[٧، ٨]
[7, 8]
[سُورَة التِّين (٩٥) : الْآيَات ٧ إِلَى ٨]
[Tîn Suresi (95), Ayetler 7-8]
فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ (٨)
{ فَما يُكَذِّبُكَ بَعْدُ بِالدِّينِ (٧) أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ (٨) } “Artık bundan sonra dini sana yalanlatan nedir? (7) Allah, hükmedenlerin en iyi hükmedeni değil midir? (8)”
تَفْرِيعٌ عَلَى جَمِيعِ مَا ذُكِرَ مِنْ تَقْوِيمِ خَلْقِ الْإِنْسَانِ ثُمَّ رَدِّهُ أَسْفَلَ سَافِلِينَ، لِأَنَّ مَا بَعْدَ
İnsanın yaratılışının en güzel kıvama erdirilmesi, sonra da aşağıların aşağısına çevrilmesi konusunda zikredilenlerin tamamı üzerine yapılmış bir tafsildir. Çünkü fâ harfinden sonra gelen kısım,
الْفَاء من الْكَلَام مُسَبَّبٌ عَنِ الْبَيَانِ الَّذِي قَبْلَ الْفَاءِ، أَيْ فَقَدْ بَانَ لَكَ أَنَّ غَيْرَ الَّذِينَ آمَنُوا هُمُ الَّذِينَ رُدُّوا إِلَى أَسْفَلِ سَافِلِينَ، فَمَنْ يُكَذِّبُ مِنْهُمْ بِالدِّينِ الْحَقِّ بَعْدَ هَذَا الْبَيَانِ.
fâ harfinden önceki açıklamadan kaynaklanan bir sonuçtur. Yani: İman edenler dışındakilerin aşağıların aşağısına çevrilenler olduğu sana açıkça belli olmuştur; öyleyse bu açıklamadan sonra onlardan kim hak dini yalanlayabilir?
وَ (مَا) يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ اسْتِفْهَامِيَّةً، وَالِاسْتِفْهَامُ تَوْبِيخِيٌّ، وَالْخِطَابُ لِلْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ: لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ [التِّين: ٤] فَإِنَّهُ بَعْدَ أَنِ اسْتُثْنِيَ مِنْهُ الَّذِينَ آمَنُوا بَقِيَ الْإِنْسَانُ الْمُكَذِّبُ.
{ مَا } edatının istifhâmiyye (soru edatı) olması câizdir; buradaki istifham ise tevbih (kınama ve azarlama) amaçlıdır. Hitap, { لَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ فِي أَحْسَنِ تَقْوِيمٍ } [Tîn: 4] kavlinde zikredilen insana yöneliktir; zira iman edenler istisna edildikten sonra geriye yalanlayan insan kalmıştır.
وَضَمِيرُ الْخِطَابِ الْتِفَاتٌ، وَمُقْتَضَى الظَّاهِرِ أَنْ يُقَالَ: فَمَا يُكَذِّبُهُ. وَنُكْتَةُ الِالْتِفَاتِ هُنَا أَنَّهُ أَصْرَحُ فِي مُوَاجَهَةِ الْإِنْسَانِ الْمُكَذِّبِ بِالتَّوْبِيخِ.
Hitap zamiri bir iltifattır; zira zâhirî üslubun gereği «فَمَا يُكَذِّبُهُ» (artık ona bunu ne yalanlatır) denilmesiydi. Buradaki iltifatın nüktesi, yalanlayan insanı azarlama ve kınamayla doğrudan muhatap alması bakımından daha açık ve tesirli olmasıdır.
وَمَعْنَى يُكَذِّبُكَ يَجْعَلُكَ مُكَذبا، أَي لاعذر لَكَ فِي تَكْذِيبِكَ بِالدِّينِ.
{ يُكَذِّبُكَ } kavlinin anlamı: "Seni yalancı durumuna düşüren nedir?" demektir; yani dini yalanlamanda senin için hiçbir mazeret yoktur.
وَمُتَعَلَّقُ التَّكْذِيبِ: إِمَّا مَحْذُوفٌ لِظُهُورِهِ، أَيْ يَجْعَلُكَ مُكَذِّبًا بِالرَّسُولِ ﷺ، وَإِمَّا الْمَجْرُورُ بِالْبَاءِ، أَيْ يَجْعَلُكَ مُكَذِّبًا بِدِينِ الْإِسْلَامِ، أَوْ مُكَذِّبًا بِالْجَزَاءِ إِنْ حُمِلَ الدِّينُ عَلَى مَعْنَى الْجَزَاءِ وَجُمْلَةُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ مُسْتَأْنَفَةٌ للتهديد والوعيد.
Yalanlamanın müteallakı (bağlantılı olduğu nesne): Ya açık olduğundan dolayı hazfedilmiştir; yani "Seni Resûl'ü sallallâhu aleyhi ve sellem yalanlayıcı kılan nedir?" demektir; ya da bâ harfiyle mecrur olan kelimedir; yani "Seni İslam dinini yalanlayıcı kılan nedir?" yahut din kelimesi ceza/hesap mânasına hamledilirse "Seni hesap ve karşılığı yalanlayıcı kılan nedir?" demektir. { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } cümlesi ise tehdit ve vaîd için getirilmiş bir istînâf (başlangıç) cümlesidir.
و (الدَّين) يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بِمَعْنَى الْمِلَّةِ والشريعة، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ [آل عمرَان: ١٩] وَقَوْلِهِ: وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً [آل عمرَان: ٨٥] .
«الدِّينُ» kelimesinin millet ve şeriat mânasında olması câizdir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ } “Şüphesiz Allah katında din İslam'dır” [Âl-i İmrân: 19] ve { وَمَنْ يَبْتَغِ غَيْرَ الْإِسْلامِ دِيناً } “Kim İslam'dan başka bir din ararsa...” [Âl-i İmrân: 85].
وَعَلَيْهِ تَكُونُ الْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ فَمَنْ يُكَذِّبُكَ بَعْدَ هَذَا بِسَبَبِ مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ الدِّينِ فَاللَّهُ يَحْكُمُ فِيهِ. وَمَعْنَى يُكَذِّبُكَ: يَنْسُبُكُ لِلْكَذِبِ بِسَبَبِ مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ الدِّينِ أَوْ مَا أَنْذَرْتَ بِهِ مِنَ الْجَزَاءِ، وَأُسْلُوبُ هَذَا التَّرْكِيبِ مُؤْذِنٌ بِأَنَّهُمْ لَمْ يَكُونُوا يَنْسُبُونَ النَّبِيءَ ﷺ إِلَى الْكَذِبِ قَبْلَ أَنْ يَجِيئَهُمْ بِهَذَا الدِّينِ.
Buna göre bâ harfi sebebiyet bildirir; yani: "Bundan sonra getirdiğin din sebebiyle seni kim yalanlayabilir ki, [böyle yaparsa] Allah onun hakkında hükmünü verir!" demektir. { يُكَذِّبُكَ } ifadesinin anlamı ise: Getirdiğin din yahut uyardığın ceza sebebiyle seni yalana nispet etmesidir. Bu terkibin üslubu, onların bu dini getirmeden önce Peygamber'i sallallâhu aleyhi ve sellem asla yalana nispet etmediklerini hissettirmektedir.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ «الدِّينُ» بِمَعْنَى الْجَزَاءِ فِي الْآخِرَةِ كَقَوْلِهِ: مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ [الْفَاتِحَة: ٤] وَقَوْلِهِ: يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ [الانفطار: ١٥] وَتَكُونُ الْبَاءُ صِلَةَ (يُكَذِّبُ) كَقَوْلِهِ:
«الدِّينُ» kelimesinin ahiretteki ceza ve karşılık mânasında olması da câizdir; nitekim { مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ } “Din (hesap) gününün mâliki” [Fâtiha: 4] ve { يَصْلَوْنَها يَوْمَ الدِّينِ } “Ceza gününde oraya girerler” [İnfitâr: 15] ayetlerinde böyledir. Bu takdirde bâ harfi, şu ayetlerde olduğu gibi { يُكَذِّبُ } fiilinin sılası (geçişlilik harfi) olur:
وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ [الْأَنْعَام: ٦٦] وَقَوْلِهِ: قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ [الْأَنْعَام: ٥٧] .
{ وَكَذَّبَ بِهِ قَوْمُكَ وَهُوَ الْحَقُّ } “O hak iken kavmin onu yalanladı” [En'âm: 66] ve { قُلْ إِنِّي عَلى بَيِّنَةٍ مِنْ رَبِّي وَكَذَّبْتُمْ بِهِ } “De ki: Şüphesiz ben Rabbimden gelen apaçık bir delil üzerindeyim, siz ise onu yalanladınız” [En'âm: 57].
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ (مَا) مَوْصُولَة وَمَا صدقهَا المكذب، فَهِيَ بِمَعْنَى (مَنْ) ، وَهِيَ فِي مَحَلِّ مُبْتَدَأٍ، وَالْخِطَابُ لِلنَّبِيءِ ﷺ، وَالضَّمِيرُ الْمُسْتَتِرُ فِي يُكَذِّبُكَ عَائِدٌ إِلَى (مَا) وَهُوَ الرَّابِطُ لِلصِّلَةِ بِالْمَوْصُولِ، وَالْبَاءُ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَي ينسبك إِلَى الْكَذِب بِسَبَبِ مَا جِئْتَ بِهِ مِنَ
{ مَا } edatının ism-i mevsûl olması ve kastedilenin (mâsadak) yalanlayan kimse olması da câizdir; dolayısıyla { مَنْ } mânasındadır ve mübteda konumundadır. Hitap Peygamber'e sallallâhu aleyhi ve sellem yöneliktir. { يُكَذِّبُكَ } fiilindeki müstetir (gizli) zamir { مَا } edatına dönmekte olup sılayı mevsûle bağlayan rabıttır. Bâ harfi ise sebebiyet içindir; yani: Getirdiğin
الْإِسْلَامِ أَوْ مِنْ إِثْبَاتِ الْبَعْثِ وَالْجَزَاءِ.
İslam sebebiyle yahut dirilişi ve hesabı ispat etmen sebebiyle seni yalana nispet eden [kimsedir].
وَحُذِفَ مَا أُضِيفَ إِلَيْهِ بَعْدُ فَبُنِيَتْ بَعْدُ عَلَى الضَّمِّ وَالتَّقْدِيرُ: بَعْدَ تَبَيُّنِ الْحَقِّ أَوْ بَعْدَ تَبَيُّنِ مَا ارْتَضَاهُ لِنَفْسِهِ مِنْ أَسْفَلِ سَافِلِينَ.
{ بَعْدُ } zarfının muzafun ileyhi hazfedilmiş, bu yüzden { بَعْدُ } kelimesi zamme üzere mebni kılınmıştır. Takdiri şöyledir: "Hakkın apaçık ortaya çıkmasından sonra" yahut "aşağıların aşağısından kendi nefsi için razı olduğu durumun apaçık ortaya çıkmasından sonra".
وَجُمْلَةُ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ خَبَرًا عَنْ (مَا) وَالرَّابِطُ مَحْذُوفٌ تَقْدِيرُهُ: بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ فِيهِ.
{ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } cümlesinin { مَا } mübtedasının haberi olması câizdir; rabıt hazfedilmiş olup takdiri: «بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ فِيهِ» (onun hakkında hükmedenlerin en adil hükmedicisi) şeklindedir.
وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ الْجُمْلَةُ دَلِيلًا عَلَى الْخَبَرِ الْمُخْبَرِ بِهِ عَنْ (مَا) الْمَوْصُولَةِ وَحُذِفَ إِيجَازًا اكْتِفَاءً بِذِكْرِ مَا هُوَ كَالْعِلَّةِ لَهُ فَالتَّقْدِيرُ فَالَّذِي يُكَذِّبُكَ بِالدِّينِ يَتَوَلَّى اللَّهُ الِانْتِصَافَ مِنْهُ أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحَاكِمِينَ.
Bu cümlenin mevsûl olan { مَا } hakkında haber verilen şeyin delili olması da câizdir; adeta onun illeti durumunda olan şeyin zikriyle yetinilerek icaz yoluyla [haber] hazfedilmiştir. Buna göre takdir: "Din sebebiyle seni yalanlayan kimseden intikam almayı Allah üstlenecektir; Allah hükmedenlerin en iyi hükmedeni değil midir?" şeklindedir.
وَالِاسْتِفْهَامُ تَقْرِيرِيٌّ.
İstifham takrîrîdir (onaylatma amaçlıdır).
وَ «أَحْكَمُ» يَجُوزُ أَن يكون مأخودا مِنَ الْحُكْمِ، أَيْ أَقْضَى الْقُضَاةِ، وَمَعْنَى التَّفْضِيلِ أَنَّ حُكْمَهُ أَسَدُّ وَأَنْفَذُ.
«أَحْكَمُ» kelimesinin hükümden türemiş olması câizdir; yani "hâkimlerin en iyi hüküm vereni" demektir. İsm-i tafdil mânası ise O'nun hükmünün en isabetli ve en geçerli olmasıdır.
وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُشْتَقًّا مِنَ الْحِكْمَةِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ أَقْوَى الْحَاكِمِينَ حِكْمَةً فِي قَضَائِهِ بِحَيْثُ لَا يُخَالِطُ حُكْمَهُ تَفْرِيطٌ فِي شَيْءٍ مِنَ الْمَصْلَحَةِ وَنَوْطُ الْخَبَرِ بِذِي وَصْفٍ يُؤْذِنُ بِمُرَاعَاةِ خَصَائِصِ الْمَعْنَى الْمُشْتَقِّ مِنْهُ الْوَصْفُ فَلَمَّا أَخْبَرَ عَنِ اللَّهِ بِأَنَّهُ أَفْضَلُ الَّذِينَ يَحْكُمُونَ، عُلِمَ أَنَّ اللَّهَ يَفُوقُ قَضَاؤُهُ كُلَّ قَضَاءٍ فِي خَصَائِصِ الْقَضَاءِ وَكَمَالَاتِهِ، وَهِيَ: إِصَابَةُ الْحَقِّ، وَقَطْعُ دَابِرِ الْبَاطِلِ، وَإِلْزَامُ كُلِّ مَنْ يَقْضِي عَلَيْهِ بِالِامْتِثَالِ لِقَضَائِهِ وَالدُّخُولِ تَحْتَ حُكْمِهِ.
Hikmetten türetilmiş olması da câizdir. Mânası ise şudur: O, kazâsında hikmet bakımından hüküm verenlerin en yetkinidir; öyle ki hükmüne hiçbir maslahatta kusur ve ihmal karışmaz. Haberin vasıf sahibi birine bağlanması, vasfın türediği mânanın hususiyetlerinin gözetilmesini gerektirir. Allah hakkında O'nun hüküm verenlerin en üstünü olduğu haber verilince anlaşılmıştır ki Allah'ın hükmü; hakkı tam isabet ettirmek, bâtılın kökünü kazımak ve aleyhine hükmedilen herkesi hükmüne boyun eğmeye ve kazâsı altına girmeye mecbur kılmak şeklindeki hükmün hususiyetleri ve yetkinlikleri bakımından bütün hükümlerden üstündür.
رَوَى التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ قَرَأَ مِنْكُمْ وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ [التِّين: ١] فَانْتَهَى إِلَى قَوْلِهِ: أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ فَلْيَقُلْ: بَلَى وَأَنَا عَلَى ذَلِكَ مِنَ الشَّاهِدَيْنِ» .
Tirmizî ve Ebû Dâvûd, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Sizden kim { وَالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ } [Tîn: 1] suresini okur da { أَلَيْسَ اللَّهُ بِأَحْكَمِ الْحاكِمِينَ } kavline ulaşırsa şöyle desin: “Evet [öyledir] ve ben de buna şahitlik edenlerdenim.”»