1. Metin
الجزء الأول
Birinci Cilt
2. Metin
التعريف بالمؤلف والكتاب
Müellifin ve Kitabın Tanıtımı
3. Metin
آ- التعريف بالمؤلف
A- Müellifin Tanıtımı
4. Metin
١- اسمه ونسبه:
1- Adı ve Nesebi:
5. Metin
هو محمد بن علي بن محمد بن عبد الله الشوكاني ثم الصنعاني «١» .
O, Muhammed b. Ali b. Muhammed b. Abdillâh eş-Şevkânî, sonra es-San‘ânî'dir «١».
6. Metin
والشوكاني: نسبة إلى «عدني شوكان» أو إلى «هجرة شوكان» «٢» ، وهما اسمان لقرية واحدة بينها وبين صنعاء دون مسافة يوم، وإليها نسب والده، وهي نسبة على غير قياس لأن النسب إلى المضاف يكون إلى صدره، ونسبة غير حقيقية «٣» كما صرّح به أحد تلاميذه.
eş-Şevkânî: «Adnî Şevkân»a veya «Hicretü Şevkân»a «٢» bir nisbettir. Bunlar, San'a ile arasında bir günden daha az bir mesafe bulunan tek bir köyün iki ismidir. Babası da oraya nisbet edilmiştir. Bu, kural dışı (kıyasa aykırı) bir nisbettir; çünkü tamlamaya nisbet ilk kelimeye yapılır ve öğrencilerinden birinin de açıkça belirttiği gibi hakiki olmayan bir nisbettir «٣».
7. Metin
والصنعاني: نسبة إلى صنعاء، إذ فيها نشأ، وفيها توفي ودفن، رحمه الله تعالى.
es-San‘ânî ise: San'a'ya nisbettir; zira orada yetişmiş, orada vefat etmiş ve oraya defnedilmiştir, Allah Teâlâ ona rahmet eylesin.
8. Metin
٢- مولده ونشأته:
2- Doğumu ve Yetişmesi:
9. Metin
ولد بهجرة شوكان «٤» في وسط نهار الإثنين ٢٨ من شهر ذي القعدة سنة ١١٧٣ هـ. ولا التفات إلى غير هذا التاريخ الذي وصلنا موثقا بخطه وخط ولده.
Hicretü Şevkân'da «٤», 28 Zilkade 1173 H. Pazartesi günü öğle vaktinde doğdu. Kendisinin ve oğlunun el yazısıyla belgelenmiş olarak bize ulaşan bu tarihten başkasına itibar edilmez.
10. Metin
ونشأ في حجر والده بصنعاء، وكان أبوه قاضيا وعالما، ومعروفا بالطيبة والصلاح، فتربّى الابن على العفاف والطهارة، والتفرّغ لطلب العلم، مكفيّا في بيت أبيه من جميع أسباب الحياة ووسائل الرزق.
San'a'da1 babasının himayesinde yetişti2. Babası bir kadı ve âlim olup iyilik ve salahıyla tanınan bir zattı3. Böylece oğul; iffet, nezihlik ve kendini ilim tahsiline vakfetme üzere, babasının evinde hayatın bütün imkânları ve geçim vasıtaları karşılanmış bir vaziyette yetişti4.
11. Metin
وقد ابتدأ تحصيله العلميّ الواسع بقراءة القرآن وحفظه على جماعة من المعلمين، وختمه على الفقيه حسن ابن عبد الله الهبل، وجوّده على جماعة من مشايخ القرآن بصنعاء، ثم انتقل إلى حفظ كثير من المتون، «كالأزهار» للإمام مهدي في الفقه، و «مختصر الفرائض» للعصيفري، و «الملحة» للحريري، و «الكافية» و «الشافية» لابن الحاجب، و «التهذيب» للتفتازاني، و «التخليص» في علوم البلاغة للقزويني ... وغيرها.
Geniş ilmi tahsiline bir grup muallimden Kur'ân okuyarak ve ezberleyerek başladı. Hatmini Fakih Hasan b. Abdillâh el-Hibel'in huzurunda yaptı, San'a'daki Kur'ân hocalarından bir gruptan tecvidini aldı. Ardından fıkıhta İmam Mehdi'nin «el-Ezhâr»ı, Usayfirî'nin «Muhtasaru'l-Ferâiz»i, Harîrî'nin «el-Mülha»sı, İbnü'l-Hâcib'in «el-Kâfiye» ve «eş-Şâfiye»si, Teftâzânî'nin «et-Tehzîb»i ve Kazvînî'nin belâgat ilimlerindeki «et-Telhîs»i ve diğerleri gibi birçok metni ezberlemeye geçti...
12. Metin
وقرأ عدة كتب في التاريخ والأدب، ثم شرع بالسّماع والطلب على العلماء البارزين في اليمن حتى استوفى كلّ ما عندهم من كتب، تشمل العلوم الدينية واللسانية والعقلية والرياضية والفلكية، وكان في هذه المرحلة يجمع بين التحصيل العلميّ والتدريس، فهو يلقي على تلاميذه ما تلقّاه بدوره عن مشايخه، حتى إذا استوفى كل ما عرفه أو سمع عنه من كتب تفرّغ لإفادة طلّاب العلم، فكانت دروسه اليومية تزيد على عشرة دروس في اليوم في فنون متعدّدة مثل التفسير، والحديث، والأصول، والمعاني، والبيان، والمنطق، وتقدّم للإفتاء وهو في نحو العشرين من عمره، ولم يعترض عليه شيوخه في ذلك.
Tarih ve edebiyat alanında birçok kitap okudu; ardından Yemen'deki önde gelen âlimlerden dinleme (semâ) ve ders alma faaliyetine girişti; nihayet onların nezdindeki dinî, lisanî, aklî, riyâzî ve felekî (astronomik) ilimleri kapsayan tüm kitapları ikmal etti. Bu aşamada ilmî tahsil ile tedrisi bir arada yürütüyor, hocalarından aldıklarını sırası gelince kendi öğrencilerine aktarıyordu. Bildiği veya duyduğu bütün kitapları ikmal edince tamamen ilim talebelerine faydalı olmaya yöneldi. Günlük dersleri tefsir, hadis, usul, meânî, beyân ve mantık gibi çeşitli ilim dallarında günde on dersi aşıyordu. Yaklaşık yirmi yaşlarındayken fetva vermeye başladı ve hocaları bu duruma itiraz etmediler.
13. Metin
٣- حياته العلمية ومناصبه:
3- İlmî Hayatı ve Görevleri:
14. Metin
تمتاز حياة الشوكاني العلمية بالجد والمثابرة، والحيوية والنشاط، والذكاء الفطريّ، وقد ظهر هذا في اتّساع ثقافته، وعمق تفكيره، وتصدّيه للإصلاح والاجتهاد، وقد لمسنا هذا من خلال نشأته حيث جمع بين الدراسة والتدريس، كما وفّق بين إلقاء الدروس اليومية العديدة والتأليف.
Şevkânî'nin ilmî hayatı ciddiyet, sebat, canlılık, hareketlilik ve fıtrî zekâ ile temayüz eder. Bu durum; kültürünün genişliğinde, düşüncesinin derinliğinde, ıslahat ve ictihada yönelmesinde açıkça görülmüştür. Biz bunu tahsil ile tedrisi birleştirdiği yetişme sürecinden anladığımız gibi, çok sayıdaki günlük dersleri vermesi ile telif çalışmalarını bir arada yürütmesinde de gördük.
15. Metin
ومن الثابت أنه لم يرحل في طلب العلم، وكان تحصيله مقتصرا على علماء صنعاء لعدم إذن أبويه له في السفر منها، وقد عوّض عن ذلك بالسّماع والإجازة والقراءة لكل ما وقعت عليه يده من الكتب، وفي مختلف العلوم، كما استوفى كلّ ما عند علماء اليمن من كتب ومعارف، وزاد في قراءته الخاصة على ما ليس عندهم.
Sabittir ki o, ilim talebi için yolculuğa çıkmamıştır. Anne babasının oradan ayrılmasına izin vermemesi sebebiyle tahsili San'a âlimleriyle sınırlı kalmıştır. O ise bunu, eline geçen her türlü kitaptan ve farklı ilimlerden semâ, icazet ve okuma yoluyla telafi etmiş; Yemen âlimlerinin sahip olduğu tüm kitap ve bilgileri ikmal ettiği gibi, özel okumalarıyla onların nezdinde bulunmayanları da buna eklemiştir.
16. Metin
ولم يقتصر الشوكاني رحمه الله تعالى في حياته العلمية منذ شبابه وحتى وفاته على الجمع والمحاكاة، مثل الكثير من علماء عصره، بل دعا إلى ثورة عارمة في نبذ التعصب والتقليد، والنظر في الأدلة، والعودة إلى هدي الكتاب والسّنة. وهذا الموقف العلمي المتميّز أكسبه تحفزا زائدا واستحضارا دائما في مواجهة تحدّي الشانئين له من المقلدين والحاسدين، وجعله في طليعة المجدّدين المجتهدين، الذين أسهموا في إيقاظ الأمّة الإسلامية من سباتها العميق، في العصر الحديث.
Şevkânî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- gençliğinden vefatına kadar ilmî hayatında, çağdaşı olan birçok âlim gibi sadece derleme ve taklitle yetinmemiş; aksine taassup ve taklidin terk edilmesine, delillere bakılmasına, Kitap ve Sünnet'in rehberliğine dönülmesine dair güçlü bir inkılaba çağrıda bulunmuştur. Bu seçkin ilmî duruş, mukallit ve hasetçilerden olan muhaliflerinin meydan okumaları karşısında ona fazladan bir teyakkuz ve daimi bir hazırlık kazandırmış; onu modern çağda İslâm ümmetini derin uykusundan uyandırmaya katkı sağlayan müçtehit mücedditlerin ön saflarına yerleştirmiştir.
17. Metin
ورغم زهده في المناصب، وانعزاله عن طلّاب الدنيا ورجال الحكم والسياسة، وتفرغه للعلم، فإن الدنيا جاءته صاغرة، واختير للقضاء العام في صنعاء، وهو في السادسة والثلاثين من عمره، ثم جمع بين القضاء والوزارة، فأصبح متوليا شؤون اليمن الداخلية والخارجية، وسار في الناس بأحسن سيرة، ممتعا بشخصية قوية، وسمعة طيبة، مضيفا إلى أمجاد أمته المسلمة تجربة فريدة فذة، تجمع بين العلم والعمل، والحكم والعدالة.
Makamlara karşı zühdüne, dünya taliplileri ile idare ve siyaset adamlarından uzak durmasına ve kendini ilme adamasına rağmen dünya ona boyun eğerek geldi; otuz altı yaşındayken San'a'da başkadılığa seçildi, ardından kadılık ile vezirliği birleştirdi ve Yemen'in iç ve dış işlerini üstlenen kişi oldu. İnsanlar arasında en güzel şekilde muamele etti; güçlü bir şahsiyete ve güzel bir şöhrete sahip olarak, Müslüman ümmetinin şanına ilim ile ameli, yönetim ile adaleti birleştiren benzersiz ve eşsiz bir tecrübe kazandırdı.
18. Metin
٤- مذهبه وعقيدته:
4- Mezhebi ve Akidesi:
19. Metin
كان مذهب الشوكاني في مطلع حياته العلمية المذهب الزيديّ، وقد حفظ أشهر كتب المذهب، وألّف فيه كتبا، وبرع في مسائله وأحكامه حتى أصبح قدوة، ثم طلب الحديث وفاق فيه أهل زمانه من الزيدية وغيرهم، مما جعله يخلع ربقة التقليد، ويدعو إلى الاجتهاد ومعرفة الأدلة من الكتاب والسّنّة.
Şevkânî'nin mezhebi, ilmî hayatının başlangıcında Zeydî mezhebiydi. Mezhebin en meşhur kitaplarını ezberlemiş, onda eserler vermiş, meselelerinde ve hükümlerinde önder olacak derecede maharet kazanmıştı. Daha sonra hadis tahsil etti ve bu alanda Zeydiyye'den ve diğerlerinden olan çağdaşlarını geride bıraktı; bu da onun taklit bağını çözmesine, ictihada ve Kitap ile Sünnet'ten delilleri bilmeye çağırmasına vesile oldu.
20. Metin
ويظهر هذا الموقف الاجتهاديّ المتميز في رسالة سمّاها: «القول المفيد في حكم التقليد» وفي كتاب فقهيّ كبير سمّاه: «السيل الجرّار المتدفق على حدائق الأزهار» تكلّم فيه عن عيون المسائل الفقهية عند الزيدية، وصحّح ما هو مقيّد بالأدلة، وزيّف ما لم يكن عليه دليل. فقام عليه المقلدون والمتعصبون، يجادلونه ويصاولونه، ويتهمونه بهدم مذهب أهل البيت. ولكنه بقي ثابتا على موقفه لا يتزحزح عنه، وألّف كتابا جمع فيه محاسن أهل البيت سمّاه «درّ السّحابة في مناقب القرابة والصحابة» وأظهر فيه وجوب محبّة أهل البيت، ولزوم موالاتهم ومودّتهم مما دفع عنه تهمة التعصب حيال مذهب بعينه، وأنّ دعوته إلى الاجتهاد تشمل أهل المذاهب جميعا.
Bu seçkin ictihadî duruş, «el-Kavlü'l-müfîd fî hükmi't-taklîd» adını verdiği bir risalede ve Zeydiyye nezdindeki fıkhî meselelerin özünü ele aldığı, delille kayıtlı olanları tashih edip üzerinde delil bulunmayanları geçersiz kıldığı «es-Seylü'l-cerrâr el-mütedeffiku alâ ezhâri'l-ezhâr» adlı büyük fıkıh kitabında açıkça görülür. Bunun üzerine mukallitler ve mutaassıplar ona karşı çıkmış, onunla tartışıp mücadele etmiş ve onu Ehl-i Beyt mezhebini yıkmakla itham etmişlerdir. Ancak o, duruşundan zerre kadar taviz vermeden sabit kalmış ve Ehl-i Beyt'in faziletlerini bir araya getirdiği «Dürrü's-sehâbe fî menâkıbi'l-karâbe ve's-sahâbe» adlı bir kitap telif etmiştir; orada Ehl-i Beyt'i sevmenin, onlara bağlılık ve meveddet göstermenin gerekliliğini ortaya koymuş, bu da belirli bir mezhebe yönelik taassup ithamını kendisinden savmış ve ictihad çağrısının bütün mezhep mensuplarını kapsadığını göstermiştir.
21. Metin
أما عقيدة الشوكانيّ- رحمه الله تعالى- فكانت عقيدة السّلف، من حمل صفات الله تعالى الواردة في القرآن والسّنة الصحيحة على ظاهرها من غير تأويل ولا تحريف، وله رسالة في بيان ذلك اسمها: «التحف بمذهب السّلف» .
Şevkânî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- akidesine gelince; o, Kur'an'da ve sahih Sünnet'te gelen Allah Teâlâ'nın sıfatlarını tevil ve tahrif etmeksizin zahirine hamletmekten ibaret olan Selef akidesiydi. Bunu açıklamada «et-Tuhaf fî mezhebi's-selef» adlı bir risalesi vardır.
22. Metin
وقد دعا إلى جانب ذلك إلى نبذ كلام المتكلمين، وتطهير عقيدة التوحيد من مظاهر الشرك، وتخليص ما دخل على حياة الناس وتدينهم من البدع والخرافات. ويظهر هذا جليا في كثير من كتبه، وبخاصة كتابه:
Bunun yanı sıra kelamcıların sözlerini terk etmeye, tevhid akidesini şirk tezahürlerinden arındırmaya, insanların hayatına ve dindarlıklarına giren bidat ve hurafeleri temizlemeye çağırmıştır. Bu durum pek çok kitabında, özellikle de şu kitabında açıkça görülmektedir:
23. Metin
«قطر الوليّ «١» على حديث الوليّ» .
«Katru'l-veliyy «١» alâ hadîsi'l-veliyy» .
24. Metin
٥- مشايخه وتلاميذه:
5- Hocaları ve Talebeleri:
25. Metin
لقد كفانا الشوكاني رحمه الله تعالى مؤونة هذا البحث، وألّف كتابا في مشايخه وتلاميذه سمّاه: «الإعلام بالمشايخ الأعلام والتلاميذ الكرام» ، وترجم لبعضهم في كتابه: «البدر الطالع» ومن أبرز مشايخه.
Şevkânî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- bu araştırmanın zahmetini bizden kaldırmış, hocaları ve talebeleri hakkında «el-İ‘lâm bi’l-meşâyihi’l-a‘lâm ve’t-telâmîzi’l-kirâm» adını verdiği bir kitap telif etmiş ve «el-Bedrü’t-tâli‘» adlı kitabında da bazılarının biyografisini vermiştir. Önde gelen hocalarından bazıları şunlardır:
26. Metin
١- والده علي بن محمد الشوكاني، المتوفى سنة ١٢١١ هـ.
1- Babası Ali b. Muhammed eş-Şevkânî, vefatı 1211 H.
27. Metin
٢- السيد عبد الرحمن بن قاسم المداني، المتوفى سنة ١٢١١ هـ.
2- Seyyid Abdurrahman b. Kāsım el-Medânî, vefatı 1211 H.
28. Metin
٣- العلامة أحمد بن عامر الحدائي، المتوفى سنة ١١٩٧ هـ.
3- Allâme Ahmed b. Âmir el-Hiddâî, vefatı 1197 H.
29. Metin
٤- السيد العلامة إسماعيل بن الحسن بن أحمد ابن الإمام القاسم بن محمد، المتوفى سنة ١٢٠٦ هـ.
4- Seyyid Allâme İsmâil b. el-Hasan b. Ahmed b. el-İmâm el-Kāsım b. Muhammed, vefatı 1206 H.
30. Metin
٥- العلامة القاسم بن يحيى الخولاني، المتوفى سنة ١٢٠٩ هـ.
5- Allâme el-Kāsım b. Yahyâ el-Havlânî, vefatı 1209 H.
31. Metin
٦- العلامة عبد بن إسماعيل النهمي، المتوفى سنة ١٢٠٨ هـ.
6- Allâme Abd b. İsmâil en-Nehmî, vefatı 1208 H.1
32. Metin
٧- العلامة الحسن بن إسماعيل المغربي، المتوفى سنة ١٢٠٨ هـ.
7- Allâme el-Hasan b. İsmâil el-Mağribî, vefatı 1208 H.
33. Metin
٨- السيد الإمام عبد القادر بن أحمد الكوكبائي، المتوفى سنة ١٢٠٧ هـ.
8- Seyyid İmam Abdülkādir b. Ahmed el-Kevkebânî, vefatı 1207 H.
34. Metin
٩- السيد العلامة علي بن إبراهيم بن علي بن إبراهيم بن أحمد بن عامر، المتوفى سنة ١٢٠٧ هـ.
9- Seyyid Allâme Ali b. İbrâhîm b. Ali b. İbrâhîm b. Ahmed b. Âmir, vefatı 1207 H.
35. Metin
١٠- السيد العارف يحيى بن محمد الحوتي، المتوفى سنة ١٢٤٧ هـ.
10- Seyyid el-Ârif Yahyâ b. Muhammed el-Hûtî, vefatı 1247 H.
36. Metin
١١- القاضي عبد الرحمن بن حسن الأكوع، المتوفى سنة ١٢٠٦ هـ.
11- Kadı Abdurrahman b. Hasan el-Ekva‘, vefatı 1206 H.
37. Metin
ومن أبرز تلاميذه:
Önde gelen talebelerinden bazıları şunlardır:
38. Metin
١- السيد محمد بن محمد بن زبارة الحسني اليمني الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٨١ هـ.
1- Seyyid Muhammed b. Muhammed b. Zibâre el-Hasenî el-Yemenî es-San‘ânî, vefatı 1281 H.
39. Metin
٢- محمد بن أحمد السودي، المتوفى سنة ١٢٢٦ هـ.
2- Muhammed b. Ahmed es-Sûdî, vefatı 1226 H.
40. Metin
٣- محمد بن أحمد مشحم الصعدي الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٢٣ هـ.
3- Muhammed b. Ahmed Meşham es-Sa‘dî es-San‘ânî, vefatı 1223 H.
41. Metin
٤- السيد أحمد بن علي بن محسن بن الإمام المتوكل على الله إسماعيل بن القاسم، المتوفى سنة ١٢٢٣ هـ.
4- Seyyid Ahmed b. Ali b. Muhsin b. el-İmâm el-Mütevekkil Alellâh İsmâil b. el-Kāsım, vefatı 1223 H.
42. Metin
٥- السيد محمد بن محمد بن هاشم بن يحيى الشامي ثم الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٥١ هـ.
5- Seyyid Muhammed b. Muhammed b. Hâşim b. Yahyâ eş-Şâmî, sonra es-San‘ânî, vefatı 1251 H.
43. Metin
٦- عبد الرحمن بن أحمد البهكلي الضمدي الصبياني، المتوفى سنة ١٢٢٧ هـ.
6- Abdurrahman b. Ahmed el-Behkelî ed-Dammedî es-Subyânî, vefatı 1227 H.
44. Metin
٧- أحمد بن عبد الله الضمدي، المتوفى سنة ١٢٢٢ هـ.
7- Ahmed b. Abdillâh ed-Dammedî, vefatı 1222 H.
45. Metin
٨- علي بن أحمد هاجر الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٣٥ هـ.
8- Ali b. Ahmed Hâcer es-San‘ânî, vefatı 1235 H.
46. Metin
٩- عبد الله بن محسن الحيمي ثم الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٤٠ هـ.
9- Abdullâh b. Muhsin el-Haymî, sonra es-San‘ânî, vefatı 1240 H.
47. Metin
١٠- القاضي محمد بن حسن الشجني الذماري، المتوفى سنة ١٢٨٦ هـ.
10- Kadı Muhammed b. Hasan eş-Şecnî ez-Zimârî, vefatı 1286 H.
48. Metin
١١- ابنه القاضي أحمد بن محمد الشوكاني، المتوفى سنة ١٢٨١ هـ.
11- Oğlu Kadı Ahmed b. Muhammed eş-Şevkânî, vefatı 1281 H.
49. Metin
٦- كتبه ومؤلفاته:
6- Kitapları ve Eserleri:
50. Metin
جمع الإمام الشوكاني رحمه الله تعالى في شخصيته العلمية الفذّة ثلاثة أمور «١» ، رشحته إلى أن يعدّ من أعلام المسلمين، ومن المجددين، الذين يبعث الله على رأس كل قرن واحدا منهم، يحفظ للأمة دينها، ويجدد روح العزة والمجد فيها، وهذه الأمور الثلاثة هي:
İmam Şevkânî -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- eşsiz ilmî şahsiyetinde, kendisini Müslümanların önde gelen simalarından ve Allah'ın her asrın başında ümmet için dinini koruyacak ve içindeki izzet ve şeref ruhunu tazeleyecek şekilde gönderdiği mücedditlerden sayılmaya aday kılan üç hususu «١» bir araya getirmiştir. Bu üç husus şunlardır:
51. Metin
سعة التبحر في العلوم على اختلاف أجناسها.
Çeşitli türlerdeki ilimlerde geniş bir derinliğe (vukufiyete) sahip olması.
52. Metin
كثرة التلاميذ المحققين الذين يحيطون به، ويسجلون كلامه، ويتناقلون كتبه وأفكاره.
Etrafını saran, sözlerini kaydeden, kitaplarını ve fikirlerini nakleden muhakkik talebelerinin çokluğu.
53. Metin
سعة التأليف في مختلف العلوم والفنون.
Farklı ilim ve fenlerde telifâtının çok ve kapsamlı olması.
54. Metin
ويهمنا في هذه الفقرة أن نتعرف على الكتب المطبوعة، التي تركها الشوكاني تراثا خالدا للأمة الإسلامية، تنهل منها العلم والمعرفة، وتجد فيها الفكر الصائب المستنير وسط ظلام الجمود والتعصب والتقليد، مما يؤكد
Bu paragrafta bizim için önemli olan; Şevkânî'nin İslâm ümmetine, donukluk, taassup ve taklit karanlığı ortasında kendisinden ilim ve marifet tahsil edeceği, isabetli ve aydınlık düşünceyi bulacağı ölümsüz bir miras olarak bıraktığı basılı eserleri tanımamızdır.1 Bu durum şunu teyit etmektedir:
55. Metin
أن الله تعالى يحفظ دينه ويعلي كلمته، في كل الأمصار وفي جميع العصور على ألسنة العلماء العاملين، وبأقلام المؤلفين النابهين.
Allah Teâlâ, her beldede ve her çağda, âmil âlimlerin dilleriyle ve seçkin müelliflerin kalemleriyle dinini korumakta ve kelimesini yüceltmektedir.
56. Metin
وهذه الكتب هي:
Bu kitaplar şunlardır:
57. Metin
١- «إرشاد الثقات إلى اتفاق الشرائع على التوحيد والمعاد والنبوات» تحقيق إبراهيم إبراهيم هلال- دار النهضة العربية- القاهرة، سنة ١٣٩٥ هـ.
1- "İrşâdü's-sikāt ilâ ittifâkı'ş-şerâi' 'ale't-tevhîdi ve'l-meâdi ve'n-nübüvvât", tahkik: İbrâhim İbrâhim Hilâl - Dâru'n-Nahdati'l-Arabiyye - Kahire, 1395 H.
58. Metin
٢- «أمناء الشريعة» - مع مجموعة رسائل، تحقيق إبراهيم هلال- دار النهضة العربية- القاهرة- سنة ١٣٩٥ هـ.
2- "Ümenâü'ş-şerîa" - bir risaleler mecmuası ile birlikte, tahkik: İbrâhim Hilâl - Dâru'n-Nahdati'l-Arabiyye - Kahire, 1395 H.
59. Metin
٣- «القول المفيد في أدلة الاجتهاد والتقليد» - تصحيح إبراهيم حسن- طبعة مصطفى البابي الحلبي- القاهرة ١٣٤٧ هـ.
3- "el-Kavlü'l-müfîd fî edilleti'l-ictihâdi ve't-taklîd", tashihi: İbrâhim Hasan - Mustafa el-Bâbî el-Halebî Baskısı - Kahire, 1347 H.
60. Metin
٤- «السيل الجرار المتدفق على حدائق الأزهار» - تحقيق قاسم غالب أحمد وآخرون- طبعة مصطفى البابي الحلبي- القاهرة ١٣٩٠ هـ.
4- "es-Seylü'l-cerrâr el-mütedeffik 'alâ Hadâikı'l-ezhâr", tahkik: Kāsım Gālib Ahmed ve diğerleri - Mustafa el-Bâbî el-Halebî Baskısı - Kahire, 1390 H.
61. Metin
٥- «إرشاد الفحول إلى تحقيق الحق من علم الأصول» - المطبعة المنيرية- القاهرة سنة ١٣٤٧ هـ.
5- "İrşâdü'l-fuhûl ilâ tahkīkı'l-hakkı min 'ilmi'l-usûl" - el-Matbaatü'l-Münîriyye - Kahire, 1347 H.
62. Metin
٦- «البدر الطالع بمحاسن من بعد القرن السابع» القاهرة- مطبعة السعادة- سنة ١٣٤٨ هـ.
6- "el-Bedrü't-tâli' bi-mehâsini men ba'de'l-karni's-sâbi'" Kahire - Matbaatü's-Seâde - 1348 H.
63. Metin
٧- «تحفة الذاكرين في شرح عدة الحصن الحصين للإمام الجزري» طبعة مصطفى الحلبي- سنة ١٣٥٠ هـ.
7- "Tuhfetü'z-zâkirîn fî şerhi 'Uddeti'l-Hısni'l-hasîn li'l-İmâm el-Cezerî", Mustafa el-Halebî Baskısı - 1350 H.
64. Metin
٨- «الدراري المضيئة في شرح الدرر البهية» - القاهرة- مطبعة المعاهد سنة ١٣٤٠ هـ.
8- "ed-Derâriyyü'l-mudıyye fî şerhi'd-Düreri'l-behiyye" - Kahire - Matbaatü'l-Meâhid, 1340 H.
65. Metin
٩- «الدر النضيد في إخلاص كلمة التوحيد» - المطبعة المنيرية- القاهرة سنة ١٣٤٣ هـ. وطبعة المنار- سنة ١٣٤٠ هـ.
9- "ed-Dürrü'n-nadîd fî ihlâsı kelimeti't-tevhîd" - el-Matbaatü'l-Münîriyye - Kahire, 1343 H. ve el-Menâr Baskısı - 1340 H.
66. Metin
١٠- «شرح الصدور بتحريم رفع القبور» و «رفع الريبة فيما يجوز وما لا يجوز من الغيبة» و «الدواء العاجل في دفع العدو الصائل» القاهرة- المطبعة المنيرية- سنة ١٣٤٣ هـ. ومطبعة السنة المحمدية- القاهرة- ١٣٦٦ هـ.
10- "Şerhu's-sudûr bi-tahrîmi ref'i'l-kubûr", "Ref'u'r-rîbe fîmâ yecûzü ve mâ lâ yecûzü mine'l-gıybe" ve "ed-Devâü'l-âcil fî defi'l-adüvvi's-sâil" Kahire - el-Matbaatü'l-Münîriyye - 1343 H. ve Matbaatü's-Sünneti'l-Muhammediyye - Kahire - 1366 H.
67. Metin
١١- «الفوائد المجموعة في الأحاديث الموضوعة» - القاهرة- مطبعة السنة المحمدية- سنة ١٣٨٠ هـ.
11- "el-Fevâidü'l-mecmûa fi'l-ehâdîsi'l-mevdûa" - Kahire - Matbaatü's-Sünneti'l-Muhammediyye - 1380 H.
68. Metin
١٢- «فَتْحُ الْقَدِيرِ الْجَامِعُ بَيْنَ فَنَّيِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ من التفسير» مطبعة مصطفى البابي الحلبي- القاهرة- سنة ١٣٤٩ هـ.
12- "Fethu'l-Kadîr el-câmi' beyne fenneyi'r-rivâyeti ve'd-dirâyeti mine't-tefsîr", Mustafa el-Bâbî el-Halebî Matbaası - Kahire - 1349 H.
69. Metin
١٣- «نيل الأوطار شرح منتقى الأخبار» مطبعة مصطفى البابي الحلبي- القاهرة سنة ١٣٤٧ هـ.
13- "Neylü'l-evtâr şerhu Münteka'l-ahbâr", Mustafa el-Bâbî el-Halebî Matbaası - Kahire, 1347 H.
70. Metin
١٤- «قطر الولي على حديث الولي» القاهرة- دار الكتب العربية- سنة ١٩٧٩ م.
14- "Katrü'l-veliyy 'alâ hadîsi'l-veliyy" Kahire - Dâru'l-Kütübi'l-Arabiyye - 1979 M.
71. Metin
١٥- «درّ السحابة في مناقب القرابة والصحابة» مطبوع بتحقيق د. حسين العمري. دار الفكر- دمشق- ١٩٨٤.
15- "Dürrü's-sehâbe fî menâkıbi'l-karâbeti ve's-sahâbe", Dr. Hüseyin el-Ömerî tahkikiyle basılmıştır. Dâru'l-Fikr - Şam - 1984.
72. Metin
وهذا ما رأيناه مطبوعا واطلعنا عليه، وهو غيض من فيض، فهناك كتب لا تزال مخطوطة، ورسائل
Bunlar basılmış olarak gördüğümüz ve muttali olduğumuz eserlerdir; ki bunlar deryada bir damladır. Zira hâlâ el yazması halinde bulunan kitaplar, risaleler,
73. Metin
وفتاوى، وأبحاث وأجزاء، ذكرها تلاميذ الشوكاني، والعلماء والمؤلفون ممن ترجم له، وبعضها أشار إليها المؤلف نفسه في بعض كتبه، وقد أوصلها السيد محمد صديق حسن خان في «أبجد العلوم» إلى عدد سور القرآن (١١٤) .
fetvalar, araştırmalar ve cüzler de vardır ki bunları Şevkânî'nin talebeleri, onun biyografisini yazan âlimler ve müellifler zikretmiş; bazısına bizzat müellifin kendisi de kimi kitaplarında işaret etmiştir. Seyyid Muhammed Sıddîk Hasan Han "Ebcedü'l-Ulûm" adlı eserinde bu sayıyı Kur'an surelerinin sayısı olan (114)'e ulaştırmıştır.
74. Metin
٧- وفاته:
7- Vefatı:
75. Metin
توفي الشوكانيّ في ٢٦ جمادى الآخرة من سنة ١٢٥٠ هـ- ودفن بصنعاء، وقد كان توفي قبله بشهر واحد ابنه: عليّ بن محمد، وهو في العشرين من عمره، وكان نابغة، وعبقريا فذا كأبيه، فاحتسب الأب وتصبّر، ولم يظهر جزعا ولا حزنا. رحمهما الله تعالى، وأسكنهما فسيح جنّاته، وجمعنا بهما تحت لواء سيدنا رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
Şevkânî, 1250 H. senesinin 26 Cemâziyelâhir'inde vefat etti ve San‘a'da defnedildi. Kendisinden bir ay önce yirmi yaşındaki oğlu Ali b. Muhammed vefat etmişti; o da babası gibi bir dâhi ve eşsiz bir kabiliyetti. Baba [Şevkânî] sabredip ecrini Allah'tan bekledi, hiçbir telaş ve hüzün izhar etmedi. Allah Teâlâ her ikisine de rahmet eylesin, onları geniş cennetlerine koysun ve bizi onlarla Efendimiz Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in sancağı altında buluştursun.
76. Metin
أَنَّهُ ﷾ أكرم مسؤول.
Şüphesiz O celle celâlühû, kendisinden talepte bulunulanların en cömerdidir.
77. Metin
ب- التعريف بالكتاب
B- Kitabın Tanıtımı
78. Metin
١- الكتاب
1- Kitap
79. Metin
هو «فَتْحُ الْقَدِيرِ الْجَامِعُ بَيْنَ فَنَّيِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ من علم التفسير» .
[Bu eser], "Fethu'l-Kadîr el-câmi' beyne fenneyi'r-rivâyeti ve'd-dirâyeti min 'ilmi't-tefsîr"dir.
80. Metin
٢- معنى فني الرواية والدراية عند المفسرين:
2- Müfessirlere Göre Rivayet ve Dirayet İlimlerinin Anlamı:
81. Metin
التفسير بالرواية: هو التفسير بالمأثور، وهو ما جاء في القرآن، أو السنة، أو كلام الصحابة بيانا لمراد الله تعالى من كتابه.
Rivayet yoluyla tefsir: Me'sûr tefsirdir; Allah Teâlâ'nın kitabındaki muradını açıklamak üzere Kur'an'da, Sünnet'te veya sahâbe sözlerinde yer alan nakillerdir.
82. Metin
والتفسير بالدراية: هو التفسير بالرأي والاجتهاد، ويكون جائزا وموفقا ومحمودا إذا استند إلى أربعة أمور:
Dirayet yoluyla tefsir ise: Rey ve ictihad yoluyla yapılan tefsirdir; şu dört esasa dayandığı takdirde caiz, isabetli ve övgüye değer olur:
83. Metin
أ- النقل عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.
a- Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den nakil yapılması.
84. Metin
ب- الأخذ بقول الصحابي.
b- Sahâbî sözünün esas alınması.
85. Metin
ج- الأخذ بمطلق اللغة.
c- Dilin genel kurallarının dikkate alınması.
86. Metin
د- الأخذ بما يقتضيه الكلام، ويدل عليه قانون الشرع.
d- Sözün gerektirdiği ve şeriat kuralının işaret ettiği anlamın benimsenmesi.
87. Metin
وهذا يكشف لنا بسهولة ويسر منهج الشوكاني رحمه الله تعالى في تفسيره، وكيف جاءت تسميته نتيجة حتمية لخطته وطريقته، وهذا واضح في المقدمة، حيث قسّم المفسرين الذين سبقوه في التأليف إلى فريقين:
Bu durum, Şevkânî'nin -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- tefsirindeki metodunu ve eserin isminin onun plan ve yönteminin kaçınılmaz bir neticesi olarak nasıl ortaya çıktığını bize kolaylıkla ve açıklıkla göstermektedir. Bu husus, kendisinden önce tefsir yazan müfessirleri iki gruba ayırdığı mukaddimede gayet açıktır:
88. Metin
فريق اقتصروا على الرواية. وفريق اعتمدوا على مقتضيات اللغة وما تفيده العلوم الآلية، ولم يرفعوا للرواية رأسا البتة. وقال: لا بد من الجمع بين الأمرين، وعدم الاقتصار على أحد الفريقين.
Bir grup yalnızca rivayetle yetinmiştir. Diğer bir grup ise dilin gereklerine ve âlet ilimlerinin sağladığı bilgilere dayanmış, rivayete ise asla başını kaldırıp bakmamıştır. O ise şöyle demiştir: Bu iki hususun bir araya getirilmesi ve sadece iki gruptan biriyle yetinilmemesi zorunludur.
89. Metin
٣- مميزات فتح القدير:
3- Fethu'l-Kadîr'in Özellikleri:
90. Metin
١- الشخصية العلمية الفذة للمؤلف فقد توافرت للشوكاني أنواع العلوم التي اشترطها العلماء في المفسر لكتاب الله تعالى، لتحقيق أعلى مراتب التفسير، وهي اللغة والنحو والصرف، وعلوم البلاغة، وعلم أصول الفقه، وعلم التوحيد، ومعرفة أسباب النزول، والقصص، والناسخ والمنسوخ، والأحاديث المبينة للمجمل والمبهم، وعلم الموهبة الشرعية، وهو علم يورثه الله تعالى لمن عمل بما علم، ولا يناله من في قلبه بدعة، أو كبر، أو حبّ دنيا، أو ميل إلى المعاصي، قال الله تعالى: سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ [الأعراف: ١٤٦] .
1- Müellifin eşsiz ilmî şahsiyeti: Âlimlerin tefsirin en üst mertebesini gerçekleştirebilmesi için Allah Teâlâ'nın kitabını tefsir edecek kimsede şart koştuğu ilim çeşitleri Şevkânî'de mevcuttu. Bunlar: Lugat, nahiv, sarf, belâgat ilimleri, fıkıh usûlü ilmi, tevhid ilmi, iniş sebeplerini (esbâb-ı nüzûl), kıssaları, nâsih ve mensûhu bilmek, mücmel ve mübhemi açıklayan hadisleri bilmek ve şer‘î vehbî ilimdir. Bu [vehbî ilim], Allah Teâlâ'nın bildiğiyle amel edene miras bıraktığı bir ilim olup kalbinde bidat, kibir, dünya sevgisi veya günahlara meyil bulunan kimselere nasip olmaz. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { سَأَصْرِفُ عَنْ آياتِيَ الَّذِينَ يَتَكَبَّرُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ } “Yeryüzünde haksız yere büyüklük taslayanları ayetlerimden uzaklaştıracağım.” [el-A‘râf: 146].
91. Metin
وقد سبق في التعريف بالشوكاني ﵀ أنه جمع هذه العلوم وزاد عليها، حتى وصل مرتبة الاجتهاد.
Şevkânî rahmetullâhi aleyh'in tanıtımında, onun bu ilimleri bir araya getirdiği, hatta bunların üzerine ilaveler yaparak ictihad derecesine ulaştığı daha önce geçmişti.
92. Metin
٢- الجمع بَيْنَ فَنَّيِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ مِنْ عِلْمِ التَّفْسِيرِ، وقد ذكر السيد محمد صديق حسن خان في كتابه «أبجد العلوم» أن هذا الجمع بين الرواية والدراية سبقه إليه العلّامة محمد بن يحيى بن بهران، وقال:
2- Tefsir ilminden rivayet ve dirayet disiplinlerini bir araya getirmesi: Seyyid Muhammed Sıddîk Hasan Han "Ebcedü'l-Ulûm" adlı kitabında, rivayet ile dirayeti birleştirmede Allâme Muhammed b. Yahyâ b. Behrân'ın ondan önce davrandığını zikretmiş ve şöyle demiştir:
93. Metin
«لكن تفسير الشوكاني أبسط وأجمع وأحسن ترتيبا وترصيفا» «١» .
“Fakat Şevkânî'nin tefsiri daha geniş, daha kapsamlı, tertip ve tanzim bakımından daha güzeldir.” «١»
94. Metin
٣- حجمه الوسط بين كتب التفسير المطولة والمختصرة، فهو خمسة أجزاء مجلدة من الحجم المتوسط، وقد أشار رحمه الله تعالى في مواطن كثيرة من تفسيره إلى ترك الإطالة والاستقصاء، والإحالة إلى كتب الحديث أو كتب الفقه وغيرها، مما جعل هذا التفسير حقّا «لبّ اللّباب، وذخرا من الذخائر التي ليس لها انقطاع» «٢» ومرجعا مقررا في المراكز العلمية والجامعات، ومصدرا وافيا لطلاب العلم في الجوانب الحديثية والفقهية واللغوية.
3- Hacminin uzun ve muhtasar tefsir kitapları arasında orta düzeyde olması: Eser, orta boy beş ciltlik bir hacme sahiptir. Müellif -Allah Teâlâ ona rahmet eylesin- tefsirinin pek çok yerinde sözü uzatıp ayrıntıya dalmaktan kaçındığına, hadis, fıkıh ve diğer kitaplara atıfta bulunduğuna işaret etmiştir. Bu da bu tefsiri hakikaten “özün özü ve ardı arkası kesilmeyen hazinelerden bir hazine” «٢», ilmî merkezlerde ve üniversitelerde müfredat referansı, hadis, fıkıh ve dil yönlerinden ilim talebeleri için doyurucu bir kaynak kılmıştır.
95. Metin
٤- موارده:
4- Kaynakları:
96. Metin
استفاد الشوكاني من كتب التفسير المتقدمة، وانتقد اقتصار بعضها على الرواية، وبعضها الآخر على الدراية، كما شنّع على أصحاب الآراء المذمومة، وأتباع الأهواء الضالّة، وكان من أبرز العلماء الذين ورد كتبهم ونهل منها، وأورد عنهم نصوصا وأقوالا في تفسيره تدل على حسن الاختيار وجودة الانتقاء، هم:
Şevkânî, önceki tefsir kitaplarından istifade etmiş; bazılarının sadece rivayetle, diğer bazılarının da sadece dirayetle yetinmesini tenkit etmiştir. Aynı şekilde yerilmiş görüş sahiplerini ve saptırıcı hevaların takipçilerini şiddetle kınamıştır. Kitaplarına başvurduğu, onlardan beslendiği ve tefsirinde güzel tercihine ve seçkin aktarımına delalet eden metin ve sözler naklettiği önde gelen âlimlerden bazıları şunlardır:
97. Metin
١- النّحاس: أحمد بن محمد بن إسماعيل المرادي المصري، مفسّر، كان من نظراء نفطويه وابن الأنباري، زار العراق واجتمع بعلمائه، وصنّف في تفسير القرآن الكريم وإعرابه ومعانيه. توفي سنة ٣٣٨ هـ.
1- en-Nehhâs: Ahmed b. Muhammed b. İsmâil el-Murâdî el-Mısrî. Müfessirdir. Nifteveyh ve İbnü'l-Enbârî'nin akranlarındandır. Irak'ı ziyaret edip âlimleriyle bir araya gelmiş; Kur'ân-ı Kerîm'in tefsiri, irabı ve anlamları üzerine eserler telif etmiştir. 338 H. yılında vefat etmiştir.
98. Metin
٢- ابن عطية (المتقدّم) : عبد الله بن عطية بن عبد الله بن حبيب، أبو محمد، عالم بالتفسير، مقرئ، من أهل دمشق، كان يحفظ خمسين ألف بيت للاستشهاد على معاني القرآن، له «تفسير ابن عطية» مخطوط- توفي سنة ٣٨٣ هـ.
2- İbn Atıyye (el-Mütekaddim): Abdullah b. Atıyye b. Abdillâh b. Habîb, Ebû Muhammed. Tefsir âlimi ve mukrî olup Şam ehlindendir. Kur'an'ın anlamlarına şahit getirmek üzere elli bin beyit ezberinde bulunmaktaydı. Yazma halinde "Tefsîru İbn Atıyye" adlı eseri vardır; 383 H. yılında vefat etmiştir.
99. Metin
٣- ابن عطية (المتأخّر) : عبد الحق بن غالب بن عبد الرحمن بن عطية المحاربي، من محارب قيس، الغرناطي، أبو محمد: مفسر، فقيه، أندلسي، من أهل غرناطة. له كتاب «المحرّر الوجيز في تفسير الكتاب العزيز» في عشرة مجلدات، مخطوط. توفي سنة ٥٤٢ هـ.
3- İbn Atıyye (el-Müteahhir): Abdülhak b. Gālib b. Abdirrahmân b. Atıyye el-Muhâribî, Kays'ın Muhârib kolundandır, el-Gırnâtî, Ebû Muhammed. Müfessir ve fakih olup Endülüslü ve Gırnata ehlindendir. On cilt halinde yazma olan "el-Muharrerü'l-vecîz fî tefsîri'l-Kitâbi'l-Azîz" adlı eseri vardır. 542 H. yılında vefat etmiştir.
100. Metin
٤- القرطبي: محمد بن أحمد بن أبي بكر بن فرج الأنصاري القرطبي المالكي، أبو عبد الله، مفسّر، صاحب تصانيف، من أشهر كتبه «تفسير القرطبي» مطبوع في عشرين مجلدا وهو التفسير المشهور، قال الذهبي عنه: عمل التفسير الكبير، وتعب عليه، وحشّاه بكل فريدة. توفي سنة ٦٧٣ هـ.
4- el-Kurtubî: Muhammed b. Ahmed b. Ebî Bekr b. Ferah el-Ensârî el-Kurtubî el-Mâlikî, Ebû Abdillâh. Müfessir ve eser sahibidir. En meşhur kitaplarından biri yirmi cilt halinde basılmış olan meşhur "Tefsîru'l-Kurtubî"dir. Zehebî onun hakkında şöyle demiştir: "Büyük tefsiri yazmış, ona emek vermiş ve onu her türlü nadide bilgiyle doldurmuştur." 673 H. yılında vefat etmiştir.