Binûn

97- Kadir Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: et-Tahrîr ve't-Tenvîr (İbn Âşûr Tefsiri) · İbn Âşûr · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَتَنْوِينُ أَمْرٍ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ بِأَنْوَاعِ الثَّوَابِ عَلَى الْأَعْمَالِ فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ. وَهَذَا الْأَمْرُ غَيْرُ الْأَمْرِ الَّذِي فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ [الدُّخَانِ: ٤] مَعَ أَن أَمْراً مِنْ عِنْدِنا فِي سُورَة الدُّخان [٥] مُتَّحِدَةٌ مَعَ اخْتِلَاف شؤونها، فَإِن لَهَا شؤونا عَدِيدَةً.

{ أَمْرٍ } kelimesindeki tenvin tazim (yüceltme) içindir; yani o gecedeki amellere karşılık verilecek çeşitli mükâfatlarla [inerler] demektir. Bu emir ise, Duhan Sûresi'ndeki { أَمْراً مِنْ عِنْدِنا } “katımızdan bir emir olarak” [Duhan: 5] buyruğu durumlarının farklılığına rağmen tek bir şey olsa da -çünkü onun pek çok yönü vardır-, Allah Teâlâ'nın: { فِيها يُفْرَقُ كُلُّ أَمْرٍ حَكِيمٍ } “Her hikmetli iş o gecede ayırt edilir.” [Duhan: 4] buyruğundaki emirden başkadır.

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هُوَ الْأَمْرَ الْمَذْكُورَ هُنَا فَيَكُونُ هُنَا مُطْلَقًا وَفِي آيَةِ الدُّخَانِ مُقَيَّدًا.

Burada zikredilen emrin o olması da caizdir; bu durumda burada mutlak, Duhan ayetinde ise mukayyet olmuş olur.

وَاعْلَمْ أَنَّ مَوْقِعَ قَوْلِهِ: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها إِلَى قَوْلِهِ: مِنْ كُلِّ أَمْرٍ، مِنْ جُمْلَةِ: لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ [الْقدر: ٣] مَوْقِعُ الِاسْتِئْنَافِ الْبَيَانِيِّ أَوْ مَوْقِعُ بَدَلِ الِاشْتِمَالِ فَلِمُرَاعَاةِ هَذَا الْمَوْقِعِ فُصِلَتِ الْجُمْلَةُ عَنِ الَّتِي قَبْلَهَا وَلَمْ تُعْطَفْ عَلَيْهَا مَعَ أَنَّهُمَا مشتركتان فِي كَوْنِ كُلِّ وَاحِدَةٍ مِنْهُمَا تُفِيدُ بَيَانًا لِجُمْلَةِ: وَما أَدْراكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ [الْقَدْرِ:

Bil ki; { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ وَالرُّوحُ فِيها } buyruğundan { مِنْ كُلِّ أَمْرٍ } buyruğuna kadar olan kısmın, { لَيْلَةُ الْقَدْرِ خَيْرٌ مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ } “Kadir gecesi bin aydan daha hayırlıdır.” [Kadir: 3] cümlesine göre konumu, istînâf-ı beyânî veya bedel-i iştimal konumundadır. İşte bu konuma riayet edildiği için bu cümle kendinden öncekine atfedilmeyip ondan fasledilmiştir (ayrı getirilmiştir); oysa her iki cümle de { وَما أَدْراكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ } “Kadir gecesinin ne olduğunu sen nereden bileceksin?” [Kadir:

٢] ، فَأُوثِرَتْ مُرَاعَاةُ مَوْقِعِهَا الِاسْتِئْنَافِيِّ أَوِ الْبَدَلِيِّ عَلَى مُرَاعَاةِ اشْتِرَاكِهِمَا فِي كَوْنِهَا بَيَانًا لِجُمْلَةِ: وَما أَدْراكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ لِأَنَّ هَذَا الْبَيَانَ لَا يَفُوتُ السَّامِعَ عِنْدَ إِيرَادِهَا فِي صُورَةِ الْبَيَانِ أَوِ الْبَدَلِ بِخِلَافِ مَا لَوْ عُطِفَتْ عَلَى الَّتِي قَبْلَهَا بِالْوَاوِ لِفَوَاتِ الْإِشَارَةِ إِلَى أَنَّ تَنَزُّلَ الْمَلَائِكَةِ فِيهَا مِنْ أَحْوَالِ خَيْرِيَّتِهَا.

2] cümlesine bir açıklama kazandırma hususunda ortaktır. Dolayısıyla onun istînâf veya bedel olma konumuna riayet edilmesi, { وَما أَدْراكَ مَا لَيْلَةُ الْقَدْرِ } cümlesine açıklama olma ortaklığına riayet edilmesine tercih edilmiştir. Çünkü bu açıklama, cümle bir beyan veya bedel suretinde getirildiğinde dinleyicinin gözünden kaçmaz; oysa vav ile kendinden öncekine atfedilseydi, meleklerin o gecede inişinin gecenin hayırlılık hallerinden biri olduğuna işaret etme özelliği kaybolurdu.

وَجُمْلَةُ: سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ بَيَانٌ لِمَضْمُونِ مِنْ كُلِّ أَمْرٍ وَهُوَ

{ سَلامٌ هِيَ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ } “O [gece], tan yerinin ağarmasına kadar bir esenliktir.” cümlesi, { مِنْ كُلِّ أَمْرٍ } buyruğunun muhtevasını açıklamakta olup

كَالِاحْتِرَاسِ لِأَنَّ تَنَزُّلَ الْمَلَائِكَةِ يَكُونُ لِلْخَيْرِ وَيَكُونُ لِلشَّرِّ لِعِقَابِ مُكَذِّبِي الرُّسُلِ قَالَ تَعَالَى:

bir nevi ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir). Zira meleklerin inişi hayır için olabileceği gibi, peygamberleri yalanlayanları cezalandırmak üzere şer için de olabilir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:

مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ [الْحجر: ٨] وَقَالَ: يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ [الْفرْقَان: ٢٢] . وَجَمَعَ بَيْنَ إِنْزَالِهِمْ لِلْخَيْرِ وَالشَّرِّ فِي قَوْلِهِ: إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ

{ مَا نُنَزِّلُ الْمَلائِكَةَ إِلَّا بِالْحَقِّ وَما كانُوا إِذاً مُنْظَرِينَ } “Biz melekleri ancak hak ile indiririz. O zaman da onlara mühlet verilmez.” [Hicr: 8] ve şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَرَوْنَ الْمَلائِكَةَ لَا بُشْرى يَوْمَئِذٍ لِلْمُجْرِمِينَ } “Melekleri görecekleri gün, işte o gün suçlulara hiçbir müjde yoktur.” [Furkan: 22]. Onların hem hayır hem de şer için indirilişini ise şu buyruğunda bir arada zikretmiştir: { إِذْ يُوحِي رَبُّكَ إِلَى الْمَلائِكَةِ أَنِّي مَعَكُمْ فَثَبِّتُوا الَّذِينَ آمَنُوا سَأُلْقِي فِي قُلُوبِ الَّذِينَ كَفَرُوا الرُّعْبَ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ

فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ

{ فَاضْرِبُوا فَوْقَ الْأَعْناقِ } “Hani Rabbin meleklere: «Ben sizinle beraberim, iman edenlere sebat verin! İnkâr edenlerin kalplerine korku salacağım, artık boyunlarının üstüne vurun...» [diye vahyediyordu].”

[الْأَنْفَال: ١٢] الْآيَةَ، فَأَخْبَرَ هُنَا أَنَّ تَنَزُّلَ الْمَلَائِكَةِ لَيْلَةَ الْقَدْرِ لِتَنْفِيذِ أَمْرِ الْخَيْرِ لِلْمُسْلِمِينَ الَّذِينَ صَامُوا رَمَضَانَ وَقَامُوا لَيْلَةَ الْقَدْرِ، فَهَذِهِ بِشَارَةٌ.

[Enfâl: 12]. İşte burada meleklerin Kadir gecesinde inişinin, Ramazan'ı oruçla geçiren ve Kadir gecesini ihya eden Müslümanlar için hayır emrini yerine getirmek üzere olduğunu haber vermiştir ki bu bir müjdedir.

وَالسَّلَامُ: مَصْدَرٌ أَوِ اسْمُ مَصْدَرٍ مَعْنَاهُ السَّلَامَةُ قَالَ تَعَالَى: قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ [الْأَنْبِيَاء: ٦٩] . وَيُطْلَقُ السَّلَامُ عَلَى التَّحِيَّةِ وَالْمِدْحَةِ، وَفُسِّرَ السَّلَامُ بِالْخَيْرِ، وَالْمَعْنَيَانِ حَاصِلَانِ فِي هَذِهِ الْآيَةِ، فَالسَّلَامَةُ تَشْمَلُ كُلَّ خَيْرٍ لِأَنَّ الْخَيْرَ سَلَامَةٌ مِنَ الشَّرِّ وَمِنَ الْأَذَى، فَيَشْمَلُ السَّلَامُ الْغُفْرَانَ وَإِجْزَالَ الثَّوَابِ وَاسْتِجَابَةَ الدُّعَاءِ بِخَيْرِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ. وَالسَّلَامُ بِمَعْنَى التَّحِيَّةِ وَالْقَوْلِ الْحَسَنِ مُرَادٌ بِهِ ثَنَاءُ الْمَلَائِكَةِ عَلَى أَهْلِ لَيْلَةِ الْقَدْرِ كَدَأْبِهِمْ مَعَ أَهْلِ الْجَنَّةِ فِيمَا حَكَاهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ

Selâm (السَّلَامُ); masdar veya isim-masdardır, anlamı esenliktir (selâmettir). Nitekim Allah Teâlâ: { قُلْنا يَا نارُ كُونِي بَرْداً وَسَلاماً عَلى إِبْراهِيمَ } “'Ey ateş! İbrahim'e karşı serin ve esenlik ol' dedik.” [Enbiyâ: 69] buyurmuştur. Selâm kelimesi tahiyye (selamlaşma) ve övgü anlamında da kullanılır. Selâm hayır olarak da tefsir edilmiştir. Her iki anlam da bu ayette mevcuttur. Selâmet her türlü hayrı kapsar; çünkü hayır, şerden ve eziyetten esenlikte olmaktır. Dolayısıyla selâm; bağışlanmayı, bol mükâfatı, dünya ve ahiret hayrı için yapılan duaların kabulünü kapsar. Selâm kelimesi tahiyye ve güzel söz anlamında olduğunda ise meleklerin Kadir gecesi ehlini övmesi kastedilir; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda hikaye edildiği üzere cennet ehline karşı tutumları da böyledir: { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “Melekler de her kapıdan onların yanına girerler: 'Sabretmenize karşılık size selâm olsun! Dünya yurdunun sonu ne güzeldir!' [derler].”

[الرَّعْد: ٢٣، ٢٤] .

[Ra'd: 23, 24].

وَتَنْكِيرُ سَلامٌ لِلتَّعْظِيمِ. وَأَخْبَرَ عَنِ اللَّيْلَةِ بِأَنَّهَا سَلَامٌ لِلْمُبَالِغَةِ لِأَنَّهُ إِخْبَارٌ بِالْمَصْدَرِ.

{ سَلامٌ } kelimesinin nekire (belirsiz) gelişi tazim içindir. Gecenin bizzat selâm olduğu haber verilmiştir ki bu, masdar ile haber verme yoluyla mübalağa ifade eder.

وَتَقْدِيمُ الْمُسْنَدِ وَهُوَ سَلامٌ عَلَى الْمُسْنَدِ إِلَيْهِ لِإِفَادَةِ الِاخْتِصَاصِ، أَيْ مَا هِيَ إِلَّا سَلَامٌ. وَالْقَصْرُ ادِّعَائِيٌّ لِعَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِمَا يَحْصُلُ فِيهَا لِغَيْرِ الصَّائِمِينَ الْقَائِمِينَ، ثُمَّ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ سَلامٌ هِيَ مُرَادًا بِهِ الْإِخْبَارُ فَقَطْ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِالْمَصْدَرِ الْأَمْرُ، وَالتَّقْدِيرُ:

Müsned olan { سَلامٌ } kelimesinin müsnedün ileyh üzerine takdim edilmesi ise tahsis ifade etmek içindir; yani «o [gece], ancak selâmdan ibarettir» demektir. Buradaki hasr (kısıtlama), oruç tutup gecesini ihya edenlerin dışındakilerin o gecede elde ettiklerine itibar edilmemesi sebebiyle iddiâîdir (mübalağalıdır). Sonra { سَلامٌ هِيَ } ifadesiyle yalnızca haber verilmesi kastedilmiş olabileceği gibi, masdar ile emir kastedilmiş olması da caizdir; takdiri şöyledir:

سَلِمُوا سَلَامًا، فَالْمَصْدَرُ بَدَلٌ مِنَ الْفِعْلِ وَعَدَلَ عَنْ نَصْبِهِ إِلَى الرَّفْعِ لِيُفِيدَ التَّمَكُّنَ مِثْلَ قَوْله تَعَالَى: فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ [الذاريات: ٢٥] . وَالْمَعْنَى: اجْعَلُوهَا سَلَامًا بَيْنَكُمْ، أَيْ لَا نِزَاعَ وَلَا خِصَامَ. وَيُشِيرُ إِلَيْهِ مَا

«Esenlik dileyerek selâm verin» [demektir]; zira masdar fiilin yerini tutmuştur ve Allah Teâlâ'nın: { فَقالُوا سَلاماً قالَ سَلامٌ } “'Selâm' dediler. O da 'Selâm' dedi.” [Zâriyât: 25] buyruğunda olduğu gibi sübut ve temekkün ifade etmesi için mansub yerine merfû kılınmıştır. Anlamı şudur: «Onu kendi aranızda bir selâm (esenlik ve barış vesilesi) kılın; yani çekişme ve kavga olmasın.» Nitekim buna şu da işaret etmektedir:

فِي الْحَدِيثِ الصَّحِيحِ: «خَرَجْتُ لِأُخْبِرَكُمْ بِلَيْلَةِ الْقَدْرِ فَتَلَاحَى رَجُلَانِ فَرُفِعَتْ وَعَسَى أَنْ يَكُونَ خَيْرًا لَكُمْ فَالْتَمِسُوهَا فِي التَّاسِعَةِ وَالسَّابِعَةِ وَالْخَامِسَةِ»

Sahih hadiste şöyle buyrulmuştur: «Size Kadir gecesini haber vermek için çıkmıştım; iki adam kavga etti de [onun bilgisi] kaldırıldı. Umulur ki bu sizin için daha hayırlıdır; artık onu [son on günün] dokuzuncu, yedinci ve beşinci [gecelerinde] arayın.»

. وحَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهُ مِنْ قَوْلِهِ: تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ إِلَى سَلامٌ هِيَ

{ حَتَّى مَطْلَعِ الْفَجْرِ } “Tan yerinin ağarmasına kadar” ifadesi, kendisinden önceki { تَنَزَّلُ الْمَلائِكَةُ } buyruğundan { سَلامٌ هِيَ } buyruğuna kadar olan kısmın gayesidir (son sınırıdır).

وَالْمَقْصُودُ مِنَ الْغَايَةِ إِفَادَةُ أَنَّ جَمِيعَ أَحْيَانِ تِلْكَ اللَّيْلَةِ مَعْمُورَةٌ بِنُزُولِ الْمَلَائِكَةِ وَالسَّلَامَةِ، فَالْغَايَةُ هُنَا مُؤَكِّدَةٌ لِمَدْلُولِ لَيْلَةِ [الْقدر: ١] لِأَنَّ اللَّيْلَةَ قَدْ تُطْلَقُ عَلَى بَعْضِ أَجْزَائِهَا كَمَا

Bu gaye ile hedeflenen, o gecenin bütün vakitlerinin meleklerin inişi ve selametle dopdolu olduğunu bildirmektir. Dolayısıyla buradaki gaye, { لَيْلَةِ } [Kadir: 1] kelimesinin medlûlünü teyit etmektedir; çünkü gece kelimesi bazen

فِي قَوْلِ النَّبِيءِ ﷺ: «مَنْ قَامَ لَيْلَةَ الْقَدْرِ إِيمَانًا وَاحْتِسَابًا غُفِرَ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ»

Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şu buyruğunda olduğu gibi gecenin bazı cüzleri için de kullanılabilir: «Kim Kadir gecesini imanla ve sevabını umarak ihya ederse, geçmiş günahları bağışlanır.»

، أَيْ مَنْ قَامَ بَعْضَهَا، فَقَدْ قَالَ سَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ: مَنْ شَهِدَ الْعِشَاءَ مِنْ لَيْلَةِ الْقَدْرِ فَقَدْ أَخَذَ بِحَظِّهِ مِنْهَا. يُرِيدُ شَهِدَهَا فِي جَمَاعَةٍ كَمَا يَقْتَضِيهِ فِعْلُ شَهِدَ، فَإِنَّ شُهُودَ الْجَمَاعَةِ مِنْ أَفْضَلِ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ.

Yani kim bir kısmını ihya ederse [demektir]. Nitekim Saîd b. el-Müseyyeb şöyle demiştir: «Kadir gecesinde yatsı namazına hazır bulunan kimse, o geceden nasibini almıştır.» 'Şehide' (hazır bulundu) fiilinin gerektirdiği üzere, cemaatle hazır bulunmayı kastetmektedir; zira cemaatte hazır bulunmak en faziletli salih amellerdendir.

وَجِيءَ بِحَرْفِ حَتَّى لِإِدْخَالِ الْغَايَةِ لِبَيَانِ أَنَّ لَيْلَةَ الْقَدْرِ تَمْتَدُّ بَعْدَ مَطْلَعِ الْفَجْرِ بِحَيْثُ

Gaye sınırını dahil etmek için hattâ (حَتَّى) harfi getirilmiştir; bu da Kadir gecesinin, fecrin doğuşundan sonraya kadar uzandığını açıklamak içindir; öyle ki

إِنَّ صَلَاةَ الْفَجْرِ تُعْتَبَرُ وَاقِعَةً فِي تِلْكَ اللَّيْلَةِ لِئَلَّا يُتَوَهَّمَ أَنَّ نِهَايَتَهَا كَنِهَايَةِ الْفِطْرِ بِآخِرِ جُزْءٍ مِنَ اللَّيْلِ، وَهَذَا تَوْسِعَةٌ مِنَ اللَّهِ فِي امْتِدَادِ اللَّيْلَةِ إِلَى مَا بَعْدَ طُلُوعِ الْفَجْرِ.

gecenin sonunun, gecenin son cüzüyle olan iftarın sonu gibi olduğu zannedilmesin diye, sabah namazı dahi o gecenin içinde vaki olmuş sayılır. Bu ise gecenin fecrin doğuşundan sonraya kadar uzatılması hususunda Allah'tan bir genişliktir.

وَيُسْتَفَادُ مِنْ غَايَةِ تَنَزُّلِ الْمَلَائِكَةِ فِيهَا، أَنَّ تِلْكَ غَايَةُ اللَّيْلَةِ وَغَايَةٌ لِمَا فِيهَا مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ التَّابِعَةِ لِكَوْنِهَا خَيْرًا مِنْ أَلْفِ شَهْرٍ، وَغَايَةُ السَّلَامِ فِيهَا.

Meleklerin o gecede inişinin gayesinden (son sınırından); bunun gecenin de son sınırı olduğu, onun bin aydan daha hayırlı olmasına bağlı bulunan salih amellerin son sınırı olduğu ve o gecedeki selâmın da son sınırı olduğu anlaşılmaktadır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مَطْلَعِ بِفَتْحِ اللَّامِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ مِيمِيٌّ، أَيْ طُلُوعُ الْفَجْرِ، أَيْ ظُهُورُهُ. وَقَرَأَهُ الْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ بِكَسْرِ اللَّامِ عَلَى مَعْنَى زَمَانِ طُلُوعِ الْفَجْرِ.

Cumhur { مَطْلَعِ } kelimesini lâm harfinin fethasıyla okumuştur ki bu mîmî masdardır; yani tan yerinin ağarması, zuhur etmesi demektir. Kisâî ve Halef ise lâm harfinin kesresiyle okumuşlardır ki bu da fecrin doğuş zamanı anlamındadır.