وهذه الآية تتعلق بالعلوم العملية الطبيعية، ويقصد بها إقامة الحجة على كفار قريش.
Bu ayet, uygulamalı doğa bilimleriyle ilgilidir ve bununla Kureyş kâfirlerine karşı delil getirilmesi amaçlanmaktadır.
وأما أهل الإيمان والعمل الصالح العاكفون على تلاوة القرآن، المقيمو الصلاة، والمنفقون من طيبات الرزق بأداء الفريضة علنا، وهي الزكاة، والتطوعات والصدقات سرا، فهم الراجون الثواب من الله ومزيد الفضل الإلهي، والله سبحانه
İman ve salih amel ehli olup Kur'an tilavetine devam eden, namazı kılan ve rızkın helallerinden zekât gibi farz ibadetleri açıktan, nafileleri ve sadakaları ise gizliden infak edenlere gelince; onlar Allah'tan mükâfat ve daha fazla ilahi lütuf umanlardır. Allah Teâlâ ise
لا يضيع أجر المحسنين، كما جاء في آيات أخرى، منها: فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ [النساء: ٤/ ١٧٣] ومنها: رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ.. إلى قوله سبحانه: لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ [النور: ٢٤/ ٣٧- ٣٨] .
iyilik edenlerin mükâfatını asla zayi etmez. Nitekim diğer ayetlerde de şöyle buyrulmuştur: { فَأَمَّا الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ فَيُوَفِّيهِمْ أُجُورَهُمْ وَيَزِيدُهُمْ مِنْ فَضْلِهِ } “İman edip salih ameller işleyenlere gelince, Allah onların mükâfatlarını tastamam verecek ve onlara lütfundan daha da artıracaktır.” [Nisâ: 4/173] ve yine: { رِجالٌ لا تُلْهِيهِمْ تِجارَةٌ.. } “Öyle adamlar vardır ki, ne ticaret [onları alıkoyar]...” ayetinden Yüce Allah'ın şu sözüne kadar: { لِيَجْزِيَهُمُ اللَّهُ أَحْسَنَ ما عَمِلُوا وَيَزِيدَهُمْ مِنْ فَضْلِهِ وَاللَّهُ يَرْزُقُ مَنْ يَشاءُ بِغَيْرِ حِسابٍ } “Çünkü Allah onları yaptıklarının en güzeliyle mükâfatlandıracak ve onlara lütfundan fazlasını da verecektir. Allah dilediğini hesapsız rızıklandırır.” [Nûr: 24/37-38].
ورثة القرآن وجزاء المؤمنين
Kur'an'ın Varisleri ve Müminlerin Mükâfatı
إن الاعتقاد بالقرآن الكريم يوجب التقيد بشرائعه وأحكامه وحلاله وحرامه، إلا أن ورثة القرآن ثلاثة أنواع: إما ظالم لنفسه، وإما مقتصد متوسط، وإما سابق بالخيرات، وجزاء السابقين المؤمنين جنان الخلد، يحمدون المولى على نعمه وفضله، ويجدون فيها النعيم المقيم، والراحة الكبرى من عناء الدنيا ومعكراتها وأحزانها، وتلك غاية كل إنسان في الحقيقة، لكن تحقيق هذه الغاية مرهون بالعمل الصالح المؤدي إلى هذه الغاية، لا بمجرد الآمال والأحلام، قال الله تعالى مبينا هذه الأمور:
Kur'ân-ı Kerîm'e inanmak; onun şeriatlarına, hükümlerine, helaline ve haramına bağlı kalmayı gerektirir. Ancak Kur'an'ın varisleri üç gruptur: Ya nefsine zulmeden ya iktisatlı (orta yollu) ya da hayırlarda öne geçendir. İman eden önde gelenlerin mükâfatı ise ebedî cennetlerdir. Orada Yüce Mevlâ'ya nimetleri ve lütfu sebebiyle hamdederler; orada kalıcı nimetleri, dünyanın meşakkatinden, bulandırıcı hallerinden ve hüzünlerinden kurtulup en büyük rahatı bulurlar. Hakikatte bu, her insanın nihai gayesidir. Ancak bu gayenin gerçekleşmesi sadece kuru emeller ve hayallerle değil, bu gayeye ulaştıran salih amele bağlıdır. Yüce Allah bu hususları açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣١ الى ٣٥]
[Fâtır Suresi (35), Âyetler 31-35] [Arapça mushaf metni sırası] / [Fâtır: 35/ 31-35] .
وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١) ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥)
{ وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ مِنَ الْكِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَيْنَ يَدَيْهِ إِنَّ اللَّهَ بِعِبادِهِ لَخَبِيرٌ بَصِيرٌ (٣١) ثُمَّ أَوْرَثْنَا الْكِتابَ الَّذِينَ اصْطَفَيْنا مِنْ عِبادِنا فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ وَمِنْهُمْ مُقْتَصِدٌ وَمِنْهُمْ سابِقٌ بِالْخَيْراتِ بِإِذْنِ اللَّهِ ذلِكَ هُوَ الْفَضْلُ الْكَبِيرُ (٣٢) جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها يُحَلَّوْنَ فِيها مِنْ أَساوِرَ مِنْ ذَهَبٍ وَلُؤْلُؤاً وَلِباسُهُمْ فِيها حَرِيرٌ (٣٣) وَقالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنا لَغَفُورٌ شَكُورٌ (٣٤) الَّذِي أَحَلَّنا دارَ الْمُقامَةِ مِنْ فَضْلِهِ لا يَمَسُّنا فِيها نَصَبٌ وَلا يَمَسُّنا فِيها لُغُوبٌ (٣٥) } “Sana Kitap'tan vahyettiğimiz, kendinden öncekileri doğrulayıcı olarak gelen haktır. Şüphesiz Allah, kullarından hakkıyla haberdardır, onları hakkıyla görendir. (31) Sonra bu Kitab'ı kullarımızdan seçtiğimiz kimselere miras bıraktık. Onlardan kimi nefsine zulmedendir, kimi orta yoldadır, kimi de Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçendir. İşte büyük lütuf budur. (32) [Onların mükâfatı] içine girecekleri Adn cennetleridir. Orada altın bilezikler ve incilerle süslenirler; oradaki elbiseleri de ipektir. (33) Şöyle derler: «Bizden hüznü gideren Allah'a hamdolsun. Şüphesiz Rabbimiz çok bağışlayandır, şükrü kabul edendir [az amele çok mükâfat verendir]. (34) O, lütfuyla bizi kalınacak ebedî yurda yerleştirdi. Orada bize ne bir yorgunluk dokunur ne de bize bir bıkkınlık gelir.» (35)”
الآية الأولى: وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ تثبيت من الله تعالى لأمر نبيه وبيان لمنزلة القرآن ومهمته بين الكتب السماوية، فالذي أوحينا إليك أيها النبي وهو القرآن المجيد: هو الحق الثابت الدائم المنزل إليك، مصدقا ومؤيدا لما تقدمه أو لما بين يديه من الكتب السابقة، وهو التوراة والإنجيل. إن الله محيط علمه بأمور عباده، بصير مطّلع على أحوالهم. وهذا وعيد لمن أعرض عن القرآن وهجره إلى غيره.
Birinci ayet olan { وَالَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “Sana vahyettiğimiz...” ayeti, Yüce Allah'ın Peygamberinin davasını pekiştirmesi, Kur'an'ın semavi kitaplar arasındaki makamını ve görevini açıklamasıdır. Ey Peygamber, sana vahyettiğimiz bu yüce Kur'an; sana indirilen, sabit ve kalıcı haktır; kendisinden önceki, elinin altındaki Tevrat ve İncil gibi önceki kitapları doğrulayıcı ve teyit edicidir. Şüphesiz Allah'ın ilmi kullarının işlerini kuşatmıştır, O onların hallerini hakkıyla görendir. Bu ifade, Kur'an'dan yüz çevirip onu bırakarak başka şeylere yönelen kimseler için bir tehdittir.
ثم توارث معاني القرآن وعلمه وأحكامه وعقائده، بقضاء الله وقدره، جماعة من عباد الله وهم أمة محمد ﷺ اختارهم لتحمّل عبء الرسالة القرآنية، فكانوا أقساما ثلاثة:
Sonra Allah'ın kaza ve kaderiyle Kur'an'ın manalarına, ilmine, hükümlerine ve akidelerine Allah'ın kullarından bir topluluk, yani Kur'an mesajının yükünü taşımak üzere seçtiği Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmeti varis kılındı. Bunlar üç kısma ayrıldılar:
- فمنهم الظالم لنفسه، أي الذي تجاوز الحد، وهو المفرّط في فعل بعض الواجبات المرتكب لبعض المحرمات، وهو العاصي المسرف.
- Nefsine zulmeden: Yani haddi aşan, bazı vacipleri yerine getirmede kusur eden ve bazı haramları işleyen kimsedir; o, [nefsinin aleyhine] aşırı giden günahkârdır.
- ومنهم المقتصد: المتوسط المؤدي للواجبات، التارك للمحرمات، وهو المتقي للكبائر، لكنه يرتكب بعض الصغائر، ويترك بعض المستحبات المرغوب فيها.
- Muktesıd (orta yollu olan): Vacipleri eda eden, haramları terk eden, büyük günahlardan sakınan; ancak bazı küçük günahları işleyen ve rağbet edilen bazı müstehapları terk eden orta halli kimsedir.
- ومنهم السابق بالخيرات بإذن الله: وهو الذي يفعل الواجبات والمستحبات، والمتقي على الإطلاق. وبإذن الله: معناه بأمره ومشيئته فيمن أحب من عباده.
- Allah'ın izniyle hayırlarda öne geçen: Vacipleri ve müstehapları yerine getiren, mutlak manada takva sahibi olan kimsedir. "Allah'ın izniyle" ifadesinin manası; O'nun emriyle ve kullarından sevdiği kimseler hakkındaki dilemesiyledir.
والأصناف الثلاثة في الجنة بسبب الإيمان، وتوريث الكتاب واصطفاء بعض الناس ليكونوا أمة الدعوة أمة محمد وما يكون من الرحمة: هو فضل عظيم من الله تعالى. وأورثنا: معناه أعطيناه فرقة بعد موت فرقة.
Bu üç sınıf da imanları sebebiyle cennettedir. Kitabın miras bırakılması, bazı insanların davet ümmeti olan Muhammed ümmeti kılınmak üzere seçilmesi ve tecelli edecek olan rahmet, Yüce Allah'tan büyük bir lütuftur. Evrasnâ (أورثنا), onu bir fırkanın ölümünden sonra diğer bir fırkaya verdik demektir.
أخرج الترمذي وحسنه والطبراني والبيهقي في البعث، وغيرهم عن أسامة بن زيد ﵁: أن النبي ﷺ قرأ هذه الآية وقال: «كلهم في الجنة» .
Tirmizî (hasen olduğunu belirterek), Taberânî, el-Ba's'ta Beyhakî ve diğerlerinin Üsâme b. Zeyd radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bu ayeti okumuş ve: “Onların hepsi cennettedir” buyurmuştur.
وجزاء المؤمنين المصطفين: أن يدخلهم ربهم جنات إقامة دائمة يوم المعاد، يحلّون فيها أساور من ذهب، مرصع باللؤلؤ، ويكون لباسهم حريرا خالصا، أباحه الله
Seçilmiş müminlerin mükâfatı; kıyamet gününde Rablerinin onları ebedî kalacakları cennetlere girdirmesidir. Orada incilerle bezenmiş altın bilezikler takınırlar, elbiseleri de katıksız ipekten olur. Yüce Allah bunu
تعالى لهم في الآخرة، بعد حظره على الرجال في الدنيا.
dünyada erkeklere yasakladıktan sonra ahirette onlara helal kılmıştır.
ثبت في الصحيح: أن رسول الله ﷺ قال: «من لبس الحرير في الدنيا، لم يلبسه في الآخرة» وقال: «هي لهم في الدنيا، ولكم في الآخرة» .
Sahih'te sabit olduğuna göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kim dünyada ipek giyerse ahirette onu giyemez” ve yine: “O [ipek], dünyada onlar (kâfirler) için, ahirette ise sizin içindir” buyurmuştur.
وقال المؤمنون حين استقروا في جنات عدن: الحمد والشكر لله على ما أذهب عنا من الخوف من المخاطر والمحاذير، وأراحنا من هموم الدنيا والآخرة، إن ربنا صاحب الفضل والرحمة والسعة، فهو غفور لذنوب عباده، متجاوز عنها، ساتر لها، شكور لطاعتهم، مجاز على اليسير من الطاعة، مقرّب لعبده به، قال ابن عباس ﵄ وغيره: غفر لهم الكثير من السيئات، وشكر لهم اليسير من الحسنات.
Müminler Adn cennetlerine yerleştiklerinde şöyle derler: Tehlikelerden ve sakınılan şeylerden duyulan korkuyu bizden gideren, bizi dünya ve ahiret kaygılarından kurtaran Allah'a hamd ve şükürler olsun! Şüphesiz Rabbimiz lütuf, merhamet ve genişlik sahibidir; kullarının günahlarını çok bağışlayandır, onları affeden ve örtendir; itaatlerine karşı şükrü çok olandır, azıcık itaate [büyük] karşılık veren ve kulu bununla Kendisine yaklaştırandır. İbn Abbas radıyallâhu anhümâ ve başkaları şöyle demiştir: [Allah] onların çok günahını bağışlamış, az iyiliklerine de şükretmiştir (bol mükâfat vermiştir).
وقالوا أيضا: الحمد لله الذي أعطانا هذه المنزلة، ومتّعنا بهذه الإقامة، وبدار المقامة: وهي الجنة، بفضله وإحسانه ورحمته، ولم تكن أعمالنا تساوي ذلك، ولا نتعرض فيها لتعب ولا إعياء، لا في الأبدان ولا في الأرواح، لأنهم واظبوا على العبادة في الدنيا، فصاروا في راحة دائمة في الآخرة، كما قال الله تعالى: كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ (٢٤) [الحاقة: ٦٩/ ٢٤] .
Yine şöyle derler: Lütfu, ihsanı ve rahmetiyle bize bu makamı veren, bu ikameti ve dârü'l-mukâme'yi -ki o cennettir- bahşeden Allah'a hamdolsun; amellerimiz buna denk değildi. Orada bedenlerimizde de ruhlarımızda da hiçbir yorgunluk ve bitkinliğe maruz kalmayız. Zira onlar dünyada ibadete devam etmişler, böylece ahirette ebedî bir rahatlığa kavuşmuşlardır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { كُلُوا وَاشْرَبُوا هَنِيئاً بِما أَسْلَفْتُمْ فِي الْأَيَّامِ الْخالِيَةِ (٢٤) } “Geçmiş günlerde yaptıklarınıza karşılık afiyetle yiyin için!” [Hâkka: 69/24].
إن نعيم الجنة نعيم مادي حسي وروحاني معنوي، وهو دائم خالد لا ينقطع ولا يزول، وفيه يتمتع أهل الجنة بما لا يحلمون به، وكل ذلك يستحق تمام الحمد والثناء على الله تعالى، لإدراك هذه الحظوة التي لا مثيل لها، ويغبطهم فيها كل بعيد عنها، محروم منها.
Şüphesiz cennet nimeti; hem maddi-hissî hem de ruhani-manevi bir nimettir. Süreklidir, ebedîdir, asla kesilmez ve yok olmaz. Cennet ehli orada hayal dahi edemeyecekleri şeylerden lezzet alırlar. Bütün bunlar, benzeri bulunmayan bu üstün mertebeye erişmiş olmak sebebiyle Yüce Allah'a tam bir hamdüsenayı hak etmektedir; bundan uzak kalıp mahrum olan herkes onlara gıpta eder.
جزاء الكافرين
Kâfirlerin Cezası
بعد أن ذكر الله تعالى جزاء المؤمنين في الآخرة في جنان الخلد، ذكر جزاء الكفار لعقد موازنة أو مقارنة بين الجزاءين، فيقبل العاقل على ما يجعله من فريق المؤمنين
Yüce Allah, müminlerin ahirette ebedî cennetlerdeki mükâfatını zikrettikten sonra, iki karşılık arasında bir mukayese ve denge kurulsun da akıl sahibi kimse kendisini bahtiyar müminler fırkasından kılacak şeylere yönelsin,
السعداء، ويبتعد عن موجبات جزاء الكافرين الأشقياء، وليتأكد كل الناس أن القرار الحاسم في الحكم الإلهي لا يقبل النقض، ولا يجد الخاسرون أنصارا ينصرونهم من بأس الله وعذابه، ولا طريق للإنقاذ أو تصور العودة إلى الدنيا، لأن الاختبار واحد والنتيجة واحدة، لا تتكرر، قال الله تعالى واصفا جزاء الكفار:
bedbaht kâfirlerin cezasını gerektiren şeylerden de uzak dursun diye kâfirlerin cezasını zikretmiştir; böylece bütün insanlar ilahi hükümdeki kesin kararın bozulmayacağını, hüsrana uğrayanların kendilerini Allah'ın azabından ve şiddetinden kurtaracak yardımcılar bulamayacağını, bir kurtuluş yolunun veya dünyaya dönüş tahayyülünün olmadığını kesin olarak anlasınlar. Zira imtihan tektir ve sonuç tektir, tekrarlanmaz. Yüce Allah kâfirlerin cezasını vasfederek şöyle buyurmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٣٦ الى ٣٩]
[Fâtır Suresi (35), Âyetler 36-39] [Arapça mushaf metni sırası] / [Fâtır: 35/ 36-39] .
وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩)
{ وَالَّذِينَ كَفَرُوا لَهُمْ نارُ جَهَنَّمَ لا يُقْضى عَلَيْهِمْ فَيَمُوتُوا وَلا يُخَفَّفُ عَنْهُمْ مِنْ عَذابِها كَذلِكَ نَجْزِي كُلَّ كَفُورٍ (٣٦) وَهُمْ يَصْطَرِخُونَ فِيها رَبَّنا أَخْرِجْنا نَعْمَلْ صالِحاً غَيْرَ الَّذِي كُنَّا نَعْمَلُ أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ وَجاءَكُمُ النَّذِيرُ فَذُوقُوا فَما لِلظَّالِمِينَ مِنْ نَصِيرٍ (٣٧) إِنَّ اللَّهَ عالِمُ غَيْبِ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ إِنَّهُ عَلِيمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ (٣٨) هُوَ الَّذِي جَعَلَكُمْ خَلائِفَ فِي الْأَرْضِ فَمَنْ كَفَرَ فَعَلَيْهِ كُفْرُهُ وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ عِنْدَ رَبِّهِمْ إِلاَّ مَقْتاً وَلا يَزِيدُ الْكافِرِينَ كُفْرُهُمْ إِلاَّ خَساراً (٣٩) } “İnkâr edenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ölüm hükmü verilmez ki ölsünler; onlardan cehennem azabı da hafifletilmez. İşte biz her nankörü böyle cezalandırırız. (36) Onlar orada şöyle feryat ederler: «Rabbimiz! Bizi çıkar da [daha önce] yaptıklarımızdan farklı olarak salih bir amel işleyelim!» [Onlara şöyle denir:] «Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size? Hem size uyarıcı da gelmişti. Öyleyse tadın [azabı]! Zalimlerin hiçbir yardımcısı yoktur.» (37) Şüphesiz Allah, göklerin ve yerin gaybını bilendir. Doğrusu O, göğüslerin özünü hakkıyla bilendir. (38) Sizi yeryüzünde halifeler kılan O'dur. Artık kim inkâr ederse inkârı kendi aleyhinedir. Kâfirlere inkârları, Rableri katında gazaptan başka bir şey artırmaz; kâfirlere inkârları ziyandan başka bir şey artırmaz. (39)”
[فاطر: ٣٥/ ٣٦- ٣٩] .
[Fâtır: 35/36-39].
أخبر الله تعالى عن حال الذين كفروا، حال الذين اصطفى من عباده لوراثة القرآن، وهذا منهج القرآن في الغالب، لتتضح الصورة من خلال المقارنة والعظة، فأما المصطفون المختارون لإرث القرآن فهم في جنان الخلد، وأما الذين كفروا بالله وبالقرآن، وستروا ما أرشدت إليه العقول للوصول إلى الحق، فلهم نار جهنم، لا يحكم عليهم بموت ثان، فيستريحوا من العذاب والآلام، ولا يخفف عنهم شيء من العذاب طرفة عين، بل كلما خبت النيران زاد سعيرها، كما قال الله تعالى:
Yüce Allah; inkâr edenlerin halini, Kur'an'ı miras bırakmak üzere kullarından seçtiği kimselerin halinin ardından haber vermiştir. Mukayese ve ibret alma yoluyla tablonun netleşmesi için Kur'an'ın yöntemi çoğunlukla böyledir. Kur'an mirası için seçilip belirlenmiş olanlar ebedî cennetlerdedir; Allah'ı ve Kur'an'ı inkâr eden, hakka ulaşmak için akılların yol gösterdiği hakikatleri örtenlere gelince, onlar için cehennem ateşi vardır. Haklarında ikinci bir ölümle hükmolunmaz ki azaptan ve acılardan kurtulsunlar; göz açıp kapayıncaya kadar bile azaplarından bir şey hafifletilmez. Bilakis ateş ne zaman sönmeye yüz tutsa alevi artırılır; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur:
كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً [الإسراء: ١٧/ ٩٧] .
{ كُلَّما خَبَتْ زِدْناهُمْ سَعِيراً } “Ateş dindikçe onların alevini artırırız.” [İsrâ: 17/97].
ومثل ذلك الجزاء الشديد، يجزي الله تعالى كل كفور، أي مبالغ في الكفر وحال هؤلاء الكفار المعذبين في جهنم أنهم يستغيثون في النار، رافعين أصواتهم، ينادون قائلين: ربنا أخرجنا منها، وردّنا إلى الدنيا، نعمل عملا صالحا ترضى عنه، غير ما كنا نعمله من الشرك والمعاصي، فنجعل الإيمان بدل الكفر، والطاعة بدل المعصية.
İşte böyle şiddetli bir ceza ile Yüce Allah her kefûr'u, yani küfürde aşırı gideni cezalandırır. Cehennemde azap gören bu kâfirlerin hali; ateşte seslerini yükselterek feryat etmeleri ve nida ederek: "Rabbimiz, bizi buradan çıkar da dünyaya geri döndür; şirkten ve günahlardan işleyegeldiklerimizden farklı olarak razı olacağın salih bir amel işleyelim; küfür yerine imanı, isyan yerine itaati koyalım" demeleridir.
فيقال لهم على سبيل التوبيخ والتوقيف على الوقائع في الدنيا أولم نترككم في الدنيا مدة من العمر، تكفي للتذكر والاتعاظ إذا أردتم التذكر؟ فتلك مدة كافية للإيمان ومعرفة الحق، وجاءكم الرسول المنذر، وهو النبي محمد ﷺ ومعه القرآن، ينذركم بعقاب الله إن كفرتم وعصيتم،
Bunun üzerine kınama ve dünyadaki gerçekleri yüzlerine vurma kabilinden kendilerine şöyle denilir: Düşünmek isteseydiniz, düşünüp ibret almaya yetecek kadar bir ömür vermedik mi size dünyada? İşte bu, iman etmek ve hakkı bilmek için yeterli bir süredir. Hem size uyarıcı peygamber olan Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem de Kur'an'la birlikte gelmişti; inkâr edip isyan ettiğiniz takdirde sizi Allah'ın azabıyla uyarıyordu.
أخرج الحكيم الترمذي والبيهقي في سننه وابن جرير وغيرهم عن ابن عباس أن رسول الله ﷺ قال: «إذا كان يوم القيامة نودي: أين ابن الستين؟ وهو العمر الذي قال الله فيه: أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ» .
Hakîm et-Tirmizî, Sünen'inde Beyhakî, İbn Cerîr ve diğerlerinin İbn Abbas'tan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: “Kıyamet günü olduğunda: 'Altmış yaşındaki nerede?' diye nida edilir; bu, Allah'ın hakkında: { أَوَلَمْ نُعَمِّرْكُمْ ما يَتَذَكَّرُ فِيهِ مَنْ تَذَكَّرَ } «Düşünecek olanın düşünebileceği kadar bir ömür vermedik mi size?» buyurduğu yaştır.”
فذوقوا عذاب جهنم، جزاء على عصيان أوامر الأنبياء لكم في الدنيا، فليس لكم ناصر ينقذكم مما أنتم فيه من العذاب والنكال، وهو تهكم بصيغة الأمر، مثل قول الله تعالى: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) [الدخان: ٤٤/ ٤٩] .
Dünyada peygamberlerin emirlerine isyan etmenizin cezası olarak cehennem azabını tadın! İçinde bulunduğunuz azap ve cezadan sizi kurtaracak bir yardımcınız yoktur. Bu, Yüce Allah'ın şu sözündeki gibi emir kipiyle yapılmış bir alaydır: { ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ (٤٩) } “Tat bakalım! Hani sen çok güçlü, çok üstündün!” [Duhân: 44/49].
ثم أوعد الله تعالى الناس جميعا بإخباره أنه محيط علمه بجميع الأمور والأحوال، فإن الله يعلم كل أمر خفي في السماوات والأرض، ومنها أعمال العباد، لا تخفى عليه خافية، فلو ردكم إلى الدنيا لم تعملوا صالحا، فإن الله تام العلم بحقائق النفوس، وما تكنّه الصدور، وتضمره السرائر، من العقائد والظنون وحديث النفس، وسيجازي كل إنسان بعمله. وهذا ابتداء تذكير بالله تعالى، ودلائل على وحدانية الله وصفاته التي لا تبتغي الألوهية إلا معها. والغيب: كل ما غاب عن البشر، وبِذاتِ الصُّدُورِ
Sonra Yüce Allah, ilminin bütün işleri ve durumları kuşattığını haber vererek tüm insanları tehdit etmiştir. Zira Allah, göklerde ve yerdeki her gizli şeyi bilir; kulların amelleri de buna dâhildir ve hiçbir gizli O'na gizli kalmaz. Şayet sizi dünyaya geri döndürseydi yine salih amel işlemezdiniz; çünkü Allah nefislerin hakikatlerini, inançlar, zanlar ve iç konuşmalarından göğüslerin sakladığı ve gizlilerin gizlediği şeyleri tam anlamıyla bilendir ve her insanı ameliyle cezalandıracaktır. Bu, Yüce Allah'ı hatırlatmanın ve ancak kendisiyle birlikte ilahlığın düşünülebileceği sıfatları ile Allah'ın birliğinin delillerinin bir başlangıcıdır. Gayb: İnsanların idrakinden gizli kalan her şeydir; { بِذاتِ الصُّدُورِ } ise
: ما فيها من المعتقدات والمعاني والأسرار.
onların içindeki inançlar, manalar ve sırlardır.
وسبب علم الله بالغيب: أن الله جعلكم أيها البشر خلائف في الأرض، يخلف قوم قوما آخرين قبلهم، لينتفعوا بخيرات الأرض، ويشكروا الله بالتوحيد والطاعة، فمن كفر منكم هذه النعمة، فعليه وبال كفره، وجزاؤه عليه دون غيره. وكلما استمر الكافرون على كفرهم، لم يزدهم ذلك إلا بغضا من الله، وسخطا عليهم، وكلما
Allah'ın gaybı bilmesinin sebebi şudur: Ey insanlar, Allah yeryüzünün nimetlerinden faydalanıp tevhid ve itaat ile Allah'a şükretsinler diye, bir kavim kendilerinden önceki diğer bir kavmin yerine geçecek şekilde sizi yeryüzünde halifeler kılmıştır. Artık sizden kim bu nimeti inkâr ederse küfrünün vebali kendi aleyhinedir; cezası da başkasına değil, sadece kendisinedir. Kâfirler küfürlerinde ısrar ettikçe bu durum, Allah'ın gazabından ve onlara öfkesinden başka bir şeyi artırmaz; ve her ne zaman
أصروا على الكفر خسروا أنفسهم وأهليهم يوم القيامة، وأصابهم النقص والهلاك والضياع.
küfürde diretirlerse kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratmış olurlar; onlara eksiklik, helak ve kayıp isabet eder.
وهذا التكرار دليل على أن الكفر يستوجب أمرين: وهما البغض والسخط، والخسران والهلاك. والمقت: احتقارك الإنسان من أجل معصية، أو بغض دينه الباطل الذي يأتيه. والخسار: الخسران، أي خسروا آخرتهم ومعادهم بأن صاروا إلى النار والعذاب.
Bu tekrar, küfrün iki şeyi gerektirdiğine delildir: Bunlar gazap ile öfke ve hüsran ile helaktir. Makt (مقت): Bir insandan bir günahtan ötürü tiksinmen veya işlediği batıl dininden nefret etmendir. Hasâr (خسار) ise: Hüsran demektir; yani ateşe ve azaba sürüklenmekle ahiretlerini ve dönüş yerlerini kaybetmişlerdir.
مناقشة عقائد المشركين
Müşriklerin İnançlarının Tartışılması
الشرك بالله أعظم البهتان (أسوأ الكذب) والافتراء على الله تعالى، لأنه ينافي الحقيقة على الإطلاق، ويصدر عن بدائية وتخلف، وقصور عقل وضعف نظر، ويؤدي الشرك إلى قلب الموازين، وتغيير المفاهيم، وإضاعة الجهد، وحصر الفكر في غير طائل، ولا دليل عليه من حس أو منطق، وإنما هو مجرد أوهام وخرافة وتأملات فارغة المحتوى. ولو أعمل المشرك عقله بحق، لوجد أن الخالق لكل شيء، والمهيمن على السماوات والأرض: هو الأحق بالعبادة. والشرك أدى إلى إنكار الوحي ورسالة النبي محمد ﷺ، وهذا أيضا مناف للحقيقة وكذب، ومنشؤه التكبر، والمكر السيّئ والحفاظ على المصالح الموهومة، فيستحق المشركون المنكرون للنبوة أشد العقاب، كما جاء في الآيات الآتية:
Allah'a şirk koşmak, en büyük bühtan (en kötü yalan) ve Yüce Allah'a iftiradır; çünkü mutlak anlamda hakikate aykırıdır, ilkellik ve gerilikten, akıl noksanlığından ve basiretsizlikten kaynaklanır. Şirk, ölçülerin altüst olmasına, kavramların değişmesine, emeğin zayi olmasına ve düşüncenin faydasız şeylere hapsolmasına yol açar. Ne duyulardan ne de mantıktan ona dair hiçbir delil yoktur; o sadece kuruntular, hurafeler ve içi boş düşüncelerden ibarettir. Müşrik aklını hakkıyla kullansaydı, her şeyin yaratıcısının ve gökler ile yerin mutlak hâkiminin ibadete en layık olan varlık olduğunu görürdü. Şirk, vahyin ve Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin inkârına da yol açmıştır; bu da hakikate aykırıdır, yalandır, kaynağı kibir, kötü tuzak ve vehmedilen menfaatleri koruma arzusudur. Bu sebeple nübüvveti inkâr eden müşrikler en şiddetli cezayı hak etmektedirler; nitekim gelecek ayetlerde şöyle buyrulmuştur:
[سورة فاطر (٣٥) : الآيات ٤٠ الى ٤٥]
[Fâtır Suresi (35), Âyetler 40-45] [Arapça mushaf metni sırası] / [Fâtır: 35/ 40-45] .
قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ شُرَكاءَكُمُ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَرُونِي ماذا خَلَقُوا مِنَ الْأَرْضِ أَمْ لَهُمْ شِرْكٌ فِي السَّماواتِ أَمْ آتَيْناهُمْ كِتاباً فَهُمْ عَلى بَيِّنَةٍ مِنْهُ بَلْ إِنْ يَعِدُ الظَّالِمُونَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً إِلاَّ غُرُوراً (٤٠) إِنَّ اللَّهَ يُمْسِكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ أَنْ تَزُولا وَلَئِنْ زالَتا إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ إِنَّهُ كانَ حَلِيماً غَفُوراً (٤١) وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمانِهِمْ لَئِنْ جاءَهُمْ نَذِيرٌ لَيَكُونُنَّ أَهْدى مِنْ إِحْدَى الْأُمَمِ فَلَمَّا جاءَهُمْ نَذِيرٌ ما زادَهُمْ إِلاَّ نُفُوراً (٤٢) اسْتِكْباراً فِي الْأَرْضِ وَمَكْرَ السَّيِّئِ وَلا يَحِيقُ الْمَكْرُ السَّيِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ فَهَلْ يَنْظُرُونَ إِلاَّ سُنَّتَ الْأَوَّلِينَ فَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَبْدِيلاً وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّتِ اللَّهِ تَحْوِيلاً (٤٣) أَوَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَكانُوا أَشَدَّ مِنْهُمْ قُوَّةً وَما كانَ اللَّهُ لِيُعْجِزَهُ مِنْ شَيْءٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ إِنَّهُ كانَ عَلِيماً قَدِيراً (٤٤) } “De ki: «Allah'ı bırakıp da yalvardığınız şu ortaklarınızı gördünüz mü? Gösterin bana, yeryüzünden neyi yarattılar? Yoksa onların göklerde bir ortaklığı mı var? Yoksa onlara bir kitap verdik de onlar o kitaptan bir delil üzere midirler?» Hayır, o zalimler birbirlerine aldatmadan başka hiçbir şey vadetmezler. (40) Şüphesiz Allah, zeval bulmasınlar diye gökleri ve yeri tutmaktadır. Şayet yıkılıp yok olsalar, O'ndan sonra onları kimse tutamaz. Doğrusu O, halîmdir, çok bağışlayandır. (41) Kendilerine bir uyarıcı gelirse, ümmetlerin herhangi birinden daha doğru yolda olacaklarına dair var güçleriyle Allah'a yemin ettiler. Fakat kendilerine bir uyarıcı gelince, bu onların haktan uzaklaşmalarından başka bir şeyi artırmadı; (42) Yeryüzünde büyüklük taslamak ve kötü tuzaklar kurmak [için böyle yaptılar]. Oysa kötü tuzak ancak sahibini kuşatır. Onlar öncekilerin kanunundan başkasını mı bekliyorlar? Allah'ın kanununda asla bir değişiklik bulamazsın; Allah'ın kanununda asla bir sapma da bulamazsın. (43) Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki, kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğunu görsünler? Üstelik onlar, kendilerinden daha da güçlüydüler. Ne göklerde ne de yerde Allah'ı aciz bırakacak hiçbir şey yoktur. Şüphesiz O, hakkıyla bilendir, mutlak güç sahibidir. (44)”
وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً (٤٥)
{ وَلَوْ يُؤاخِذُ اللَّهُ النَّاسَ بِما كَسَبُوا ما تَرَكَ عَلى ظَهْرِها مِنْ دَابَّةٍ وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ فَإِنَّ اللَّهَ كانَ بِعِبادِهِ بَصِيراً } “Eğer Allah, insanları yapıp ettikleri [günahlar] yüzünden hemen cezalandıracak olsaydı, [yer]yüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onları belirlenmiş bir vakte kadar erteler. Ecelleri geldiği zaman ise [gereğini yapar]; şüphesiz Allah, kullarını hakkıyla görmektedir.” (45)
والمعنى: قل أيها النبي للمشركين: أخبروني عن الشركاء الذين تعبدونهم من دون الله، هل خلقوا شيئا من الأرض، حتى يستحقوا الألوهية؟ وهل لهم شراكة مع الله في خلق السماوات وملكها والتصرف فيها، حتى تؤلهوهم؟ أم هل أنزلنا عليهم كتابا يقرر لهم الشرك، يكون لهم حجة في مزاعمهم؟ بل إنما اتبعوا في ذلك أهواءهم وآراءهم الخاصة وتبادل الوعود والأماني فيما بينهم، وهي كلها أباطيل لا حقيقة لها تتمثل في قولهم: إن هذه الآلهة تنفعهم وتقربهم إلى الله زلفى، وتشفع لهم.
Anlam şudur: Ey Peygamber, müşriklere de ki: Allah'ı bırakıp da taptığınız ortaklarınızı bana haber verin; ilahlığı hak edecek şekilde yeryüzünden bir şey yaratmışlar mıdır? Yoksa kendilerini ilah edinesiniz diye göklerin yaratılmasında, mülkiyetinde ve tasarrufunda Allah ile bir ortaklıkları mı vardır? Yoksa onlara şirki onaylayan bir kitap indirdik de iddialarında onun bir deliline mi dayanmaktadırlar? Bilakis onlar bu hususta sadece kendi hevalarına ve şahsi görüşlerine uymuşlar, aralarında vaatler ve kuruntular teati etmişlerdir; bunların hepsi, bu ilahların kendilerine fayda sağlayacağı, kendilerini Allah'a yaklaştıracağı ve kendilerine şefaat edeceği şeklindeki sözlerinde somutlaşan asılsız batıllardan ibarettir.
وبعد بيان فساد أمر الأصنام وإبطال ألوهيتها بالحجة الدامغة، أقام الله تعالى الدليل على عظمته وقدرته، ليتبين الشيء بضده، وتتأكد حقارة الأصنام بذكر الله تعالى، فأخبر سبحانه عن إمساكه السماوات والأرض بالقدرة، فهو سبحانه يمنع زوال السماوات والأرض واضطرابها، ولو قدّر أو فرض زوالهما أو جاء وقت زوالهما، لا يقدر أحد غيره تعالى على إمساكهما وإبقائهما، والله مع عظيم قدرته
Putların durumunun bozukluğu ve ilahlıklarının kesin delille çürütülmesinden sonra Allah Teâlâ -eşya zıddıyla açığa çıksın ve Allah Teâlâ'nın anılmasıyla putların değersizliği tescillensin diye- azamet ve kudretine delil getirdi. Yüce Allah, gökleri ve yeri kudretiyle tuttuğunu bildirdi. O Sübhânehu, göklerin ve yerin yok olmasını ve sarsılmasını engeller. Şayet onların yok olması takdir edilse veya varsayılsa ya da yok olma vakitleri gelse, Yüce Allah'tan başka hiç kimse onları tutmaya ve varlıklarını sürdürmeye güç yetiremez. Allah, azametli kudretiyle beraber...
حليم غفور، يمهل عقاب المشركين، ويغفر لمن تاب منهم، ويمسك السماء والأرض عن الزوال، وقوله: أَنْ تَزُولا معناه كراهة أن تزولا، ولئلا تزولا. ومعنى الزوال هنا: الانتقال من مكانها والسقوط من علوها. وقوله تعالى إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ: فيه حذف مضاف تقديره: من بعد تركة الإمساك.
halîmdir, çok bağışlayandır; müşriklerin cezasını erteler, onlardan tövbe edeni bağışlar, göğü ve yeri yok olmaktan alıkoyar. O'nun: 'أَنْ تَزُولا' buyruğunun anlamı; yok olmalarını istememesi ve yok olmamaları içindir. Buradaki zevalin (الزوال) anlamı: yerlerinden kaymaları ve yukarıdan düşmeleridir. Allah Teâlâ'nın: 'إِنْ أَمْسَكَهُما مِنْ أَحَدٍ مِنْ بَعْدِهِ' buyruğunda ise takdiri 'tutmayı terk etmesinden sonra' (من بعد تركه الإمساك) şeklinde olan bir muzâf hazfi vardır.
وأقسم كفار قريش بالله أغلظ الأيمان أو طاقتها وغايتها: لئن جاءهم من الله رسول منذر، ليكونن أهدى وأمثل من أي أمة من الأمم السابقة، فلما أتاهم الرسول النذير وتحقق ما تمنّوه، وهو رسول الله ﷺ وما أنزل معه من القرآن، ما ازدادوا إلا كفرا، وتباعدا وإعراضا عن الإيمان، تكبرا عن اتباع آيات الله، ولجوءا إلى سوء المكر، بصدّ الناس عن سبيل الله تعالى، ولكنهم أخفقوا، فما يعود وبال المكر إلا على أنفسهم دون غيرهم، وعوقبوا على مكرهم وإثمهم العقاب المناسب، فهل ينتظرون إلا عقوبة لهم على تكذيبهم الرسول ﷺ، كعقوبة الأمم الماضية الذين كذبوا رسلهم؟! وتلك سنة الله- أي عادته- وطريقته، التي لا تتغير ولا تتبدل في كل مكذب، ولا تحويل لسنة الله في العذاب من مكذب كافر إلى غيره. والمعنى: أنه لا بد من أن يحيق بهم العقاب، إما في الدنيا، وإما في الآخرة، فعاقبة الفساد تعود لهم. وهذا وعيد بيّن.
Kureyş kâfirleri, şayet kendilerine Allah'tan uyarıcı bir elçi gelirse geçmiş ümmetlerden herhangi birinden daha doğru yolda ve daha örnek olacaklarına dair en kuvvetli yeminleriyle veya güçlerinin son sınırıyla Allah'a yemin ettiler. Kendilerine uyarıcı elçi gelip temenni ettikleri şey -ki o Allah Resulü sallallâhu aleyhi ve sellem ve onunla birlikte indirilen Kur'an'dır- gerçekleşince, bu onların küfürlerini, imandan uzaklaşmalarını ve yüz çevirmelerini artırmaktan başka bir şeye yaramadı; Allah'ın ayetlerine uymaktan büyüklenerek ve insanları Allah Teâlâ'nın yolundan alıkoyup kötü tuzaklara başvurarak [böyle yaptılar]. Fakat başarısız oldular; çünkü tuzağın vebali başkasına değil, sadece kendilerine döner. Tuzakları ve günahları sebebiyle uygun cezaya çarptırıldılar. Onlar, peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin cezası gibi, Resul sallallâhu aleyhi ve sellem'i yalanlamalarından ötürü kendilerine gelecek bir cezadan başkasını mı bekliyorlar?! Bu, Allah'ın her yalanlayıcı hakkındaki değişmeyen ve başkasıyla değiştirilemeyen sünneti -yani âdeti- ve yoludur; Allah'ın sünnetinde azabın yalanlayan bir kâfirden başkasına çevrilmesi de yoktur. Anlam şudur: Azabın ya dünyada ya da ahirette onları kuşatması kaçınılmazdır; fesadın akıbeti kendilerine dönecektir. Bu ise apaçık bir tehdittir.
وسبب نزول الآية: أن قريشا قالوا: لو أن الله بعث منا نبيا، ما كانت أمة من الأمم أطوع لخالقها، ولا أسمع لنبيها، ولا أشد تمسكا بكتابها منا. وبعد هذا التوعد، ذكّرهم الله بما رأوا من آثار التعذيب في طريق الشام وغيره، كديار ثمود ونحوها، أفلم يتنقلوا في الأرض في رحلاتهم إلى الشام واليمن والعراق، فيشاهدوا مصير السابقين الذين كذبوا الرسل، كيف دمّر الله عليهم، على الرغم من أنهم كانوا أشد من قريش قوة، وأكثر عددا وعدّة، وأكثر أموالا وأولادا، ولم يكن الله ليفوته
Ayetin iniş sebebi şudur: Kureyşliler, 'Eğer Allah içimizden bir peygamber gönderirse, hiçbir ümmet Yaratıcısına bizden daha itaatkâr, peygamberine daha çok kulak veren ve kitabına daha sıkı sarılan olamazdı' demişlerdi. Bu tehditten sonra Allah onlara, Semûd yurdu ve benzeri yerler gibi Şam yolu ve diğer yerlerde gördükleri azap izlerini hatırlattı: Şam, Yemen ve Irak yolculuklarında yeryüzünde gezip dolaşarak, -Kureyş'ten daha kuvvetli, sayı ve hazırlıkça daha çok, mal ve evlatça daha fazla olmalarına rağmen- peygamberleri yalanlayan öncekilerin sonunu, Allah'ın onları nasıl helak ettiğini görmediler mi? Allah'ın gözünden kaçacak [hiçbir şey yoktur];
شيء إذا أراد حدوثه في السماوات والأرض، إن الله تعالى عليم بجميع الكائنات، لا يخفى عليه شيء منها، تام القدرة لا يصعب عليه شيء.
Göklerde ve yerde meydana gelmesini dilediği herhangi bir şey [O'ndan kaçamaz]. Şüphesiz Allah Teâlâ bütün varlıkları hakkıyla bilendir, onlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; kudreti tamdır, O'na hiçbir şey güç gelmez.
ثم أبان الله تعالى سبب إمهاله بعض عباده وتأخيره العذاب عنهم: وهو أن الآخرة من وراء الجميع، وفيها يستوفي جزاء كل أحد، ولو جازى الله تعالى على الذنوب في الدنيا، لأهلك الجميع، أي لو عجل عقاب الناس على معاصيهم لأهلكهم جميعا، ودمر جميع ممتلكاتهم ولم يترك دابة على ظهر الأرض، ولكن يؤجل عقابهم إلى وقت محدد، وهو يوم القيامة، فيحاسبهم حينئذ، ويوفي كل عامل بعمله، والله بصير بمن يستحق منهم الثواب، ومن يستوجب العقاب، وفيه وعيد للكافرين، ووعد للمؤمنين.
Sonra Allah Teâlâ, bazı kullarına mühlet vermesinin ve azabı onlardan ertelemesinin sebebini açıkladı: O da ahiretin herkesin arkasında [bekleyen bir gerçek] olması ve orada herkesin karşılığını tastamam alacak olmasıdır. Şayet Allah Teâlâ günahları dünyada cezalandırsaydı herkesi helak ederdi; yani insanların günahlarına karşılık cezalarını acele verseydi hepsini helak eder, bütün varlıklarını yok eder ve yeryüzünde hiçbir canlı bırakmazdı. Fakat onların cezasını belirlenmiş bir vakte, yani kıyamet gününe erteler; o vakit onları hesaba çeker ve her amel edene amelinin karşılığını eksiksiz verir. Allah, onlardan kimin sevabı hak ettiğini, kimin de cezayı hak ettiğini hakkıyla görendir. Bunda kâfirler için bir tehdit, müminler için ise bir müjde vardır.