Binûn

Mukaddime — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

٥- السيوطي: عبد الرحمن بن أبي بكر بن محمد بن سابق الدين الخضيري السيوطي، جلال الدين، إمام حافظ مؤرخ أديب، صاحب التصانيف الكثيرة، من أشهر كتبه «الدر المنثور في التفسير بالمأثور» مطبوع في ثماني مجلدات. توفي سنة ٩١١ هـ.

5- es-Süyûtî: Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed b. Sâbıkıddîn el-Hudayrî es-Süyûtî, Celâlüddîn. İmâm, hâfız, tarihçi ve ediptir. Çok sayıda eserin sahibidir. En meşhur kitaplarından biri sekiz cilt halinde basılmış olan «ed-Dürrü'l-mensûr fi't-tefsîri bi'l-me'sûr» adlı eseridir. 911 H. yılında vefat etmiştir.

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ

Bismillâhirrahmânirrahîm

مقدّمة المؤلف

Müellifin Mukaddimesi

كِتابٌ فُصِّلَتْ آياتُهُ قُرْآناً عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ [فصلت: ٣] .

{ كِتَابٌ فُصِّلَتْ آيَاتُهُ قُرْآنًا عَرَبِيًّا لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ } “(Bu), bilen bir kavim için ayetleri Arapça bir Kur'an olarak açıklanmış bir kitaptır.” [Fussilet: 3].

يروي المفتقر إلى رحمة الله ﷾ محمد بن محمد بن يحيى زبارة الحسني اليمني- غفر الله له وللمؤمنين- للقاضي الحافظ الشهير محمد بن علي بن محمد الشوكاني الصنعاني، المتوفى سنة ١٢٥٠ هجرية، عن المولى الجهبذ الكبير سيف الإسلام أحمد بن قاسم بن عبد الله حميد الدين أبقاه الله تعالى، عن السيد الحافظ عبد الكريم بن عبد الله أبي طالب الحسني اليمني، المتوفى سنة ١٣٠٩ هـ، عن القاضي الحافظ أحمد بن محمد بن علي الشوكاني، المتوفى سنة ١٢٨١ هـ، عن أبيه المؤلف. قال رحمه الله تعالى:

Allah'ın celle celâlühû rahmetine muhtaç olan Muhammed b. Muhammed b. Yahyâ Zibâre el-Hasenî el-Yemenî -Allah onu ve müminleri bağışlasın- hicrî 1250 yılında vefat eden meşhur kadı ve hafız Muhammed b. Alî b. Muhammed eş-Şevkânî es-San'ânî'den; o büyük dâhi Mevlâ Seyfü'l-İslâm Ahmed b. Kāsım b. Abdillâh Hamîdüddîn'den -Allah Teâlâ onu korusun-; o hicrî 1309 yılında vefat eden Seyyid Hâfız Abdülkerîm b. Abdillâh Ebî Tâlib el-Hasenî el-Yemenî'den; o hicrî 1281 yılında vefat eden Kadı Hâfız Ahmed b. Muhammed b. Alî eş-Şevkânî'den; o da babası olan müelliften rivayet eder. [Müellif] -Allah Teâlâ ona rahmet etsin- şöyle demiştir:

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي جعل كتابه المبين كافلا ببيان الأحكام، شاملا لما شرعه لعباده من الحلال والحرام، مرجعا للأعلام عند تفاوت الأفهام وتباين الأقدام وتخالف الكلام، قاطعا للخصام شافيا للسقام مرهما للأوهام. فهو العروة الوثقى التي من تمسك بها فاز بدرك الحق القويم، والجادّة الواضحة التي من سلكها فقد هدي إلى الصراط المستقيم. فأيّ عبارة تبلغ أدنى ما يستحقه كلام الحكيم من التعظيم؟، وأيّ لفظ يقوم ببعض ما يليق به من التكريم والتفخيم؟. كلا والله إن بلاغات البلغاء المصاقع، وفصاحات الفصحاء البواقع، وإن طالت ذيولها، وسالت سيولها، واستنت بميادينها خيولها، تتقاصر عن الوفاء بأوصافه، وتتصاغر عن التشبث بأدنى أطرافه، فيعود جيدها عنه عاطلا، وصفات ضوء الشمس تذهب باطلا، فهو كلام من لا تحيط به العقول علما، ولا تدرك كنهه الطباع البشرية فهما، فالاعتراف بالعجز عن القيام بما يستحقه من الأوصاف العظام أولى بالمقام، وأوفق بما تقتضيه الحال من الإجلال والإعظام. والصلاة والسلام على من نزل إليه الروح الأمين، بكلام ربّ العالمين، محمد سيد المرسلين، وخاتم النبيين، وعلى آله المطهرين، وصحبه المكرّمين.

Bismillâhirrahmânirrahîm. Apaçık Kitabını hükümlerin açıklanmasını üstlenici kılan; kulları için helal ve haramdan teşri ettiği şeyleri kapsayan; anlayışların farklılaştığı, adımların ayrıştığı ve sözlerin ihtilafa düştüğü anlarda önderlerin başvuru kaynağı yapan; çekişmeleri kesip bitiren, hastalıklara şifa veren ve vehimlere merhem olan Allah'a hamdolsun. O, sımsıkı tutunanın dosdoğru hakka ulaşarak kurtuluşa erdiği en sağlam kulp (el-urvetü'l-vüskâ) ve ona giren kimsenin dosdoğru yola iletildiği apaçık caddedir. Hikmet sahibi olanın kelamının hak ettiği tazimin en asgari düzeyine hangi ifade ulaşabilir ve O'na layık olan ikram ve yüceltmenin bir kısmını hangi lafız yerine getirebilir? Hayır, Allah'a yemin olsun ki, en usta hatiplerin belagatleri ve en fasih ediplerin fesahatleri; etekleri ne kadar uzasa, selleri ne kadar aksa ve meydanlarında atları ne kadar koşsa da O'nun vasıflarını eksiksiz ifade etmekten aciz kalır ve O'nun en ufak taraflarına bile tutunamayacak kadar küçülür. Neticede bu vasıfların gerdanı O'ndan yoksun kalır ve güneş ışığının sıfatları boşa gider. O, akılların ilimle kuşatamayacağı ve beşer tabiatının anlayışla künhüne erişemeyeceği Zat'ın kelamıdır. Dolayısıyla O'nun hak ettiği yüce vasıfları yerine getirmekten aciz olduğunu itiraf etmek, bu makama daha layık ve durumun gerektirdiği saygı ve tazime daha uygundur. Âlemlerin Rabbinin kelamıyla Rûhu'l-Emîn'in kendisine indiği kimseye; mürsellerin efendisi ve nebilerin sonuncusu Muhammed'e, onun tertemiz âline ve kerem sahibi ashabına salât ve selam olsun.

وبعد: فإن أشرف العلوم على الإطلاق، وأولاها بالتفضيل على الاستحقاق، وأرفعها قدرا بالاتفاق، هو علم التفسير لكلام القويّ القدير، إذا كان على الوجه المعتبر في الورود والصدر، غير مشوب بشيء من التفسير بالرأي الذي هو من أعظم الخطر، وهذه الأشرفية لهذا العلم غنية عن البرهان، قريبة إلى الأفهام والأذهان، يعرفها من يعرف الفرق بين كلام الخلق والحق، ويدري بها من يميز بين كلام البشر، وكلام

Bundan sonra: Şüphesiz ilimlerin mutlak olarak en şereflisi, hak ediş itibarıyla üstün kılınmaya en layık olanı ve ittifakla kadrü kıymeti en yüce olanı; geliş ve çıkış [kaynakları] bakımından muteber olan usul üzere bulunduğu ve en büyük tehlikelerden biri olan re'y ile tefsirden herhangi bir şey karışmadığı takdirde, Güçlü ve Kâdir olan [Allah]'ın kelamını tefsir etme ilmidir. Bu ilmin sahip olduğu bu en yüksek şeref, delile ihtiyaç duymayacak kadar açıktır, anlayışlara ve zihinlere pek yakındır. Bunu mahlûkun sözü ile Hakk'ın sözü arasındaki farkı bilen kimse tanır; beşerin sözü ile

خالق القوى والقدر، فمن فهم هذا استغنى عن التطويل، ومن لم يفهمه فليس بمتأهل للتحصيل، ولقد صدق رسول الله ﷺ حيث يقول فيما أخرجه عنه الترمذي وحسّنه مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فضل كلام الله على سائر الكلام كفضل الله على خلقه» .

güçlerin ve kudretin Yaratıcısının sözünü birbirinden ayırt eden kimse anlar. Kim bunu anlarsa sözü uzatmaya ihtiyaç duymaz; kim de bunu anlamazsa [bu ilmi] tahsil etmeye ehil değildir. Tirmizî'nin rivayet edip Ebû Saîd hadisinden olarak hasen kabul ettiği şu sözünde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne kadar doğru buyurmuştur; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle demiştir: “Allah'ın kelamının diğer bütün sözlere olan üstünlüğü, Allah'ın yarattıklarına olan üstünlüğü gibidir.”

ولما كان هذا العلم بهذه المنزلة الشامخة الأركان، العالية البنيان، المرتفعة المكان، رغبت إلى الدخول من أبوابه، ونشطت إلى القعود في محرابه، والكون من أحزابه، ووطنت النفس على سلوك طريقة، هي بالقبول عند الفحول حقيقة، وها أنا أوضح لك منارها، وأبيّن لك إيرادها وإصدارها فأقول:

Bu ilim; rükünleri böylesine muhkem, binası böylesine yüksek ve makamı böylesine yüce bir mertebede olunca, onun kapılarından girmeyi arzuladım, onun mihrabında oturmaya ve onun ehlinden olmaya şevk duydum. İlimde otorite olan kimseler katında kabul görmeye layık bir yolu takip etmeye nefsimi alıştırdım. İşte ben sana onun işaretlerini aydınlatıyor, geliş ve gidiş yollarını açıklıyorum ve şöyle diyorum:

إن غالب المفسرين تفرّقوا فريقين، وسلكوا طريقين: الفريق الأول اقتصروا في تفاسيرهم على مجرّد الرواية، وقنعوا برفع هذه الراية. والفريق الآخر جرّدوا أنظارهم إلى ما تقتضيه اللغة العربية، وما تفيده العلوم الآلية، ولم يرفعوا إلى الرواية رأسا، وإن جاءوا بها لم يصحّحوا لها أساسا، وكلا الفريقين قد أصاب، وأطال وأطاب، وإن رفع عماد بيت تصنيفه على بعض الأطناب، وترك منها ما لا يتمّ بدونه كمال الانتصاب، فإن ما كان من التَّفْسِيرِ ثَابِتًا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، كان المصير إليه متعينا، وتقديمه متحتما، غير أن الذي صحّ عنه من ذلك إنما هو تفسير آيات قليلة بالنسبة إلى جميع القرآن، ولا يختلف في مثل ذلك من أئمة هذا الشأن اثنان. وأما ما كان منها ثابتا عن الصحابة ﵃، فإن كان من الألفاظ التي قد نقلها الشرع إلى معنى مغاير للمعنى اللغوي بوجه من الوجوه فهو مقدّم على غيره، وإن كان من الألفاظ التي لم ينقلها الشرع فهو كواحد من أهل اللغة الموثوق بعربيتهم. فإذا خالف المشهور المستفيض لم تقم الحجة علينا بتفسيره الذي قاله على مقتضى لغة العرب، فبالأولى تفاسير من بعدهم من التابعين وتابعيهم وسائر الأئمة. وأيضا كثيرا ما يقتصر الصحابي ومن بعده من السلف على وجه واحد مما يقتضيه النظم القرآني باعتبار المعنى اللغوي، ومعلوم أن ذلك لا يستلزم إهمال سائر المعاني التي تفيدها اللغة العربية، ولا إهمال ما يستفاد من العلوم التي تتبيّن بها دقائق العربية وأسرارها كعلم المعاني والبيان، فإن التفسير بذلك هو تفسير باللغة، لا تفسير بمحض الرأي المنهيّ عنه. وَقَدْ أَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ فِي سُنَنِهِ، وابن المنذر والبيهقي في كتاب الرؤية، عن سفيان قال: ليس في تفسير القرآن اختلاف، إنما هو كلام جامع يراد منه هذا وهذا. وأخرج ابن سعد في الطبقات، وأبو نعيم في الحلية، عن أبي قلابة قال: قال أبو الدرداء: لا تفقه كل الفقه حتى ترى للقرآن وجوها.

Müfessirlerin çoğu iki gruba ayrılmış ve iki yol tutmuşlardır: Birinci grup tefsirlerinde sadece rivayetle yetinmiş ve bu bayrağı kaldırmakla kani olmuşlardır. Diğer grup ise bakışlarını yalnızca Arap dilinin gerektirdiklerine ve alet ilimlerinin sağladığı faydalara çevirmiş, rivayete hiç itibar etmemişlerdir; rivayet getirseler bile onun için sahih bir esas bina etmemişlerdir. Her iki grup da isabet etmiş, sözü uzatmış ve güzel söylemiştir; ne var ki telif evinin direğini bazı çadır ipleri üzerine dikmiş ve tam dikilmenin kendisi olmaksızın tamamlanamayacağı şeyleri terk etmişlerdir. Çünkü tefsirden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan ne varsa ona başvurmak zorunlu ve onu öne almak kaçınılmazdır. Ne var ki bundan onun hakkında sahih olan kısım, Kur'an'ın tamamına nispetle az sayıda ayetin tefsiridir ve bu sahanın imamlarından iki kişi bile bu hususta ihtilaf etmez. Sahabeden radıyallâhu anhüm sabit olanlara gelince; eğer şeriatın lügat manasından herhangi bir yönüyle farklı bir manaya naklettiği lafızlardan ise başkasına takdim edilir. Eğer şeriatın nakletmediği lafızlardan ise [sahabi de] Arapçasına güvenilen lügat ehlinden bir fert gibidir. Dolayısıyla meşhur ve müstefîz olan [anlama] muhalefet ederse, Arap dilinin gereğine göre söylediği tefsiri bizim aleyhimize bir delil teşkil etmez; nitekim onlardan sonra gelen tabiîn, tebe-i tâbiîn ve diğer imamların tefsirleri evleviyetle böyledir. Ayrıca sahabi ve ondan sonra gelen selef, lügat manası bakımından Kur'an dizilişinin gerektirdiği yönlerden çoğunlukla sadece tek bir yön ile yetinirler. Malumdur ki bu durum, Arap dilinin ifade ettiği diğer manaların terk edilmesini ve Meânî ile Beyân ilmi gibi Arapçanın inceliklerinin ve sırlarının kendisiyle beyan edildiği ilimlerden elde edilenlerin ihmal edilmesini gerektirmez. Çünkü bu yolla yapılan tefsir lügat ile tefsirdir; yasaklanan sırf şahsi görüşe dayalı (re'y) tefsir değildir. Nitekim Saîd b. Mansûr Sünen'inde, İbnü'l-Münzir ve el-Beyhakî Kitâbü'r-Rü'ye'de Süfyân'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kur'an'ın tefsirinde ihtilaf yoktur; o sadece kendisinden hem şu hem de bu kastedilen kapsamlı bir kelamdır." İbn Sa'd Tabakāt'ta ve Ebû Nuaym Hilye'de Ebû Kılâbe'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Ebü'd-Derdâ şöyle dedi: "Kur'an için [farklı] yönler görmedikçe tam anlamıyla fakih olamazsın."

وأخرج ابن سعد أن عليا قال لابن عباس: اذهب إليهم- يعني الخوارج- ولا تخاصمهم بالقرآن فإنه ذو وجوه، ولكن خاصمهم بالسنة فقال له: أنا أعلم بكتاب الله منهم، فقال: صدقت، ولكن القرآن حمّال ذو وجوه. وأيضا لا يتيسر في كل تركيب من التراكيب القرآنية تفسير ثابت عن السلف، بل قد يخلو عن ذلك كثير من القرآن، ولا اعتبار بما لم يصح كالتفسير بإسناد ضعيف، ولا بتفسير من ليس بثقة منهم وإن صحّ إسناده إليه. وبهذا تعرف أنه لا بد من الجمع بين الأمرين، وعدم الاقتصار على مسلك أحد الفريقين، وهذا هو المقصد الذي وطنت نفسي عليه، والمسلك الذي عزمت على سلوكه إن شاء الله مع تعرّضي للترجيح بين التفاسير المتعارضة مهما أمكن واتضح لي وجهه، وأخذي من بيان المعنى العربي

İbn Sa'd rivayet etti ki Alî, İbn Abbâs'a şöyle demiştir: "Onlara -yani Hâricîlere- git ve onlarla Kur'an ile tartışma; çünkü onun farklı yönleri vardır. Fakat onlarla sünnet ile tartış." Bunun üzerine [İbn Abbâs] ona: "Ben Allah'ın Kitabı'nı onlardan daha iyi bilirim" dedi. [Alî] de: "Doğru söyledin; fakat Kur'an farklı yönleri taşıyabilen [bir kitaptır]" dedi. Ayrıca her Kur'an terkibinde seleften sabit bir tefsir bulmak mümkün olmaz; bilakis Kur'an'ın pek çok yeri bundan hâlî olabilir. Zayıf bir senetle yapılan tefsir gibi sahih olmayan şeylere itibar edilmeyeceği gibi, senet kendisine sahih olsa bile onlardan güvenilir olmayan kimsenin tefsirine de itibar edilmez. İşte bununla anlarsın ki iki hususu birleştirmek ve iki gruptan birinin tuttuğu yolla yetinmemek kaçınılmazdır. Benim nefsimi alıştırdığım gaye ve -mümkün oldukça ve vechi bana açıklık kazandıkça birbiriyle çatışan tefsirler arasında tercihte bulunmak ve Arapça manayı

والإعرابي والبياني بأوفر نصيب، والحرص على إيراد ما ثبت من التَّفْسِيرُ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أو الصحابة أو التابعين أو تابعيهم، أو الأئمة المعتبرين. وقد أذكر ما في إسناده ضعف، إما لكونه في المقام ما يقوّيه، أو لموافقته للمعنى العربي، وقد أذكر الحديث معزوّا إلى راويه من غير بيان حال الإسناد، لأني أجده في الأصول التي نقلت عنها كذلك كما يقع في تفسير ابن جرير والقرطبي وابن كثير والسيوطي وغيرهم، ويبعد كل البعد أن يعلموا في الحديث ضعفا ولا يبيّنونه، ولا ينبغي أن يقال فيما أطلقوه إنهم قد علموا ثبوته، فإن من الجائز أن ينقلوه من دون كشف عن حال الإسناد، بل هذا هو الذي يغلب به الظن، لأنهم لو كشفوا عنه فثبتت عندهم صحته لم يتركوا بيان ذلك، كما يقع منهم كثيرا التصريح بالصحة أو الحسن، فمن وجد الأصول التي يروون عنها ويعزون ما في تفاسيرهم إليها فلينظر في أسانيدها موفقا إن شاء الله.

irap ve beyan yönünü en bol pay ile ele almak suretiyle- Allah'ın izniyle takip etmeye azmettiğim yol budur. Aynı şekilde tefsirden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den, sahabeden, tabiînden, tebe-i tâbiînden veya muteber imamlardan sabit olanı zikretmeye özen göstermektir. Bazen senedinde zayıflık bulunan bir rivayeti, ya o makamda onu kuvvetlendiren bir şey bulunduğu için ya da Arapça manaya uygunluğu sebebiyle zikredebilirim. Bazen de hadisi, senedinin durumunu açıklamaksızın rivayet edenine nispet ederek zikredebilirim; çünkü İbn Cerîr, el-Kurtubî, İbn Kesîr, es-Süyûtî ve diğerlerinin tefsirlerinde vaki olduğu gibi aktarma yaptığım asıl kaynaklarda onu bu şekilde bulmaktayım. Onların hadiste bir zayıflık olduğunu bilip de bunu açıklamamaları son derece uzaktır. Mutlak olarak bıraktıkları rivayetler hakkında onların bunun sübûtunu bildikleri de söylenmemelidir; zira senedin durumunu araştırmaksızın nakletmiş olmaları da muhtemeldir. Hatta kuvvetle muhtemel olan da budur; çünkü araştırıp da sıhhati yanlarında sabit olsaydı, bunu açıklamayı terk etmezlerdi; nitekim sahih veya hasen olduğunu açıkça belirtmeleri kendilerinden çokça vaki olmaktadır. Dolayısıyla kim onların rivayet ettikleri ve tefsirlerindekileri nispet ettikleri asıl kaynakları bulursa, Allah'ın izniyle muvaffak olarak bunların senetlerine baksın.

واعلم أن تفسير السيوطي المسمى ب «الدرّ المنثور» قد اشتمل على غالب ما في تفاسير السلف من التفاسير المرفوعة إلى النبي ﷺ، وتفاسير الصحابة ومن بعدهم، وما فاته إلا القليل النادر. وقد اشتمل هذا التفسير على جميع ما تدعو إليه الحاجة منه مما يتعلق بالتفسير، مع اختصار لما تكرّر لفظا واتحد معنى بقولي: ومثله أو نحوه، وضممت إلى ذلك فوائد لم يشتمل عليها وجدتها في غيره من تفاسير علماء الرواية، أو من الفوائد التي لاحت لي من تصحيح أو تحسين أو تضعيف، أو تعقب أو جمع أو ترجيح.

Bil ki es-Süyûtî'nin "ed-Dürrü'l-mensûr" adlı tefsiri, selefin tefsirlerinde bulunan Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olan tefsirlerin, sahabe ve sonrakilerin tefsirlerinin çoğunu içermiştir ve pek azı müstesna ondan hiçbir şey kaçmamıştır. Bu tefsir ise lafzan tekrarlanan ve manası bir olan hususları "bunun bir benzeri" veya "buna yakın bir ifadeyle" şeklindeki sözümle ihtisar etmekle birlikte, tefsir ile ilgili ihtiyaç duyulan her şeyi kapsamıştır. Buna ek olarak, onun içermediği ve rivayet âlimlerinin diğer tefsirlerinde bulduğum faydaları yahut tashih, tahsin, taz'îf, tenkit, cem veya tercih sadedinde bana beliren faydaları da ekledim.

فهذا التفسير وإن كبر حجمه، فقد كثر علمه، وتوفر من التحقيق قسمه، وأصاب غرض الحق سهمه، واشتمل على ما في كتب التفاسير من بدائع الفوائد، مع زوائد فوائد وقواعد شوارد، فإن أحببت أن تعتبر صحة هذا فهذه كتب التفسير على ظهر البسيطة، انظر تفاسير المعتمدين على الرواية، ثم ارجع إلى تفاسير المعتمدين على الدراية، ثم انظر في هذا التفسير بعد النظرين، فعند ذلك يسفر الصبح لذي عينين، ويتبيّن لك أن هذا الكتاب هو لبّ اللباب، وعجب العجاب، وذخيرة الطلاب، ونهاية مأرب الألباب. وقد سميته:

İşte bu tefsir, hacmi büyük olsa da ilmi çok, tahkikten nasibi bol, oku hakkın hedefini vurmuş, tefsir kitaplarında bulunan eşsiz faydaları, zevaid faydaları ve nâdir kaideleri içermiştir. Şayet bunun doğruluğunu test etmek istersen, işte yeryüzündeki tefsir kitapları! Rivayete dayananların tefsirlerine bak, sonra dirayete dayananların tefsirlerine dön, ardından bu iki incelemeden sonra bu tefsire bak. İşte o zaman iki gözü olan için sabah aydınlanır ve bu kitabın özün özü, harikaların harikası, talebelerin azığı ve akıl sahiplerinin nihai maksadı olduğu senin için açıklık kazanır. Onu şöyle isimlendirdim:

«فَتْحُ الْقَدِيرِ» «الْجَامِعُ بَيْنَ فَنَّيِ الرِّوَايَةِ وَالدِّرَايَةِ من علم التفسير»

«Fethu'l-Kadîr el-Câmi' beyne fenneyi'r-rivâyeti ve'd-dirâyeti min ilmi't-tefsîr» (Tefsir İlminde Rivayet ve Dirayet Sanatlarını Bir Araya Getiren Fethu'l-Kadîr)

مستمدا من الله سبحانه بلوغ الغاية، والوصول بعد هذه البداية إلى النهاية، راجيا منه ﷻ أن يديم به الانتفاع ويجعله من الذخائر التي ليس لها انقطاع.

Kemâle ermeyi ve bu başlangıçtan sonra nihayete ulaşmayı Sübhânehu ve Teâlâ olan Allah'tan dileyerek; O'ndan celle celâlühû bu eserle istifadeyi daim kılmasını ve onu ardı arkası kesilmeyecek hazinelerden eylemesini umarak [başladım].

واعلم أن الأحاديث في فضائل القرآن كثيرة جدا، ولا يتم لصاحب القرآن ما يطلبه من الأجر الموعود به في الأحاديث الصحيحة حتى يفهم معانيه، فإن ذلك هو الثمرة من قراءته.

Bil ki Kur'an'ın faziletleri hakkındaki hadisler pek çoktur. Kur'an ehli olan kimse için sahih hadislerde vaad edilen ecir, onun manalarını anlamadıkça tam olarak hâsıl olmaz; zira Kur'an okumanın meyvesi işte budur.

قال القرطبي: ينبغي له أن يتعلّم أحكام القرآن فيفهم عن الله مراده وما فرض عليه، فينتفع بما يقرأ ويعمل بما يتلو فما أقبح بحامل القرآن أن يتلو فرائضه وأحكامه عن ظهر قلب وهو لا يفهم معنى ما يتلوه، فكيف يعمل بما لا يفهم معناه، وما أقبح أن يسأل عن فقه ما يتلوه ولا يدريه! فما مثل من هذه حالته إلا كمثل الحمار يحمل أسفارا. وينبغي له أن يعرف المكّي من المدنيّ، ليفرّق بين ما خاطب الله به عباده في أوّل الإسلام،

el-Kurtubî şöyle demiştir: [Kişinin] Kur'an'ın hükümlerini öğrenmesi gerekir; ta ki Allah'tan O'nun muradını ve üzerine farz kıldığı şeyleri anlasın, böylece okuduğundan faydalansın ve tilavet ettiğiyle amel etsin. Kur'an hâmili için farzlarını ve hükümlerini ezberden okuyup da tilavet ettiğinin manasını anlamaması ne kadar çirkindir! Manasını anlamadığı şeyle nasıl amel edecektir? Tilavet ettiği şeyin fıkhından sorulup da onu bilmemesi ne kadar çirkindir! Bu durumda olan kimsenin misali, ancak ciltlerle kitap taşıyan eşeğin misali gibidir. İslâm'ın başında Allah'ın kullarına hitap ettiği hususlar ile

وما ندبهم إليه في آخر الإسلام، وما فرض في أوّل الإسلام وما زاد عليهم من الفرائض في آخره، فالمدنيّ هو الناسخ للمكّي في أكثر القرآن:

İslâm'ın sonunda onları teşvik ettiği hususları, İslâm'ın başında farz kılınanlar ile sonunda onlara ilave edilen farzları birbirinden ayırt edebilmek için Mekkî olanı Medenî olandan bilmesi gerekir. Zira Kur'an'ın çoğunda Medenî olan Mekkî olanın nâsihidir.

وقال أيضا: قال علماؤنا: وأما ما جاء في فضل التفسير عن الصحابة والتابعين. فمن ذلك أن عليّ بن أبي طالب ذكر جابر بن عبد الله ووصفه بالعلم، فقال له رجل: جعلت فداك، تصف جابرا بالعلم وأنت أنت؟ فقال: إنه كان يعرف تفسير قَوْلَهُ تَعَالَى: إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرادُّكَ إِلى مَعادٍ [القصص: ٨٥] . وقال مجاهد: أحبّ الخلق إلى الله أعلمهم بما أنزل الله. وقال الحسن: والله ما أنزل الله آية إلا أحبّ أن يعلم فيمن نزلت وما يعني بها. وقال الشعبي: رحل مسروق في تفسير آية إلى البصرة، فقيل له إن الذي يفسرها رحل إلى الشام، فتجهّز ورحل إلى الشام حتى علم تفسيرها. وقال عكرمة في قوله ﷿: وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهاجِراً إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ [النساء: ١٠٠] طلبت اسم هذا الرجل أربع عشرة سنة حتى وجدته. قال ابن عبد البرّ: هو ضميرة بن حبيب. وقال ابن عباس: مكثت سنتين أريد أن أسأل عمر عَنِ الْمَرْأَتَيْنِ اللَّتَيْنِ تَظَاهَرَتَا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مَا يمنعني إلا مهابته، فسألته فقال: هي حفصة وعائشة. وقال إياس بن معاوية: مثل الذين يقرءون القرآن وهم لا يعلمون تفسيره كمثل قوم جاءهم كتاب من عند مليكهم ليلا وليس عندهم مصباح، فتداخلتهم روعة ولا يدرون ما في الكتاب. ومثل الذي يعرف التفسير كمثل رجل جاءهم بمصباح فقرؤوا ما في الكتاب. وذكر ابن أبي الحواري أن فضيل بن عياض قال لقوم قصدوه ليأخذوا عنه العلم: لو طلبتم كتاب الله لوجدتم فيه شفاء لما تريدون، فقالوا: قد تعلّمنا القرآن، فقال: إن في تعلّمكم القرآن شغلا لأعماركم وأعمار أولادكم، فقالوا: كيف يا أبا عليّ؟ قال: لن تعلموا القرآن حتى تعرفوا إعرابه ومحكمه ومتشابهه وناسخه من منسوخه، فإذا عرفتم استغنيتم عن كلام فضيل وابن عيينة. وللسلف ﵏ من هذا الجنس ما لا يأتي عليه الحصر.

Yine şöyle demiştir: Âlimlerimiz dedi ki: Sahabe ve tabiînden tefsirin fazileti hakkında gelen rivayetlere gelince; bunlardan biri Alî b. Ebî Tâlib'in Câbir b. Abdillâh'ı anıp onu ilimle vasfetmesidir. Bunun üzerine bir adam ona: "Canım sana feda olsun, sen o makamda iken Câbir'i ilimle mi vasfediyorsun?" dedi. [Alî] de şöyle dedi: "O, Allah Teâlâ'nın: { إِنَّ الَّذِي فَرَضَ عَلَيْكَ الْقُرْآنَ لَرَادُّكَ إِلَى مَعَادٍ } “Kur'an'ı sana farz kılan (Allah), elbette seni dönülecek yere döndürecektir” [Kasas: 85] kavlinin tefsirini bilirdi." Mücâhid şöyle demiştir: "Yaratılmışların Allah'a en sevimli olanı, Allah'ın indirdiği şeyi en iyi bilenidir." el-Hasan şöyle demiştir: "Allah'a yemin olsun ki Allah hiçbir ayet indirmemiştir ki kimin hakkında indiğinin ve onunla ne kastedildiğinin bilinmesini istemiş olmasın." eş-Şa'bî şöyle demiştir: "Mesrûk bir ayetin tefsiri için Basra'ya yolculuk yaptı. Kendisine, o ayeti tefsir eden kimsenin Şam'a gittiği söylendi. Bunun üzerine hazırlandı ve o ayetin tefsirini öğreninceye kadar Şam'a yolculuk yaptı." İkrime, Allah'ın celle ve azze: { وَمَنْ يَخْرُجْ مِنْ بَيْتِهِ مُهَاجِرًا إِلَى اللَّهِ وَرَسُولِهِ } “Kim evinden Allah'a ve Resûlüne hicret ederek çıkarsa...” [Nisâ: 100] kavli hakkında: "Bu adamın ismini tam on dört sene aradım, nihayet buldum" demiştir. İbn Abdilberr: "O, Damra b. Habîb'dir" demiştir. İbn Abbâs şöyle demiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in aleyhine birbirine arka çıkan o iki kadını Ömer'e sormak isteyerek iki sene bekledim; ona duyduğum heybetten başka hiçbir şey bana engel olmadı. Nihayet ona sordum da: 'Onlar Hafsa ve Âişe'dir' dedi." İyâs b. Muâviye şöyle demiştir: "Kur'an'ı tefsirini bilmeksizin okuyanların misali; gece vakti hükümdarlarından kendilerine bir mektup gelen ve yanlarında lamba bulunmayan bir topluluğun misali gibidir. Onları bir korku sarar ve mektupta ne olduğunu bilemezler. Tefsiri bilen kimsenin misali ise kendilerine lamba getiren ve mektupta ne olduğunu okudukları bir adamın misali gibidir." İbn Ebî'l-Havârî zikretti ki Fudayl b. İyâz, kendisinden ilim almak üzere gelen bir topluluğa: "Eğer Allah'ın Kitabı'nı arasaydınız, onda aradığınız şey için bir şifa bulurdunuz" dedi. Onlar: "Biz Kur'an'ı öğrendik" dediler. Bunun üzerine [Fudayl]: "Kur'an'ı öğrenmenizde sizin ömürleriniz ve evlatlarınızın ömürleri için meşguliyet vardır" dedi. Onlar: "Nasıl yani ey Ebû Alî?" dediler. O da şöyle dedi: "Onun irabını, muhkemini, müteşabihini, nâsihini ve mensûhunu bilmedikçe Kur'an'ı bilmiş olmazsınız. Bunları bildiğiniz zaman ise Fudayl'ın ve İbn Uyeyne'nin sözüne ihtiyaç duymazsınız." Selefin rahmetullâhi aleyhim bu türden sözleri sayılamayacak kadar çoktur.