إذا حدّث كذب، وإذا وعد أخلف، وإذا اؤتمن خان» .
Konuştuğu zaman yalan söyler, söz verdiği zaman sözünde durmaz, kendisine bir şey emanet edildiğinde hıyanet eder.”
٣- صلة ما أمر الله بوصله: من حقوق الله ومؤازرة النّبي والقرآن، وحقوق العباد التي من أهمها وأولاها: صلة الأرحام، والإحسان إلى الجيران، والمحتاجين
3- Allah’ın bitiştirilmesini emrettiği şeyleri ulaştırmak (bağları gözetmek): Allah’ın hakları, Peygamber’e ve Kur’an’a destek olmak ve kulların haklarıdır ki bunların en önemlisi ve en önceliklisi; sıla-i rahim (akrabalık bağlarını gözetmek), komşulara, ihtiyaç sahiplerine
والفقراء لأن من شأن المؤمن أن يعمّ خيره ويدوم نفعه، ويؤدي واجبه نحو غيره لإرضاء ربّه، دون أن يقصد نفعا مادّيا لنفسه أو طمعا في مال أو جاه أو وظيفة، فإن الله ربّ العباد هو الميسّر للخير والمانع من الشّر، والعبد مجرد أداة ووسيلة.
ve fakirlere iyilik yapmaktır. Zira müminin vasfı, hayrının genel ve faydasının sürekli olması, kendisi için maddi bir menfaat gözetmeksizin, mal, makam veya mevki hırsına kapılmaksızın sadece Rabbini razı etmek için başkalarına karşı vazifesini yerine getirmesidir. Çünkü kulların Rabbi olan Allah hayrı kolaylaştıran ve şerre engel olandır; kul ise yalnızca bir vasıta ve araçtır.
٤- الخوف من الله وخشية عذابه: أي إن أولي الألباب هم الذين يخافون ربّهم فيما يأتون، وما يتركون من أعمال، ويراقبون الله في السّرّ والعلن، يخلصون النّية والقصد لوجه الله، ويحذرون من شدّة العذاب، وسوء الحساب في الآخرة لأن عاقبة ذلك وخيمة وهي الزّج في نيران جهنم.
4- Allah'tan korkmak ve O'nun azabından çekinmek: Yani akıl sahipleri, yaptıkları ve terk ettikleri amellerde Rablerinden korkan, gizlide ve açıkta Allah'ın gözetiminde olduklarının bilincinde olan, niyet ve maksatlarını Allah rızası için ihlaslı kılan, ahiretteki şiddetli azaptan ve kötü hesaptan sakınan kimselerdir. Çünkü bunun akıbeti pek vahimdir, o da cehennem ateşlerine atılmaktır.
٥- الصّبر: يصبر العاقل الرشيد على طاعة ربّه، واجتناب معصيته لأن في الطاعة عزّ النفس ونجاتها، وفي المعصية الذّلّ والانكسار، والندم والخسران. ويشمل الصبر لوجه الله جميع الأحوال من الرّزايا والأسقام والعبادات.
5- Sabır: Akıllı ve sağduyulu kişi, Rabbinin itaatine ve O'na isyandan kaçınmaya sabreder; çünkü itaatte nefsin izzeti ve kurtuluşu, isyanda ise zillet, kırgınlık, pişmanlık ve hüsran vardır. Allah rızası için sabretmek; musibetler, hastalıklar ve ibadetler olmak üzere bütün halleri kapsar.
٦- إقام الصّلاة المفروضة: فالعقلاء هم الذين يؤدّون ما أوجب الله عليهم من الصلاة كاملة الأركان تامّة الشروط والأوصاف، مع خشوع القلب لله، وخضوع النفس لربّ العباد.
6- Farz namazı ikame etmek: Akıl sahipleri, Allah'ın kendilerine farz kıldığı namazı rükünleri tastamam, şartları ve vasıfları eksiksiz olarak, kalbin Allah'a huşuu ve nefsin kulların Rabbine boyun eğişiyle eda edenlerdir.
٧- الإنفاق في وجوه الخير: إن المؤمنين الصادقين هم الذين ينفقون بعض أموالهم في السّر والعلن في مرضاة الله، من غير قصد الشهرة والرّياء، والتّباهي والسّمعة، ويفعلون ذلك بقصد التقرب إلى الله، وجب الخير، والرفاه لعباد الله جميعا، من غير تفرقة بين مؤمن وغير مؤمن لأن الإنسان يتخلّق بأخلاق الله في إمداد العباد بالرّزق، سواء آمنوا أو كفروا. وذلك هو السّمو بذاته والرّفعة بعينها.
7- Hayır yollarında infak etmek: Samimi müminler, şöhret, riya, övünme ve gösteriş kastı gütmeksizin, sırf Allah rızası doğrultusunda mallarının bir kısmını gizli ve açık olarak infak edenlerdir. Bunu Allah'a yakınlaşmak, mümin ile gayrimüslim arasında ayrım yapmaksızın Allah'ın bütün kullarına hayır ve refah sağlamak amacıyla yaparlar; çünkü insan, ister inansınlar ister inkâr etsinler kullara rızık ulaştırma konusunda Allah'ın ahlakıyla ahlaklanır. Bu da bizzat yücelik ve üstünlüğün ta kendisidir.
٨- مقابلة الإساءة بالإحسان: إن المؤمن الصادق هو الذي يترفّع عن الأخذ بالثّأر والانتقام، ويردّ السّيئة ويدفعها بالحسنة، فيقابل الجهل بالحلم، والأذى بالصبر، والضّرر بالنّفع، والإساءة بالعفو والصّفح وكظم الغيظ.
8- Kötülüğe iyilikle karşılık vermek: Samimi mümin; intikam almaktan ve öç peşinde koşmaktan sakınan, kötülüğü iyilikle savıp bertaraf eden, cehaleti hilmle (yumuşak huylulukla), eziyeti sabırla, zararı faydayla, kötülüğü ise bağışlama, hoşgörü ve öfkesini yutmayla karşılayan kimsedir.
هؤلاء العقلاء (أولو الألباب) الموصوفون بالصفات السابقة، هم لا غيرهم لهم العاقبة الحسنة والسعادة في الدنيا والآخرة، ففي الدنيا ينتصرون على الأعداء، وفي الآخرة يدخلون الجنة بفضل من الله وإحسان. تلك العاقبة الحسنى هي الظفر بجنان الخلد، التي يقيم فيها الصالحون والأنبياء والمرسلون، يدخلونها هم وصالحو المؤمنين من آبائهم وأجدادهم وفروعهم وذرّياتهم، يتنعّمون بخيراتها. وتدخل عليهم الملائكة من أبواب الجنة المختلفة تحييهم وتسلّم عليهم قائلين لهم: سلام دائم عليكم، ورحمة سابغة من ربّكم، بسبب صبركم في دنياكم على الطاعة، وتجنّب المعصية، والرّضا في المصاب بالقضاء والقدر، والحمد والشكر على نعم الله، فنعم عقبى الدنيا الجنة. وما أسعد العمال الذين أحسنوا العمل، وأتقنوا الصنعة، إذا ظفروا بالجزاء الحسن: من تقدير وحبّ، وسمعة واحترام، ومكافأة مجزية، تجعلهم راضين رضا كاملا في نفوسهم، مطمئنين مرتاحي البال والضمير لأن غيرهم قدّر عملهم.
Bu niteliklerle vasıflanan söz konusu akıl sahipleri (ülü'l-elbâb), başkaları değil bizzat kendileri dünyada ve ahirette güzel bir akıbete ve saadete erecek olanlardır. Dünyada düşmanlara karşı zafer kazanırlar, ahirette ise Allah'ın lütfu ve ihsanıyla cennete girerler. O güzel akıbet; salihlerin, nebilerin ve resullerin ikamet edeceği ebediyet cennetlerini kazanmaktır. Oraya kendileriyle birlikte atalarından, dedelerinden, nesillerinden ve zürriyetlerinden salih olan müminler de girer ve onun nimetlerinden istifade ederler. Melekler de cennetin muhtelif kapılarından yanlarına girerek onları selamlar ve şöyle derler: Dünyanızda itaate, günahtan kaçınmaya, musibet anında kaza ve kadere rıza göstermeye, Allah'ın nimetlerine hamd ve şükretmeye sabretmeniz sebebiyle size sürekli bir selam ve Rabbinizden bol bir rahmet olsun; dünya yurdunun akıbeti olan cennet ne güzeldir! İşini güzel yapan ve sanatını kusursuz icra eden çalışanlar; takdir, sevgi, itibar, saygı ve kendilerini içtenlikle tam bir hoşnutluğa erdiren, başkalarının emeklerini takdir etmesi sebebiyle gönül ve vicdan huzuruna kavuşturan dolgun bir mükâfata nail olduklarında ne kadar da mutlu olurlar!
أوصاف الأشقياء
Bedbahtların Vasıfları
واقع الحياة الدنيا وأحوال الناس فيها عجيب غريب، فمنهم أهل الحق والاستقامة وهم السعداء بالفعل، ومنهم أهل الباطل والانحراف، وهم الأشقياء بالفعل، وكل امرئ بما كسب رهين، وبحسب ما يزرع كل إنسان يحصد في الدنيا والآخرة، فمن زرع نباتا طيّبا، استفاد منه وأفاد الآخرين، ومن زرع نباتا خبيثا، أضرّ نفسه وأضرّ الآخرين، ولا غرابة بعدئذ أن يجازى المحسنون أعمالهم بجنان الخلد، ويجازى الأشرار والفجّار بنيران الجحيم، وذلك هو مقتضى العدل. وقد وصف الله تعالى أهل الشقاوة بما يأتي:
Dünya hayatının gerçeği ve insanların buradaki halleri pek şaşırtıcı ve gariptir. Zira onlardan bir kısmı hak ve istikamet ehlidir ki onlar gerçekten bahtiyarlardır; bir kısmı da bâtıl ve sapkınlık ehlidir ki onlar da gerçekten bedbahtlardır. Herkes kazandığının rehinidir ve her insan dünyada ve ahirette ne ekerse onu biçer. Kim güzel bir bitki ekerse, ondan hem kendisi faydalanır hem de başkalarına fayda sağlar; kim de kötü bir bitki ekerse, hem kendisine hem de başkalarına zarar verir. Bundan sonra iyilik yapanların amellerinin karşılığını ebediyet cennetleriyle alması, kötülerin ve günahkârların ise cehennem ateşleriyle cezalandırılması asla garipsenemez; zira adaletin gereği budur. Allah Teâlâ bedbahtlık ehlini şöyle vasıflandırmıştır:
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٢٥ الى ٢٩]
[Ra'd Suresi (13): 25 ila 29. Ayetler]
وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٢٥) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (٢٦) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨) الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩)
{ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ ما أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ أُولئِكَ لَهُمُ اللَّعْنَةُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ (٢٥) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (٢٦) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨) الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩) } “Allah'ın ahdini sapasağlam bağlandıktan sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparanlar ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar var ya; işte lanet onlaradır ve kötü yurt da onlar içindir. (25) Allah dilediğine rızkı bollaştırır ve daraltır. Onlar ise dünya hayatıyla sevindiler. Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak [geçici] bir menfaatten ibarettir. (26) İnkâr edenler: 'Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?' derler. De ki: 'Şüphesiz Allah dilediğini saptırır, kendisine yöneleni de hidayete erdirir.' (27) Onlar iman edenler ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olanlardır. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur! (28) İman edip salih amel işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve ne güzel varış yeri [onlarındır]! (29)”
[الرّعد: ١٣/ ٢٥- ٢٩] .
[er-Ra'd: 13/25-29].
وصف الله تعالى في الآية الأولى الأشقياء بصفات ثلاث وهي:
Allah Teâlâ birinci ayette bedbahtları şu üç vasıfla nitelendirmiştir:
١- نقض عهد الله: أي إنهم ينكثون بعهد الله الذي ألزم عباده به وأمرهم بفعله، سواء فيما يتعلق بالإيمان بوجود الله ووحدانيته وقدرته وعلمه وإرادته، أو بالإيمان بالأنبياء والرّسل والكتب المنزلة من عند الله، أو يتعلق بحقوق الناس.
1- Allah'ın ahdini bozmak: Yani kullarına yükümlü kıldığı ve yapmalarını emrettiği Allah'ın ahdini bozarlar; bu ister Allah'ın varlığına, birliğine, kudretine, ilmine ve iradesine imanla, ister peygamberlere, resullere ve Allah katından indirilen kitaplara imanla, isterse insanların haklarıyla ilgili olsun.
٢- قطع ما أمر الله به أن يوصل: أي قطع كل ما أوجب الله وصله، من الإيمان بالله وبرسله وكتبه، وقطع الرحم والقرابة، وعدم صلة المؤمنين وأصحاب الحقوق.
2- Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi kesip koparmak: Yani Allah'ın birleştirilmesini farz kıldığı her şeyi; Allah'a, resullerine ve kitaplarına imanı kesmek, akrabalık ve hısımlık bağlarını koparmak, müminler ve hak sahipleriyle irtibatı kesmektir.
روي: «إذا لم تمش إلى قريبك برجلك، ولم تواسه بمالك، فقد قطعته» .
Şöyle rivayet edilmiştir: “Akrabana ayağınla yürümez ve malınla ona destek olmazsan, onunla bağını koparmış olursun.”
٣- الإفساد في الأرض: أي ويفسدون في الدنيا بأعمالهم الخبيثة، من الظلم والجور، والدعوة إلى غير دين الله، وخيانة الأمانة، وتخريب الديار، وإفساد الأخلاق، وإثارة الفتن والضّلالات، وإيقاد نيران الحروب ظلما وعدوانا.
3- Yeryüzünde bozgunculuk yapmak: Yani zulüm ve haksızlık etmek, Allah'ın dininden başkasına çağırmak, emanete hıyanet etmek, yurtları tahrip etmek, ahlakı bozmak, fitne ve sapkınlıkları körüklemek, zulüm ve düşmanlıkla savaş ateşlerini körüklemek gibi kötü amelleriyle dünyada fesat çıkarırlar.
أصحاب هذه الصفات يستحقون اللعنة، أي الطّرد من رحمة الله والإبعاد من خيري الدنيا والآخرة، ولهم سوء العاقبة والمآل، وهو عذاب جهنم.
Bu vasıflara sahip olanlar laneti, yani Allah'ın rahmetinden kovulmayı, dünya ve ahiret hayrından uzaklaştırılmayı hak ederler; onlar için kötü bir akıbet ve varış yeri vardır ki o da cehennem azabıdır.
ثم أبان الله تعالى أن تقدير الأرزاق في الدنيا بين العباد منوط بإرادة الله وحكمته، لأن الدنيا دار امتحان، وليس لها قيمة تذكر عند الله تعالى، فقد يبسط
Sonra Allah Teâlâ, dünyada kullar arasındaki rızıkların takdir edilmesinin Allah'ın iradesine ve hikmetine bağlı olduğunu beyan buyurdu; çünkü dünya bir imtihan yurdudur ve Allah Teâlâ katında anılmaya değer bir kıymeti yoktur. Nitekim [Allah] bazen genişletir...
الله الرّزق للكافر، ويقتّره على المؤمن، وذلك لا يدلّ على تكريم الكافر وإهانة المؤمن، فإن سعة الرزق قد تكون دليلا على التّورّط والاستدراج والإضرار، وتضييق الرزق قد يكون زيادة في الأجر والثواب. والمعنى إن هذا كله بمشيئة الله، يهب الكافر المال ليهلكه به، ويقدره على المؤمن ليعظم بذلك أجره وذخره. لهذا عاب الله الأغنياء الأشقياء وحقّر شأنهم وشأن أموالهم، فلا يصح لهم أن يفهموا أن زيادة الرزق والغنى ووفرة المال لكونهم يستحقون ذلك، وإنما قد يكون ذلك تعذيبا لهم، فإذا فرح المشركون والكافرون فرح بطر وتكبّر بالحياة الدنيا ومتعها، وجهلوا ما عند الله من الخير الدائم الخالد في الآخرة والسعادة الأبدية، فإن فرحتهم يعقبها الغصّة والألم، لأن الحياة الدنيا في ميزان الآخرة مجرد متاع زائل، وشيء قليل ذاهب، يزول بسرعة كالبرق الخاطف، لمن تأمل ووعى.
Allah rızkı kâfire bol verip mümine daraltabilir. Bu durum kâfirin yüceltildiğine, müminin ise alçaltıldığına delalet etmez; zira rızkın genişliği günaha batma, istidraç (derece derece azaba sürükleme) ve zarar görme işareti olabilir, rızkın daralması ise ecir ve sevabın artması vesilesi olabilir. Anlam şudur: Bütün bunlar Allah'ın dilemesiyledir; kâfire kendisiyle helak olsun diye mal verir, mümine ise ecri ve ahiret azığı büyüsün diye rızkı daraltır. Bu yüzden Allah bedbaht zenginleri yermiş, onların ve mallarının değerini küçültmüştür. Dolayısıyla rızık artışının, zenginliğin ve bol malın bunu hak ettiklerinden kaynaklandığını anlamaları doğru değildir; aksine bu onlar için bir azap olabilir. Müşrikler ve inkârcılar dünya hayatı ve onun nimetleriyle şımarıklık ve kibir içinde sevinip, Allah katında ahirette bulunan kalıcı, ebedi hayrı ve sonsuz saadeti bilmezden geldiklerinde, bu sevinçlerinin ardından boğazlarına düğümlenen bir keder ve acı gelir. Çünkü dünya hayatı ahiret terazisinde, tefekkür edip idrak eden kimse için yalnızca geçici bir menfaat, hızla gelip geçen ve çakan bir şimşek gibi çabucak yok olan pek az bir şeydir.
روى الإمام أحمد ومسلم وغيرهما أن النّبي ﷺ قال: «ما الدّنيا في الآخرة إلا كما يجعل أحدكم أصبعه هذه في اليم، فلينظر بم يرجع، وأشار بالسّبابة» .
İmam Ahmed, Müslim ve diğerleri rivayet etmişlerdir ki Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Ahiretin yanında dünya, ancak birinizin şu parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile dönüyor! -ve şehadet parmağına işaret etti-.”
وقد يتمادى أهل الثروة والطغيان فيطالبون بمطالب مادّية تعجيزية لا فائدة منها، مثلما فعل مشركو مكة الذين اغتروا بمتاع الحياة الدنيا، وطمست المادة وحبّ الدنيا قلوبهم ومشاعرهم، فاقترحوا على النّبي ﷺ إنزال آيات مادّية غريبة كإسقاط السماء عليهم كسفا، أي قطعا، أو تسيير جبال مكة من أماكنها، وجعل البطاح محارث وبساتين ومغارس، وإحياء الماضين والأسلاف، علما بأن مثل هذه المقترحات لا تكون عادة إلا إذا أراد الله تعذيب قوم، فردّ الله عليهم بأن نزول هذه الآيات لا يؤدي بالضرورة إلى إيمانهم ولا هداهم، وإنما الأمر بيد الله يضلّ من يشاء بسبب علمه بفساد الضّال، ويهدي من يشاء إلى طاعته والإيمان به بسبب إيمانه بالآيات الدّالة على حقيقة الإيمان، وإنابته لطاعة الرحمن.
Servet ve azgınlık ehli haddi aşarak hiçbir faydası olmayan imkânsız maddi taleplerde bulunabilirler. Tıpkı dünya hayatının geçici menfaatiyle aldanan, madde ve dünya sevgisi kalplerini ve duygularını körelten Mekke müşriklerinin yaptığı gibi. Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, göğün üzerlerine parça parça (kisefen) düşürülmesi veya Mekke dağlarının yerlerinden yürütülmesi, vadilerin ekin tarlalarına, bostanlara ve dikim alanlarına dönüştürülmesi, geçmişlerin ve ataların diriltilmesi gibi garip maddi mucizeler indirilmesini teklif etmişlerdi. Oysa bilinmelidir ki bu tür teklifler genellikle ancak Allah bir topluluğa azap etmeyi dilediği zaman gerçekleşir. Allah onlara cevap vererek, bu mucizelerin inmesinin onların inanmasını ve hidayete ermesini zorunlu kılmayacağını, bilakis işin Allah'ın elinde olduğunu; sapan kişinin bozukluğunu bildiği için dilediğini saptıracağını, gerçek imana delalet eden ayetlere inanması ve Rahman'a itaate yönelmesi sebebiyle de dilediğini Kendisine itaate ve imana ileteceğini bildirmiştir.
إن هؤلاء الذين يستحقون الهداية هم الذين آمنوا بالله وصدقوا رسله، وسكنت قلوبهم إلى توحيد الله ووعده، وسرّوا بذكر الله واطمأنت قلوبهم إلى ربّهم، ورضوا بالثواب الإلهي والفضل والإحسان الرّبّاني، ولم يشكّوا بشيء من أصول الإيمان، ولم يتبرموا أو يستخطوا على مراد الله وقدره، وتلك هي السعادة الحقيقية: سكون القلب، وهدوء البال، والبعد عن القلق والاضطراب مصدر أكثر الأمراض، ألا بذكر الله تطمئن القلوب وتهدأ، وتلتزم باليقين ويستقرّ فيها الإيمان الكامل، وتفيض بنور الإيمان، وتشعر براحة النفس.
Hidayeti hak edenler; Allah'a iman eden, resullerini tasdik eden, kalpleri Allah'ın birliğine ve vaadine güvenip huzur bulan, Allah'ın zikriyle sevinen, kalpleri Rablerine mutmain olan, ilahi sevaba, Rabbani lütuf ve ihsana razı olan, imanın esaslarından hiçbirinde şüpheye düşmeyen, Allah'ın iradesine ve kaderine karşı bıkkınlık ve hoşnutsuzluk göstermeyen kimselerdir. Gerçek saadet işte budur: Kalbin sükûneti, zihnin dinginliği ve pek çok hastalığın kaynağı olan endişe ve huzursuzluktan uzak durmaktır. Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur ve yatışır; yakîne sarılır, içine kâmil iman yerleşir, iman nuruyla dolup taşar ve gönül huzurunu hisseder.
إن هؤلاء المؤمنين الذين امتلأت قلوبهم بالإيمان الصحيح وبرد اليقين، وعملوا صالح الأعمال بأداء الفرائض وترك المعاصي لهم العيش الطيب الهنيء، والنعمة والخير، وحسن المرجع والثواب، وهذا هو المراد بقوله تعالى: الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩) [الرعد: ١٣/ ٢٩] . والمآب: المرجع والمآل. وكلمة (طوبى) إما اسم أو مصدر، فهي اسم شجرة في الجنة، أو هي بمعنى الخير والنعمة والغبطة والعيش الطّيب للمؤمنين.
Kalpleri sahih iman ve yakînin serinliğiyle dolan, farzları eda edip günahları terk ederek salih ameller işleyen bu müminler için güzel ve huzurlu bir hayat, nimet, hayır, güzel bir dönüş yeri ve mükâfat vardır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu ile kastedilen de budur: { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩) } “İman edip salih amel işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve ne güzel varış yeri [onlarındır]! (29)” [er-Ra'd: 13/29]. Meâb (مَآب): Dönüş yeri ve varılacak akıbettir. Tûbâ (طُوبى) kelimesi ise ya isim ya da mastardır; cennetteki bir ağacın ismidir yahut müminler için hayır, nimet, sevinç ve güzel bir yaşantı anlamındadır.
النّبي ﷺ والقرآن الكريم
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ve Kur'an-ı Kerim
إن علاقة الرّسل ﵈ بأقوامهم علاقة صعبة وشائكة ودقيقة، لأن أولئك الأقوام قوم عتاة أشداء، وتوارثوا عادات معينة، وألفوا البدائية والفوضى وممارسة الأهواء والشهوات، والأنبياء والرّسل ذوو رسالة إصلاحية شاملة في العقيدة والشريعة والآداب القويمة، يريدون أن ينقلوا الأقوام من همجيات أفعالهم إلى نور المعرفة والإيمان والمدنية والنور، وذلك الانتقال يحتاج لجهود كبيرة وتضحيات جسمية، فيقع الصّراع والتّحدي بين النّبي وقومه، وهكذا كانت الحال مع رسول
Resullerin -aleyhimüsselâm- kavimleriyle olan ilişkisi zor, çetin ve hassas bir ilişkidir; çünkü o kavimler inatçı ve sert topluluklardı, belirli adetleri miras almışlardı, ilkelliğe, kaosa, heva ve şehvetlerini yaşamaya alışmışlardı. Peygamberler ve resuller ise akidede, şeriatta ve dosdoğru ahlakta kapsamlı bir ıslah mesajına sahiptiler; kavimleri vahşi davranışlarından marifet, iman, medeniyet ve hakikat nuruna taşımak istiyorlardı. Bu intikal ise büyük gayretlere ve muazzam fedakârlıklara ihtiyaç duyurur; böylece peygamber ile kavmi arasında mücadele ve meydan okuma vuku bulur. Nitekim Resulullah
الله ﷺ ومشركي قريش في مكة المكرمة: حال قائمة على الصّراع الحادّ والتّحدي، كما وصف الله في الآيات التالية:
sallallâhu aleyhi ve sellem ile Mekke-i Mükerreme'deki Kureyş müşrikleri arasındaki durum da böyleydi: Allah'ın şu ayetlerde vasfettiği üzere şiddetli bir çatışma ve meydan okumaya dayalı bir durumdu:
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٠ الى ٣٢]
[Ra'd Suresi (13): 30 ila 32. Ayetler]
كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ (٣٠) وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢)
{ كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ (٣٠) وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) } “Böylece seni, kendilerinden önce nice ümmetler gelip geçmiş olan bir ümmete gönderdik ki, onlar Rahman'ı inkâr ederlerken sana vahyettiğimizi onlara okuyasın. De ki: 'O benim Rabbimdir, O'ndan başka ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve tevbem/dönüşüm O'nadır.' (30) Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parçalandığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu]. Hayır, bütün işler Allah'a aittir. İman edenler hâlâ anlamadılar/ümit kesmediler mi ki, eğer Allah dileseydi bütün insanları elbette hidayete erdirirdi? İnkâr edenlere gelince, Allah'ın vaadi gelinceye kadar yaptıklarından dolayı başlarına ansızın bir felaket gelmeye yahut yurtlarının yakınına inmeye devam edecektir. Şüphesiz Allah, vaadinden dönmez. (31) Andolsun ki senden önceki resullerle de alay edildi; ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra da onları yakalayıverdim. Cezalandırmam nasılmış [gördüler]! (32)”
لقد أبان الله تعالى في هذه الآيات قيمة وأهمية إرسال النّبي ﷺ وقيمة ما أرسل به وعظمة القرآن الكريم المنزل عليه، فمثل ذلك الإرسال للأنبياء السابقين أرسلناك أيها الرسول محمد إرسالا له شأن وفضل على سائر الإرسالات، كما قال الزمخشري، ومهمتك في هذا الإرسال واضحة، أرسلناك بكتاب تبلّغه للناس وتقرؤه عليهم، كما أرسلنا رسلا إلى أمم من قبلك، ولما كذّب الرّسل، انظر كيف نصرناهم وجعلنا العاقبة لهم، ولأتباعهم في الدنيا والآخرة. وأما المرسل إليهم فكانوا يكفرون بالرّحمن الذي وسعت رحمته كل شيء، لا يقرّون به، ولا يشكرون نعمه وفضله، وأخطر ما يقولون: إن لله شريكا، فكان الرّد المأمور به عليهم: قل لهم أيها الرسول: إن الرّحمن الذي تكفرون به، أنا مؤمن به معترف، مقرّ له بالرّبوبية والألوهية، فهو متولّي أمري وخالقي، لا إله غيره ولا معبود سواه، توكّلت عليه في جميع أموري، وفوّضتها إليه، وإليه أرجع وأنيب، فإنه لا يستحقّ ذلك أحد سواه.
Allah Teâlâ bu ayetlerde Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in gönderilişinin kıymet ve önemini, kendisiyle gönderilen şeyin değerini ve ona indirilen Kur'ân-ı Kerîm'in azametini açıklamıştır. Zemahşerî'nin de belirttiği gibi, önceki peygamberlerin gönderilmesi gibi; seni de ey Resûl Muhammed, diğer bütün peygamber gönderişlerine üstünlüğü ve şanı olan bir gönderişle gönderdik. Bu gönderilişteki vazifen açıktır: Senden önceki ümmetlere peygamberler gönderdiğimiz gibi, insanlara tebliğ etmen ve onlara okuman için seni bir kitapla gönderdik. O peygamberler yalanlandığında, onlara nasıl yardım ettiğimize ve dünyada da ahirette de güzel akıbeti onlara ve tâbilerine nasıl kıldığımıza bir bak! Kendilerine peygamber gönderilenlere gelince; onlar rahmeti her şeyi kuşatan Rahmân'ı inkâr ediyor, O'nu ikrar etmiyor ve nimetlerine, lütfuna şükretmiyorlardı. Söyledikleri sözlerin en tehlikelisi ise Allah'ın bir ortağı olduğuydu. Onlara verilmesi emredilen cevap şu oldu: Ey Resûl! Onlara de ki: "Sizin inkâr ettiğiniz Rahmân'a ben iman ediyor ve O'nu itiraf ediyorum; O'nun rubûbiyyetini ve ulûhiyyetini ikrar ediyorum. O, benim işlerimi üstlenen ve beni yaratandır. O'ndan başka hiçbir ilah ve O'ndan gayrı ibadete layık hiçbir mabut yoktur. Bütün işlerimde yalnızca O'na tevekkül ettim, onları O'na havale ettim; dönüşüm ve yönelişim de ancak O'nadır. Zira buna O'ndan başka hiç kimse layık değildir."
ثم بيّن الله تعالى عظمة القرآن وفضله على سائر الكتب المنزلة قبله، فلو كان هناك في الكتب الماضية كتاب تسيّر بتلاوته الجبال عن أماكنها، أو تقطّع به الأرض وتشقق وتجعل أنهارا وعيونا، أو تكلّم به الموتى في قبورهم لإحيائهم بقراءته، لكان هذا القرآن هو المتّصف بتلك الصفات، دون غيره، بل هو الأولى، لما فيه من الإعجاز الذي لا يأتيه الباطل من بين يديه ولا من خلفه، لاشتماله على الآيات الكونية الدّالة على وجود الله، والشرائع والأحكام المنظمة لعلاقات الناس، والكفيلة بإسعادهم في الدّارين.
Sonra Allah Teâlâ, Kur'an'ın azametini ve kendisinden önce indirilen diğer bütün kitaplara üstünlüğünü beyan etti: Eğer geçmiş kitaplar arasında tilavetiyle dağların yerinden yürütüldüğü, yeryüzünün yarılıp parçalanarak nehirler ve pınarlar haline getirildiği yahut okunmasıyla kabirlerindeki ölülerin diriltilip konuşturulduğu bir kitap olsaydı, başkası değil, bu sıfatlarla nitelendirilecek olan bizzat bu Kur'an olurdu; hatta buna en layık olanı oydu. Zira onda, önünden ve ardından bâtılın yaklaşamayacağı bir mucizevi boyut (i'caz) bulunmakta; Allah'ın varlığına delalet eden kevni ayetleri, insanların ilişkilerini düzenleyen ve her iki yurtta da onları mutlu kılmayı temin eden şeriatları ve hükümleri ihtiva etmektedir.
وكان هذا الوصف ردّا على مشركي قريش الذين طالبوا بآية تعجيزية مادّية تثبت نبوّة النّبي ﷺ.
Bu nitelendirme, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini ispatlayacak imkânsız maddi bir mucize talep eden Kureyş müşriklerine bir cevaptı.
روى ابن أبي شيبة وابن المنذر عن الشعبي قال: قالت قريش لرسول الله ﷺ: إن كنت نبيّا كما تزعم، فباعد جبلي مكة أخشبيها (جبلين فيها) هذين مسيرة أربعة أيام أو خمسة، فإنها ضيقة، حتى نزرع فيها ونرعى، وابعث لنا آباءنا من الموتى، حتى يكلمونا ويخبرونا أنك نبي، أو احملنا إلى الشام أو اليمن أو إلى الحيرة، حتى نذهب ونجي، في ليلة، كما زعمت أنك فعلته، فنزلت هذه الآية.
İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir'in Şa'bî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Kureyş, Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e: “İddia ettiğin gibi şayet bir peygambersen, Mekke'nin şu Ahşebeyn (oradaki iki dağ) dağlarını dört veya beş günlük mesafe kadar birbirinden uzaklaştır; çünkü Mekke dardır, böylece orada ekin eker ve hayvan otlatırız. Ölülerden atalarımızı bizim için dirilt de bizimle konuşup senin peygamber olduğunu bize haber versinler yahut yaptığını iddia ettiğin gibi bizi bir gecede Şam'a, Yemen'e veya Hîre'ye götür de gidip gelelim” dedi. Bunun üzerine bu ayet indi.
ردّ الله عليهم بقوله: بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أي بل مرجع الأمور كلها إلى الله ﷿، ما شاء كان، وما لم يشأ لم يكن، فهو صاحب الأمر والإرادة في إنزال الآيات المادّية وغيرها، وهو القادر على كل شيء.
Allah Teâlâ onlara: { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Hayır, bütün işler Allah'a aittir.” buyruğuyla cevap verdi. Yani bütün işlerin mercii ancak Allah celle celâluhu'ya aittir; O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. Maddi mucizeleri ve diğerlerini indirmede emir ve irade sahibi O'dur ve O her şeye kadirdir.
أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً أي ألم يعلم (أي أن ييأس في لغة هذيل بمعنى يعلم) المؤمنون أن الله قادر لو شاء على هداية الناس جمعيا إلى الإيمان بالقرآن، أو أن ييأس بمعناها المعروف من اليأس، والمعنى: أفلم ييأس المؤمنون من إيمان هؤلاء الكفرة، مع العلم بأن الله لو شاء لهدى الناس جميعا.
{ أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “İman edenler hâlâ bilmediler/ümit kesmediler mi ki, eğer Allah dileseydi bütün insanları elbette hidayete erdirirdi?” Yani müminler, Allah'ın dilediği takdirde bütün insanları Kur'an'a iman etme hususunda hidayete erdirmeye kadir olduğunu bilmediler mi (Hüzeyl kabilesinin lügatinde 'yeyes' [يَيْأَس] kelimesi 'ya'lem' [يعلم / bilmek] manasındadır)? Yahut 'yeyes' kelimesi bilinen ümit kesme (ye's) anlamındadır; bu takdirde mana: Allah'ın dilediği takdirde bütün insanları hidayete erdireceğini bilmekle beraber, müminler bu kâfirlerin iman etmesinden hâlâ ümit kesmediler mi? demektir.
ثم أخبر الله تعالى عن كفار قريش والعرب أنهم لا يزالون تصيبهم قوارع من
Sonra Allah Teâlâ Kureyş ve Arap kâfirleri hakkında,
سرايا رسول الله ﷺ وغزواته، من القتل والأسر وأخذ الأموال، أو تحلّ القارعة الدّاهية قريبا من ديارهم، فتصيب من حولهم ليتّعظوا ويعتبروا، حتى يأتي وعد الله أي حتى ينجز الله وعده لك أيها الرسول فيهم، بنصرك عليهم، إن الله ينجز وعده الذي وعدك به حتما، ولا يتخلف الله الميعاد، بالنصر عليهم. وهذه هي حال الكفار أبدا إلى يوم القيامة، حتى يتّعظوا ويقلعوا عن كفرهم.
öldürülme, esir alınma ve mallarına el konulma şeklinde Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in seriyyelerinden ve gazvelerinden başlarına felaketlerin gelmeye devam edeceğini yahut ibret ve ders alsınlar diye etraflarındakileri vuracak şekilde o büyük felaketin yurtlarının yakınına ineceğini haber verdi; ta ki Allah'ın vaadi gelinceye, yani ey Resul, Allah'ın onlar hakkındaki sana yardım edip onlara karşı zafer kazandıracağına dair vaadi gerçekleşinceye kadar. Şüphesiz Allah sana vadettiği sözü kesinlikle yerine getirir ve Allah onlara karşı zafer vaadinden asla dönmez. Kâfirlerin kıyamet gününe kadar olan durumu, ibret alıp küfürlerinden vazgeçinceye dek hep böyledir.
ثم أورد تعالى آية تأنيس ومواساة للنّبي ﷺ، مفادها: لا يضيق صدرك يا محمد بما ترى من قومك وتلقى منهم، فليس ذلك ببدع ولا نكير، فإن كذّبك بعض قومك، واستهزأ بك المشركون منهم، وطلبوا آيات منك عنادا ومكابرة، فاصبر على أذاهم، فلك في الرّسل المتقدمين أسوة، حيث أنظرت أولئك الكافرين وأجّلتهم مدة من الزمان، ثم أوقعت بهم العذاب، فانظر كيف كان عقابي لهم حين عاقبتهم. وقوله سبحانه: فَكَيْفَ كانَ عِقابِ تقرير وتعجيب، وفي ضمنه وعيد للكفار المعاصرين لمحمد ﵊، ولكل من جحد برسالته وأعرض عن دعوته إلى يوم القيامة.
Sonra Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem için teselli ve teskin mahiyetinde bir ayet getirdi; bunun özü şudur: Kavminden gördüğün ve karşılaştığın muamele sebebiyle göğsün daralmasın ey Muhammed! Zira bu ilk defa görülen yadırganacak bir şey değildir. Kavminin bir kısmı seni yalanlasa, içlerindeki müşrikler seninle alay etse, inat ve kibirle senden mucizeler istese de onların eziyetlerine sabret. Çünkü geçmiş resullerde senin için güzel bir örnek vardır; nitekim Ben o inkârcılara bir müddet mühlet verip erteledim, sonra da üzerlerine azabı indirdim; onları cezalandırdığımda azabımın nasıl olduğunu bir gör! Sübhânehu'nun: { فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “Cezalandırmam nasılmış!” buyruğu pekiştirme ve hayrete düşürme [ifadesi] olup, zımnında Muhammed aleyhisselâm'ın çağdaşı olan kâfirlere ve kıyamet gününe kadar onun risaletini inkâr edip davetinden yüz çeviren herkese bir tehdit barındırmaktadır.
من الأحقّ بالعبادة؟
İbadete En Layık Olan Kimdir?
إن الحرب المركزة والعنيفة الشعواء على الشّرك والوثنية في منهج الإسلام وجميع الأديان، إنما كانت من أجل إنهاء هذه الظاهرة الشاذة التي لا تتفق مع العقل السّوي والكرامة الإنسانية، ولتوجيه الإنسان نحو ما ينفعه ويدفع عنه الضّرّ بالفعل، وليترفع عن عبادة ما لا ينفع ولا يضرّ بحال من الأحوال، وهذا يحقق سموّ الإنسان. لذا وبّخ القرآن الكريم أولئك المشركين الوثنيين الذين عبدوا جمادات صماء، لا حركة فيها ولا حياة، ولا تفيد شيئا، ولا تمنع شرّا، فقال الله سبحانه:
İslam'ın ve bütün dinlerin metodunda şirke ve putperestliğe karşı yürütülen yoğun, şiddetli ve topyekûn savaş; yalnızca selim akılla ve insan onuruyla bağdaşmayan bu sapkın olguyu sona erdirmek, insanı kendisine fiilen fayda veren ve ondan zararı savan şeye yöneltmek ve hiçbir surette ne fayda ne de zarar veremeyecek şeylere tapmaktan onu yüceltmek içindi. Bu da insanın yücelmesini sağlar. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm, içinde hiçbir hareket ve hayat bulunmayan, hiçbir fayda sağlamayan ve hiçbir kötülüğü savamayan sağır/cansız varlıklara tapan o putperest müşrikleri kınamış ve Allah Sübhânehu şöyle buyurmuştur:
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٣ الى ٣٥]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 33-35]
أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)
{ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥) } “Her bir nefsin kazandığı üzerinde gözetici olan [Allah, böyle olmayan gibi midir]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onları adlandırın [bakalım]! Yoksa siz O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa lafın zahirine [kuru bir söze] mi [dayanıyorsunuz]?' Bilakis, inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi ve [doğru] yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur. (33) Onlara dünya hayatında bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha meşakkatlidir. Onları Allah'tan [koruyacak] hiçbir koruyucu da yoktur. (34) Takva sahiplerine vaad olunan cennetin misali [şöyledir]: Altından ırmaklar akar; yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların sonudur; kâfirlerin sonu ise ateştir. (35)”
هذا لون من النّقاش والحجاج الهادئ مع المشركين يتضمن توبيخا لهم وتعجيبا من عقولهم، ونفي الدليل النقلي والدليل العقلي على استحقاق تلك الشركاء أي لون من العبادة. والمعنى: إن الله مطّلع على كل نفس، عالم بما يكسب كل إنسان من أعمال الخير والشّر، ولا يخفى عليه خافية، قادر على كل شيء، فكيف يجعلون القادر العالم، كمن لا يملك لنفسه ولا لغيره نفعا ولا ضرّا، وكيف يتّخذونه ربّا يطلبون منه النّفع ودفع الضّرر، والمراد نفي المماثلة المطلقة. وقوله سبحانه: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ معناه: أفمن هو هكذا أحقّ بالعبادة أم الجمادات التي لا تضرّ ولا تنفع؟! كيف يقبل الوثنيون بشيء من التّفكر والتّأمل عبادة الأوثان، وكيف يتخذون شركاء لله، عبدوها معه، من أصنام ونحوها، عاجزة مخلوقة لا شيء لديها من مقومات الفاعلية والحركة؟! وهذا يستتبع توبيخا وتحدّيا لهم، كما في قوله سبحانه: قُلْ سَمُّوهُمْ.. أي صفوهم لنا، وأعلمونا بهم، واكشفوا عنهم حتى يعرفوا، فإنهم لا حقيقة لهم، وليسوا أهلا للعبادة، لعدم تصوّر أي نفع منهم أو دفع ضرّ أو جلبه منهم، أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ يراد به: أتخبرونه بشركاء معبودين لا وجود لهم لأنه
Bu, müşriklerle yapılan; onları kınamayı, akıllarına hayret etmeyi ve bu ortakların herhangi bir ibadeti hak ettiğine dair naklî ve aklî delili nefyetmeyi içeren sakin bir tartışma ve delillendirme üslubudur. Mana şudur: Şüphesiz Allah, her bir nefsi hakkıyla gözetendir; her insanın işlediği hayır ve şer amelleri bilendir; O'na hiçbir gizli şey saklı kalmaz ve O her şeye kadirdir. Hal böyleyken nasıl olur da kadir ve her şeyi bilen [Allah]'ı, ne kendisine ne de başkasına bir fayda ve zarar veremeyen kimse gibi kılarlar?! Nasıl olur da kendisinden fayda istenip zararın defedilmesi talep edilen bir rab edinirler?! Kastedilen, mutlak benzerliği nefyetmektir. Cenâb-ı Hakk'ın: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her nefsin kazandığını hakkıyla gözetip koruyan [Allah, böyle olmayan gibi midir?]” kavlinin anlamı şudur: Böyle olan [Allah mı] ibadete daha layıktır, yoksa ne zarar ne de fayda vermeyen cansız varlıklar mı?! Putperestler, birazcık düşünüp tefekkür ettiklerinde putlara tapmayı nasıl kabul edebilirler ve faillik ile hareket niteliklerinden hiçbirine sahip olmayan, aciz, yaratılmış putlar ve benzerlerini Allah'a ortak koşup O'nunla birlikte onlara nasıl tapabilirler?! Bu durum, Cenâb-ı Hakk'ın: { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: Onları adlandırın [niteleyin] bakalım!” buyruğunda olduğu gibi, onları kınamayı ve onlara meydan okumayı gerektirir. Yani: Onları bize niteleyin, bize onları bildirin ve onları açıklayın ki bilinsinler! Zira onların hiçbir hakikati yoktur ve kendilerinden herhangi bir faydanın gelmesi yahut bir zararın defedilmesi ya da celbedilmesi tasavvur edilemeyeceğinden ibadete ehil de değillerdir. { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ } “Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?” kavliyle kastedilen ise şudur: Siz O'na, varlığı olmayan tapınılan ortakları mı haber veriyorsunuz? Çünkü
لو كان لها وجود في الأرض، لعلمها الله الذي لا تخفى عليه خافية، وهذا نفي لوجودها، والاستفهام استفهام توبيخ. وهو إضراب عن قولهم وتقرير مضمونه: هل تعلمون الله بما لا يعلم؟! وكلمة أَمْ بمعنى بَلْ وألف الاستفهام، على مذهب سيبويه.
eğer bunların yeryüzünde bir varlığı olsaydı, hiçbir şey kendisine gizli kalmayan Allah elbette onları bilirdi. Bu [ifade], onların varlığını nefyetmektir ve buradaki soru kınama (istifhâm-ı tevbîhî) sorusudur. Bu, onların sözlerinden bir vazgeçme (idrâb) ve içeriği pekiştirmedir: “Siz Allah'a bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz?!” Sîbeveyh'in mezhebine göre { أَمْ } kelimesi, { بَلْ } ve soru hemzesi [أَ] anlamındadır.
بل أتسمّونهم شركاء بظنّ ظاهر أجوف من القول أنهم ينفعون ويضرّون، أم بباطل من القول، والمعنى: إنما عبدتم هذه الأصنام بظنّ منكم أنها تنفع وتضرّ، وسميتموها آلهة، وهو ظنّ فاسد، ووصف باطل، وتصوّر خطأ محض، لا أساس له من الصحة والواقع. هل يريدون تجويز ذلك بظاهر من الأمر؟ لأن ظاهر الأمر فيه التباس وموضع احتمال؟ وما لم يكن إلا بظاهر من القول فقط، فلا شبهة له.
Yoksa fayda ve zarar verdiklerine dair kuru ve temelsiz zahirî bir zanna dayanarak mı onları ortaklar diye adlandırıyorsunuz, yoksa batıl bir sözle mi? Mana şudur: Siz bu putlara ancak fayda ve zarar verdikleri zannıyla taptınız ve onları ilahlar diye adlandırdınız. Oysa bu; bozuk bir zan, batıl bir niteleme ve gerçeklikle hiçbir ilgisi olmayan, asılsız, tamamen hatalı bir tasavvurdur. Yoksa onlar meselenin zahirine dayanarak bunu meşru mu kılmak istiyorlar? Çünkü meselenin zahirinde kapalılık ve ihtimal payı bulunur. Yalnızca sözün zahirinden ibaret olan şeyin ise hiçbir tutar yanı yoktur.
بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ الواقع أنه لا فائدة من نقاش المشركين ومحاجتهم، فإنهم قوم زيّن لهم كفرهم وكيدهم وسخفهم، وهو ما هم عليه من الضّلال والدعوة إليه آناء الليل وأطراف النهار. ومَكْرُهُمْ لفظ يعمّ أقوالهم وأفعالهم المناقضة للشرع. وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ أي وتأكيد للواقع أنهم صرفوا عن سبيل الحقّ وسبيل الله والدّين الأقوم، بما زيّن لهم من صحة ما هم عليه.
{ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ } “Bilakis, inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi”: Gerçek şu ki müşriklerle tartışmanın ve onlara delil getirmenin hiçbir faydası yoktur. Çünkü onlar; küfürleri, tuzakları, beyinsizlikleri, içinde bulundukları sapıklık ve gece gündüz ona davet etmeleri kendilerine süslü gösterilmiş bir topluluktur. { مَكْرُهُمْ } (tuzakları) ifadesi, onların şeriata aykırı bütün söz ve fiillerini kapsayan bir lafızdır. { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve [doğru] yoldan alıkonuldular” yani içinde bulundukları durumun doğruluğu kendilerine süslü gösterildiği için hak yoldan, Allah'ın yolundan ve en dosdoğru dinden çevrildiklerine dair vakıanın teyididir.
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ ومن يخذله الله لكفره وعصيانه وضلاله، فماله من أحد يوفقه إلى الهداية وسلوك طريق النجاة والسعادة.
{ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol gösterici yoktur.” Küfrü, isyanı ve sapıklığı sebebiyle Allah'ın yardımsız bıraktığı kimseyi hidayete muvaffak kılacak, kurtuluş ve saadet yoluna iletecek hiç kimse yoktur.
ثم جاءهم الوعيد الإلهي الرهيب والإنذار بالجزاء الشديد، وهو أن لهم عذابا مؤلما في الدنيا بأيدي المؤمنين، بالقتل والأسر والذّلّ والدّمار، والبلاء ألوان:
Sonra onlara korkunç ilahi tehdit ve şiddetli ceza uyarısı geldi; o da dünyada müminlerin eliyle öldürülme, esir alınma, zillet ve helak edilme şeklinde kendilerine elem verici bir azabın bulunmasıdır. Bela çeşit çeşittir:
المصائب في أجسامهم وغير ذلك، ولهم عذاب الآخرة وهو الاحتراق في نيران الجحيم الذي هو أشدّ وأصعب وأنكى من عذاب الدنيا، وليس لهم ساتر يقيهم أو يحميهم من ذلك العذاب.
bedenlerine gelen musibetler ve benzerleri [gibi]. Onlar için dünya azabından daha şiddetli, daha zor ve daha ezici olan cehennem ateşlerinde yanma şeklindeki ahiret azabı da vardır. Onları o azaptan saklayacak veya koruyacak hiçbir koruyucuları da yoktur.
وأما أتقياء المؤمنين المبتعدين عن كل ألوان الشّرك، فلهم ثواب الجنة ذات الجمال المطلق والراحة الأبدية، ونعت الجنة أو وصفها الذي يشبه المثل في الغرابة، تلك الجنة التي وعدها الله للمتقين ذات أنهار تجري في أنحائها وجوانبها، وحيث شاء أهلها، يفجّرونها تفجيرا، ويوجّهونها حيث أرادوا، ما يؤكل فيها من المطاعم والمشارب دائم مستمر لا ينقطع، وكذلك ظلّها دائم، لا ينسخ ولا يزول، فليس فيها شمس ولا حرّ ولا برد، تلك الجنة هي عاقبة ومصير أهل التقوى، وعاقبة الكافرين النار، بسبب كفرهم وذنبهم. والمراد أن ثواب المتقين منافع خالصة عن الشوائب، موصوفة بصفة الدوام. والآية إطماع للمؤمنين المتّقين، وإقناط للكافرين، قال الله تعالى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣) [مريم: ١٩/ ٦٣] . وقال سبحانه:
Şirkin her türlüsünden uzak duran takva sahibi müminlere gelince; onlar için mutlak güzelliğe ve ebedi huzura sahip cennet mükâfatı vardır. Cennetin niteliği yahut gariplikte darbımesel gibi olan vasfı; Allah'ın takva sahiplerine vadettiği, her tarafında ve yanlarında ırmakların aktığı, ehlinin dilediği gibi fışkırtarak akıttığı, istedikleri yöne sevk ettikleri cennettir. Oradaki yiyecek ve içeceklerden yenen şeyler daimidir, kesintisiz sürer; aynı şekilde gölgesi de süreklidir, ortadan kalkmaz ve zail olmaz. Orada ne güneş ne sıcak ne de soğuk vardır. İşte bu cennet, takva ehlinin sonu ve varacağı yerdir; kâfirlerin sonu ise küfürleri ve günahları sebebiyle ateştir. Kasıt şudur: Takva sahiplerinin mükâfatı şaibelerden arınmış, süreklilik sıfatıyla nitelenmiş menfaatlerdir. Bu ayet, takva sahibi müminleri ümitlendirme ve kâfirleri ümitsizliğe düşürmedir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا (٦٣) } “Kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet işte budur.” [Meryem: 19/63]. Sübhânehu [ayrıca] şöyle buyurmuştur:
وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ [الزّخرف: ٤٣/ ٧١] .
{ وَفِيها ما تَشْتَهِيهِ الْأَنْفُسُ وَتَلَذُّ الْأَعْيُنُ وَأَنْتُمْ فِيها خالِدُونَ } “Orada nefislerin arzuladığı ve gözlerin lezzet aldığı her şey vardır ve siz orada ebedi kalıcılarsınız.” [Zuhruf: 43/71].
موقف أهل الكتاب والمشركين من نبوّة محمد ﷺ
Ehl-i Kitabın ve Müşriklerin Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in Nübüvveti Karşısındaki Tutumu
كان المعارضون لدعوة النّبي ﷺ فريقين: فريق المؤمنين المؤيدين، وفريق الجاحدين المنكرين الذين يتمسكون بشبهات واهية وأعذار ساقطة، لتسويغ انحرافهم بتأويلات لا يمكن قبولها أو الحماس لها، فاستحقت أن تطوى من تاريخ الفكر والعلوم. وهكذا أصبحت أفكارهم منقولة على سبيل التعجب من انحدار العقل البشري، والاتّعاظ من آفة الضلال التي تعصف بأصحابها وتهوي بهم في دركات الجحيم. قال الله تعالى واصفا موقف بعض أهل الكتاب والمشركين المعترضين على تصرّفات النّبي ﷺ وأحكام دينه:
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in daveti karşısındakiler iki gruptu: Destekleyen müminler grubu ve kabul edilmesi veya benimsenmesi mümkün olmayan tevillerle sapmalarını meşrulaştırmak için çürük şüphelere ve tutarsız bahanelere sarılan, böylece düşünce ve ilim tarihinden silinmeyi hak eden inkârcı kâfirler grubu. Böylece onların fikirleri, insan aklının gerilemesine hayret etme ve sahiplerini kasıp kavuran ve onları cehennemin en alt derekelerine yuvarlayan sapıklık afetinden ibret alma kabilinden aktarılır oldu. Allah Teâlâ, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in tasarruflarına ve dininin hükümlerine itiraz eden Ehl-i kitaptan bazılarının ve müşriklerin tutumunu niteleyerek şöyle buyurdu:
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٩]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 36-39]
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ ما لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. [Aleyhinde birleşen] hiziplerden de onun bir kısmını inkâr edenler vardır. De ki: 'Bana ancak Allah'a kulluk etmem ve O'na ortak koşmamam emrolundu. Ben [insanları] yalnız O'na davet ederim ve dönüşüm de yalnız O'nadır.' (36) Ve böylece Biz onu Arapça bir hüküm [kitap] olarak indirdik. Şayet sana gelen ilimden sonra onların heva ve heveslerine uyacak olursan, Allah'tan sana [yardım edecek] ne bir dost ne de bir koruyucu vardır. (37) Andolsun ki senden önce de resuller gönderdik; onlara da eşler ve zürriyetler verdik. Hiçbir resul için Allah'ın izni olmaksızın bir ayet [mucize] getirmek mümkün değildir. Her ecelin [vaktin] bir yazısı [hükmü] vardır. (38) Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır. Ana kitap [Ümmü'l-Kitâb] ise O'nun katındadır. (39)”
هذه الآيات وصف لأحوال المعاصرين للنّبي ﷺ، فهناك مؤمنو أهل الكتاب الذين يفرحون بما ينزل على النّبي ﷺ في القرآن من تصديق شرائعهم وما يألفونه من أحكام ربّهم، وهم جماعة من اليهود كعبد الله بن سلام وأصحابه، وسلمان الفارسي وجماعة، من نصارى الحبشة واليمن ونجران، وعددهم ثمانون رجلا.
Bu ayetler, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çağdaşlarının durumlarının bir tasviridir: Bir yanda, şeriatlarını tasdik eden ve Rablerinin aşina oldukları hükümlerine dair Kur'an'da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilenlerle sevinen Ehl-i kitabın müminleri vardır. Bunlar, Abdullah b. Selâm ve arkadaşları gibi Yahudilerden bir grup, Selmân-ı Fârisî ve Habeşistan, Yemen ile Necran Hristiyanlarından oluşan seksen kişilik bir gruptur.
وهناك جماعة أخرى من أهل الكتاب (اليهود والنصارى) والمجوس الذين تحزّبوا على رسول الله ﷺ، مثل كعب بن الأشرف اليهودي والسيد والعاقب أسقفي نجران وأتباعهم، هؤلاء ينكرون بعض ما جاءك أيها النّبي من الحقّ، وهو ما لم يوافق شرائعهم أو ما حرّفوه منها.
Diğer yanda ise Yahudi Kâ'b b. el-Eşref, Necran'ın iki piskoposu Seyyid ile Âkıb ve onlara uyanlar gibi Resulullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı fırkalaşan Ehl-i kitaptan (Yahudiler ve Hristiyanlar) ve Mecusilerden başka bir grup vardır. Bunlar, ey Peygamber, sana gelen haktan kendi şeriatlarına uymayan yahut tahrif ettikleri kısımlardan ibaret olan bazı şeyleri inkâr ederler.
فجاء الرّد الإلهي عليهم، وأمر الله تعالى رسوله أن يطرح اختلافهم، وأن يصدع بأنه إنما أمر بعبادة الله، وترك الإشراك والدعاء إليه، واعتقاد المآب إليه، وهو الرجوع عند البعث إلى الله يوم القيامة. وهذا إعلان صريح بأن دعوة الإسلام تقوم على مبدأ التوحيد ورفض الشّرك، وإثبات البعث والحساب يوم القيامة.
Bunun üzerine onlara ilahi cevap geldi ve Allah Teâlâ Resulüne, onların ihtilaflarını bir kenara bırakmasını; kendisinin yalnızca Allah'a ibadet etmekle, şirki terk etmekle, O'na davet etmekle ve kıyamet gününde diriliş esnasında Allah'a dönüş demek olan O'na varılacağına inanmakla emrolunduğunu açıkça ilan etmesini emretti. Bu, İslam davetinin tevhid ilkesi, şirkin reddi ve kıyamet günündeki diriliş ile hesabın ispatı üzerine kurulu olduğunun açık bir ilanıdır.
ثم أوضح الله تعالى منهج القرآن وأسلوبه في الدعوة إلى التوحيد والإيمان بالله، بأسلوب عربي فصيح، واضح، سهل الفهم، وقريب التّلقي. فكما أرسلنا قبلك المرسلين أيها النّبي، وأنزلنا عليهم الكتب، كذلك سهلنا عليهم في ذلك وتفضّلنا في
Sonra Allah Teâlâ, tevhide ve Allah'a imana davette Kur'an'ın yöntemini ve üslubunu; fasih, açık, anlaşılması kolay ve zihinlere yakın Arapça bir üslupla açıkladı. Nitekim ey Peygamber, senden önce de resuller gönderdiğimiz ve onlara kitaplar indirdiğimiz gibi, bu hususta onlara da kolaylık sağladık ve ... hususunda lütufta bulunduk.
تفصيل أصول الاعتقاد، فأنزلنا عليك القرآن الكريم محكما لا زيغ فيه، معربا بلسان قومك: وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا.. ليسهل عليهم فهمه وحفظه، ويبين لهم الأمور، ويفصل بين الحقّ والباطل، فيوضح الحلال والحرام، والشرائع والأحكام والأنظمة المؤدية لسعادة الدنيا والآخرة. والحكم في قوله تعالى: حُكْماً عَرَبِيًّا: ما تضمنه القرآن من المعاني بلغة العرب الفصحى.
inanç esaslarının açıklanmasında lütufta bulunduk; böylece anlamaları ve ezberlemeleri kolay olsun, kendilerine meseleleri beyan etsin, hak ile batılın arasını ayırsın; helal ve haramı, şeriatları, hükümleri ve dünya ile ahiret saadetine ulaştıran nizamları açıklasın diye kavminin diliyle açık/fasih, içinde hiçbir eğrilik bulunmayan muhkem Kur'ân-ı Kerîm'i sana indirdik: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “Ve böylece Biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik.” Allah Teâlâ'nın: { حُكْماً عَرَبِيًّا } buyruğundaki 'hüküm', Kur'an'ın fasih Arap diliyle içerdiği manalardır.
ولئن اتّبعت يا محمد- على سبيل الافتراض- آراء تلك الفرق الضّالة، وهذا يتناول المؤمنين إلى يوم القيامة، مثل مجاملتهم في باطل عقائدهم وأهوائهم، بعد ما عرفت الحق، وجاءك العلم الصحيح، فليس لك ناصر ينصرك من الله، ولا حافظ ولا مانع يمنع عنك العقاب، وينقذك من العذاب. وهذا وعيد شديد لأهل العلم أن يتّبعوا سبيل أهل الضّلالة، بعد ما عرفوا الدين الحق، وهو أيضا حسم وقطع لأطماع المعارضين الكفرة في إقرار ما هم عليه، وتهييج للمؤمنين للثبات على دينهم.
Ey Muhammed, şayet sen -varsayım kabilinden- hakkı öğrendikten ve sana sahih ilim geldikten sonra, o sapkın fırkaların batıl inanç ve hevalarında onlara yaranmak gibi görüşlerine uyacak olursan -ki bu kıyamete kadar müminleri de kapsar-, Allah'a karşı sana yardım edecek hiçbir yardımcı, cezayı senden savacak ve seni azaptan kurtaracak hiçbir koruyucu ve engelleyici yoktur. Bu, hak dini öğrendikten sonra sapıklık ehlinin yoluna uymaları hususunda ilim ehline yönelik şiddetli bir tehdittir; aynı zamanda kâfir muhaliflerin içinde bulundukları durumun onaylanmasına dair hırslarını kesin olarak kesip atmak ve müminleri dinleri üzere sebat etmeye teşvik etmektir.
ثم ردّ الله تعالى على طعن اليهود والمشركين بتعدّد زوجات النّبي ﷺ ومضمون الرّد: كما أرسلناك يا محمد رسولا بشرا، كذلك جعلنا الأنبياء المرسلين قبلك من البشر، يأكلون الطعام، ويمشون في الأسواق ويتزوجون النساء، وينجبون الذّرّية والأولاد، فليس شأنك بدعا جديدا، فقد تقدّم هذا في الأمم، ثم زجر المقترحين من قريش بإنزال الملائكة، المتعجبين من كون الرسول بشرا، بأنه ليس في وسع النّبي محمد وغيره أن يأتي بمعجزة خارقة للعادة إلا بإذن وتمكين من الله، ليس ذلك إليه، بل إلى الله ﷿ يفعل ما يشاء، ويحكم ما يريد، ولكل حادث أو كتاب أو كائن وقت معين وزمن محدد، ولكل وقت حكم يقرر على العباد، بحسب المصالح والأحوال يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ أي يبدل في الأشياء وينقلها كغفر الذنوب بعد تقريرها، ونسخ آية بعد تلاوتها واستقرار حكمها، وعند الله أصل الكتاب
Sonra Allah Teâlâ, Yahudilerin ve müşriklerin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in çok eşliliğine yönelik taanlarına cevap verdi. Bu cevabın özü şudur: Ey Muhammed, seni insan bir resul olarak gönderdiğimiz gibi, senden önceki mürsel peygamberleri de yemek yiyen, çarşılarda dolaşan, kadınlarla evlenen, zürriyet ve çocuklar sahibi olan insanlardan kıldık; senin durumun daha önce görülmemiş yeni bir şey değildir, geçmiş ümmetlerde de bu böyle olmuştur. Ardından, resulün bir insan olmasına hayret ederek meleklerin indirilmesini teklif eden Kureyşlileri; Hz. Muhammed'in ve başkasının, Allah'ın izni ve imkân vermesi olmaksızın harikulade bir mucize getirmeye güç yetiremeyeceğiyle azarladı. Bu durum ona ait değildir, bilakis dilediğini yapan ve istediği hükmü veren Allah azze ve celle'ye aittir. Her olayın, kitabın veya varlığın belirli bir vakti ve tayin edilmiş bir zamanı vardır. Maslahatlara ve durumlara göre her vakit için kullara takdir edilen bir hüküm vardır. { يَمْحُوا اللَّهُ ما يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır” yani günahların tespit edildikten sonra bağışlanması, bir ayetin tilavet olunup hükmü yerleştikten sonra neshedilmesi gibi şeylerde değişiklik ve tebdil yapar. Kitabın aslı ise Allah katındadır;
الدائم: وهو اللوح المحفوظ وعلم الله الشامل الذي لا يتغير في حقّه، وإن تبدّل في حقّ بني آدم، فتلك الأشياء المقدرة في الأزل، التي دونت في أم الكتاب، لا يصح فيها محو ولا تبديل لأن القضاء سبق بها وهي ما استقرّ في نهاية الأمر، وإن تغيّرت مسيرته. فأمّ الكتاب: هو ديوان الأمور المخزونة التي سبق القضاء فيها بما هو كائن من غير تبديل.
[o da] kalıcı olan Levh-i Mahfûz ve Allah'ın, Âdemoğulları hakkında değişse bile Kendi hakkında değişmeyen kuşatıcı ilmidir. Ezelde takdir edilen ve Ümmü'l-Kitâb'da kaydedilen o şeylerde silinme veya değiştirilme geçerli olmaz; çünkü haklarında kaza [hüküm] kesinleşmiştir ve seyri değişse bile işin sonunda karara bağlanan şey odur. Ümmü'l-Kitâb (ana kitap): Hiçbir değişiklik olmaksızın meydana gelecek şeylere dair ezelî kazanın kesinleştiği mahfuz işlerin divanıdır/kütüğüdür.
الأمر بتبليغ الرّسالة
Risaleti Tebliğ Etme Emri
لكل رسول من الرّسل الكرام مهمة واضحة ووظيفة محددة، من أجل صالح البشرية، وتصحيح مسيرتها، ووضع الأنظمة الملائمة لحياتها، وإذا تحققت هذه المهمة أو الوظيفة، أصبح مضمونها حجة على البشر، ووجب عليهم العمل بها، والتزام ما جاء فيها، لخيرهم وإسعادهم. وفي عالم الآخرة: الحساب والجزاء على ما يقدمه الناس من خير أو شرّ، ولا ينفع مكر أو كيد، أو إنكار وإهمال، أو هروب من المسؤولية. قال الله تعالى:
Muhterem resullerin her birinin; insanlığın maslahatı, seyrinin düzeltilmesi ve hayatına uygun nizamların konulması adına açık bir görevi ve belirlenmiş bir vazifesi vardır. Bu görev veya vazife yerine getirildiğinde, onun içeriği insanlar aleyhine bir hüccet olur ve onların iyiliği ile mutluluğu için gereğince amel etmeleri ve onda gelenlere uymaları vacip hale gelir. Ahiret âleminde ise insanların ortaya koyduğu hayır veya şerrin hesabı ve karşılığı vardır; artık orada ne bir tuzak ve hile ne bir inkâr ve ihmal ne de sorumluluktan kaçış fayda verir. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 40-43]
وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣) } “Onlara vadettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de sana düşen ancak tebliğ etmektir; hesap görmek ise Bize aittir. (40) Görmediler mi ki Biz, yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünü denetleyecek/bozacak hiçbir kimse yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir. (41) Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; fakat bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir! (42) İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitabın ilmi bulunanlar yeter!' (43)”
يحدّد الله تعالى في هذه الآيات موقف الرسول ﷺ من ألوان طلبات المشركين
Yüce Allah bu ayetlerde, Resûl'ün sallallâhu aleyhi ve sellem müşriklerin türlü talepleri karşısındaki tutumunu belirlemektedir
العنادية، تبيانا للواقع، وتهدئة لنفس النّبي، ووعدا بنصره. وهذا الموقف يتجلى في أنه إن أريناك يا محمد في حياتك بعض وعيد المشركين من خزي ونكال، أو توفيناك قبل إرادتك ذلك، فما عليك إلا تبليغ رسالة ربّك، فمهمتك تبليغ رسالة الله، وقد فعلت ما أمرت به، وليس عليك تحقيق النتائج والتوصل إلى صلاحهم، وعلينا حسابهم ومجازاتهم على ما قدموا من خير أو شرّ. وقوله سبحانه: وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ بتخصيص البعض بالذّكر: مفهومه أن الأعمار تقصر عن إدراك جميع ما تأتي به الأقدار، مما يوعد به الكفار، وأن فتوحات المسلمين تأتي في المستقبل.
tutumunu; gerçeği açıklamak, Peygamber'in gönlünü teskin etmek ve ona zafer vadetmek üzere belirlemektedir. Bu tutum şunda tezahür etmektedir: Ey Muhammed, müşriklere yönelik zillet ve ibretlik ceza tehdidimizin bir kısmını hayattayken sana göstersek veya sen bunu görmeden önce seni vefat ettirsek de sana düşen sadece Rabbinin risaletini tebliğ etmektir. Senin görevin Allah'ın mesajını tebliğ etmektir ve sen emrolunduğun şeyi yaptın; neticeleri elde etmek ve onların ıslahına ulaşmak sana düşmez. Onları hesaba çekmek ve önden gönderdikleri hayır veya şerrin karşılığını vermek Bize aittir. Sübhânehu'nun: { وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “Onlara vadettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de” buyruğunda 'bir kısmının' özellikle zikredilmesinin mefhumu şudur: Ömürler, kâfirlere vadolunan ve kaderin getireceği her şeyi görmeye yetmez ve Müslümanların fetihleri gelecekte gerçekleşecektir.
ألم ير أولئك المشركون في مكة أن الله يأتي إلى أرض الكفر، فينقصها شيئا فشيئا، ويفتحها المسلمون تدريجا، أرضا بعد أرض، ويتحقق لهم النصر، وتتسع أرض الإسلام على التوالي، حتى يعمّ الدنيا. والله يقضي القضاء المبرم، ولا يردّ حكمه النافذ، وليس لأحد أن يتعقّب أحكام الله، أي ينظر في أعقابها، فيناقشها أو يبطلها، وينظر أهي مصيبة أم لا؟ والله محاسب عباده قريبا في الآخرة، وعقابه آت لا محالة، فلا تستعجل عقابهم أيها النّبي، فإن الله محاسبهم ومعذّبهم في الآخرة بعد أن عذّبهم في الدنيا بالقتل والأسر والهزيمة. وسرعة حساب الله واجبة لأنها بالإحاطة والشمول، وليست بعدد قليل أو كثير.
Mekke'deki o müşrikler görmediler mi ki Allah küfür diyarına gelip onu peyderpey eksiltmekte, Müslümanlar diyar diyar kademeli olarak orayı fethetmekte, kendilerine zafer nasip olmakta ve İslam toprakları peş peşe genişleyip nihayet tüm dünyaya yayılmaktadır? Allah kesin hükmünü verir, O'nun geçerli hükmünü geri çevirecek yoktur. Hiç kimse Allah'ın hükümlerini denetleyemez; yani arkasından bakıp onları tartışamaz veya iptal edemez yahut isabetli olup olmadığına bakamaz. Allah ahirette kullarını pek yakında hesaba çekecektir ve O'nun cezası mutlaka gelecektir. Öyleyse ey Peygamber, onların cezalandırılmasında acele etme! Şüphesiz Allah dünyada onları öldürülme, esir edilme ve yenilgiyle cezalandırdıktan sonra ahirette de hesaba çekecek ve azap edecektir. Allah'ın hesabının sürati kesindir; çünkü bu hesap az veya çok saymayla değil, [kulların her halini] çepeçevre kuşatma ve kapsama iledir.
وأما مكائد قومك قريش أيها النّبي فاصبر عليها ولا تأبه بها، فلقد مكر الكفار السابقون برسلهم، وأرادوا طردهم من بلادهم، وعذّبوهم، كما فعل النمرود بإبراهيم، وفرعون بموسى، واليهود بعيسى، وكما فعلت عاد وثمود وإخوان لوط، فمكر الله بهم، أي أحاط بمكرهم وأحبط خططهم وتدابيرهم. والمكر: ما يتمرّس بالإنسان، ويسعى عليه، سواء علم بذلك أو لم يعلم. وقوله سبحانه: فَلِلَّهِ الْمَكْرُ
Ey Peygamber, kavmin Kureyş'in tuzaklarına gelince, onlara sabret ve aldırış etme! Zira önceki kâfirler de resullerine tuzak kurmuş, onları yurtlarından çıkarmak istemiş ve onlara azap etmişlerdi; tıpkı Nemrud'un İbrahim'e, Firavun'un Musa'ya, Yahudilerin İsa'ya ve Âd, Semûd ile Lût'un kavminin yaptığı gibi. Bunun üzerine Allah da onlara tuzak kurdu; yani tuzaklarını boşa çıkardı, plan ve tedbirlerini akamete uğrattı. Mekir: Farkında olsun veya olmasın, insana karşı gizlice çevrilen ve aleyhine yürütülen iştir. Sübhânehu'nun: { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ }
جَمِيعاً
{ جَمِيعاً } “fakat bütün tuzaklar Allah'ındır”
أي العقوبات التي أحلّها بهم، وسماها مكرا على ما عرف: تسمية المعاقبة باسم الذنب، كقوله تعالى: اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ [البقرة: ٢/ ١٥] .
buyruğu; başlarına indirdiği cezalar demektir. Cezalandırmayı bilinen şekliyle günahın ismiyle adlandırmıştır; nitekim Allah Teâlâ'nın: { اللَّهُ يَسْتَهْزِئُ بِهِمْ } “Allah da onlarla alay eder” [Bakara: 2/15] buyruğu böyledir.
وفي قوله تعالى: يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ تنبيه وتحذير في طيّ إخبار، والمعنى:
Allah Teâlâ'nın: { يَعْلَمُ ما تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir.” buyruğunda, bir haber verme zımnında tenbih ve uyarı vardır. Mana şudur:
أن الله تعالى عالم بجميع السرائر والضمائر، وسيجزي كل عامل بعمله، فينصر أولياءه، ويعاقب الماكرين. ثم توعّدهم الله سبحانه بقوله: وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ
Allah Teâlâ bütün gizlilikleri ve kalplerdekileri hakkıyla bilendir; her amel edene amelinin karşılığını verecek, dostlarına yardım edecek ve tuzak kuranları cezalandıracaktır. Sonra Allah Sübhânehu: { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ }
أي سيتحقق الكفار لمن تكون العاقبة المحمودة والنهاية الحسنة من الفريقين:
“Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir!” buyruğuyla onları tehdit etti; yani kâfirler iki fırkadan
المؤمنين والكافرين، حيث تكون تلك العاقبة لأتباع الرّسل في الدنيا والآخرة، ففي الدنيا النصر، وفي الآخرة الجنة.
-müminler ve kâfirler- hangisinin övgüye layık akıbete ve güzel sona ereceğini bizzat göreceklerdir; nitekim bu hayırlı akıbet dünyada ve ahirette resullerin tâbilerine ait olacaktır: Dünyada zafer, ahirette ise cennettir.
ثم ردّ الله على منكري نبوّة محمد ﷺ بقوله: وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا.. أي يقول الجاحدون النّبوة: لست نبيّا مرسلا من عند الله، تدعو الناس لعبادة الله وحده، وهجر الأصنام والأوثان، وترك الظلم والفساد. فقل يا محمد:
Sonra Allah, Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in nübüvvetini inkâr edenlere: { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا } “İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir elçi değilsin' derler...” buyruğuyla cevap verdi. Yani peygamberliği inkâr edenler: “Sen insanları yalnızca Allah'a ibadet etmeye, putları ve heykelleri terk etmeye, zulüm ve fesadı bırakmaya davet eden, Allah katından gönderilmiş bir peygamber değilsin” derler. De ki ey Muhammed:
حسبي الله وكافيني أنه شاهد لي بصدق رسالتي، ومؤيد دعوتي، بما أنزله علي من القرآن المعجز، ومن الآيات البيّنة الدالة على صدقي. وكفاني أيضا بعد شهادة الله:
Bana indirmiş olduğu mucize Kur'an ve doğruluğuma delalet eden apaçık ayetlerle peygamberliğimin doğruluğuna şahitlik eden ve davetimi destekleyen Allah bana yeter, kâfidir. Allah'ın şahitliğinden sonra bana şu da yeter:
شهادة علماء أهل الكتاب من اليهود والنصارى كعبد الله بن سلام اليهودي وأصحابه وتميم الداري وسلمان الفارسي، بما وجدوه لديهم في التوراة والإنجيل من بشارة برسالتي، وأوصاف لا تنطبق على من سواي.
Yahudi Abdullah b. Selâm ve arkadaşları, Temîm ed-Dârî ve Selmân-ı Fârisî gibi Yahudi ve Hristiyan Ehl-i kitap âlimlerinin, yanlarındaki Tevrat ve İncil'de peygamberliğime dair müjde ve benden başkasına uymayan vasıflar bulmaları hasebiyle yaptıkları şahitlik!