يتلقّى الأنبياء ﵈ الوحي عن ربّ العزة إما بواسطة جبريل ﵇، وإما بالرّؤيا الصادقة في النوم، وإما عن طريق ملائكة مع جبريل يأتون بصفة بشر، يتعرّف عليهم النّبي بعد حوار وسؤال وجواب ليعرف حقيقة القادمين عليه. وهذا التنويع في إنزال الوحي إيناس للنّبي، وتسهيل عليه في معرفة الحكم أو الخبر الإلهي. ومن هذه الأحوال مجيء وفد من الملائكة، بصفة ضيوف على إبراهيم الخليل ﵇، يتراوح عددهم بين ثلاثة واثني عشر ملكا، منهم جبريل ﵇ لتبشير إبراهيم في سنّ الكبر بغلام عليم، ولإخباره بإهلاك قوم لوط، ولوط ابن أخي إبراهيم ﵉. وصف الله تعالى هذه الضيافة بقوله:
Peygamberler (aleyhimüsselâm) İzzet Rabbi'nden vahyi ya Cebrail (aleyhisselâm) vasıtasıyla ya uykuda sadık rüya ile ya da Cebrail ile birlikte insan suretinde gelen melekler yoluyla alırlar; peygamber, yanına gelenlerin hakikatini anlamak için bir diyalog, soru ve cevaptan sonra onları tanır. Vahyin indirilmesindeki bu çeşitlilik, peygamber için bir ünsiyet ve ilahi hükmü yahut haberi öğrenmesinde bir kolaylıktır. Bu durumlardan biri de sayıları üç ile on iki melek arasında değişen ve aralarında Cebrail (aleyhisselâm)'ın da bulunduğu melekler heyetinin Halil İbrahim (aleyhisselâm)'a misafir suretinde gelmesidir; bu geliş İbrahim'i yaşlılık çağında bilgin bir erkek çocukla müjdelemek ve Lût kavminin helak edileceğini ona haber vermek içindir. Lût ise İbrahim'in (aleyhimesselâm) kardeşinin oğludur. Allah Teâlâ bu misafirliği şu sözüyle vasfetmiştir:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٥١ الى ٥٦]
[Hicr Suresi (15): 51 ila 56. Ayetler]
وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥)
{ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ (٥١) إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ فَقالُوا سَلاماً قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ (٥٢) قالُوا لا تَوْجَلْ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ (٥٣) قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ (٥٤) قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ (٥٥) } “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver. (51) Hani onun yanına girmişler ve «Selam» demişlerdi. [İbrahim]: «Doğrusu biz sizden korkuyoruz» demişti. (52) [Onlar]: «Korkma! Biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz» dediler. (53) [İbrahim]: «Bana yaşlılık dokunmuşken mi beni müjdelediniz? O halde beni ne ile müjdeliyorsunuz?» dedi. (54) [Onlar]: «Seni hak ile müjdeledik; sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!» dediler. (55)”
قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦)
{ قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلاَّ الضَّالُّونَ (٥٦) } “[İbrahim]: «Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?» dedi. (56)”
[الحجر: ١٥/ ٥١- ٥٦] .
[Hicr: 15/ 51-56].
تتضمن قصص الأنبياء أخبارا عديدة، منها الوعد والوعيد، ومنها زفّ البشارة بأمر كريم أو عجيب، وهذه إحدى القصص الطريفة للملائكة الكرام ببشارة إبراهيم ﵇ حال الكبر بإنجاب غلام عليم، أي ذي علم كثير إذا بلغ، هو إسحاق، لقوله تعالى: فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ [هود: ١١/ ٧١] .
Peygamber kıssaları, vaad ve tehdit gibi, yahut şerefli veya hayret verici bir hususla müjde vermek gibi pek çok haberi içerir; bu da şerefli meleklerin, İbrahim (aleyhisselâm)'ı yaşlılık halindeyken bilgin bir erkek çocuk, yani buluğa erdiğinde çok ilim sahibi olacak bir çocuk dünyaya getirmesiyle müjdelemesine dair latif kıssalardan biridir. O çocuk İshak'tır; nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { فَبَشَّرْناها بِإِسْحاقَ } “Biz de ona İshak'ı müjdeledik” [Hûd: 11/71].
بدأ الخطاب الإلهي في هذه القصة بأمر النّبي ﷺ بإخبار قومه عن قصة ضيف إبراهيم، أي عن أصحاب إبراهيم لأن كلمة (ضيف) هنا مصدر وصف به وفد الملائكة، وتطلق على الواحد والاثنين والجمع والمذكر والمؤنث بلفظ واحد، أو أن هذا المصدر عومل معاملة الأسماء، ككلمة (رهن) ونحوه. والمراد بالضيف هنا:
Bu kıssadaki ilahi hitap, Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem)'e kavmine İbrahim'in misafirlerinin kıssasını, yani İbrahim'in konuklarını haber vermesini emretmekle başlamıştır. Çünkü burada misafir (dayf / ضيف) kelimesi, melekler heyetinin kendisiyle nitelendiği bir masdardır; tekil, ikil, çoğul, müzekker ve müennes için tek bir lafızla kullanılır; yahut bu masdar rehn (rehin) ve benzeri kelimeler gibi isim muamelesi görmüştür. Burada misafirden kasıt:
الملائكة الذين جاؤوا لإهلاك قوم لوط، وبشّروا إبراهيم ﵇ بالولد الجديد حين الكبر، وكان إبراهيم يكنى (أبا الضيفان) فقالوا حين دخلوا عليه: سلاما، أي سلاما من الآفات والآلام والمخاوف.
Lût kavmini helak etmek için gelen ve İbrahim (aleyhisselâm)'ı yaşlılık çağında yeni bir çocukla müjdeleyen meleklerdir. İbrahim ise (Ebü'd-Dîfân / Misafirlerin Babası) künyesiyle anılırdı. Onun yanına girdiklerinde «Selam», yani afetlerden, acılardan ve korkulardan selamette olun dediler.
فقال إبراهيم للضيوف: إنا خائفون منكم، لدخولهم عليه بلا إذن، أو لامتناعهم من الأكل، حين قدّم لهم عجلا سمينا حنيذا (أي مشويا بالحجارة المحماة) فلم ير أيديهم تمتدّ للأكل، وكان عندهم العلامة المؤمّنة هي أكل الطعام، وتلك هي علامة دائمة في الدهر أمنة للنّازل والمنزول به. فيكون الامتناع من الطعام دليلا على أن
Bunun üzerine İbrahim misafirlere: «Biz sizden korkuyoruz» dedi. [Bu korkusu] onların yanına izinsiz girmelerinden yahut kendilerine semiz ve hanîz (kızgın taşlarda kızartılmış) bir buzağı sunduğunda ellerinin yemeğe uzanmadığını görüp yemekten çekinmelerinden kaynaklanıyordu. Zira onların nezdinde güven veren alamet yemeğin yenmesiydi; bu da her devirde konuk ile ev sahibi arasında geçerli kalıcı bir emniyet nişanesidir. Dolayısıyla yemekten imtina etmek, şuna bir delil teşkil etmekteydi ki:
الضيوف يبيّتون شرّا، كما جاء في قوله تعالى: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً [هود: ١١/ ٧٠] .
Misafirler bir kötülük tasarlamaktadır; nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda geldiği gibi: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve onlardan içine bir korku düştü” [Hûd: 11/70].
فأجابوه بقولهم: لا تَوْجَلْ أي لا تخف، إنا نبشّرك بغلام عليم، أي أتينا لبشارتك بميلاد غلام ذي علم وفطنة وفهم لدين الله لأنه سيكون نبيّا، وهو إسحاق ﵇، وذلك بعد مولد إسماعيل بمدة، وقول إبراهيم: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ [إبراهيم: ١٤/ ٣٩] .
Onlar da kendisine: { لا تَوْجَلْ } yani «Korkma, biz seni bilgin bir erkek çocukla müjdeliyoruz» diye cevap verdiler; yani biz seni Allah'ın dinine dair ilim, feraset ve anlayış sahibi bir erkek çocuğun doğumuyla müjdelemek için geldik, çünkü o bir peygamber olacaktır; o da İshak (aleyhisselâm)'dır. Bu durum İsmail'in doğumundan bir süre sonradır; nitekim İbrahim şöyle demiştir: { الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي وَهَبَ لِي عَلَى الْكِبَرِ إِسْماعِيلَ وَإِسْحاقَ } “İhtiyarlık halimde bana İsmail'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun” [İbrâhîm: 14/39].
أجاب إبراهيم متعجّبا مستبعدا من مجيء ولد حال كبره وكبر زوجته، ومتحقّقا من الوعد: أبشّرتموني بذلك بعد أن أصابني الكبر، فبأي أعجوبة تبشّرون أو تبشّرونني، فذلك غير متصوّر في العادة، وليس ذلك نفيا لقدرة الله تعالى في خلق العجائب.
İbrahim kendisinin ve eşinin yaşlılığı halinde bir çocuğun gelmesini şaşkınlıkla ve adet dışı bularak, aynı zamanda vaadi kesinleştirmek isteyerek şöyle cevap verdi: Bana yaşlılık dokunmuşken mi beni bununla müjdelediniz? O halde hangi hayret verici şeyle müjdeliyorsunuz (yahut beni müjdeliyorsunuz)? Zira bu âdette tasavvur edilemez; ancak bu, Allah Teâlâ'nın harikalar yaratmadaki kudretini inkar değildir.
فأجابه الملائكة مؤكّدين بشارتهم: قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ أي إننا بشّرناك بما هو حقّ ثابت، فأبشر بما بشّرت به، ودع غير ذلك، فهو صنع الله، ووعده الذي لا يتخلف، فلا تكن من القانطين اليائسين، فالذي أوجد الإنسان من التراب من غير أب ولا أم، قادر على إيجاد الإنسان من أي شيء أراد، كأبوين عجوزين.
Melekler müjdelerini teyit ederek ona şöyle cevap verdiler: { قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ } Yani: «Biz seni kesin ve sabit olan hak ile müjdeledik; öyleyse müjdelendiğin şeyle sevin ve bunun dışındakileri bırak; çünkü bu, Allah'ın sanatı ve asla şaşmayan vaadidir; sakın ümitsizliğe düşenlerden olma.» Zira insanı anasız ve babasız topraktan var eden, insanı dilediği herhangi bir şeyden, mesela iki yaşlı anne babadan var etmeye de kadirdir.
ردّ إبراهيم ﵇ مؤكّدا إيمانه بقدرة الله تعالى وأنه ليس قانطا يائسا، فإنه يعلم من قدرة الله ورحمته ما هو أبلغ من ذلك، ولا يقنط ولا ييأس من رحمة الله إلا القوم الضّالون، أي المخطئون طريق الصواب. والقنوط: أتم اليأس.
İbrahim (aleyhisselâm) Allah Teâlâ'nın kudretine olan imanını ve kendisinin ümitsizliğe kapılan biri olmadığını teyit ederek karşılık verdi; zira o Allah'ın kudretinden ve rahmetinden bundan çok daha ötesini bilmektedir ve doğru yoldan sapanlardan, yani hak yolunu şaşıran bir topluluktan başkası Allah'ın rahmetinden ümit kesmez ve yeise düşmez. Kunût (قُنُوط) ise ümitsizliğin en ileri derecesidir.
هذه القصة تعلّمنا أدب الضيف، وأسلوبه في الأخبار، وزفّ البشرى، وأن الله قادر على كل شيء، فهو الخالق القادر على تمكين الزوجين من الإنجاب، حتى في سنّ الكبر وفي الوقت غير المعتاد.
Bu kıssa bize misafir edebini, haber verme ve müjde ulaştırma üslubunu ve Allah'ın her şeye kadir olduğunu öğretir; zira O, yaşlılık çağında ve alışılmadık bir zamanda dahi karı kocaya çocuk sahibi olma imkanı vermeye kadir olan Yaratıcıdır.
إخبار الملائكة إبراهيم بإهلاك قوم لوط
Meleklerin İbrahim'e Lût Kavminin Helak Edileceğini Haber Vermesi
الصّلة النّسبية معروفة بين إبراهيم ولوط ﵉، فلوط هو ابن أخي إبراهيم، وكان بينهما تعاون في الدعوة إلى توحيد الله وهجر عبادة الأصنام، لذا أراد الله إخبار إبراهيم أولا بما جرى به الحكم والقضاء الإلهي، من إهلاك قوم لوط، لارتكابهم الفواحش وتكذيبهم رسولهم لوطا ﵇، وتم هذا الإخبار عقب تبشير الملائكة إبراهيم بولادة ابنه إسحاق في سنّ الشيخوخة والكبر، قال الله تعالى واصفا مضمون الخبر بإهلاك الفاعلين فعل قوم لوط:
İbrahim ile Lût (aleyhimesselâm) arasındaki akrabalık bağı malumdur; zira Lût, İbrahim'in kardeşinin oğludur ve aralarında Allah'ın birliğine davet etmek ve putlara tapmayı terk etmek hususunda bir iş birliği vardı. Bu sebeple Allah, çirkin hayasızlıkları işlemeleri ve elçileri Lût (aleyhisselâm)'ı yalanlamaları sebebiyle Lût kavminin helak edilmesine dair ilahi hüküm ve kazanın gerçekleştiğini öncelikle İbrahim'e haber vermek istedi; bu haber verme meleklerin İbrahim'i yaşlılık ve ihtiyarlık çağında oğlu İshak'ın doğumuyla müjdelemelerinin hemen ardından gerçekleşti. Allah Teâlâ, Lût kavminin fiilini işleyenlerin helak edileceğine dair haberin içeriğini vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٥٧ الى ٦٥]
[Hicr Suresi (15): 57 ila 65. Ayetler]
قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠) فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١)
{ قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ (٥٧) قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ (٥٨) إِلاَّ آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ (٥٩) إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ (٦٠) فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ (٦١) } “[İbrahim]: «O halde asıl işiniz nedir, ey elçiler?» dedi. (57) [Elçiler] dediler ki: «Biz suçlu/günahkâr bir topluluğa gönderildik. (58) Lût'un ailesi müstesnadır; şüphesiz biz onların hepsini kurtaracağız. (59) Karısı müstesna; biz onun geride kalanlardan olmasını takdir ettik.» (60) Elçiler Lût ailesine gelince, (61)”
قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥)
{ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ (٦٢) قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ (٦٣) وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٦٤) فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ (٦٥) } “[Lût]: «Doğrusu siz tanınmayan/yadırganan bir topluluksunuz» dedi. (62) [Onlar] dediler ki: «Aksine biz sana, onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik. (63) Sana hak ile geldik ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz. (64) Hemen gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar, sen de arkalarından git; sizden hiç kimse arkasına bakmasın ve emrolunduğunuz yere doğru geçip gidin.» (65)”
بعد أن تأكّد إبراهيم ﵇ من كون ضيوفه ملائكة أثناء بشارتهم له بولادة إسحاق حال الكبر، سألهم عن أمرهم بسبب مجيئهم مختفين، وإحساسه بأنهم جاؤوا لأمر خطير، فقال: فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ. والخطب لفظة تستعمل في الأمور الشداد، أي ما شأنكم وما الأمر الذي أرسلتم به غير البشرى بالولد أيها الملائكة المرسلون، كأنه فهم من قرائن الأحوال أن لهم مهمة أصلية غير البشرى، لأن البشرى كما حدث لزكريا ومريم يكفيها واحد.
İbrahim (aleyhisselâm) yaşlılık halindeyken İshak'ın doğumuyla kendisini müjdeledikleri esnada misafirlerinin melek olduğunu kesin olarak anlayınca, gizli gelmeleri ve mühim bir iş için geldiklerini hissetmesi sebebiyle onların durumunu sordu ve: { فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } “O halde asıl işiniz nedir, ey elçiler?” dedi. Hatb (خَطْب) lafzı çetin işlerde kullanılır; yani ey gönderilmiş melekler, çocuk müjdesinden başka durumunuz nedir ve ne işle gönderildiniz? Sanki o, hal karinelerinden onların müjdeden başka asıl bir vazifelerinin olduğunu anlamıştı; çünkü Zekeriya ve Meryem'de olduğu gibi müjde için bir melek kafidir.
فأجابوه بأنا أرسلنا إلى قوم مجرمين مشركين هم قوم لوط لإهلاكهم، وهم أهل
Bunun üzerine [melekler] ona, helak edilmeleri için günahkâr ve müşrik bir kavme -ki onlar Lût kavmidir- gönderildiklerini ve onların da
مدينة سدوم الذين بعث فيهم لوط ﵇، والذين كانوا يتعاطون المنكر، ويأتون الرجال شهوة من دون النساء، فاستحقّوا أن يوصفوا بالمجرمين، والجرم:
Lût (aleyhisselâm)'ın içlerine gönderildiği, münkeri işleyen ve kadınları bırakıp şehvetle erkeklere yaklaşan Sodom şehri halkıdır; bu yüzden suçlular (mücrimler) olarak nitelenmeyi hak etmişlerdir. Cürüm (جُرْم) ise:
الذي يجرّ الجرائم ويرتكب المحظورات.
suçları işleyen ve yasakları irtikâp edendir.
ثم أخبر الملائكة إبراهيم أنهم سينجّون آل لوط جميعهم من بينهم، إلا امرأته، أي امرأة لوط التي كانت متواطئة مع قومها، فإنها ستكون من الغابرين، أي الباقين مع الكفرة الهالكين، فإنا مخلّصو جماعة لوط المؤمنين من العذاب- عذاب الاستئصال- وقوله تعالى: قَدَّرْنا أي بتقدير الله تعالى أن امرأة لوط من الباقين في العذاب، ونسب الملائكة ذلك لأنفسهم، باعتبارهم المنفّذين لأمر الله تعالى.
Sonra melekler İbrahim'e, aralarından Lût'un eşi müstesna olmak üzere Lût ailesinin hepsini kurtaracaklarını haber verdiler; yani kavmiyle iş birliği içinde olan Lût'un karısı müstesnadır, zira o helak olan kâfirlerle birlikte geride kalanlardan (gābirîn) olacaktır; yani biz Lût'un mümin cemaatini azaptan -köklerini kazıma azabından- kurtarıcılarız. Allah Teâlâ'nın: { قَدَّرْنا } “Biz takdir ettik” buyruğu ise Allah Teâlâ'nın takdiriyle Lût'un karısının azapta kalanlardan olması demektir; melekler Allah Teâlâ'nın emrini uygulayanlar olmaları hasebiyle bunu kendilerine nispet etmişlerdir.
ثم بعد إبراهيم ذهب الملائكة إلى لوط ﵇، فلما وصلوا إليه، أخبروه بأنهم مرسلون لعذاب قومه، فلم يعرفهم لوط لأول وهلة كما حدث لإبراهيم، فقال لهم: إنكم قوم منكرون، أي غير معروفين لدي، تنكركم نفسي، وأخاف أن تباغتوني بشرّ، فمن أي الأقوام أنتم؟ فأجابوه: لقد جئناك بما يسرّك، وهو عذاب قومك وإهلاكهم وتدميرهم، الذي كانوا يشكّون في وقوعه بهم، ويكذبونك فيه قبل مجيئه.
Sonra İbrahim'den sonra melekler Lût (aleyhisselâm)'a gittiler; onun yanına ulaştıklarında kavmine azap etmek üzere gönderildiklerini haber verdiler; Lût da tıpkı İbrahim'de olduğu gibi onları ilk anda tanıyamadı ve onlara: Şüphesiz siz tanınmayan/yadırganan bir topluluksunuz, yani benim tarafımdan bilinmiyorsunuz, nefsim sizi yadırgıyor ve bana ansızın bir kötülük yapmanızdan korkuyorum; hangi toplulukdansınız? dedi. Onlar da: Biz sana seni sevindirecek olan şeyi getirdik; o da kavminin azabı, helak edilmesi ve yok edilmesidir ki onlar başlarına gelmesinden şüphe ediyorlar ve gelmesinden önce bu konuda seni yalanlıyorlardı, diye cevap verdiler.
ولقد أتيناك بالأمر المحقّق واليقين والأمر الثابت الذي لا شك فيه، وهو تعذيب قومك، وإننا لصادقون فيما أخبرناك به من هلاكهم، ونجاتك مع أتباعك المؤمنين.
Ve biz sana gerçekleşmesi kesin, yakîn ve şüphe olmayan sabit bir emirle, yani kavminin azap edilmesiyle geldik; şüphesiz biz onların helaki, senin ve mümin takipçilerinin kurtuluşu hakkında sana haber verdiğimiz hususta doğru söyleyenleriz.
وبما أن إيقاع العذاب المدمر ليس أمرا سهلا، أكّد الملائكة قولهم للوط بثلاثة تأكيدات، فقالوا: إنا جئناك بما كانوا فيه يمترون أي يشكّون، وأتيناك بالحق، وإنا لصادقون في هذا الخبر.
Yok edici azabın indirilmesi kolay bir iş olmadığından, melekler Lût'a sözlerini üç teyitle pekiştirdiler ve şöyle dediler: Biz sana onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik, sana hak ile geldik ve biz bu haberde şüphesiz doğru söyleyenleriz.
وتمهيدا لتنفيذ العذاب، قال الملائكة للوط ﵇: سر بأهلك بعد مضي جزء من الليل، وأهله: ابنتاه فقط، وامش وراء أهلك ليكون أحفظ لهم ولا يبقى
Azabın tatbikine hazırlık olarak melekler Lût (aleyhisselâm)'a şöyle dediler: Gecenin bir kısmı geçtikten sonra ailenle yola çık -ailesi sadece iki kızıdır- ve onları daha iyi korumak ve
منهم أحد، ولا يلتفت منكم أحد إلى الوراء إذا سمعتم الصيحة بالقوم، حتى لا يشفقوا على بلادهم وأقوامهم حين معاينة ما جرى على القرية في رفعها وطرحها، وسيروا بأمر ربّكم غير ناظرين وراءكم، إلى بلاد الشام فإنها مأمنكم ومكان نجاتكم.
aralarından hiç kimse geride kalmasın diye ailenin arkasından yürü; kavmin üzerine gelen korkunç sesi (sayha) işittiğinizde sizden hiç kimse arkasına bakmasın; ta ki beldenin kaldırılıp yere çalınması sırasında olup bitenleri bizzat görünce memleketlerine ve kavimlerine acımasınlar; Rabbinizin emriyle arkalarınıza bakmaksızın Şam diyarına doğru gidin, çünkü orası sizin emniyet yeriniz ve kurtuluş yurdunuzdur.
وتصوير هذه الإنذارات والإعدادات للعذاب يغني عن رؤية حالة الدمار والهلاك الواقع، ويزرع في القلب الخوف والهلع الشديد، ويوجب على النّاجين مزيد الحمد والشكر، ويردع أهل الجريمة مما يساورهم من صنوف الاجرام، إذا عرفوا ما يحلّ بالمجرمين في دار الدنيا قبل عذاب الآخرة.
Bu uyarıların ve azaba hazırlıkların tasvir edilmesi, vaki olan yıkım ve helak durumunu bizzat görmeyi aratmaz; kalbe korku ve şiddetli bir dehşet eker; kurtulanlara daha fazla hamd ve şükrü gerekli kılar; suç ehlini de ahiret azabından önce dünya yurdunda suçluların başına gelenleri bildikleri takdirde zihinlerini kurcalayan türlü suç çeşitlerinden caydırır.
العذاب الواقع بقوم لوط
Lût Kavminin Başına Gelen Azap
يغفل أهل الاجرام عادة عن الجزاء والعقاب الذي يلقونه، بسبب انغماسهم في الشهوات والأهواء، وظنهم أن العذاب لن يطالهم، وأنهم سيفلتون من العقاب، وكل ذلك من وسواس الشيطان وضعف الوعي وقلة الإدراك، والحماقة وسوء التقدير، لكن العقاب حق وعدل يأتي في الوقت المناسب بعد اليأس من الصلاح، وهذا ما حدث لقوم لوط، فإنهم أفرطوا في ارتكاب الفواحش، وبالغوا في تكذيب الرسول لوط، وأصرّوا على الغلوّ في الكفر والضلال، فكان التقدير الإلهي لهم بالمرصاد، وهذا ما وصفه القرآن الكريم للعبرة والاتّعاظ، قال الله تعالى:
Suç ehli, şehvetlere ve hevalara dalmaları, azabın kendilerine ulaşmayacağı ve cezadan kurtulacakları zannı sebebiyle karşılaşacakları ceza ve azaptan genellikle gafildirler; bütün bunlar ise şeytanın vesvesesinden, şuur zayıflığından, idrak azlığından, ahmaklıktan ve kötü takdirden kaynaklanır. Fakat ceza haktır, adalettir ve ıslah olmalarından ümit kesildikten sonra uygun zamanda gelir. Lût kavmine olan da budur; zira onlar çirkin hayasızlıkları işlemekte aşırıya kaçtılar, elçi Lût'u yalanlamada haddi aştılar, küfür ve sapıklıkta taşkınlık yapmada ısrar ettiler; neticede ilahi takdir onları gözetlemekteydi. Kur'an-ı Kerim ibret ve ders alınması için bunu şöyle vasfetmiştir; Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٦٦ الى ٧٧]
[Hicr Suresi (15): 66 ila 77. Ayetler]
وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠)
{ وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ (٦٦) وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠) } “Ve ona şu hükmü vahyettik: «Sabaha çıkarlarken şunların arkası kesilmiş (kökleri kazınmış) olacaktır.» (66) Şehir halkı birbirini müjdeleyerek geldiler. (67) [Lût]: «Şüphesiz bunlar benim misafirimdir, beni rezil etmeyin» dedi. (68) «Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!» (69) Dediler ki: «Biz seni el âleme [karışmaktan / misafir kabul etmekten] men etmemiş miydik?» (70)”
قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥)
{ قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١) لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) } “[Lût]: «Eğer [bir şey] yapacaksanız, işte bunlar kızlarımdır» dedi. (71) [Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. (72) Derken güneş doğarken o korkunç ses onları yakalayıverdi. (73) Böylece oranın üstünü altına getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık. (74) Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. (75)”
وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)
{ وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) } “Ve o [harabe şehir], gerçekten işlek bir yol üzerindedir. (76) Şüphesiz bunda müminler için bir ibret vardır. (77)”
هذا حكم الله وقضاؤه، وتدبيره وعقابه الحقّ العادل، لقوم دأبوا على الفحش وقلّة الحياء، ومعاداة الرّسل والأنبياء. وهو تدبير سريع التنفيذ، لذا أخبر الله نبيّه لوطا وأوحى إليه أن أمر هلاك قومه مقضي قضاء مبرما، وهو ماض حتما، وأن العذاب يشمل أول القوم وآخرهم، وهو عذاب الاستئصال في وقت الصباح.
Bu, hayasızlığı, edep yoksunluğunu, peygamberlere ve nebilere düşmanlığı adet edinmiş bir topluma Allah'ın hükmü, kazası, tedbiri ve hak olan adil cezasıdır. Bu, infazı çabuk bir tedbirdir; bu sebeple Allah, peygamberi Lût'a kavminin helak işinin kesin olarak karara bağlandığını, mutlaka gerçekleşeceğini ve bu azabın, sabah vaktinde kök kazıyıcı bir azap olarak kavmin ilkini de sonuncusunu da kapsayacağını bildirip vahyetmiştir.
وألفاظ الآية: أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ دالّة على الاستئصال والهلاك التّام.
Ayetin { أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ مُصْبِحِينَ } “Sabaha çıkarlarken şunların arkası kesilmiş (kökleri kazınmış) olacaktır” lafızları, kökten yok etmeye ve tam bir helake delalet etmektedir.
ومما زاد في أمر جريمة فاعلي اللواط في سدوم فحشا واستهجانا: أنهم حين علموا بأضياف لوط الرائعي الجمال، المتميزة وجوههم بالصباحة والإشراق، جاؤوا مسرعين مستبشرين بهم فرحين، أملا وطمعا في ارتكاب الفاحشة معهم.
Sodom'daki livata (eşcinsellik) faillerinin cürmünü daha da çirkin ve iğrenç kılan şeylerden biri de; Lût'un yüzleri parlaklık ve aydınlıkla seçilen, göz alıcı güzellikteki misafirlerini öğrendiklerinde, onlarla çirkin hayasızlığı işleme ümidi ve tamahıyla sevinç içinde birbirlerini müjdeleyerek koşup gelmeleridir.
فقال لهم لوط: إن هؤلاء ضيوف، فلا تفضحوني بارتكاب ما يؤدي إلى العار معهم، والضيف يجب إكرامه، واتّقوا الله ولا تخزوني، أي وخافوا عذاب الله، ولا تذلّوني وتخجلوني بإذلال ضيفي، وإهانته، فإن الإساءة إليه وإهانته إساءة وإهانة لي.
Bunun üzerine Lût onlara şöyle dedi: Şüphesiz bunlar misafirdir; onlarla utanç verici bir şey yaparak beni rezil etmeyin, zira misafire ikram etmek gerekir. Allah'tan korkun ve beni utandırmayın; yani Allah'ın azabından sakının ve misafirimi küçük düşürüp aşağılayarak beni zillete düşürmeyin, utandırmayın; çünkü ona yapılan kötülük ve hakaret bana yapılmış bir kötülük ve hakarettir.
فأجابوه قائلين: ألسنا قد نهيناك أن تكلمنا في أحد من الناس إذا قصدناه بالفاحشة، ونهيناك أن تضيف أحدا؟! فأجابهم لوط مرشدا لهم: تزوجوا بنساء الأمّة اللاتي أباحهن الله لكم، وتجنّبوا إتيان الرجال، إن كنتم فاعلين ما آمركم به، منتهين إلى أمري. والمراد بقوله:
Onlar da şöyle karşılık verdiler: "Biz, çirkin hayasızlığı kastettiğimizde insanlardan hiçbiri hakkında bizimle konuşmanı yasaklamamış mıydık ve birini misafir etmeni sana yasaklamamış mıydık?!" Lût da onlara doğru yolu göstererek şöyle cevap verdi: "Size emrettiğim şeyi yapacaksanız ve buyruğuma uyacaksanız, Allah'ın size helal kıldığı ümmetin kadınlarıyla evlenin ve erkeklere yaklaşmaktan sakının." Onun şu sözünden kastedilen:
هؤُلاءِ بَناتِي ليس إباحة البنات مطلقا، وإنما المراد التّزوج بنساء قومه لأن الرسول في القوم كالأب لهم. ومن فسّر كلمة بَناتِي ببنات صلبه، أراد ذلك على طريق المجاز، كما تقول لإنسان تراه يريد قتل آخر: «اقتلني ولا تقتله» . فإنما ذلك على جهة التشنيع عليه، واستدعاء الحياء منه، وحمله على العدول عن إجرامه، وهذا كله من مبالغة القول الذي لا يدخله معنى الكذب.
{ هؤُلاءِ بَناتِي } “işte bunlar kızlarımdır” sözünden maksat kızları mutlak olarak mubah kılmak değildir; aksine bundan kastedilen kavminin kadınlarıyla evlenmektir, çünkü peygamber kavmi için bir baba gibidir. بَناتِي (kızlarım) kelimesini kendi öz kızları olarak tefsir eden kişi ise, bunu mecaz yoluyla kastetmiştir; nitekim bir başkasını öldürmek istediğini gördüğün bir kimseye: «Onu öldürme, beni öldür» dersin. Bu ise sırf ona [işlediğinin] çirkinliğini göstermek, onda haya duygusunu uyandırmak ve onu cürmünden vazgeçmeye sevk etmek içindir. Bütün bunlar, içine yalan anlamı girmeyen sözdeki mübalağadandır.
ثم أقسم الله بقوله: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) أي أقسم بحياتك وعمرك أيها الرسول- وفي هذا تشريف عظيم للوط- إنهم في غوايتهم يتحيّرون، وفي ضلالتهم يتردّدون أو يلعبون.
Sonra Allah Teâlâ şöyle yemin etti: { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) } “[Resûlüm!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. (72)” Yani ey Resul, senin hayatına ve ömrüne andolsun ki -bunda Lût için büyük bir şeref vardır- onlar azgınlıkları içinde şaşkına dönmüşlerdir; sapıklıkları içinde bocalayıp durmakta veya oynamaktadırlar.
فنزلت فيهم صيحة جبريل ﵇، وهي ما جاءهم من الصوت القاصف المرعب، عند شروق الشمس، فجعلت القرية أو المدينة عاليها سافلها، أي انقلبت في الأعماق، وانقلب القوم فيها، وأنزل الله تعالى عليهم حجارة من طين متحجر طبخ بالنار وهو السّجيل. لقد اقتلع جبريل ﵇ المدينة بجناحه ورفعها، حتى سمعت ملائكة السماء صراخ الديكة ونباح الكلاب، ثم قلبها، فمن سقط عليه شيء من ردم المدينة مات، ومن أفلت منهم أصابته حجارة من سجّيل: وهي الحجارة المطبوخة من الطين كالآجرّ ونحوه.
Derken güneş doğarken Cebrail aleyhisselâm'ın çığlığı, yani onlara gelen o korkunç sarsıcı ses üzerlerine indi; kasabanın veya şehrin altını üstüne getirdi, yani [şehir] derinliklere gömüldü, kavim de onun içinde tersyüz oldu. Allah Teâlâ da üzerlerine siccîl olan, ateşte pişirilmiş taşlaşmış çamurdan taşlar yağdırdı. Cebrail aleyhisselâm kanadıyla şehri kökünden söküp yukarı kaldırdı, öyle ki gökteki melekler horozların ötüşünü ve köpeklerin havlamasını işitti; sonra orayı altüst etti. Şehrin yıkıntıları üzerine düşen kimse öldü; onlardan kurtulanın üzerine ise siccîlden, yani tuğla ve benzeri gibi pişirilmiş çamurdan taşlar isabet etti.
إن في هذا الصنيع بقوم لوط من الهلاك والدمار، وإنجاء لوط وأهله المؤمنين لدلالة وعبرة للناظرين المتأمّلين المعتبرين، وإن مدينة سدوم التي أصابها هذا العذاب لهي طريق واضحة للمسافرين المارّين بها، فما تزال آثارها باقية إلى اليوم، في وادي الأردن. وفي ذلك أيضا لدلالة واضحة للمؤمنين بالله ورسله بأن العذاب انتقام من الله لأنبيائه.
Lût kavmine yapılan bu helak ve yıkımda, Lût'un ve ona inanan ailesinin kurtarılmasında, ibret nazarıyla bakan, tefekkür eden ve ders çıkaranlar için apaçık bir delil ve ibret vardır. Bu azabın isabet ettiği Sodom şehri ise, oradan geçen yolcular için apaçık bir yol üzerindedir; nitekim kalıntıları bugün de Ürdün vadisinde varlığını sürdürmektedir. Bunda ayrıca Allah'a ve peygamberlerine inananlar için, azabın Allah'ın peygamberleri uğruna aldığı bir intikam olduğuna dair apaçık bir delil vardır.
قصّة أصحاب الأيكة وأصحاب الحجر
Eyke Halkı ve Hicr Halkının Kıssası
تتوالى الإنذارات والتحذيرات للناس حتى يؤمنوا، ويتخلّوا عن الكفر، وتتكرر أحداث قصص الأنبياء مع أقوامهم الغابرين، ليعلم الجاحدون الكافرون أن العذاب والعقاب الدّنيوي والأخروي سينزل بهم دون شفقة ولا هوادة، وليتّعظ العقلاء من تلك الأحداث الرّهيبة، فيبادروا إلى إعلان إيمانهم بالله الواحد الأحد، ويستقيموا على الجادة المستقيمة، فيظفروا بعزّ الدنيا وسعادة الآخرة. وهاتان قصّتان متعاقبتان بعبارات موجزة لتحقيق العبرة من أقرب الطرق، وهما قصّتا أصحاب الأيكة قوم شعيب، وأصحاب الحجر قبيلة ثمود قوم صالح. قال الله تعالى:
İnsanlar iman etsinler ve küfrü terk etsinler diye uyarılar ve ikazlar peş peşe gelir; inkarcı kafirler, dünyevi ve uhrevi azap ile cezanın kendilerine acımasızca ve tavizsiz bir şekilde ineceğini bilsinler ve akıl sahipleri bu korkunç hadiselerden ibret alıp bir ve tek olan Allah'a imanlarını ilan etmeye koşsunlar, dosdoğru yol üzerinde istikamet bulsunlar, böylece dünya izzetine ve ahiret saadetine nail olsunlar diye peygamberlerin geçmiş kavimleriyle olan kıssa hadiseleri tekrarlanır. İşte bu iki kıssa, en kestirme yoldan ibretin gerçekleşmesi için veciz ifadelerle birbirini takip eden kıssalardır; bunlar Şuayb'ın kavmi olan Eyke halkı ile Salih'in kavmi Semûd kabilesi olan Hicr halkının kıssalarıdır. Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٧٨ الى ٨٦]
[Hicr Suresi (15): 78 ila 86. Ayetler]
وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢)
{ وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) } “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. (78) Biz de onlardan intikam aldık. Şüphesiz her ikisi de apaçık bir yol üzerindedir. (79) Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı. (80) Onlara ayetlerimizi vermiştik de onlardan yüz çevirmişlerdi. (81) Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı. (82)”
فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)
{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦) } “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. (78) Biz de onlardan intikam aldık. Şüphesiz her ikisi de apaçık bir yol üzerindedir. (79) Andolsun, Hicr halkı da peygamberleri yalanladı. (80) Onlara ayetlerimizi vermiştik de onlardan yüz çevirmişlerdi. (81) Onlar dağlardan güvenli güvenli evler yontuyorlardı. (82) Sabaha çıkarlarken onları da o korkunç çığlık yakalayıverdi. (83) Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. (84) Biz gökleri, yeri ve ikisinin arasındakileri ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o saat (kıyamet) de mutlaka gelecektir. Şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et. (85) Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi yaratan ve hakkıyla bilendir. (86)”
القصة الأولى في هذه الآيات: قصة أصحاب الأيكة وهم قوم شعيب علما بأن مدين وأصحاب الأيكة بعث الله إليهما شعيبا ﵇، لقد كان هؤلاء القوم ظالمين بشركهم ووثنيتهم، وقطعهم الطريق، ونقصهم المكيال والميزان، فعاقبهم الله، وانتقم منهم جزاء كفرهم وظلمهم، بيوم الظّلّة: وهو تسليط الحرّ عليهم سبعة أيام، ثم أرسل الله عليهم سحابة، فاستظلّوا تحتها، فاضطرمت عليهم نارا،
Bu ayetlerdeki birinci kıssa: Eyke halkının kıssasıdır; onlar Şuayb'ın kavmidir. Bilinmelidir ki Allah, hem Medyen'e hem de Eyke halkına Şuayb aleyhisselâm'ı göndermiştir. Bu kavim; şirkleri, putperestlikleri, yol kesmeleri, ölçü ve tartıyı eksik tutmaları sebebiyle gerçekten zalim idiler. Allah da inkâr ve zulümlerinin bir karşılığı olarak onları cezalandırdı ve Zulle (gölge) Günü ile onlardan intikam aldı. Bu [ceza], yedi gün boyunca üzerlerine şiddetli bir sıcağın musallat edilmesiydi; ardından Allah üzerlerine bir bulut gönderdi, onlar da onun altında gölgelendiler, derken [bulut] üzerlerine ateş kesildi,
فأحرقتهم. قال الطبري: بعث شعيب إلى أمّتين كفرتا، فعذّبهم الله بعذابين مختلفين:
böylece onları yakıp kül etti. Taberî şöyle demiştir: Şuayb inkar eden iki ümmete gönderildi, Allah da onları iki farklı azapla cezalandırdı:
أهل مدين عذّبوا بالصيحة، وأصحاب الأيكة عذّبوا بالظّلّة.
Medyen halkı çığlıkla (sayha), Eyke halkı ise gölge (zulle) ile cezalandırıldı.
وإن كلّا من قرى قوم لوط، وبقعة أصحاب الأيكة، لبطريق واضح، يسلكه الناس في سفرهم من الحجاز إلى الشام. وكلمة (إمام) أي الشيء الذي يهتدى به ويؤتم، كخيط البناء، والطريق، والكتاب المفيد، أو قياس الصانع، أو الرجل المقتدى به.
Lût kavminin beldeleri de Eyke halkının yeri de Hicaz'dan Şam'a yolculuk ederken insanların kullandığı apaçık bir yol üzerindedir. İmam (إمام) kelimesi; inşaat ipi, yol, faydalı kitap veya zanaatkarın ölçüsü yahut kendisine uyulan kişi gibi kendisiyle hidayet bulunan ve kendisine uyulan şey demektir.
وقوله تعالى: وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ أي إنّ، فكلمة (إن) هنا هي المخففة من الثقيلة على مذهب البصريين.
Allah Teâlâ'nın { وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ } “Eyke halkı da gerçekten...” buyruğundaki (إنْ) kelimesi, Basralıların mezhebine göre şeddeli (إنّ)'den hafifletilmiş (muhaffefe) olan edattır.
والقصة الثانية في هذه الآيات: هي قصة أصحاب الحجر، والحجر مدينتهم، وهي ما بين المدينة وتبوك، لقد كذبوا رسولهم ثمود، وعبّر عنه بكلمة الْمُرْسَلِينَ لأن تكذيب رسول واحد تكذيب الجميع لاتّفاق أصول دعوتهم في التوحيد وعبادة الله، ومكارم الأخلاق والفضائل، وتجنّب الرّذائل.
Bu ayetlerdeki ikinci kıssa ise Hicr halkının kıssasıdır; Hicr onların Medine ile Tebük arasındaki şehirleridir. Onlar peygamberleri Semûd'u yalanladılar; tevhitte, Allah'a ibadette, güzel ahlak ve faziletlerde bulunup rezilliklerden sakınmada davetlerinin asılları bir olduğu için bir peygamberi yalanlamak hepsini yalanlamak anlamına geldiğinden ondan { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” kelimesiyle bahsedilmiştir.
وكان قوم ثمود ممن أنعم الله عليهم، فأعطاهم من الآيات والدلائل ما يدلّهم على صدق نبوّة صالح ﵇، كالناقة التي أخرجها الله من صخرة صماء، بدعاء صالح ﵇، فأعرضوا عنها، ولم يعتبروا بها، وبادروا إلى عقرها.
Semûd kavmi, Allah'ın kendilerine nimet verdiği ve Salih aleyhisselâm'ın peygamberliğinin doğruluğuna delalet eden ayet ve deliller bahşettiği kimselerdendi; Salih aleyhisselâm'ın duasıyla Allah'ın sert bir kayadan çıkardığı dişi deve gibi. Fakat onlar ondan yüz çevirdiler, ondan ibret almadılar ve hemen onu boğazlamaya kalkıştılar.
وكانت لهم بيوت ينحتونها في الجبال، صاروا بها آمنين من الأعداء، من غير خوف، لقوّة إحكامها، وهي ما تزال مشاهدة على الطريق إلى تبوك.
Onların dağlarda yonttukları, sağlamlığının gücü sebebiyle hiçbir korku duymaksızın düşmanlardan emin oldukları evleri vardı; bunlar Tebük yolunda hâlâ görülmektedir.
فلما عتوا عن أمر ربهم، وبغوا، وعقروا الناقة، أخذتهم صيحة الهلاك في وقت الصباح، من اليوم الرابع للإنذار بالعذاب، كما قال الله تعالى: تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ [هود: ١١/ ٦٥] .
Rablerinin emrinden çıkıp azgınlık edip dişi deveyi boğazlayınca, Allah Teâlâ'nın: { تَمَتَّعُوا فِي دارِكُمْ ثَلاثَةَ أَيَّامٍ ذلِكَ وَعْدٌ غَيْرُ مَكْذُوبٍ } “Yurdunuzda üç gün daha yaşayın; bu, yalanlanamayacak bir tehdittir” [Hûd: 11/65] buyurduğu gibi, azap uyarısının dördüncü gününün sabah vaktinde helak edici çığlık onları yakalayıverdi.
فما نفعتهم الأموال والديار حين حلّ بهم العذاب، ولم يستفيدوا من مكاسبهم
Azap başlarına indiğinde malları ve yurtları kendilerine hiçbir fayda vermedi; kazandıklarından,
وزروعهم وثمارهم، ولكنّ هؤلاء المكتسبين للدنيا، الذين لم يغن عنهم اكتسابهم، ليسوا في شيء، فإن السماوات والأرض وجميع الأشياء لم تخلق عبثا ولا سدى، وإنما خلقت بالحقّ، ولواجب مقصود، وأغراض لها نهايات، من عذاب ونعيم. وإن الساعة (القيامة) آتية على جميع أمور الدنيا، فلا تهتم يا محمد بأعمال قومك، فإن الجزاء لهم بالمرصاد، فاصفح عن أعمالهم، من غير عتب ولا تعرّض، وهذا يقتضي مهادنة.
ekinlerinden ve meyvelerinden istifade edemediler. Ancak dünyayı kazanan ve kazançları kendilerine hiçbir fayda sağlamayan bu kimseler hiçbir değer ifade etmezler; zira gökler, yer ve her şey boş yere veya amaçsızca yaratılmamış, aksine hak ile, hedeflenen bir gereklilik ve azap ile nimetten ibaret sonları olan gayeler için yaratılmıştır. Şüphesiz o saat (kıyamet) bütün dünya işlerinin üzerine gelecektir. O halde ey Muhammed, kavminin yaptıklarına aldırış etme; zira ceza onları gözetlemektedir. Sen kınamaksızın ve sataşmaksızın onların yaptıklarına karşı hoşgörülü davran; bu da bir barış halini gerektirir.
ثم آنس الله نبيّه وسرّى عنه في آخر الآيات بأن الله تعالى يخلق ما شاء لمن شاء، ويعلم تعالى وجه الحكمة في ذلك، لا هذه الأوثان التي تعبدونها. وهذا تقرير للمعاد، وأنه تعالى قادر على إقامة الساعة (القيامة) فإنه سبحانه خالق كل شيء، عليم بكل أجزاء الأجساد المتفتتة، والجميع صائرون إليه، محاسبون بين يديه.
Sonra Allah, ayetlerin sonunda, tapmakta olduğunuz bu putların değil, bizzat Allah Teâlâ'nın dilediği kimse için dilediği şeyi yarattığını ve bundaki hikmet cihetini bildiğini [belirterek] Peygamberi'ni teselli edip rahatlattı. Bu, ahiretin (mead) ve O Teâlâ'nın o saati (kıyameti) ikame etmeye kadir olduğunun bir tespitidir; çünkü O Sübhânehu her şeyin yaratıcısıdır, un ufak olmuş bedenlerin bütün parçalarını hakkıyla bilendir ve hepsi O'na dönecek, O'nun huzurunda hesaba çekileceklerdir.
توجيهات إلهيّة للنّبي ﷺ في تبليغ الدّعوة
Tebliğde Peygamber ﷺ'e İlahi Yönlendirmeler
اقتضت حكمة الله وخطّته أن يصفح النّبي ﷺ صفحا جميلا عن أذى قومه ويعاملهم معاملة سلمية وادعة آمنة، بالرغم من كثرة المضايقات، واستدامة الإيذاء والإضرار، ومقابل هذا الصفح الجميل: إنعام الله على نبيّه بألوان النّعم الكثيرة المتوّجه بإنزال السّبع المثاني (الفاتحة) والقرآن العظيم عليه، فهو المعجزة الخالدة والمفخرة الدائمة، قال الله تعالى واصفا هذه النّعم وواضعا توجيهات للنّبي المصطفى ﷺ في تبليغ دعوته:
Allah'ın hikmeti ve planı; sıkıntıların çokluğuna, eziyet ve zararların sürekliliğine rağmen Peygamber ﷺ'in kavminin eziyetlerine karşı güzel bir hoşgörüyle muamele etmesini, onlara barışçıl, yumuşak ve güvenli bir şekilde davranmasını gerektirmiştir. Bu güzel hoşgörünün karşılığı olarak da Allah, Seba'l-Mesânî (Fatiha) ve Yüce Kur'an'ı ona indirmekle taçlanan pek çok nimet türünü Peygamberi'ne bahşetmiştir; zira o, ebedi bir mucize ve daimi bir iftihar vesilesidir. Allah Teâlâ bu nimetleri vasfederek ve seçkin Peygamber ﷺ'e davasını tebliğ etmede yönlendirmeler koyarak şöyle buyurmuştur:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٧ الى ٩٣]
[Hicr Suresi (15): 87 ila 93. Ayetler]
وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)
{ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى ما مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] (Fatiha'yı) ve yüce Kur'an'ı verdik. (87) Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme; onlara karşı hüzünlenme ve müminlere kanatlarını indir (şefkat göster). (88) Ve de ki: «Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım.» (89) Nitekim o taksim edenlere de [azap] indirmiştik. (90) Onlar ki Kur'an'ı parça parça edenlerdir. (91)”
فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣)
{ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yedi [ayeti] (Fatiha'yı) ve yüce Kur'an'ı verdik. (87) Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme; onlara karşı hüzünlenme ve müminlere kanatlarını indir (şefkat göster). (88) Ve de ki: «Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım.» (89) Nitekim o taksim edenlere de [azap] indirmiştik. (90) Onlar ki Kur'an'ı parça parça edenlerdir. (91) Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız; (92) yapmakta oldukları şeylerden! (93)”
يمتن الله تعالى على نبيّه، فيذكر له، تالله لقد أعطيناك وأنزلنا عليك أيها الرسول السّبع المثاني والقرآن العظيم. والسّبع المثاني على الراجح: هي الفاتحة المكونة من سبع آيات، تثنى وتكرر في كل ركعات الصلاة، والبسملة هي الآية السابعة، وقد خصّ الله أهل القرآن بها.
Allah Teâlâ Peygamberi'ne lütufta bulunarak ona şöyle hatırlatır: Allah'a andolsun ki ey Resul, sana Seba'l-Mesânî'yi ve Yüce Kur'an'ı verdik ve indirdik. Tercih edilen görüşe göre Seba'l-Mesânî: Namazın her rekatında tekrarlanan, yedi ayetten oluşan Fatiha'dır; besmele de yedinci ayetidir ve Allah, Kur'an ehlini onunla mümtaz kılmıştır.
أخرج البخاري من حديث أبي هريرة قال: قال رسول الله ﷺ: «أمّ القرآن هي السّبع المثاني والقرآن العظيم» . وخرّج التّرمذي من حديث أبي هريرة بلفظ آخر: «الحمد لله: أمّ القرآن، وأمّ الكتاب، والسّبع المثاني» .
Buhârî, Ebû Hüreyre'nin hadisinden şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah ﷺ şöyle buyurdu: «Ümmü'l-Kur'an (Kur'an'ın anası), Seba'l-Mesânî ve Yüce Kur'an'dır.» Tirmizî de Ebû Hüreyre hadisinden başka bir lafızla şöyle rivayet etmiştir: «Elhamdülillâh; Ümmü'l-Kur'an'dır, Ümmü'l-Kitâb'dır ve Seba'l-Mesânî'dir.»
وترتيبا على هذا العطاء الإلهي السّخي العظيم لا تطمح أيها الرسول إلى ما متّعنا به أصنافا من الناس: وهم الأغنياء بزينة الحياة الدنيا ومتعها، فمن وراء ذلك عقاب شديد، واستغن بما آتاك الله من القرآن العظيم عما هم فيه من المتاع والزهرة الفانية، وفاخر بما أوحي إليك، وقدّر عظمة نعمة الله عليك، ولا تنظر إلى الدنيا وزينتها، ولا تتأسّف على المشركين إذا لم يؤمنوا، لتقوية الإسلام والمسلمين، ولا لهلاكهم، وألن جانبك وتواضع للمؤمنين، ولا تجافهم ولا تقس عليهم، واصرف وجهك وعنايتك لمن آمن بك، كما جاء في آية أخرى: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ [آل عمران: ٣/ ١٥٩] .
Bu cömert ve büyük ilahi ihsanın bir neticesi olarak ey Resul; insanlardan bazı sınıflara -ki onlar dünya hayatının süsü ve zevkleriyle zengin olanlardır- verdiğimiz şeylere gözünü dikme; zira bunun ardında şiddetli bir ceza vardır. Allah'ın sana verdiği Yüce Kur'an ile onların içinde bulundukları geçici zevk ve süsten müstağni ol, sana vahyedilenle iftihar et, Allah'ın senin üzerindeki nimetinin büyüklüğünü takdir et, dünyaya ve süsüne bakma. Müşrikler iman etmediklerinde İslam'ı ve Müslümanları güçlendirmek arzusuyla onlara üzülme, onların helakine de kederlenme; müminlere kanadını indir ve alçakgönüllü ol, onlara kaba davranma, sertlik gösterme ve yüzünü, ilgini sana iman edenlere çevir; nitekim başka bir ayette şöyle buyrulmuştur: { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ } “Allah'ın rahmeti sayesinde sen onlara yumuşak davrandın. Eğer kaba, katı yürekli olsaydın, şüphesiz etrafından dağılıp giderlerdi” [Âl-i İmrân: 3/159].
ثم أمر الله نبيّه بإعلان مهمته وهي الإنذار المبين، فقال له: وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩)
Sonra Allah, Peygamberine [asıl] görevi olan apaçık uyarıyı ilan etmesini emrederek ona şöyle buyurdu: { وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Ve de ki: Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım.”
أي قل يا محمد للناس: إني منذر ومخوف من عذاب أليم شديد الوجع، أنذر كل من كذّب برسالتي وأعرض عن دعوتي، وتمادى في غيّه وضلاله، حتى لا يتعرّض لانتقام وتعذيب من الله كما فعل بالأمم المتقدمة.
Yani ey Muhammed, insanlara de ki: Ben, geçmiş ümmetlere yaptığı gibi Allah'ın intikamına ve azabına maruz kalmasınlar diye risaletimi yalanlayan, davetimden yüz çeviren, azgınlığında ve sapıklığında ısrar eden herkesi uyaran, çok acı ve şiddetli elem verici bir azaba karşı korkutan bir uyarıcıyım.
وحدّد الرسول ﷺ جهة الإنذار وعيّن المنذرين، وهم أهل الكتاب الذين فرّقوا دينهم، واقتسموا القرآن إلى أجزاء، فآمنوا ببعضه الموافق للتوراة والإنجيل، وكفروا ببعضه المخالف لهما، فاقتسموه إلى حقّ وباطل، وهم أيضا القرشيّون الذين اقتسموا طرق مكة، يصدّون الناس عن الإيمان برسول الله ﷺ، وعددهم حوالي أربعين، أو ستة عشر رجلا، بعثهم الوليد بن المغيرة أيام موسم الحج، فاقتسموا طرق مكة يقولون لمن يسلكها: لا تغتروا بالخارج منّا، والمدّعي للنّبوة، فإنه مجنون، وكانوا ينفّرون الناس عنه واصفين إياه: بأنه ساحر، أو كاهن، أو شاعر، فأنزل الله تعالى بهم خزيا، فماتوا شرّ ميتة، هؤلاء الفريقان: الكتابيّون والقرشيّون هم الذين جعلوا القرآن عضين، أي أجزاء متفرّقة، آمنوا ببعض وكفروا ببعض. وجعلوا القرآن سحرا وشعرا وكهانة، أي صيّروه بألسنتهم ودعواهم.
Resûlullah ﷺ uyarının yönünü belirledi ve uyarılanları tayin etti; onlar, dinlerini fırkalara ayıran, Kur'an'ı parçalara taksim edip Tevrat ve İncil'e uyan kısmına inanıp onlara uymayan kısmını inkar ederek onu hak ve batıl diye bölen Ehl-i Kitap'tır. Onlar aynı zamanda insanları Resûlullah ﷺ'e iman etmekten alıkoymak için Mekke yollarını aralarında bölüşen Kureyşlilerdir. Sayıları yaklaşık kırk veya on altı kişi idi; Velîd b. Mugīre onları hac mevsimi günlerinde göndermişti. Onlar da Mekke yollarını bölüşüp oradan geçenlere şöyle diyorlardı: "Aramızdan çıkan ve peygamberlik iddia eden kişiye aldanmayın, zira o bir delidir." İnsanları ondan; büyücü, kahin veya şair olduğunu niteleyerek uzaklaştırıyorlardı. Allah Teâlâ da onların başına bir zillet indirdi ve en kötü şekilde öldüler. İşte bu iki fırka, yani Kitap ehli ve Kureyşliler, Kur'an'ı parça parça (ızîn) eden, yani dillerine ve iddialarına göre Kur'an'ı sihir, şiir ve kehanet kılıp bir kısmına inanıp bir kısmını inkar ederek onu parçalara ayıran kimselerdir.
وكان جزاؤهم وعيدا محضا، يأخذ الله كل أحد منهم بحسب جرمه وعصيانه، يسألهم الله سؤال توبيخ وتأنيب عن أقوالهم وأعمالهم، ويجازيهم على أفعالهم الجزاء التّام. فالكافر يسأل عن (لا إله إلا الله) وعن الرّسل، وعن كفره وقصده. وكذلك يسأل المؤمن العاصي عن تضييع القرآن، ويسأل الإمام عن رعيّته، وكل مكلف عما كلّف القيام به، فيكون الضمير في قوله تعالى: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) ضميرا عامّا يشمل جميع الناس المؤمنين والكافرين، كلّ بحسب جرمه وعمله. ويكون الإنذار أيضا لجميع الناس، سواء من اقتسم الكتاب الإلهي وجزّأه، فآمن ببعضه وكفر بالبعض الآخر، ومن ضيّع القرآن، فأخذ ببعضه وترك البعض الآخر.
Onların cezası katıksız bir tehditti; Allah onlardan her birini cürmüne ve isyanına göre hesaba çeker, sözlerinden ve amellerinden dolayı onları kınama ve azarlama sorusuyla sorgular ve yaptıklarının karşılığını tastamam verir. Kafir olan kimse "Lâ ilâhe illallâh"tan, peygamberlerden, küfründen ve niyetinden sorgulanır. Aynı şekilde günahkar mümin Kur'an'ı zayi etmekten, yönetici tebaasından ve her mükellef yerine getirmekle yükümlü kılındığı şeyden sorgulanır. Dolayısıyla Allah Teâlâ'nın: { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız” buyruğundaki zamir, her biri kendi cürmüne ve ameline göre olmak üzere, mümin ve kafir bütün insanları kapsayan genel bir zamir olur. Uyarı da aynı şekilde, ister ilahi Kitab'ı bölüp parçalara ayırarak bir kısmına inanıp diğer kısmını inkar eden kimse olsun, ister Kur'an'ı zayi edip bir kısmını alıp diğer kısmını terk eden kimse olsun, bütün insanlar içindir.
الجهر بالدّعوة الإسلامية
İslam Davetinin Açıktan Yapılması
كانت الدعوة الإسلامية في مبدأ الأمر سرّية إلى حدّ ما، خشية الأذى، وتخلّصا من مضايقات القرشيين في مكة، الذين وقفوا بالمرصاد أمام نشر الدعوة الجديدة، وتفنّنوا في أنواع الأذى بالمؤمنين المستضعفين، ثم أمر الله نبيّه بالجهر بدعوته، وإعلانها، مهما كانت الظروف والصّعاب لأن الله تعالى عاصم نبيّه من السوء، وكاف له من شرور المعادين المستكبرين، وملحق الدمار والهلاك بالآفات بكل من قاوم الدعوة، وحاول تطويقها وصدّ الناس عنها، قال الله تعالى واصفا هذه المرحلة الجديدة من إعلان الدعوة:
İslam daveti başlangıçta, eziyet görme korkusuyla ve yeni davetin yayılmasının önünde pusuya yatan, zayıf düşürülmüş müminlere türlü eziyetler tatbik eden Mekke'deki Kureyşlilerin baskılarından kurtulmak için bir dereceye kadar gizli idi. Sonra Allah, şartlar ve zorluklar ne olursa olsun Peygamberi'ne davetini açıktan yapmasını ve ilan etmesini emretti; zira Allah Teâlâ Peygamberi'ni kötülükten korumakta, haddi aşan mütekebbir düşmanların şerlerine karşı ona yetmekte ve davete karşı koyup onu kuşatmaya ve insanları ondan alıkoymaya çalışan herkesin başına felaketlerle helak ve yıkım getirmektedir. Allah Teâlâ davetin ilan edilmesine dair bu yeni merhaleyi vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٩٤ الى ٩٩]
[Hicr Suresi (15): 94 ila 99. Ayetler]
فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨)
{ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) } “Şimdi sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. (94) Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95) Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Yakında bilecekler! (96) Andolsun, onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98)”
وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)
{ وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Şimdi sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. (94) Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95) Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Yakında bilecekler! (96) Andolsun, onların söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98) Ve sana kesin olan şey (ölüm) gelinceye kadar Rabbine kulluk et! (99)”
نزلت آية: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) كما
{ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95)” ayeti şu şekilde inmiştir:
أخرج البزار والطّبراني عن أنس بن مالك قال: مرّ النّبي ﷺ على أناس بمكة، فجعلوا يغمزون في قفاه، ويقولون: هذا الذي يزعم أنه نبي ومعه جبريل، فغمز جبريل بأصبعه، فوقع مثل الظفر في أجسادهم، فصارت قروحا حتى نتنوا، فلم يستطع أحد أن يدنو منهم، فأنزل الله:
Bezzâr ve Taberânî, Enes b. Mâlik'ten şöyle rivayet etmişlerdir: Peygamber ﷺ Mekke'de birtakım kimselerin yanından geçti; onlar arkasından kaş göz işareti yapmaya ve "İşte peygamber olduğunu iddia eden ve beraberinde Cebrail bulunan kişi bu!" demeye başladılar. Bunun üzerine Cebrail parmağıyla işaret etti; bedenlerinde tırnak gibi bir yara meydana geldi ve cerahat bağlayıp koktular, öyle ki kimse onların yanına yaklaşamadı. Bunun üzerine Allah şu ayeti indirdi:
إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) .
{ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95)”
صبر النّبي ﷺ كثيرا على أذى قومه وعداوتهم، ولكن الله تعالى الذي أمره بإنذار هؤلاء الجاحدين، وهدّدهم بالحساب العسير، أمره بعدئذ بالجهر بتبليغ دعوته للجميع، ومواجهة المشركين دون أي تحسّب من أذى أو صدود، أو تخوّف منهم،
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem kavminin eziyetlerine ve düşmanlıklarına çokça sabretti. Ancak bu inkârcıları uyarmasını emreden ve onları çetin bir hesapla tehdit eden Allah Teâlâ, bundan sonra ona davetini herkese açıktan tebliğ etmesini ve herhangi bir eziyet ya da engelleme hesabı yapmaksızın, onlardan hiçbir korku duymadan müşriklerle yüzleşmesini emretti.
فإن الله عاصمه وحافظه منهم. وما عليه إلا الإعراض عن زمرة صناديد المشركين الذين يريدون الصّدّ عن آيات الله تعالى. وهذا لون من المهادنة.
Zira Allah onu onlardan koruyacak ve muhafaza edecektir. Ona düşen sadece, Allah Teâlâ'nın ayetlerinden alıkoymak isteyen müşriklerin elebaşıları zümresinden yüz çevirmektir. Bu da bir tür mühadenedir (çatışmasızlık/kendi hallerine bırakmadır).
ثم أعلم الله تعالى نبيّه أنه كفاه المستهزئين به من كفار مكة ببوائق ومهالك من الله أصابتهم، لم يسع بها محمد ﷺ، ولا تكلف فيها مشقّة. وكان المستهزئون العتاة خمسة نفر: الوليد بن المغيرة، والعاص بن وائل، والأسود بن المطلب، أبو زمعة، والأسود بن عبد يغوث، والحارث بن قيس من خزاعة وأمّه غيطلة.
Sonra Allah Teâlâ Peygamberi'ne, Mekke kâfirlerinden kendisiyle alay edenlere karşı, Allah katından onları vuran ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in hiçbir çaba sarf etmediği, kendisi için bir meşakkate de katlanmadığı felaketler ve helaklerle bizzat yettiğini bildirdi. Haddi aşan o alaycılar beş kişiydi: Velîd b. Mugîre, Âs b. Vâil, Ebû Zem'a [diye bilinen] Esved b. Muttalib, Esved b. Abdiyegûs ve annesi Gaytala olan Huzâalı Hâris b. Kays.
وكان هؤلاء المستهزئون مشركين، فوصفهم الله بقوله: الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) أي إنهم الذين يتّخذون إلها آخر مع الله، زورا وبهتانا، فيشركون به من لا يضرّ ولا ينفع، فسوف يجدون عاقبة أمرهم، ومآل شركهم، ومصير كفرهم. وهذا تهديد ووعيد لهم بسوء المصير، لعلهم يرتدعون، ويؤمنون بالله الواحد الأحد.
Bu alaycılar müşrikti; Allah onları şu sözüyle niteledi: { الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) } “Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler. Yakında bilecekler! (96)” Yani onlar, yalan ve iftira ile Allah ile beraber başka bir ilah edinen, O'na ne zarar ne de fayda veremeyecek olanları ortak koşan kimselerdir; işlerinin akıbetini, şirklerinin varacağı yeri ve inkârlarının sonunu pek yakında göreceklerdir. Bu, belki vazgeçip bir ve tek olan Allah'a iman ederler diye, onlara kötü bir akıbete dair yapılan bir tehdit ve uyarıdır.
ثم واسى الله نبيّه عما يصيبه من أذى المشركين، فأوحى إليه: إنا لنعلم يا محمد أنك تتأذى من سخرية المشركين وشركهم، ويحصل لك ضيق صدر وانقباض، فلا يمنعك ذلك عن إبلاغ رسالة ربّك، وتوكّل عليه، فإنه كافيك وناصرك عليهم، ولا تأبه بما يقولون، فإن صاحب الرسالة يتجاوز العقبات، ولا يأبه بالصّعاب مهما كانت قاسية.
Sonra Allah, müşriklerin eziyetinden dolayı Peygamberi'ne teselli vererek ona şöyle vahyetti: Biz, müşriklerin alay etmelerinden ve şirklerinden ötürü senin incindiğini, göğsünün daralıp sıkıldığını elbette biliyoruz ey Muhammed! Bu durum seni Rabbinin risaletini tebliğ etmekten alıkoymasın; O'na tevekkül et, zira O sana yetecek ve onlara karşı sana yardım edecektir. Onların söylediklerine aldırış etme; çünkü risalet sahibi engelleri aşar ve ne kadar çetin olursa olsun zorluklara aldırmaz.
وتقوية لنفس النّبي ﷺ وتعزيز صلته بربّه، أمره الله بمواظبة السّجود والعبادة التي هي الصلاة والأذكار، من تسبيح وتحميد وتهليل، فذلك كفيل برفع المعنويات، وثبات القلب، وقوة العزيمة، ومواصلة الجهاد الدّعوي إلى الله وحده، والأمر بمتابعة العبادة حتى يأتيه اليقين، أي الأمر المتيقّن وقوعه وهو الموت، وهذه الغاية معناها مدة الحياة.
Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in nefsini güçlendirmek ve Rabbi ile olan bağını pekiştirmek için Allah ona secdeye, yani namaz ve tesbih, tahmid, tehlil gibi zikirlerden oluşan ibadete devam etmesini emretti. Zira bu; maneviyatı yükseltmeyi, kalbin sebatını, azmin kuvvetlenmesini ve yalnızca Allah'a davet cihadını sürdürmeyi temin eder. Kesin olan şey (el-yakîn), yani vuku bulması kesin olan ölüm kendisine gelinceye kadar ibadete devam etmesi emredilmiştir; bu nihai sınır ise hayat süresi anlamına gelir.
ولقد ذكر الله من أجزاء الصلاة: حالة القرب من الله تعالى وهي السجود، فهو أكرم حالات الصلاة وأجدرها بنيل الرحمة.
Allah namazın cüzlerinden, Allah Teâlâ'ya yakınlık hali olan secdeyi zikretmiştir; zira o, namazın en şerefli ve rahmete nail olmaya en layık halidir.
جاء في الحديث الثابت الذي رواه الإمام أحمد: «كان رسول الله ﷺ إذا حزبه أمر صلّى»
İmam Ahmed'in rivayet ettiği sabit hadiste şöyle gelmiştir: “Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i bir iş sıkıntıya soktuğunda (zor bir durumla karşılaştığında) namaz kılardı.”
أي فزع إلى الصلاة عند اشتداد الأمر، وهذا منه ﵊ أخذ بهذه الآية.
Yani iş şiddetlendiğinde namaza sığınırdı; onun aleyhisselâm böyle yapması bu ayeti tatbik etmesidir.
وتدلّ الآية على أن علاج ضيق الصدر، وتفريج الهموم والكروب والمصائب: هو التسبيح، والتقديس، والتحميد، والإكثار من الصلاة،
Ayet; göğüs darlığının ilacının, gam, tasa ve musibetleri gidermenin yolunun tesbih, takdis, tahmid ve çokça namaz kılmak olduğuna delalet eder.
روى الإمام أحمد عن ابن عمار أنه سمع رسول الله ﷺ يقول: «قال الله تعالى: يا بن آدم، لا تعجز عن أربع ركعات من أول النهار، أكفك آخرة» .
İmam Ahmed, İbn Ammâr'dan onun Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittiğini rivayet etmiştir: “Allah Teâlâ buyurdu ki: Ey âdemoğlu! Günün başından dört rekât kılmaktan aciz olma ki, günün sonu için sana yeteyim.”
إن الصلاة تقوّي الصّلة بالله، وتعزّز الإيمان واليقين، وتزرع في القلب الطمأنينة والسكون: رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي.. [إبراهيم: ١٤/ ٤٠] .
Şüphesiz namaz, Allah ile bağı güçlendirir, imanı ve yakîni pekiştirir, kalbe huzur ve sükûnet aşılar: { رَبِّ اجْعَلْنِي مُقِيمَ الصَّلاةِ وَمِنْ ذُرِّيَّتِي.. } “Rabbim! Beni ve soyumdan gelecekleri namazı dosdoğru kılanlardan eyle...” [İbrâhîm: 14/ 40].