaffifîn: 26] buyurmuş,

وَقَالَ النَّبِيءُ ﷺ لِمَنْ سَأَلَ مِنْهُ أَنْ يَخْرُجَ لِلْجِهَادِ: «أَلَكَ أَبَوَانِ؟ قَالَ: نعم: فَقَالَ فَفِيهِمَا فَجَاهِدْ»

Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) de cihada çıkmak için kendisinden izin isteyen kimseye: “Anne baban var mı?” diye sormuş; o “Evet” deyince: “Öyleyse onların uğrunda cihad et (çaba göster)” buyurmuştur.

. بَلْ قَدْ يُعَامَلُ مُعَامَلَةَ الشَّرْطِ فِي الْإِعْرَابِ كَمَا

Hatta irap bakımından şart muamelesi bile görebilir; nitekim

رُوِيَ قَوْلُ النَّبِيءِ ﷺ: «كَمَا تَكُونُوا يُوَلَّ عَلَيْكُمْ»

Peygamber'in (sallallâhu aleyhi ve sellem): “Nasıl olursanız başınıza öyleleri getirilir” hadisi,

بِجَزْمِ الْفِعْلَيْنِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذَلِكَ عِنْدَ قَوْلِهِ تَعَالَى: فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا فِي سُورَةِ يُونُسَ [٥٨] .

her iki fiilin meczum olmasıyla rivayet edilmiştir. Bu husus daha önce Yunus Suresi'nde yer alan: { فَبِذلِكَ فَلْيَفْرَحُوا } “Bununla ferahlansınlar” [58] kavlinin tefsirinde geçmişti.

وَذَكَرَ الطِّيبِيُّ عَنْ «أَمَالِي السَّيِّدِ» (يَعْنِي ابْنَ الشَّجَرِيِّ) أَنَّ اجْتِمَاعَ الْفَاءِ وَالْوَاوِ هُنَا مِنْ أَعْجَبِ كَلَامِهِمْ لِأَنَّ الْفَاءَ تَعْطِفُ أَوْ تَدْخُلُ فِي الْجَوَابِ وَمَا أَشْبَهَ الْجَوَابَ بِالِاسْمِ النَّاقِصِ، أَوْ فِي صِلَةِ الْمَوْصُولِ الْفِعْلِيَّةِ (لِشَبَهِهَا بِالْجَوَابِ) ، وَهِيَ هُنَا خَارِجَةٌ عَمَّا وُضِعَتْ لَهُ اهـ.

et-Tîbî, "Emâli's-Seyyid"den (yani İbnü'ş-Şecerî'den) naklettiğine göre, burada fâ ve vâv harflerinin bir araya gelmesi onların en şaşırtıcı kelamlarındandır; çünkü fâ harfi ya atfeder ya da cevaba, nâkıs isme benzeyen cevabımsı yapılara veya (cevaba benzediği için) fiil olan sıla cümlesine dahil olur; oysa burada vazedildiği mananın dışına çıkmıştır (intihâ).

وَلَا يَبْقَى تَعَجُّبٌ بَعْدَ مَا قَرَّرْنَاهُ.

Fakat ortaya koyduğumuz izahattan sonra şaşılacak bir durum kalmamaktadır.