ومن المعلوم بداهة أنه لا تساوي بين الفعلة الحسنة التي يرضى الله بها ويثيب عليها، وبين الفعلة السيئة التي يكرهها الله ويعاقب عليها. والمداراة: من الحسنة، والغلطة: من السيئة، فادفع أيها الداعية المخلص من أساء إليك بالإحسان إليه، بواسطة الكلام الطيب ومقابلة الإساءة بالإحسان، والذنب بالعفو، والغضب بالصبر والحلم، وادفع أمورك وما يعرض لك مع الناس، ومخالطتك لهم بالفعلة أو بالسيرة التي هي أحسن الفعلات والسير، ومنها: بذل أو إفشاء السّلام، وحسن
Açıkça bilinmektedir ki Allah'ın razı olduğu ve mükâfatlandırdığı iyi davranış ile Allah'ın hoşlanmadığı ve cezalandırdığı kötü davranış asla bir değildir. İnsanlarla iyi geçinmek (müdârât) iyilikten; kabalık ve sertlik ise kötülüktendir. O hâlde ey samimi davetçi! Sana kötülük edeni; tatlı dille, kötülüğe iyilikle, kusura bağışlamayla, öfkeye sabır ve hilmle mukabele ederek ona ihsanda bulunmak suretiyle sav. İşlerini, insanlarla ilişkilerinde karşına çıkan durumları ve onlarla bir arada bulunmanı; davranışların ve tutumların en güzeli olan bir amel ve ahlak ile yürüt. Selam vermek veya selamı yaymak, güzel
الأدب، وكظم الغيظ، والسماحة في القضاء، والاقتضاء، وغير ذلك. وهذه آية جمعت مكارم الأخلاق، وأنواع الحلم. قال ابن عباس ﵄: إذا فعل المؤمن هذه الفضائل، عصمه الله تعالى من الشيطان، وخضع له عدوه، ولا شك أن السّلام: هو مبدأ الدفع بالتي هي أحسن. فإذا كان بينك وبين غيرك عداوة، فقابلت الإساءة بالإحسان، صار العدو كالصديق.
edep, öfkeyi yutmak, borç ödemede ve borç istemede müsamahakâr davranmak ve benzeri hususlardır. Bu ayet, ahlaki erdemleri ve hilm çeşitlerini kendisinde toplamıştır. İbn Abbâs radıyallâhu anhümâ şöyle demiştir: Mümin bu faziletleri yerine getirdiğinde, Yüce Allah onu şeytandan korur ve düşmanı da ona boyun eğer. Şüphe yok ki selam vermek, kötülüğü en güzel olanla savmanın başlangıcıdır. Eğer seninle bir başkası arasında bir düşmanlık varsa ve sen kötülüğe iyilikle karşılık verirsen, düşman sanki bir dost gibi oluverir.
وما يتقبل هذه الوصية أو الموعظة ويعمل بها، ويروّض نفسه على هذه الخصلة:
Bu tavsiyeyi veya vaazı ancak şu kimseler kabul eder, onunla amel eder ve nefsini bu haslete alıştırır:
وهي دفع السيئة بالحسنة إلا الذين صبروا على كظم الغيظ، واحتمال المكروه، والصبر شاق على النفوس، والصبر على الطاعات وعن الشهوات جامع لخصال الخير كلها. وكذلك لا يتقبل هذه الوصية إلا ذو نصيب وافر من السعادة في الدنيا والآخرة، وذو حظ في الثواب والخير، والآية مدح للصابرين ووعد لهم بالجنة.
Bu da kötülüğü iyilikle savmaktır; bunu ancak öfkesini yutmaya ve hoşa gitmeyen şeylere katlanmaya sabredenler yapabilir. Sabır nefislere ağır gelir. İbadetlere sabretmek ve şehevî arzulardan sakınmak ise hayır hasletlerinin tamamını kendisinde toplar. Aynı şekilde bu tavsiyeyi ancak dünyada ve ahirette mutluluktan yana bol pay sahibi olan, sevap ve hayırdan nasibi bulunan kimse kabul eder. Bu ayet sabredenler için bir övgü ve onlara yönelik bir cennet vaadidir.
وطريق التغلب على أهواء النفس ونزواتها هو الاستعاذة بالله من الشيطان الرجيم، فإن وسوس إليك الشيطان، وحاول صرفك عن الدفع بالتي هي أحسن، وزيّن لك أن تقابل السيئة بمثلها، فاستعذ بالله من شره، والتجئ إلى الله لكفّه عنك ورد كيده، فالله هو السميع لاستعاذتك منه، والتجائك إليه، العليم بوساوس الشيطان، وبما يعزم عليه الإنسان.
Nefsin heveslerine ve dürtülerine galip gelmenin yolu, kovulmuş şeytandan Allah'a sığınmaktır. Şayet şeytan sana vesvese verir, seni kötülüğü en güzel olanla savmaktan vazgeçirmeye çalışır ve sana kötülüğe misliyle karşılık vermeyi süslü gösterirse, onun şerrinden Allah'a sığın; onu senden defetmesi ve hilesini geri çevirmesi için Allah'a iltica et. Şüphesiz Allah, senin O'ndan şeytana karşı sığınmanı ve O'na iltica etmeni hakkıyla işiten; şeytanın vesveselerini ve insanın neye azmettiğini hakkıyla bilendir.
وقد كان رسول الله ﷺ إذا قام إلى الصلاة يقول- فيما رواه أحمد والترمذي- عن أبي سعيد الخدري ﵁: «أعوذ بالله السميع العليم من الشيطان الرجيم، من همزه ونفخه ونفثه» . ولما انتصر أبو بكر لنفسه من رجل شتمه، قام النبي ﷺ من المجلس وقال لأبي بكر: «إنه أي (حين سكوتك) كان يرد عنك ملك، فلما قربت تنتصر، ذهب الملك، وجاء الشيطان، فما كنت لأجالسه» .
Nitekim Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaza kalktığında -Ahmed ve Tirmizî'nin Ebû Saîd el-Hudrî radıyallâhu anh'tan rivayet ettiğine göre- şöyle derdi: «Kovulmuş şeytanın dürtmesinden, üflemesinden ve tükürmesinden hakkıyla işiten ve bilen Allah'a sığınırım.» Ebû Bekir kendisine hakaret eden bir adama karşı nefsini savunduğunda, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem meclisten kalktı ve Ebû Bekir'e şöyle buyurdu: «Şüphesiz o (senin sustuğun) esnada bir melek senin adına cevap veriyordu; sen nefsini savunmaya başlayınca melek gitti ve şeytan geldi. Ben de onunla bir arada oturacak değildim.»
بعض الآيات الكونية الدالة على قدرة الله
Allah'ın Kudretine Delalet Eden Bazı Kevnî Ayetler
تكرر إيراد الآيات الكونية الدالة على وحدانية الله وقدرته وعظمة خلقه، في آيات متنوعة من القرآن الكريم، لإقناع المشركين بعقيدة الحق والتوحيد والعدل الإلهي، ويمكن لكل إنسان واع إدراك هذه الظواهر الحسية، والاقتناع بدلالاتها وما تومئ إليه، فلا يبقى بعدئذ عذر لأحد في إنكار وجود الله تعالى وتوحيده، وقدرته التي لا تضارع، ولا يرقى لمثيلها إنسان. وهذا ما وجهت إليه الآيات الشريفة:
Müşrikleri hak, tevhit ve ilahi adalet inancına ikna etmek amacıyla Kur'ân-ı Kerîm'in muhtelif ayetlerinde Allah'ın birliğine, kudretine ve yaratmasının azametine delalet eden kevnî ayetlerin zikredilmesi tekrarlanmıştır. Aklı başında olan her insan bu duyulur olayları kavrayabilir, bunların delaletlerine ve işaret ettiklerine ikna olabilir. Artık bundan sonra hiç kimse için Yüce Allah'ın varlığını, birliğini ve dengi bulunmayan, hiçbir insanın benzerine ulaşamayacağı kudretini inkâr etme konusunda bir mazeret kalmaz. İşte yüce ayetlerin dikkat çektiği husus budur:
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٣٧ الى ٣٩]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 37-39]
وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩)
{ وَمِنْ آياتِهِ اللَّيْلُ وَالنَّهارُ وَالشَّمْسُ وَالْقَمَرُ لا تَسْجُدُوا لِلشَّمْسِ وَلا لِلْقَمَرِ وَاسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي خَلَقَهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ إِيَّاهُ تَعْبُدُونَ (٣٧) فَإِنِ اسْتَكْبَرُوا فَالَّذِينَ عِنْدَ رَبِّكَ يُسَبِّحُونَ لَهُ بِاللَّيْلِ وَالنَّهارِ وَهُمْ لا يَسْأَمُونَ (٣٨) وَمِنْ آياتِهِ أَنَّكَ تَرَى الْأَرْضَ خاشِعَةً فَإِذا أَنْزَلْنا عَلَيْهَا الْماءَ اهْتَزَّتْ وَرَبَتْ إِنَّ الَّذِي أَحْياها لَمُحْيِ الْمَوْتى إِنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ (٣٩) } “Gece, gündüz, Güneş ve Ay O'nun ayetlerindendir. Güneş'e ve Ay'a secde etmeyin; onları yaratan Allah'a secde edin, eğer yalnız O'na kulluk ediyorsanız. (37) Eğer büyüklük taslarlarsa, bilsinler ki Rabbinin katında bulunanlar, gece gündüz bıkıp usanmadan O'nu tesbih ederler. (38) O'nun ayetlerinden biri de şudur: Sen yeryüzünü boynu bükük (kupkuru) görürsün. Üzerine suyu indirdiğimiz zaman harekete geçer ve kabarır. Şüphesiz ona can veren, ölüleri de kesinlikle diriltecektir. Gerçekten O, her şeye hakkıyla kadirdir. (39)”
تضمنت الآيات الكريمة دلائل أربعة فلكية: وهي الليل والنهار والشمس والقمر، وآية أرضية: وهي إنبات النباتات بالأمطار والأنهار، لإثبات قدرة الله تعالى على إبداع الأشياء وخلقها، وعلى إحياء الموتى مرة أخرى، في عالم الآخرة والبعث.
Yüce ayetler; Allah Teâlâ'nın varlıkları yoktan var etme ve yaratma kudretini, ahiret ve diriliş âleminde ölüleri yeniden diriltmeye muktedir olduğunu ispatlamak için dört astronomik delili (gece, gündüz, Güneş ve Ay) ve bir yersel delili (yağmurlar ve nehirlerle bitkilerin bitirilmesi) içermiştir.
إن من آيات الله تعالى ودلائل قدرته وعظمته: إيجاد الليل والنهار، وتعاقبهما، وخلق الشمس المضيئة والقمر المنير، ففي ذلك خير للإنسان ونفعه، وتمكينه من الحياة البشرية بنحو مريح ومفيد، وبما أن الشمس والقمر مخلوقان خاضعان لسلطان الله وتسخيره، فإياكم أيها البشر من السجود للشمس والقمر وعبادتهما، لأنهما مخلوقان لله، وكل مخلوق عاجز عن فعل شيء، والأولى عبادة الخالق ﷻ، إن
Şüphesiz Allah Teâlâ'nın ayetlerinden, kudretinin ve azametinin delillerinden [biri de]; gece ile gündüzün var edilmesi, bunların birbirini takip etmesi, ışık saçan Güneş'in ve aydınlatan Ay'ın yaratılmasıdır. Zira bunda insan için hayır ve menfaat, insanın beşerî hayatı rahat ve faydalı bir şekilde sürdürmesine imkân sağlanması vardır. Güneş ve Ay, Allah'ın hâkimiyetine ve boyun eğdirmesine tabi iki mahluk olduğuna göre, ey insanlar, Güneş'e ve Ay'a secde etmekten ve onlara ibadet etmekten sakının! Çünkü onlar Allah'ın mahlukudur ve her mahluk bir şey yapmaktan âcizdir. Asıl layık olan ise Yaratıcı'ya celle celâluhû ibadet etmektir. Şayet
كنتم تريدون عبادة الله، فعبادة الله وحده: هي الواجبة والصحيحة والنافعة، وعبادة من دونه من المخلوقات الكونية: هي باطلة كل البطلان، ولا تفيد شيئا.
siz Allah'a ibadet etmek istiyorsanız, yalnızca Allah'a ibadet etmek farz, doğru ve faydalı olandır; O'ndan başka kevnî mahluklara ibadet etmek ise bütünüyle batıldır ve hiçbir fayda sağlamaz.
وهذا ردّ على الصابئة عبدة الكواكب، وعلى عبدة الشمس الذين يزعمون أنهم يريدون من السجود للشمس والقمر السجود لله تعالى. ويلاحظ أن ذكر الليل والنهار يتضمن ما فيهما من طول وقصر، وتداخل واستواء وتفاوت، وذكر القمر والشمس يتضمن ما فيهما من عجائب وحكمة ونفع؟ فإن تكبر هؤلاء المشركون عبدة الكواكب عن امتثال أوامر الله تعالى وتوجيه رسوله، وأبو إلا البقاء على شركهم، فلا يهمنك أمرهم أيها الرسول، فإن الذين يعبدون الله بحق كثيرون، فمنهم الملائكة الأشراف ذوو المكانة عند الله، لا المكان أو الموضع، الذين يواظبون على عبادة الله، وتنزيهه في كل وقت، ليلا ونهارا، وهم لا يملّون من عبادة الله سبحانه، ولا ينقطعون عن متابعة العبادة، وكلمة عِنْدَ رَبِّكَ ليست ظرف مكان، وإنما هي بيان المنزلة والقربة.
Bu, yıldızlara tapan Sâbiîlere ve Güneş ile Ay'a secde etmekle Yüce Allah'a secde etmeyi kastettiklerini iddia eden Güneş'e tapanlara bir reddiyedir. Gece ve gündüzün zikredilmesinin; onlardaki uzunluk ve kısalığı, birbirine girmeyi, eşitliği ve farklılığı içerdiği; Ay ve Güneş'in zikredilmesinin ise onlardaki harikaları, hikmeti ve faydayı içerdiği görülür. Eğer yıldızlara tapan bu müşrikler, Yüce Allah'ın emirlerine ve Resûlü'nün yönlendirmesine uymaktan büyüklenip kaçınır ve şirklerinde kalmaktan başka bir şeye yanaşmazlarsa, ey Resûl, onların durumu seni tasalandırmasın; çünkü Allah'a hakkıyla ibadet edenler pek çoktur. Bunlardan biri de Allah katında mekân veya mevki olarak değil, makam ve derece sahibi olan şerefli meleklerdir; onlar her vakit, gece ve gündüz Allah'a ibadete ve O'nu tenzih etmeye devam ederler, Yüce Allah'a ibadetten usanmazlar ve ibadeti sürdürmekten geri durmazlar. { عِنْدَ رَبِّكَ } “Rabbinin katında” ifadesi bir mekân zarfı olmayıp, sadece mertebe ve yakınlığı beyan etmektedir.
إن هذه الآية تتضمن وعيد المشركين وحقارة أمرهم، وأن الله تعالى غير محتاج إلى عبادتهم، فأولى بهم إعادة النظر في صرف جهودهم في شيء لا طائل معه ولا نفع، وإنما هو سبب عذاب وغضب وسخط من الله تعالى.
Bu ayet, müşrikleri tehdit etmeyi, onların durumunun değersizliğini ve Yüce Allah'ın onların ibadetine muhtaç olmadığını içermektedir. Onlara düşen en uygun davranış; çabalarını hiçbir faydası ve getirisi olmayan, bilakis Yüce Allah'ın azabına, gazabına ve öfkesine sebep olan bir şeye harcamaktan vazgeçip durumlarını yeniden gözden geçirmeleridir.
ثم ذكر الله تعالى دلائل أخرى من الأرض وما فيها من أسرار على وجوده وقدرته ووحدانيته، ومن هذه الدلائل: أنك أيها الناظر ترى الأرض هامدة جامدة، لا نبات فيها ولا حياة، فإذا أنزل الله عليها المطر، تحركت بالنبات، وانتفخت وعلت، وأخرجت مختلف ألوان الزروع والحبوب والثمار، وفيها مع ذلك خزائن الثروة المعدنية، النفطية السائلة، والجامدة من معادن الذهب والفضة والحديد والنحاس والفوسفات وغيرها.
Sonra Yüce Allah, Kendi varlığına, kudretine ve birliğine dair yeryüzünden ve onda bulunan sırlardan başka deliller zikretti. Bu delillerden biri şudur: Ey bakan kimse! Sen yeryüzünü sönmüş, hareketsiz, içinde bitki ve hayat bulunmayan bir halde görürsün. Allah onun üzerine yağmuru indirdiği zaman, bitkilerle harekete geçer, kabarır, yükselir ve türlü türlü ekinler, taneler ve meyveler çıkarır. Üstelik onda sıvı petrol ile altın, gümüş, demir, bakır, fosfat ve diğerleri gibi katı madenlerden oluşan maden zenginliği hazineleri de vardır.
إن الذي أحيا هذه الأرض الجدبة بالنبات والزرع، قادر على أن يحيي الأموات،
Bu çorak toprağı bitki ve ekinle dirilten zat, ölüleri de diriltmeye kesinlikle kadirdir.
أي إن الذي ينبغي أن يقاس على هذه الآية في مجال إيجاد الأحياء النباتية، إنما هو إحياء الموتى، فإن الله هو الرب القدير الذي لا يعجزه شيء في الأرض ولا في السماء. والشيء في اللغة: هو الموجود. وهذا دليل حسي مشاهد، نبّه عليه القرآن الكريم للتوصل إلى الإيمان بقدرة الله على البعث والإحياء بعد الإماتة، والركود في القبور، وإن الذي يجب الانتباه له: هو قدرة الله تعالى الخالق، في ابتداء الخلق، وإعادته وانتهائه، وفي كل وقت وحال.
Yani bitkisel canlıların var edilmesi alanında bu ayete kıyas edilmesi gereken şey, ölülerin diriltilmesidir. Şüphesiz Allah, yerde ve gökte hiçbir şeyin Kendisini aciz bırakamayacağı Kadîr olan Rabdir. Dilde şey (شَيْء), var olan demektir. Bu, ölümden ve kabirlerde yattıktan sonra Allah'ın diriltme ve ihya etme kudretine iman etmeye ulaşmak için Kur'ân-ı Kerîm'in dikkat çektiği, duyularla müşahede edilen bir delildir. Dikkat edilmesi gereken asıl husus; yaratmanın başlangıcında, iadesinde, nihayetinde, her vakit ve durumda Yaratıcı olan Yüce Allah'ın kudretidir.
وبعد هذا البيان الإلهي لا يبقى عذر لأحد في خطأ الاعتقاد، وعبادة غير الله سبحانه، والتماس الخير والنفع من غير الله القادر، أو منع الضرر والشر من عبيد الله ومخلوقاته. ألا إنها عظة وذكرى لمن كان له قلب وعقل ووعي، وألقى السمع وتنبه، وهو شهيد، أي صرف سمعه إلى هذه الأنباء الواعظة وانتبه في سماعها.
Bu ilahi açıklamadan sonra inançta yanlışa düşme, Yüce Allah'tan başkasına ibadet etme, Kadîr olan Allah'tan başkasından hayır ve menfaat umma ya da Allah'ın kullarından ve yaratıklarından zararı ve şerri savmasını bekleme hususunda hiç kimsenin bir mazereti kalmaz. Şüphesiz bu, kalbi, aklı ve şuuru olan; kulak verip uyanık davranan ve şahit olan, yani kulağını bu öğüt dolu haberlere veren ve onları dinlerken dikkat kesilen kimse için bir öğüt ve hatırlatmadır.
الميل والإعراض عن القرآن
Kur'an'dan Sapma ve Yüz Çevirme
عجيب أمر الإنسان، يرى الحق ويشاهده، ويلمس فائدة الاستقامة وجدواها، وطريق النجاة والسلامة، ومع ذلك يعرض عنه، ويميل إلى غيره من ألوان الباطل والانحراف، متأثرا بأهوائه وشهواته، مؤثرا نفعا عاجلا في ظنه، ولكنه في الواقع هو عين الهلاك والضياع. وما مثله إلا كمثل المريض الأحمق، ينصحه الطبيب بتناول دواء معين، فيتركه ويهمله، إلى أن يلقى حتفه ونهايته، وهكذا بعض الناس يلحدون في القرآن، أي يميلون عنه وعن توجيهاته، وهو الحق الأبلج، والصواب الأسدّ، ويتجهون إلى غيره، وهو الباطل اللجلج، والخطأ البين. وهذا ما أبانته الآيات الآتية:
İnsanın hali ne gariptir! Hakkı görür, müşahede eder; istikametin faydasını, yararını, kurtuluş ve esenlik yolunu bizzat fark eder; buna rağmen heva ve şehvetlerinin etkisi altında kalarak, zannınca peşin bir menfaati tercih edip ondan yüz çevirir ve batılın ve sapkınlığın türlü çeşitlerine meyleder; oysa gerçekte bu, helak ve ziyanın ta kendisidir. Onun hali, hekimin kendisine belirli bir ilacı almasını tavsiye ettiği, kendisinin ise eceli gelip sonu ulaşıncaya kadar onu terk edip ihmal ettiği ahmak bir hastanın haline benzer. İşte bazı insanlar da apaçık hak ve en doğru yol olan Kur'an'dan ve onun yönlendirmelerinden ilhad eder, yani sapar; şüphe dolu batıl ve apaçık hata olan başka şeylere yönelirler. Gelecek ayetlerin açıkladığı husus işte budur:
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 40-43]
إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) ما يُقالُ لَكَ إِلاَّ ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣)
{ إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ خَيْرٌ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ (٤٠) إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ (٤١) لا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ (٤٢) ما يُقالُ لَكَ إِلاَّ ما قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ (٤٣) } “Ayetlerimiz hakkında eğriliğe sapanlar bize gizli kalmazlar. O halde ateşe atılan mı daha hayırlıdır, yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi? Dilediğinizi yapın; şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir. (40) Kendilerine geldiğinde o Zikr'i inkâr edenler [cezalarını göreceklerdir]. Şüphesiz o, çok üstün ve değerli bir kitaptır. (41) Ona ne önünden ne de ardından batıl gelemez; [o,] hikmet sahibi, çok övülen [Allah]'tan indirilmiştir. (42) Sana söylenenler, senden önceki peygamberlere söylenmiş olandan başka bir şey değildir. Şüphesiz senin Rabbin, hem bağışlama sahibidir hem de can yakıcı bir ceza sahibidir. (43)”
هذا تهديد لأولئك الضالين الذي يهجرون القرآن العظيم، أي يتركون الحق إلى غيره، ويميلون عن الاستقامة على منهج آيات القرآن بالطعن فيها وتحريفها، وتأويلها تأويلا باطلا، لاغين عند سماعها، إنهم لا يخفون على الله، وإنما يعلم بهم وسيجازيهم أشد الجزاء.
Bu, yüce Kur'an'ı terk eden, yani hakkı bırakıp başkasına yönelen, Kur'an ayetlerini dillerine dolayarak, onları tahrif ederek ve batıl bir şekilde tevil ederek, dinlerken gürültü çıkarıp Kur'an ayetlerinin çizdiği dosdoğru yoldan sapan o sapıklara bir tehdittir. Kuşkusuz onlar Allah'a gizli kalmazlar; bilakis Allah onları bilmektedir ve onları en şiddetli şekilde cezalandıracaktır.
وهل أدرك هؤلاء هذا المصير، وهل غفلوا عن الفرق الشاسع بين المؤمن المستقر الآمن في الدنيا والآخرة، وبين الكافر الجبار المتكبر في الدنيا، والذي يلقى به في الآخرة في دركات النار؟ فالمؤمن يدخل الجنة، ويطمئن لما فيها من خيرات، والكافر يزجّ به في نيران جهنم، فيبقى في عذابها على الدوام، لا يقول عاقل بالتسوية بين الحالين أو الفريقين. ثم أكد الله التهديد والوعيد بقوله: اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ أي اعملوا أيها الضالون المكذبون ما شئتم من الأعمال، فإن الله عالم بكم، وبصير بأعمالكم، ومجازيكم بحسب ما قدمتم من أعمال، خيرها وشرها، وقوله تعالى: لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا معناه: فنحن بالمرصاد لهم وسنعذبهم، وقوله تعالى: إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ دليل الوعيد والتهديد.
Acaba bunlar bu akıbeti kavradılar mı? Dünyada ve ahirette huzurlu ve güvende olan mümin ile dünyada zorba ve kibirli olup ahirette cehennemin en alt derekelerine atılan kâfir arasındaki uçurumu hiç düşünmediler mi? Mümin cennete girer ve oradaki hayırlardan dolayı huzur bulur; kâfir ise cehennem ateşlerine atılır ve daimi olarak onun azabında kalır. Hiçbir akıl sahibi bu iki hali veya iki zümreyi bir tutmaz. Sonra Allah: { اعْمَلُوا ما شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” buyurarak tehdit ve azabı pekiştirdi. Yani ey yalanlayan sapıklar! Amellerden dilediğinizi yapın; çünkü Allah sizi bilmekte, yaptıklarınızı görmekte ve hayır veya şer olarak önden gönderdiğiniz amellere göre sizi cezalandıracaktır. Yüce Allah'ın: { لا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } “Bize gizli kalmazlar” kavlinin anlamı: Biz onları gözetlemekteyiz ve onları azaplandıracağız, demektir. Yüce Allah'ın: { إِنَّهُ بِما تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ } “Şüphesiz O, yaptıklarınızı hakkıyla görendir” kavli ise azap ve tehdidin delilidir.
قال مقاتل: نزلت هذه في أبي جهل، وفي عثمان بن عفان ﵁. وقيل:
Mukâtil şöyle demiştir: Bu [ayet], Ebû Cehil ve Osman b. Affân radıyallâhu anh hakkında inmiştir. Bir rivayette de:
في عمار بن ياسر ﵁. قال بشير بن فتح فيما أخرجه ابن المنذر: نزلت هذه الآية في أبي جهل وعمار بن ياسر.
Ammâr b. Yâsir radıyallâhu anh hakkında inmiştir. Beşîr b. Feth, İbnü'l-Münzir'in tahric ettiği rivayette şöyle demiştir: Bu ayet Ebû Cehil ve Ammâr b. Yâsir hakkında inmiştir.
والمفاضلة بين الإلقاء في النار والأمن يوم القيامة في كلمة (خير) ، وإن كانا لا يشتركان في صفة الخير، إنما هي بسبب كون الكلام تقريرا نهائيا بسوء مصير الكافرين، لا مجرد خبر وحكاية. وذلك مثل آية: أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا (٢٤) [الفرقان: ٢٥/ ٢٤] . لأن المقرّر قد يقرر خصمه على قسمين: أحدهما بيّن الفساد، حتى يرى جوابه، فإذا اختار طريق الفساد، بان جهله وغباؤه.
Ateşe atılmak ile kıyamet günü güvende olmak arasındaki kıyaslamada "hayırlı" (hayr) kelimesinin kullanılması -her ne kadar bu iki durum hayır vasfında ortak olmasalar da-, sözün kuru bir haber ve anlatım olmayıp kâfirlerin kötü akıbetini kesin bir şekilde ikrar ettirme amacı taşımasındandır. Tıpkı şu ayette olduğu gibi: { أَصْحابُ الْجَنَّةِ يَوْمَئِذٍ خَيْرٌ مُسْتَقَرًّا وَأَحْسَنُ مَقِيلًا (٢٤) } “O gün cennetliklerin kalacakları yer çok daha hayırlı, dinlenecekleri yer çok daha güzeldir. (24)” [Furkan: 25/24]. Çünkü ikrar ettiren kişi, hasmının cevabını görmek için bazen onu biri apaçık bozuk olan iki kısım arasında tercihe zorlar; hasım bozuk yolu seçtiğinde onun cehaleti ve ahmaklığı ortaya çıkar.
وتابع القرآن التهديد وتأكيد الجزاء، بقوله تعالى: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ أي إن الذين كفروا بالقرآن الكريم ذي الذكر العالي والشرف الرفيع، لما جاءهم، نجازيهم على كفرهم، والحال أن القرآن متصف بصفات ثلاث: أولها: أنه كتاب عزيز عن المعارضة أو الطعن، منيع عن كل عيب من أي بشر، وثانيهما أنه لا يتمكن أحد من إبطاله وتحريفه، وليس لأحد أن يبطله من جميع جوانبه، لا في اللفظ ولا في المعنى، ولا في الحكم والأسلوب، ولا في الغرض أو القصة، فلا يكذبه كتاب سابق قبله، ولا فكر أو نظر لاحق بعده، محفوظ من النقص والزيادة، كما في آية أخرى: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٩) [الحجر: ١٥/ ٩] .
Kur'an tehdidi ve cezanın teyidini Yüce Allah'ın şu kavliyle sürdürdü: { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ } “Kendilerine geldiğinde o Zikr'i inkâr edenler...” Yani şanı yüce ve şerefi yüksek olan Kur'ân-ı Kerîm kendilerine geldiğinde onu inkâr edenleri, bu inkârları sebebiyle cezalandıracağız. Oysa Kur'an üç özellikle nitelenmiştir: Birincisi: O, karşı çıkılmaktan veya ayıplanmaktan münezzeh, herhangi bir beşer tarafından kusur bulunmasından korunmuş üstün bir kitaptır (azîz). İkincisi: Hiç kimse onu batıl kılmaya ve tahrif etmeye güç yetiremez; ne lafzında ne manasında, ne hükmünde ne üslubunda, ne gayesinde ne de kıssalarında hiçbir yönden onu iptal etmeye kimsenin gücü yetmez. Kendisinden önceki hiçbir kitap onu yalanlamaz, kendisinden sonraki hiçbir fikir veya görüş de onu çürütemez; diğer bir ayette belirtildiği gibi eksilme ve artmadan korunmuştur: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ وَإِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ (٩) } “Şüphesiz o Zikr'i biz indirdik ve şüphesiz onun koruyucuları da biziz. (9)” [Hicr: 15/9].
وثالث الصفات: أنه تنزيل من إله حكيم في قوله وفعله، محمود في جميع أوامره ونواهيه، مشكور على نعمه وأفضاله، فكيف يأتيه الباطل بأي صورة أو باب؟! ثم أبان الله لرسوله وحدة الرسالات، وأنها تهدف إلى التوحيد الخالص، وإثبات الآخرة، وتقرير مبدأ الثواب والعقاب، مبينا أن ما يقال لك أيها الرسول من هؤلاء الكفار المشركين من وصفك بالسحر والجنون والكذب، وما ينالك من مكروه، ما هو إلا كأقوال الجاحدين لأنبيائهم ورسلهم، الذين تقدموك، فإن أقوامهم كانوا يقولون
Üçüncü vasıf ise: O, sözünde ve fiilinde Hakîm, bütün emir ve yasaklarında övülmeye layık (Hamîd), nimetleri ve ihsanları sebebiyle şükredilen bir İlah tarafından indirilmiştir; artık batıl ona hangi surette veya hangi kapıdan gelebilir ki?! Sonra Allah, Resûlü'ne peygamberliklerin birliğini, bunların halis tevhidi hedeflediğini, ahireti ispatladığını, mükâfat ve ceza ilkesini yerleştirdiğini beyan etti. Ey Resûl, bu kâfir müşrikler tarafından sana yöneltilen büyücülük, delilik ve yalancılık gibi nitelemelerin ve sana ulaşan eziyetlerin, senden önce geçmiş olan peygamberleri ve elçileri inkâr edenlerin sözlerinden farksız olduğunu açıkladı. Zira onların kavimleri de
لهم مثلما يقول لك هؤلاء، من الأقوال الجارحة المؤلمة، فامض لأمر الله تعالى، ولا يهمك شأنهم، وربك بالمرصاد، فهو غفار ستّار لمن تاب إليه وآمن به إيمانا صحيحا، ومعاقب بعقاب مؤلم شديد لمن استمر على كفره، ومات على ضلاله كافرا لم يتب. قال ابن عطية: وفي هذه الكلمات الموجزات جمّاع الزجر والنهي والموعظة، وإليها يرجع كل نظر.
onlara, bunların sana söylediği yaralayıcı ve incitici sözlerin benzerini söylüyorlardı. Artık sen Allah'ın emrine devam et, onların durumu seni tasalandırmasın. Rabbin gözetlemektedir; O, Kendisine tövbe eden ve Kendisine sahih bir imanla inanan kimse için çok bağışlayıcı ve örtücüdür; inkârında ısrar eden ve tövbe etmeksizin kâfir olarak sapıklığı üzere ölen kimseye de can yakıcı ve şiddetli bir azapla karşılık vericidir. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bu veciz kelimeler; caydırmanın, nehyetmenin ve vaazın tamamını toplamıştır ve her türlü bakış ve değerlendirme nihayetinde bunlara döner.
القرآن العربي شفاء وهدى
Arapça Olan Kur'an Bir Şifa ve Hidayettir
أكد الله تعالى على أن القرآن الكريم كله عربي اللسان، فصيح البيان، ليس مختلطا بين العربية والأعجمية، ليؤدي مهمته على أكمل وجه، فهو هداية للحيارى، وشفاء لما في الصدور، مما قد يكون فيها من وساوس وشبهات وضلالات، وليس محلا للخلاف أو الاختلاف، وهكذا شأن جميع الكتب السماوية، فهذا كتاب موسى- التوراة نزل وحدة متناسقة، ومع ذلك وقع الاختلاف فيه وفي القرآن، من قبل المكذبين بهما وهم اليهود وغير المؤمنين، ولكن وبال التكذيب على أصحابه، والإنسان ولي نفسه، فمن آمن وعمل صالح الأعمال حقق الفوز والنجاة لنفسه، ومن أساء الاعتقاد والعمل، أتى بالضرر على نفسه، وليس الله تعالى بظلام لأحد، وهذا ما أبانته الآيات القرآنية الآتية:
Yüce Allah, vazifesini en mükemmel şekilde yerine getirmesi için Kur'ân-ı Kerîm'in tamamının Arap diliyle ve fasih bir beyanla olduğunu, Arapça ile yabancı dilin karışımı olmadığını teyit etmiştir. O, şaşkınlar için bir hidayet; kalplerde bulunabilecek vesvese, şüphe ve sapkınlıklara karşı göğüslerde olana bir şifadır; ihtilaf veya ayrılık konusu değildir. Bütün semavi kitapların durumu böyledir. İşte Mûsâ'nın kitabı Tevrat da tutarlı bir bütün olarak indiği halde, gerek onda gerekse Kur'an'da onları yalanlayan Yahudiler ve inanmayanlar tarafından ihtilaf çıkarılmıştır. Fakat yalanlamanın vebali sahiplerinedir; insan kendi kendisinin sorumlusudur. İman edip salih ameller işleyen kimse kendi lehine kurtuluş ve başarı sağlamış olur; inancı ve ameli kötü olan kimse ise kendi aleyhine zarar getirmiş olur. Yüce Allah hiç kimseye asla zulmedici değildir. Gelecek Kur'an ayetlerinin açıkladığı husus işte budur:
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٤ الى ٤٦]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler 44-46]
وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦)
{ وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُءَأَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ وَالَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى أُولئِكَ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٤٤) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦) } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık derlerdi ki: 'Ayetleri açıklanmalı değil miydi? Yabancı dilde [bir kitap] ve Arap [bir peygamber] öyle mi?' De ki: 'O, iman edenler için bir hidayet ve şifadır. İnanmayanların ise kulaklarında bir ağırlık vardır ve o kendilerine karşı bir körlüktür. İşte onlara uzak bir mekândan seslenilmektedir.' (44) Andolsun biz Mûsâ'ya da Kitab'ı vermiştik de onda da ihtilafa düşülmüştü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı, aralarında hüküm kesinlikle verilirdi. Şüphesiz onlar, onun hakkında derin bir şüphe içindedirler. (45) Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir. (46)”
هذه الآية الكريمة نزلت بسبب تخليط قريش في أقوالهم، من أجل الحروف المعرّبة في القرآن من كلام العجم، كالسّجين والإستبرق ونحوه، فقال الله ﷿: ولو جعلنا هذا القرآن أعجميا (أي كلاما لا يبين ولا يفهم ولا يفهم ولا يفصح) لقالوا واعترضوا: لولا بيّنت آياته بلغتنا حتى نفهمها.
Bu yüce ayet, Kureyş'in Kur'an'da yer alan siccîn, istebrak ve benzeri yabancı dilden Arapçalaşmış kelimeler sebebiyle sözlerindeki tutarsızlıkları yüzünden inmiştir. Bunun üzerine Yüce Allah şöyle buyurmuştur: Eğer biz bu Kur'an'ı yabancı dilde (yani açık olmayan, anlaşılmayan ve fasih bulunmayan bir söz olarak) kılsaydık, itiraz edip şöyle derlerdi: Ayetleri anlayabilmemiz için kendi dilimizle etraflıca açıklanmalı değil miydi?
وهذا غير صحيح، فهل يصح أن يكون هذا القرآن العربي بعضه عربيا، وبعضه أعجميا؟ هذا لا يحسن، وإنما المقصود الدلالة على أن مشركي قريش قوم متعنتون، محاربون للقرآن، بأي لغة أو صفة كان عليها. والواقع أن جميع ما في القرآن عربي، إذا أرادوا الفهم والإفادة منه، ولو نزل بلغة أعجمية لأنكروا ذلك، وغاية القرآن:
Bu doğru değildir; bu Arapça Kur'an'ın bir kısmının Arapça, bir kısmının ise yabancı dilde olması caiz olur mu? Bu uygun düşmez; asıl maksat, Kureyş müşriklerinin hangi dilde ve vasıfta olursa olsun Kur'an'la savaşan inatçı bir kavim olduğuna delalet etmektir. Gerçek şu ki, anlamak ve ondan faydalanmak istedikleri takdirde Kur'an'da bulunan her şey Arapçadır; yabancı bir dille inmiş olsaydı onu kesinlikle inkâr ederlerdi. Kur'an'ın nihai gayesi:
أن تقول أيها الرسول لقومك المشركين: إنه هداية من الظلمات إلى النور لقلب من آمن به، وشفاء لما في الصدور من الشكوك والرّيب، كما جاء في آية أخرى: وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ [الإسراء: ١٧/ ٨٢] .
Ey Resûl! Müşrik kavmine onun, kendisine iman eden kimsenin kalbi için karanlıklardan aydınlığa bir hidayet; göğüslerdeki şüphe ve tereddütlere bir şifa olduğunu söylemendir. Nitekim diğer bir ayette şöyle buyrulmuştur: { وَنُنَزِّلُ مِنَ الْقُرْآنِ ما هُوَ شِفاءٌ وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Biz Kur'an'dan müminler için şifa ve rahmet olan şeyleri indiriyoruz” [İsrâ: 17/82].
وبعبارة أخرى: أمر الله تعالى نبيه أن يقول لهم: إن هذا القرآن هدى وشفاء للمؤمنين المبصرين للحقائق، وإنه عمى على الذين لا يصدقون بالله ورسوله، ولا يقلّبون أنظارهم في مصنوعات الخالق، أي إنه معمّى عليهم، فعلى أعينهم غشاوة، وفي آذانهم صمم أو ثقل في السمع، وعلى قلوبهم أقفال، وهذا من قبيل المجاز المراد به أنهم لا يفهمون ما في القرآن، كالعميان والطرشان، ولا يهتدون إلى ما فيه من البيان ولا يبصرون ما اشتمل عليه من البراهين والمواعظ، لتعطيلهم سبل المعرفة والإدراك.
Diğer bir ifadeyle: Yüce Allah Peygamberi'ne onlara şunu söylemesini emretti: Bu Kur'an, hakikatleri gören müminler için bir hidayet ve şifadır; Allah'ı ve Resûlü'nü tasdik etmeyen, bakışlarını Yaratıcı'nın sanat eserlerinde gezdirmeyen kimseler için ise bir körlüktür. Yani Kur'an onlara kapalı kılınmıştır; gözlerinde perde, kulaklarında sağırlık veya işitme ağırlığı, kalplerinde ise kilitler vardır. Bu, onların bilgi ve idrak yollarını devre dışı bırakmaları sebebiyle, tıpkı körler ve sağırlar gibi Kur'an'dakileri anlamadıklarını, onda yer alan açıklamalara hidayet bulamadıklarını, içerdiği delilleri ve öğütleri göremediklerini ifade eden mecazi bir anlatımdır.
ثم أكد الله تعالى على عدم استعدادهم لفهم القرآن، فإن حالهم كحال من ينادى
Sonra Yüce Allah, onların Kur'an'ı anlama kabiliyetinden yoksun olduklarını teyit etti; zira onların durumu, kendisine seslenilen kimsenin durumu gibidir
من مسافة بعيدة، يسمع صوت من يناديه منها، ولا يفهم ما يقال له. وهذا أيضا استعارة، لقلة فهمهم، حيث شبّههم بالرجل، ينادى من مكان بعيد، يسمع منه الصوت، ولا تفهم تفاصيله ولا معانيه.
Uzak bir mesafeden kendisine seslenenin sesini işitir ama kendisine ne söylendiğini anlamaz. Bu da onların anlayış kıtlığı için bir istiaredir (eğretileme); zira Allah onları uzak bir yerden seslenilen, sesi duyup da ayrıntılarını ve anlamlarını idrak edemeyen bir adama benzetmiştir.
وهذا شأن مستمر بين الأمم المكذبة، فلا تستغرب أيها الرسول موقف قومك، فتلك عادة قديمة للأمم مع الرسل، فإنهم يختلفون في الكتب المنزلة عليهم، كما حدث من بني إسرائيل، فلقد أرسل الله موسى ﵇ وآتاه التوراة، فاختلفوا في كتابهم بين مصدّق ومكذّب، وشأنك أيها الرسول مع قريش، كشأن موسى مع بني إسرائيل، حين جاءهم بالتوراة، ولقد أخّر الله العذاب على الفريقين، ولولا الكلمة السابقة (وهي أن الله حتّم تأخير عذابهم إلى يوم القيامة) لقضي بينهم، أي لعجّل لهم العذاب، كما فعل بالأمم المكذبة السابقة، وسبب الهلاك قائم فيهم، فإن كفار قريش لفي شك من القرآن، موقع في الريبة والقلق، ولم يكن تكذيبهم للقرآن ناجما عن تبصر وتأمل، بل كانوا شاكّين فيه وفيما قالوا، غير متحققين لشيء كانوا فيه.
Bu, yalanlayıcı ümmetler arasında süregelen bir durumdur; öyleyse ey Resûl, kavminin tutumunu yadırgama. Çünkü bu, ümmetlerin peygamberlere karşı sergilediği eski bir alışkanlıktır. Nitekim onlar kendilerine indirilen kitaplar hakkında da ihtilafa düşmüşlerdi; İsrailoğullarında olduğu gibi. Gerçekten de Allah Mûsâ aleyhisselâm'ı gönderip ona Tevrat'ı vermişti de kitapları hakkında tasdik eden ve yalanlayan olarak ihtilafa düşmüşlerdi. Ey Resûl, senin Kureyş ile olan durumun da Mûsâ'nın Tevrat'ı getirdiğinde İsrailoğulları ile olan durumu gibidir. Şüphesiz Allah iki fırkanın da azabını ertelemiştir. Eğer daha önce geçmiş o söz (yani Allah'ın onların azabını kıyamet gününe ertelemeyi kesinleştirmesi) olmasaydı, aralarında hüküm verilir; yani daha önceki yalanlayıcı ümmetlere yaptığı gibi onlar için de azap acele ettirilirdi. Helak sebebi ise onların içinde mevcuttur; zira Kureyş kâfirleri Kur'an hakkında şüphe ve endişeye düşüren derin bir kuşku içindedirler. Onların Kur'an'ı yalanlamaları bir basiret ve tefekkürden kaynaklanmıyordu; bilakis onlar hem Kur'an hakkında hem de söyledikleri hakkında şüphe içinde idiler, içinde bulundukları hiçbir şeyin hakikatine ermiş değillerdi.
وقانون الجزاء الإلهي واضح، فمن عمل صالح الأعمال بأداء الفرائض واجتناب المعاصي، فإنما ينفع نفسه، ويجازى بخير عمله، ومن أساء فعصى الله تعالى، فإنما يرجع وبال ذلك عليه، ويعاقب بسوء عمله، والجزاء للفريقين قائم على أساس من الحق والعدل المطلق، فلا ينقص المحسن شيئا من ثوابه، ولا يعاقب أحد إلا بذنبه أو معصيته.
İlahi ceza kanunu açıktır: Kim farzları yerine getirip günahlardan kaçınarak salih ameller işlerse ancak kendi lehine yapmış olur ve amelinin hayrıyla mükâfatlandırılır. Kim de kötülük edip Yüce Allah'a isyan ederse, bunun vebali ancak kendi aleyhine döner ve kötü ameliyle cezalandırılır. Her iki gruba verilecek karşılık da mutlak hak ve adalet esasına dayanır; dolayısıyla iyilik yapanın mükâfatından hiçbir şey eksiltilmez ve hiç kimse günahı veya isyanı dışında cezalandırılmaz.
العلم بالساعة وطبيعة الإنسان
Kıyametin Bilgisi ve İnsan Tabiatı
هناك أمر خطير جدا، مرتقب لا شك فيه: وهو يوم القيامة، ولكن حكمة الله تعالى اقتضت تجهيله، فلا يعلم به أحد من المخلوقات، واختص الله تعالى وحده بعلم الساعة، كما اختص بالعلم بالأحداث المستقبلة، ليظل الإنسان رقيبا على نفسه،
Ortada çok mühim, beklenen ve asla şüphe edilmeyen bir husus vardır: O da kıyamet günüdür. Ancak Yüce Allah'ın hikmeti onun [vaktinin] gizli tutulmasını iktiza etmiştir; bu yüzden yaratılmışlardan hiç kimse onu bilemez. İnsanın sürekli kendi nefsine murakıp olması,
مهيمنا على شهواته، يعمل الخير حبا فيه، ويبتعد عن الشر كرها فيه لذاته، وطبع الإنسان غريب، لا يمل من طلب الخير، وييأس ويقنط من رحمة الله إن أصابه شر.
arzularına hâkim bulunması, hayrı bizzat hayır olduğu sevgisiyle işlemesi ve şerden de sırf kendisi çirkin olduğu için uzak durması gayesiyle Yüce Allah, gelecekteki olayların bilgisini tekeline aldığı gibi kıyametin bilgisini de yalnızca kendi zâtına tahsis etmiştir. İnsanın tabiatı ise gariptir; hayır istemekten bıkıp usanmaz, kendisine bir kötülük dokunduğunda ise Allah'ın rahmetinden ümidini keser ve büsbütün yeise kapılır.
وفي حال النعمة والترف يبتعد عن الله تعالى الذي أمده بالنعم، ويهمل شكر ربه المنعم، ويزعم أن له المكان الحسن عند الله في الآخرة، وإذا أصابه الشر، أقبل على الدعاء، والتضرع لله سبحانه، وإذا تعرض لخير نسي الله ونأى عنه، فهو دائم الطمع، كثير التبدل والتغير، لا يستقر على حال، ولا يثبت على مبدأ، ولا وفاء عنده لمعروف، قال الله تعالى مبينا ذلك كله:
Nimet ve refah anında kendisini nimetlerle donatan Yüce Allah'tan uzaklaşır, nimet verici Rabbine şükretmeyi ihmal eder ve ahirette Allah katında güzel bir makamı bulunacağını iddia eder. Kendisine bir şer dokunduğunda ise Allah Teâlâ'ya dua ve yakarışa yönelir; bir hayra kavuştuğunda ise Allah'ı unutup O'ndan yan çizer. O, sürekli bir doyumsuzluk içindedir, çokça değişir ve başkalaşır, hiçbir hal üzere karar kılmaz, hiçbir ilkede sebat etmez ve iyiliğe karşı asla vefası yoktur. Yüce Allah bütün bunları açıklayarak şöyle buyurmuştur:
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٧ الى ٥١]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler: 47-51]
إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١)
{ إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ ما مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ ما كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا ما لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هذا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١) } “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir. O'nun bilgisi olmadan hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: «Nerede benim ortaklarım?» diye sesleneceği gün şöyle derler: «Sana arz ederiz ki, içimizden buna hiçbir şahit yoktur.» (47) Daha önce yalvarıp durdukları şeyler onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur ve kendileri için kaçacak hiçbir yer olmadığını anlamışlardır. (48) İnsan hayır istemekten usanmaz; fakat kendisine bir kötülük dokunursa hemen büsbütün ümitsizliğe ve yeise düşer. (49) Başına gelen bir sıkıntıdan sonra kendisine tarafımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: «Bu benim hakkımdır, kıyametin kopacağını da sanmıyorum; Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır» der. Biz o inkâr edenlere yaptıklarını elbette haber vereceğiz ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız. (50) İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizer; ona bir kötülük dokunduğu zaman ise uzun uzadıya yalvarıp durur. (51)”
المعنى: إن علم وقت القيامة ومجيئها، يردّه كل مؤمن متكلّم فيه إلى الله ﷿، لذا كان جواب النبي ﷺ لجبريل ﵇،
Anlam: Kıyametin vaktine ve kopuşuna dair bilgiyi, bu hususta konuşan her mümin Yüce Allah'a havale eder. Bu sebeple Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Cibrîl aleyhisselâm'a verdiği cevap,
في الحديث الصحيح المتفق عليه، عن عمر ﵁: «ما المسؤول عنها بأعلم من السائل» .
Ömer radıyallâhu anh'den rivayet edilen ittifak edilmiş sahih hadiste şöyle olmuştur: «Kendisine sorulan, bu konuda sorandan daha bilgili değildir.»
وفي حديث آخر ثابت: «مفاتح الغيب خمس لا يعلمها إلا الله: (إن الله عنده علم الساعة..) » .
Sabit olan bir diğer hadiste ise: «Gaybın anahtarları beştir, onları Allah'tan başkası bilmez: (Şüphesiz ki kıyamet saatinin bilgisi Allah katındadır...)» buyrulmuştur.
الحديث، وهو وارد في آية: إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ [لقمان: ٣١/ ٣٤] .
...hadisidir; bu [hadis], { إِنَّ اللَّهَ عِنْدَهُ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Şüphesiz ki kıyamet saatinin bilgisi yalnızca Allah katındadır” [Lokmân: 31/34] ayeti hakkında vârid olmuştur.
وكذلك يعلم الله تعالى الثمار وخروجها من الأكمام (الأوعية) ووقت ظهورها تماما، ويعلم ما تحمل الإناث ووقت الحمل والوضع، وذلك أورده الله على سبيل المثال لجميع الأشياء، إذ كل شيء خفي، فهو في حكم هذين الشيئين. وهذا كله مجهول، لا يعلم به أقرب الناس من هذه الأشياء كالمزارع والزوج أو الأنثى. وما قد يقال: إنما هو من محض التخمين، لا من باب العلم بيقين.
Aynı şekilde Yüce Allah meyveleri, onların tomurcuklarından (kılıflarından) çıkışını ve tam olarak ortaya çıkış vaktini bilir; dişilerin ne taşıdığını, hamile kalma ve doğum vaktini de bilir. Allah bunu bütün varlıklar için bir örnek kabilinden zikretmiştir; zira gizli olan her şey bu iki şeyin hükmündedir. Bütün bunlar gayptır; çiftçi, koca veya dişi gibi bu varlıklara en yakın olan insanlar dahi bunu bilmez. [Bu hususlarda] söylenebilecek şeyler ise kesin bilgi kabilinden değil, ancak sırf tahminden ibarettir.
ثم رد الله تعالى على المشركين لإبطال شركهم، فاذكر أيها الرسول يوم ينادي الله تعالى المشركين، في يوم القيامة، قائلا على سبيل التوبيخ والتهكم والتحدي: أين شركائي الذين كنتم تزعمون من الأصنام وغيرها، فادعوهم الآن للشفاعة بكم أو دفع العذاب عنكم؟ فيجيب هؤلاء المعبودون بغير حق: لقد أخبرناك وأعلمناك أن ليس أحد منا يشهد اليوم أن معك يا رب شريكا، ونحن لا نشاهدهم أمامنا، بل ضلوا واختفوا عنا، وذهبت تلك المعبودات من الأصنام وغيرها محتجبة في آفاق الغيبة عن العيون، وقد كانوا يعبدونهم في الدنيا، وتيقنوا الآن ألا مهرب لهم ولا ملجأ من عذاب الله. وهذا وعيد وتهديد. وقد استعمل الظن هنا مكان اليقين: وهو كل موضع علم علما قويا وتقرر في النفس ولم يلتبس بشيء.
Sonra Yüce Allah şirklerini boşa çıkarmak üzere müşriklere cevap verdi. Ey Resûl! Kıyamet gününde Yüce Allah'ın müşriklere azarlama, alay etme ve meydan okuma yoluyla: «Putlardan ve diğerlerinden benim ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz şeyler nerede? Şimdi size şefaat etmeleri yahut sizden azabı savmaları için onları çağırın bakalım!» diye sesleneceği günü hatırla. Haksız yere tapınılan bu varlıklar şöyle cevap verirler: «Sana arz eder ve bildiririz ki bugün içimizden hiç kimse seninle beraber bir ortak bulunduğuna şahitlik etmemektedir.» Biz de onları karşımızda görmüyoruz; bilakis bizden uzaklaşıp kayboldular ve putlar ile diğer tapınılan varlıklar gözlerden ırak gayb ufuklarında perdelenip gittiler. Oysa dünyada onlara tapıyorlardı; şimdi ise Allah'ın azabından kendileri için kaçacak hiçbir yer ve sığınak olmadığını kesin olarak anlamışlardır. Bu bir tehdit ve uyarıdır. Burada zan (zannû) kelimesi yakin (kesin bilgi) anlamında kullanılmıştır: Bu da güçlü bir şekilde bilinen, nefiste yer eden ve hiçbir şüpheye yer bırakmayan her durumdur.
ثم نزلت الآيات الآتية في بعض كفار مكة، كالوليد بن المغيرة أو عتبة بن ربيعة، ومضمونها: أن أولها يتضمن خلقا ربما شارك فيها بعض المؤمنين: وهو أنه لا يمل الإنسان من طلب الخير من ربه، كالمال والصحة والرفعة ونحوها، وإن أصابه الشر من بلاء وشدة، أو فقر أو مرض، كان شديد اليأس والقنوط من رحمة الله، وهذه الصفة الأخيرة (اليأس) من صفة الكافر وحده، والصفة الأولى (طلب الخير في الدنيا) صفة مشتركة، فأما خير الآخرة فهو للمؤمنين.
Daha sonra gelen ayetler, Velîd b. el-Muğîre veya Utbe b. Rebîa gibi Mekke kâfirlerinden bazıları hakkında inmiştir. Bu ayetlerin muhtevası şöyledir: İlki, belki bazı müminlerin de kendisinde ortak olabileceği bir huyu içermektedir. O da şudur: İnsan; mal, sağlık, makam ve benzeri hususlarda Rabbinden hayır istemekten usanmaz; fakat başına bela, darlık, fakirlik yahut hastalık gibi bir şer dokunduğunda ise Allah'ın rahmetinden alabildiğine ümitsizliğe ve yeise kapılır. Bu son vasıf (ümitsizlik) yalnızca kâfire ait bir özelliktir. İlk vasıf ise (dünyada hayır istemek) ortak bir niteliktir; ahiret hayrına gelince o sadece müminlere aittir.
ثم ذكر الله تعالى ثلاث خصال أخرى للكافر أقبح مما قبلها: وهي أنه لئن آتاه الله الخير بتفريج كربه بعد شدة أصابته، كغنى بعد فقر، وصحة بعد مرض، وجاه بعد ذل، ليقولن: هذا شيء أستحقه على الله، لرضاه بعملي وجهدي، متناسيا فضل الله. والصفة الثانية: هي أنني لا أعتقد أن القيامة ستقوم، كما أخبر الرسل، فلا رجعة ولا حساب.
Ardından Yüce Allah kâfirin bundan daha çirkin olan diğer üç hasletini zikretti: Şöyle ki; Allah kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra darlığını giderip fakirlikten sonra zenginlik, hastalıktan sonra sıhhat, zilletten sonra itibar gibi bir hayır verse, Allah'ın lütfunu unutarak kesinlikle şöyle der: «Bu, amelimden ve çabamdan razı olduğu için Allah katında hak ettiğim bir şeydir.» İkinci vasıf şudur: «Peygamberlerin haber verdiği gibi kıyametin kopacağına inanmıyorum; dolayısıyla dönüş de hesap da yoktur.»
والصفة الثالثة: هي أنني إن أعدت إلى ربي- على سبيل الافتراض- فليحسنن إليّ ربي كما أحسن لي في هذه الدنيا، والحسنى: الكرامة والجنة، فأجيب بمفاجأة نقيض ظنه: لنخبرن هؤلاء الكفار يوم القيامة بما عملوا من المعاصي، ولنجازينهم بعذاب شديد صعب. والعيش بالأمل أو الأماني مذموم لكل أحد تارك الطاعة،
Üçüncü vasıf ise şudur: «Faraza Rabbime döndürülecek olsam bile, bu dünyada bana ihsanda bulunduğu gibi Rabbim bana mutlaka ihsanda bulunacaktır.» Hüsnâ; ikram ve Cennettir. Ancak onun bu zannının tam aksi bir sürprizle cevap verildi: Kıyamet gününde bu inkârcılara işledikleri günahları mutlaka haber vereceğiz ve onlara çetin, katı bir azaptan kesinlikle tattıracağız. İtaati terk eden her kimse için sırf kuru bir ümitle yahut kuruntularla yaşamak yerilmiştir.
جاء في الحديث : «الكيّس: من دان نفسه، وعمل لما بعد الموت، والعاجز: من أتبع نفسه هواها، وتمنّى على الله الأماني» .
Hadiste şöyle buyrulmuştur: «Akıllı kişi, nefsini hesaba çeken ve ölümden sonrası için amel edendir. Âciz kişi ise nefsini hevasına uyduran ve buna rağmen Allah'tan boş temennilerde bulunandır.»
ثم ذكر الله تعالى خلقا ذميما للإنسان جملة، وهو واضح في الكفار وهي أن الله تعالى إذا أنعم على الإنسان، أعرض عن الشكر والطاعة، واستكبر عن الانقياد لأوامر الله تعالى، وإذا تبدل الحال، وأصيب بشر، من بلاء وجهد، أو فقر أو مرض، أطال الدعاء والتضرع إلى الله تعالى، وهذا خلق ذميم يدل على العمل الانتهازي أو المصلحي المحض. وأما المؤمن في الغالب فإنه يشكر عند النعمة، ويصبر عند الشدة.
Sonra Allah Teâlâ, kâfirlerde açıkça görülen, insanın genelindeki yerilmiş bir huyu zikretti. Bu da şudur: Allah Teâlâ insana nimet verdiğinde şükürden ve itaatten yüz çevirir, Allah Teâlâ’nın emirlerine boyun eğmekten büyüklenir; hâli değişip de kendisine bela, meşakkat, fakirlik veya hastalık gibi bir şer isabet ettiğinde ise Allah Teâlâ’ya uzun uzadıya dua ve niyazda bulunur. Bu, tamamen fırsatçı veya çıkarcı bir davranışı gösteren yerilmiş bir ahlaktır. Mümin ise çoğunlukla nimet anında şükreder, darlık ve sıkıntı anında sabreder.
الاعلام العام بآيات الله
Allah'ın Ayetlerinin Genel İlanı
إذا استبد الكفر والعناد ببعض الناس، لم يبق إلا أن يقهر على المعرفة، ويتحدى بالمحسوسات المشاهدة الدالة على الحق، والتي تستأصل كل ريب أو شك في النفس إذا استجاب لهذا الإقناع، ولذا حمل القرآن الكريم على المشركين الذين أغلقوا على أنفسهم نافذة الوصول إلى الحق والخير والهداية، فاستحقوا التهديد والوعيد، وكشف الله باطلهم، وأبان حقيقة أمرهم، وهي أنهم قوم يشكون في الآخرة، وما فيها من ثواب وعقاب وحساب عسير. وهذا ما أوضحته الآيات الآتية:
Küfür ve inat bazı insanları bütünüyle kuşattığında, onları hakikate mecbur kılmaktan ve bu iknaya icabet ettikleri takdirde nefisteki her türlü şüphe ve kuşkuyu kökünden söküp atacak olan, hakka delalet eden müşahede edilebilir somut delillerle meydan okumaktan başka çare kalmaz. Bu sebeple Kur'ân-ı Kerîm, hakka, hayra ve hidayete ulaşma penceresini kendi üzerlerine kapatan müşriklerin üzerine gitmiştir. Böylece onlar tehdit ve azap uyarısını hak etmişler, Allah da onların bâtıllarını açığa çıkarmış ve asıl durumlarını beyan etmiştir; o da onların ahiretten, oradaki mükâfat, ceza ve çetin hesaptan şüphe eden bir topluluk oluşlarıdır. Aşağıdaki ayetlerin açıkladığı husus da işte budur:
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٥٢ الى ٥٤]
[Fussilet Suresi (41), Ayetler: 52-54]
قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)
{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤) } “De ki: «Gördünüz mü, eğer bu (Kur'an) Allah katından ise ve siz de onu inkâr etmişseniz, [haktan] uzak bir ayrılık içinde olandan daha sapık kim vardır?» (52) İleride biz onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz ki onun hak olduğu kendilerine açıkça belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? (53) Dikkat edin, onlar Rablerine kavuşma konusunda kesin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin, şüphesiz O, her şeyi kuşatandır. (54)”
أمر الله تعالى نبيه ﵊ أن يقف قريشا على هذه الحجة الدامغة، الصادرة من أنفسهم، فقل أيها الرسول: أرأيتم أي أخبروني إن كان هذا الشرع من عند الله وبأمره، ثم خالفتموه أنتم، ألستم على هلكة من الله تعالى؟ فلا أحد أضل ممن يبقى على هذه الحال من الغرور من الله، ومجافاة الحق، والوقوف في جانب المخالفة والمشاقّة، والمعاداة البعيدة المدى. وإن كان هذا القرآن من عند الله حقا، ثم كذبتم به، ولم تقبلوه، أفلا تكونون أعداء للحق والصواب؟ بل في الواقع لا أحد أضل منكم لشدة عداوتكم، وإمعانكم في الكفر والعناد، ومعاداة الحق وأهله.
Yüce Allah Peygamberi aleyhisselâm'a, bizzat kendi içlerinden kaynaklanan bu ezici delil karşısında Kureyş'i durdurmasını emretti: Ey Resûl, de ki: Söyleyin bana, eğer bu şeriat Allah katından ve O'nun emriyle gelmişse ve siz de ona muhalefet etmişseniz, Allah Teâlâ'nın helaki üzere değil misiniz? Allah'a karşı bu aldanış hâlinde kalan, haktan uzaklaşan, muhalefet, düşmanlık ve derin bir husumet safında yer alan kimseden daha sapık hiç kimse olamaz. Eğer bu Kur'an gerçekten Allah katından ise ve sonra siz onu yalanlayıp kabul etmediyseniz, hak ve doğrunun düşmanları olmaz mısınız? Bilakis gerçekte, düşmanlığınızın şiddeti, inkâr ve inattaki aşırılığınız, hakka ve ehline beslediğiniz husumet sebebiyle sizden daha sapık kimse yoktur.
فيكون الضمير في قوله تعالى أَنَّهُ الْحَقُّ عائدا على الشرع والقرآن.
Böylece Yüce Allah'ın { أَنَّهُ الْحَقُّ } “onun hak olduğu” buyruğundaki zamir, şeriata ve Kur'an'a raci olmaktadır.
ثم وعد الله تعالى نبيه ﷺ بأنه سيري الكفار آياته، وهذا يدعو إلى التأمل والتفكر في تلك الآيات، إننا سنظهر لهم دلالات صدق القرآن، وعلامات كونه من عند الله، في أقطار السماوات والأرض والبلاد، وإبداع الأشياء، وفي خلق أنفس البشر، حتى يتضح الحق لكل ذي عينين.
Sonra Yüce Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e kâfirlere ayetlerini göstereceğini vaadetti; bu da o ayetler üzerinde düşünmeye ve tefekküre sevk etmektedir. Biz onlara göklerin ve yerin ufuklarında, beldelerde, eşyanın yaratılışında ve insanların kendi nefislerinin yaratılışında Kur'an'ın doğruluğunun delillerini ve onun Allah katından olduğunun alametlerini göstereceğiz; ta ki iki gözü olan herkes için hak apaçık ortaya çıksın.
وللمفسرين ثلاثة اتجاهات في إراءة آيات الله تعالى في الآفاق، فقال المنهال بن عمرو، والسّدّي وجماعة: هو وعد بما يفتحه الله تعالى على رسوله من الأقطار حول مكة، وفي غير ذلك من الأرض كخيبر ونحوها. ويكون قوله وَفِي أَنْفُسِهِمْ أراد به فتح مكة. قال ابن عطية: هذا التأويل أرجح التأويلات.
Müfessirlerin, Yüce Allah'ın ayetlerini afakta göstermesi hususunda üç yaklaşımı vardır: Minhal b. Amr, Süddî ve bir topluluk şöyle demiştir: Bu, Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne Mekke etrafındaki beldelerden ve Hayber gibi diğer yerlerden fethettireceği şeylere dair bir vaaddir. { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } kavliyle de Mekke'nin fethini kastetmiştir. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu yorum, yorumların en tercihe şayan olanıdır.
وقال قتادة والضحاك سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ: هو ما أصاب الأمم المكذبة في أقطار الأرض. ويكون قوله وَفِي أَنْفُسِهِمْ يوم بدر.
Katâde ve Dahhâk şöyle demiştir: { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } ifadesi, yeryüzünün çeşitli bölgelerinde yalanlayıcı ümmetlerin başına gelenlerdir. { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } sözü ise Bedir günüdür.
وقال ابن زيد وعطاء: الآفاق: آفاق السماء، وأراد به الآيات في الشمس والقمر والرياح وغير ذلك. وقوله تعالى: وَفِي أَنْفُسِهِمْ: يراد به اعتبار الإنسان بجسمه وحواسّه، وغريب خلقته، ومراحل تكوينه في البطن ونحو ذلك.
İbn Zeyd ve Atâ ise şöyle demiştir: Afak; göğün ufuklarıdır ve bununla güneş, ay, rüzgârlar ve diğerlerindeki ayetler kastedilmiştir. Yüce Allah'ın { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } sözüyle de insanın bedeni, duyuları, yaratılışının harikalığı ve anne karnındaki oluşum evreleri vb. şeylerle ibret alması kastedilmektedir.
وهذا المعنى الثالث: هو الظاهر لعمومه وانسجامه مع سياق الآيات، فيراد من إراءة الله تعالى آياته في الآفاق: إقناعهم بقدرته وعظمته، وإلزامهم بالحجة المحسوسة الملجمة لهم، ليتبين الحق، ويظهر لهم أن القرآن هو الحق القاطع. وقد أيدت وصدقت القرآن وإشاراته تلك النظريات العلمية الصحيحة في المطر والسحاب، وغزو الفضاء، واكتشاف الكواكب وخزائن الأرض، وعجائب خلق الأجنة في الإناث، وغير ذلك وغير ذلك من الآيات الدالة على كمال القدرة الإلهية، وتمام الحكمة، وعجائب مصنوعات الله، حتى يظهر أن دين الحق هو ما اشتمل عليه كتاب الحق:
Bu üçüncü anlam, genel oluşu ve ayetlerin bağlamıyla uyumu sebebiyle en zahir olanıdır. Yüce Allah'ın ayetlerini afakta göstermesinden maksat: Hak apaçık ortaya çıksın ve Kur'an'ın kesin hak olduğu kendilerine belirsin diye onları kudretine ve azametine ikna etmek, onları susturucu somut delille ilzam etmektir. Yağmur, bulutlar, uzayın fethi, gezegenlerin ve yer altı hazinelerinin keşfi, dişilerdeki ceninlerin hayret verici yaratılışı gibi ilahi kudretin kemaline, hikmetin tamlığına ve Allah'ın sanat eserlerinin inceliklerine delalet eden bilimsel doğru teoriler Kur'an'ı ve onun işaretlerini desteklemiş ve doğrulamıştır; ta ki hak dinin, hak Kitabın içerdiği şey olduğu ortaya çıksın:
وهو القرآن العظيم.
O da Yüce Kur'an'dır.
وإذا لم يتأمل الناس ولا سيما العلماء بآفاق السماوات والأرض وأسرار الأنفس، كفى بالله شاهدا على أفعال عباده وأقوالهم، من الكفار وغيرهم، وكفى بالله شاهدا على صدق القرآن وأنه من عند الله.
İnsanlar ve bilhassa âlimler göklerin ve yerin ufuklarını, nefislerin sırlarını tefekkür etmeseler bile, kâfir olsun başkası olsun kullarının fiillerine ve sözlerine şahit olarak Allah yeter; Kur'an'ın doğruluğuna ve onun Allah katından olduğuna şahit olarak da Allah yeter.
ثم كشف الله تعالى سبب عناد المشركين: وهو أنهم في الواقع في شك خطير من أمر البعث والحساب، والثواب والعقاب، ولا قيمة لهذا الموقف المعادي، فإن الله تعالى أنذر وبشّر، وأبلغ وأقنع، وأحاط علمه بجميع المعلومات، وشملت قدرته جميع المقدورات، والمخلوقات كلها تحت قدرته وفي قبضته، والأحداث جميعها في تصرفه وعلمه وتدبيره، فبإظهار الله تعالى شرعه ودينه في كل مكان، وفتح البلاد للنبي ﵊، يتبين لهم أنه الحق، وتوّج كل هذا بوعد الله تعالى نبيه ﵊ أنه كافيه وناصره ومدبر أموره كلها، وفي هذا الوعد بإحاطة الله لكل شيء: وعيد للكفار أيضا. وإحاطته تعالى: هي بالقدرة والسلطان، وقد تحقق الوعد والوعيد مع مرور الزمان.
Sonra Yüce Allah müşriklerin inadının sebebini açıkladı: O da gerçekte onların yeniden dirilme, hesap, mükâfat ve ceza hususunda tehlikeli bir şüphe içinde bulunmalarıdır. Bu düşmanca tutumun hiçbir kıymeti yoktur; zira Yüce Allah uyarmış, müjdelemiş, tebliğ etmiş ve ikna etmiştir. O'nun ilmi bilinen her şeyi kuşatmış, kudreti bütün güç yetirilen şeyleri kapsamıştır. Bütün yaratılmışlar O'nun kudreti altında ve kabzasındadır; bütün hadiseler O'nun tasarrufunda, ilminde ve tedbirindedir. Yüce Allah'ın şeriatını ve dinini her yerde hâkim kılması ve beldeleri Peygamber aleyhisselâm'a fethettirmesiyle onun hak olduğu kendilerine açıkça belli olacaktır. Bütün bunlar, Yüce Allah'ın Peygamberi aleyhisselâm'a kendisinin ona yeteceği, ona yardım edeceği ve bütün işlerini tedbir edip düzenleyeceği vaadiyle taçlandırılmıştır. Allah'ın her şeyi kuşattığına dair bu vaadde kâfirler için bir tehdit de vardır. Yüce Allah'ın kuşatması kudret ve hâkimiyet iledir; nitekim zaman geçtikçe bu vaad ve tehdit gerçekleşmiştir.