الْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يَعْلَمُ لِلْإِنْكَارِ عَلَى مَنْ يَتَوَهَّمُ الْمُمَاثَلَةَ بَيْنَ مَنْ يعلم أنما أنزل اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِلَى رَسُولِهِ ﷺ مِنَ الْحَقِّ الَّذِي لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ، وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَبَيْنَ مَنْ هُوَ أَعْمَى لَا يَعْلَمُ ذَلِكَ فَإِنَّ الْحَالَ
{ أَفَمَنْ يَعْلَمُ } "Bilen kimse mi..." kavlindeki hemze; Allah Teâlâ'nın Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) indirdiği, içinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan hakkı -ki o Kur'an'dır- bilen kimse ile bunu bilmeyen kör kimse arasında bir benzerlik olduğunu vehmeden kimseye yönelik bir inkâr (kınama ve reddetme) içindir. Çünkü aralarındaki durum,
بَيْنَهُمَا مُتَبَاعِدٌ جِدًّا كَالتَّبَاعُدِ الَّذِي بَيْنَ الْمَاءِ وَالزَّبَدِ، وَبَيْنَ الْخَبَثِ وَالْخَالِصِ مِنْ تِلْكَ الْأَجْسَامِ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ إِنَّمَا يَقِفُ عَلَى تَفَاوُتِ الْمَنْزِلَتَيْنِ، وَتَبَايُنِ الرُّتْبَتَيْنِ أَهْلُ الْعُقُولِ الصَّحِيحَةِ، فقال: إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ ثُمَّ وَصَفَهُمْ بِهَذِهِ الْأَوْصَافِ الْمَادِحَةِ، فَقَالَ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ أَيْ بِمَا عَقَدُوهُ مِنَ الْعُهُودِ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ رَبِّهِمْ، أَوْ فِيمَا بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ الْعِبَادِ وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ الَّذِي وَثَّقُوهُ عَلَى أَنْفُسِهِمْ، وَأَكَّدُوهُ بِالْأَيْمَانِ وَنَحْوِهَا، وَهَذَا تَعْمِيمٌ بَعْدَ التَّخْصِيصِ، لِأَنَّهُ يَدْخُلُ تَحْتَ الْمِيثَاقِ كُلُّ مَا أَوْجَبَهُ الْعَبْدُ عَلَى نَفْسِهِ كَالنُّذُورِ وَنَحْوِهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْأَمْرُ بِالْعَكْسِ فَيَكُونُ مِنَ التَّخْصِيصِ بَعْدَ التَّعْمِيمِ عَلَى أَنْ يُرَادَ بِالْعَهْدِ جَمِيعُ عُهُودِ اللَّهِ، وَهِيَ أَوَامِرُهُ وَنَوَاهِيهِ الَّتِي وَصَّى بِهَا عَبِيدَهُ، وَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ الِالْتِزَامَاتُ الَّتِي يُلْزِمُ بِهَا الْعَبْدُ نَفْسَهُ، وَيُرَادُ بِالْمِيثَاقِ مَا أَخَذَهُ اللَّهُ عَلَى عِبَادِهِ حِينَ أَخْرَجَهُمْ مِنْ صُلْبِ آدَمَ فِي عَالَمِ الذَّرِّ الْمَذْكُورِ فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ الْآيَةَ. وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ ظَاهِرُهُ شُمُولُ كُلِّ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِصِلَتِهِ، وَنَهَى عَنْ قَطْعِهِ مِنْ حُقُوقِ اللَّهِ وَحُقُوقِ عِبَادِهِ، وَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ صِلَةُ الْأَرْحَامِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَقَدْ قَصَرَهُ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى صِلَةِ الرَّحِمِ، وَاللَّفْظُ أَوْسَعُ مِنْ ذَلِكَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ خَشْيَةً تَحْمِلُهُمْ عَلَى فِعْلِ مَا وَجَبَ، وَاجْتِنَابِ مَا لَا يَحِلُّ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ وَهُوَ الِاسْتِقْصَاءُ فِيهِ وَالْمُنَاقَشَةُ لِلْعَبْدِ، فَمَنْ نُوقِشَ الْحِسَابَ عُذِّبَ، وَمِنْ حَقِّ هَذِهِ الْخِيفَةِ أَنْ يُحَاسِبُوا أَنْفُسَهُمْ قَبْلَ أَنْ يُحَاسَبُوا وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ قِيلَ: هُوَ كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ، وَقِيلَ: مَعْطُوفٌ عَلَى مَا قَبْلَهُ وَالتَّعْبِيرُ عَنْهُ بِلَفْظِ الْمُضِيِّ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى أَنَّهُ يَنْبَغِي تَحَقُّقُهُ، وَالْمُرَادُ بِالصَّبْرِ الصَّبْرُ عَلَى الْإِتْيَانِ بِمَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ، وَاجْتِنَابِ مَا نَهَى عَنْهُ وَقِيلَ: عَلَى الرَّزَايَا وَالْمَصَائِبِ، وَمَعْنَى كَوْنِ ذَلِكَ الصَّبْرِ لِابْتِغَاءِ وَجْهِ اللَّهِ أَنْ يَكُونَ خَالِصًا لَهُ، لَا شَائِبَةَ فِيهِ لِغَيْرِهِ وَأَقامُوا الصَّلاةَ أَيْ فَعَلُوهَا فِي أَوْقَاتِهَا عَلَى مَا شَرَعَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي أَذْكَارِهَا وَأَرْكَانِهَا مَعَ الْخُشُوعِ وَالْإِخْلَاصِ، وَالْمُرَادُ بِهَا الصَّلَوَاتُ الْمَفْرُوضَةُ، وَقِيلَ: أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ أَيْ أَنْفَقُوا بَعْضَ مَا رَزَقْنَاهُمْ، وَالْمُرَادُ بِالسِّرِّ: صَدَقَةُ النَّفْلِ، وَالْعَلَانِيَةِ: صَدَقَةُ الْفَرْضِ وَقِيلَ: السِّرُّ لِمَنْ لَمْ يُعْرَفْ بِالْمَالِ، أَوْ لَا يُتَّهَمُ بِتَرْكِ الزَّكَاةِ، وَالْعَلَانِيَةُ لِمَنْ كَانَ يُعْرَفُ بِالْمَالِ أَوْ يتهم بترك الزكاة وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ أَيْ يَدْفَعُونَ سَيِّئَةَ مَنْ أَسَاءَ إِلَيْهِمْ بِالْإِحْسَانِ إِلَيْهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ ، أَوْ يَدْفَعُونَ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ الْعَمَلَ السَّيِّئَ، أَوْ يَدْفَعُونَ الشَّرَّ بِالْخَيْرِ، أَوِ الْمُنْكَرَ بِالْمَعْرُوفِ، أَوِ الظُّلْمَ بِالْعَفْوِ، أَوِ الذَّنْبَ بِالتَّوْبَةِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ حَمْلِ الْآيَةِ عَلَى جَمِيعِ هَذِهِ الْأُمُورِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمَوْصُوفِينَ بِالصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ الْعُقْبَى مَصْدَرٌ كَالْعَاقِبَةِ وَالْمُرَادُ بِالدَّارِ الدُّنْيَا، وَعُقْبَاهَا الْجَنَّةُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالدَّارِ: الدَّارُ الْآخِرَةِ، وَعُقْبَاهَا الْجَنَّةُ لِلْمُطِيعِينَ، وَالنَّارُ لِلْعُصَاةِ جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها بَدَلٌ مِنْ عُقْبَى الدَّارِ، أَيْ: لَهُمْ جَنَّاتُ عَدْنٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُبْتَدَأً، وَخَبَرُهُ يَدْخُلُونَهَا، وَالْعَدْنُ أَصْلُهُ الْإِقَامَةُ، ثُمَّ صَارَ عَلَمًا لِجَنَّةٍ مِنَ الْجِنَانِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ:
İkisi arasındaki fark, su ile köpük arasındaki ve bu cisimlerin cürufu ile safı arasındaki uzaklık gibi son derece uzaktır. Sonra Allah Teâlâ, bu iki mertebe arasındaki farkı ve iki derece arasındaki ayrılığı ancak selim akıl sahiplerinin kavrayabileceğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır.” Sonra onları bu övgü dolu niteliklerle vasfederek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ın ahdini yerine getirirler”; yani kendileri ile Rableri arasında yahut kendileri ile kullar arasında akdettikleri ahitleri yerine getirirler. { وَلا يَنْقُضُونَ الْمِيثاقَ } “ve antlaşmayı bozmazlar”; yani kendi aleyhlerine bağlayıcı kıldıkları, yeminler ve benzeri şeylerle pekiştirdikleri [antlaşmayı bozmazlar]. Bu, tahsisten sonra ta'mimdir (özelden genele geçiştir); çünkü kulun adaklar ve benzeri şekilde kendi nefsine vacip kıldığı her şey mîsakın kapsamına girer. Ahid ile Allah'ın bütün ahitleri, yani kullarına tavsiye ettiği emir ve yasakları kastedilip -ki kulun kendi nefsine bağlayıcı kıldığı taahhütler de buna dâhildir-, mîsak ile de Allah Teâlâ'nın: { وَإِذْ أَخَذَ رَبُّكَ مِنْ بَنِي آدَمَ } “Hani Rabbin Âdemoğullarından almıştı...” ayetinde zikredilen zürriyet âleminde Âdem'in sulbünden çıkardığı vakit kullarından aldığı sözün kastedilmesi üzere durumun tersi olup ta'mimden sonra tahsis (genelden özele geçiş) olması da muhtemeldir. { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Onlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler” kavlinin zahiri; Allah'ın hakları ve kullarının haklarından bitiştirilmesini emrettiği ve koparılmasını yasakladığı her şeyi kapsar. Sıla-i rahim (akrabalık bağlarını gözetmek) de öncelikli olarak buna dâhildir. Müfessirlerin çoğu bunu sıla-i rahim ile sınırlandırmışsa da lafız bundan daha kapsamlıdır. { وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkarlar”; kendilerini farz kılınanı yapmaya ve helal olmayandan kaçınmaya sevk eden bir korkuyla [korkarlar]. { وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ } “ve kötü hesaptan çekinirler.” O da [hesapta] en ince ayrıntısına kadar sorgulanmak ve kulun inceden inceye hesaba çekilmesidir; zira kim inceden inceye hesaba çekilirse azaba uğratılır. Bu korkunun hakkı, hesaba çekilmeden önce nefislerini hesaba çekmeleridir. { وَالَّذِينَ صَبَرُوا ابْتِغاءَ وَجْهِ رَبِّهِمْ } “Onlar, Rablerinin rızasını arzulayarak sabrederler” kavlinin yeni bir başlangıç (istînâf) cümlesi olduğu söylenmiştir; önceki cümleye matuf olduğu da söylenmiştir. Bunun geçmiş zaman kipiyle ifade edilmesi, gerçekleşmesinin gerekliliğine dikkat çekmek içindir. Sabırdan kasıt; Allah'ın emrettiği şeyleri yerine getirmeye ve yasakladıklarından kaçınmaya sabretmektir. [Bir görüşe göre de] musibet ve felaketlere sabretmektir. Bu sabrın Allah rızası için olmasının anlamı; O'na karşı ihlaslı olması, içine O'ndan başkasına ait hiçbir şüphenin karışmamasıdır. { وَأَقامُوا الصَّلاةَ } “ve namazı kılarlar”; yani onu vakitlerinde, Allah Teâlâ'nın meşru kıldığı zikirleri ve rükünleri üzere, huşû ve ihlas ile eda ederler. Bundan maksat farz namazlardır; bundan daha genel olduğu da söylenmiştir. { وَأَنْفَقُوا مِمَّا رَزَقْناهُمْ } “kendilerine verdiğimiz rızıktan infak ederler”; yani kendilerine verdiğimiz rızkın bir kısmını infak ederler. Gizliden maksat nafile sadaka, açıktan maksat ise farz sadakadır (zekâttır). Şöyle de denilmiştir: Gizli olan, malla tanınmayan veya zekâtı terk etmekle itham olunmayan kimse içindir; açık olan ise malla tanınan veya zekâtı terk etmekle itham olunan kimse içindir. { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “ve kötülüğü iyilikle savarlar”; yani kendilerine kötülük edenin kötülüğünü, Allah Teâlâ'nın: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olanla sav” kavlinde olduğu gibi ona iyilik ederek defederler; yahut salih amelle kötü ameli defederler veya şerri hayırla, münkeri marufla, zulmü affetmekle, günahı tövbeyle savarlar. Ayeti bu durumların hepsine hamletmeye hiçbir engel yoktur. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavlindeki işaret, daha önce geçen niteliklerle nitelenen kimseleredir. { لَهُمْ عُقْبَى الدَّارِ } “[dünya] yurdunun sonu onlar içindir.” Ukbâ (عُقْبَى), âkıbe (عَاقِبَة / son) gibi bir mastardır. Dâr ile dünya yurdu kastedilmiştir; onun sonu da cennettir. Dâr ile ahiret yurdunun kastedildiği; onun sonucunun ise itaatkârlar için cennet, isyankârlar için cehennem olduğu da söylenmiştir. { جَنَّاتُ عَدْنٍ يَدْخُلُونَها } “Adn cennetleridir; oraya girerler” kavli { عُقْبَى الدَّارِ } ifadesinden bedeldir; yani: «Onlar için Adn cennetleri vardır» demektir. Mübteda olması ve haberinin { يَدْخُلُونَها } olması da caizdir. Adn (عَدْن) kelimesinin aslı ikamet etmektir, sonra cennetlerden bir cennetin özel ismi olmuştur. Kuşeyrî şöyle demiştir:
وجنات عَدْنٍ: وَسَطُ الْجَنَّةِ وَقَصَبَتُهَا، وَسَقْفُهَا عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَلَكِنْ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ وَغَيْرِهِ: «إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ، وَأَعْلَى الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الجنة» .
Adn cennetleri (cennâtu adn): Cennetin ortası ve merkezidir, tavanı da Rahmân'ın Arş'ıdır. Fakat Sahîh-i Buhârî ve diğer [eserlerde] şöyle [nakledilmiştir]: «إِذَا سَأَلْتُمُ اللَّهَ فَاسْأَلُوهُ الْفِرْدَوْسَ فَإِنَّهُ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ، وَأَعْلَى الْجَنَّةِ، وَفَوْقَهُ عَرْشُ الرَّحْمَنِ، وَمِنْهُ تُفَجَّرُ أَنْهَارُ الجنة» «Allah'tan istediğiniz zaman O'ndan Firdevs'i isteyin. Zira o, cennetin tam ortası ve cennetin en yüksek derecesidir. Onun üstü ise Rahmân'ın Arş'ıdır ve cennet nehirleri oradan kaynar.»
وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ يَشْمَلُ الْآبَاءَ وَالْأُمَّهَاتِ وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ مَعْطُوفٌ عَلَى الضَّمِيرِ فِي يَدْخُلُونَ، وَجَازَ ذَلِكَ لِلْفَصْلِ بَيْنَ الْمَعْطُوفِ وَالْمَعْطُوفِ عَلَيْهِ، أَيْ: وَيَدْخُلُهَا أَزْوَاجُهُمْ وَذُرِّيَّاتُهُمْ، وَذِكْرُ الصَّلَاحِ دَلِيلٌ على أن لَا يَدْخُلُ الْجَنَّةَ إِلَّا مَنْ كَانَ كَذَلِكَ مِنْ قَرَابَاتِ أُولَئِكَ، وَلَا يَنْفَعُ مُجَرَّدُ كَوْنِهِ مِنَ الْآبَاءِ أَوِ الْأَزْوَاجِ أَوِ الذَّرِّيَّةِ بِدُونِ صَلَاحٍ وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ أَيْ مِنْ جَمِيعِ أَبْوَابِ الْمَنَازِلِ الَّتِي يَسْكُنُونَهَا، أَوِ الْمُرَادُ مِنْ كُلِّ بَابٍ مِنْ أَبْوَابِ التُّحَفِ وَالْهَدَايَا مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ سَلامٌ عَلَيْكُمْ أَيْ قَائِلِينَ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ، أَيْ: سَلِمْتُمْ مِنَ الْآفَاتِ أَوْ دَامَتْ لَكُمُ السَّلَامَةُ بِما صَبَرْتُمْ أَيْ بِسَبَبِ صَبْرِكُمْ، وَهُوَ مُتَعَلِّقٌ بِالسَّلَامِ، أَيْ: إِنَّمَا حَصَلَتْ لَكُمْ هَذِهِ السَّلَامَةُ بِوَاسِطَةِ صَبْرِكُمْ أو متعلق بعليكم. أَوْ بِمَحْذُوفٍ، أَيْ: هَذِهِ الْكَرَامَةُ بِسَبَبِ صَبْرِكُمْ أَوْ بَدَلُ مَا احْتَمَلْتُمْ مِنْ مَشَاقِّ الصَّبْرِ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِهَذِهِ الْجُمْلَةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِمَدْحِ مَا أَعْطَاهُمْ مِنْ عُقْبَى الدَّارِ الْمُتَقَدِّمِ ذِكْرُهَا لِلتَّرْغِيبِ وَالتَّشْوِيقِ، ثُمَّ اتْبَعَ أَحْوَالَ السُّعَدَاءِ بِأَحْوَالِ الْأَشْقِيَاءِ، فَقَالَ وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ عَدَمِ النَّقْضِ وَعَدَمِ الْقَطْعِ فَعُرِفَ مِنْهُمَا تَفْسِيرُ النَّقْضِ وَالْقَطْعِ، وَلَمْ يَتَعَرَّضْ لِنَفْيِ الْخَشْيَةِ وَالْخَوْفِ عَنْهُمْ وَمَا بَعَدَهُمَا مِنَ الْأَوْصَافِ الْمُتَقَدِّمَةِ لِدُخُولِهَا فِي النَّقْضِ وَالْقَطْعِ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ بِالْكُفْرِ وَارْتِكَابِ الْمَعَاصِي وَالْإِضْرَارِ بِالْأَنْفُسِ وَالْأَمْوَالِ أُولئِكَ الْمَوْصُوفُونَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ الذَّمِيمَةِ لَهُمُ بِسَبَبِ ذَلِكَ اللَّعْنَةُ أَيِ: الطَّرْدُ وَالْإِبْعَادُ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ أَيْ سُوءُ عَاقِبَةِ دَارِ الدُّنْيَا، وَهِيَ النَّارُ أَوْ عَذَابُ النَّارِ.
{ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ } “ve atalarından salih olanlar” ifadesi babaları ve anneleri kapsar. { وَأَزْواجِهِمْ وَذُرِّيَّاتِهِمْ } “ve eşlerinden ve zürriyetlerinden” ifadesi, { يَدْخُلُونَ }'deki zamire matuftur. Matuf ile matufun aleyh arasının ayrılması sebebiyle bu caiz olmuştur; yani: Eşleri ve zürriyetleri de oraya girer. Salih olmanın zikredilmesi, cennete bu kimselerin akrabalarından ancak bu nitelikte olanların gireceğine delildir; salih amel olmadan sırf baba, eş veya zürriyetten olmak fayda vermez. { وَالْمَلائِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بابٍ } “Melekler de her kapıdan onların yanına varırlar”; yani ikamet ettikleri konakların bütün kapılarından yahut maksat Allah Teâlâ'dan gelen lütuf ve hediye kapılarının her bir kapısındandır. { سَلامٌ عَلَيْكُمْ } “Size selam olsun!”; yani: «Afetlerden salim oldunuz» veya «Esenlik size daim olsun» diyerek [girerler]. { بِما صَبَرْتُمْ } “Sabrettiğiniz şey sebebiyle”; yani sabrınız sebebiyle. Bu ifade selâm lafzına müteallıktır; yani: Bu selamet size ancak sabrınız vasıtasıyla hasıl olmuştur. Veya { عَلَيْكُمْ }'e yahut mahzuf bir kelimeye müteallıktır; yani: Bu ikram sabrınız sebebiyledir veya sabrın meşakkatlerine katlanmanızın karşılığıdır. { فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “[Dünya] yurdunun sonu ne güzeldir!” [Allah] Teâlâ, rağbet ettirmek ve şevklendirmek için onlara verdiği ve daha önce zikredilen yurt akıbetini övmeyi içeren bu cümleyi getirmiştir. Sonra bahtiyar kimselerin hallerinin ardından bedbahtların hallerini zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَالَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Allah'ın ahdini kesinleştirdikten sonra bozanlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi koparanlar”. Bozmamak ve koparmamak ifadelerinin tefsiri geçmişti; böylece bozmanın ve koparmanın tefsiri de bunlardan anlaşılmış oldu. Onlardan haşyet ve korkunun ve bundan sonraki geçen sıfatların nefyedilmesine -bunlar bozma ve koparmanın kapsamına girdiği için- ayrıca değinilmemiştir. { وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } “ve yeryüzünde bozgunculuk yapanlar”; küfürle, günahları işlemekle, canlara ve mallara zarar vermekle fesat çıkarırlar. { أُولئِكَ } “işte onlar”, bu yerilmiş sıfatlarla nitelenenlerdir. { لَهُمُ } bundan dolayı onlar içindir; { اللَّعْنَةُ } “lanet”; yani Allah Teâlâ'nın rahmetinden kovulmak ve uzaklaştırılmak. { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “ve [ahiret] yurdunun kötüsü de onlaradır”; yani dünya yurdunun kötü akıbetidir ki o da ateştir yahut ateşin azabıdır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ تَعَالَى: أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ قَالَ: هَؤُلَاءِ قَوْمٌ انْتَفَعُوا بِمَا سَمِعُوا مِنْ كِتَابِ اللَّهِ وَعَقَلُوهُ وَوَعَوْهُ كَمَنْ هُوَ أَعْمى قَالَ:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den Allah Teâlâ'nın: { أَفَمَنْ يَعْلَمُ أَنَّما أُنْزِلَ إِلَيْكَ مِنْ رَبِّكَ الْحَقُّ } “Rabbinden sana indirilenin hak olduğunu bilen kimse...” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bunlar, Allah'ın Kitabı'ndan işittikleri şeyden faydalanan, onu akleden ve kavrayan bir topluluktur. { كَمَنْ هُوَ أَعْمى } “...kör olan kimse gibi midir?” kavli hakkında ise:
عَنِ الْحَقِّ فَلَا يُبْصِرُهُ وَلَا يَعْقِلُهُ إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ فَبَيَّنَ مَنْ هُمْ، فَقَالَ: الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جبير أُولُوا الْأَلْبابِ قَالَ: مَنْ كَانَ لَهُ لُبٌّ أَيْ عَقْلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ: أَنَّ اللَّهَ ذَكَرَ الْوَفَاءَ بِالْعَهْدِ وَالْمِيثَاقِ فِي بِضْعٍ وَعِشْرِينَ آيَةً مِنَ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ الْبِرَّ وَالصِّلَةَ لَيُخَفِّفَانِ سُوءَ الْحِسَابِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ يَعْنِي مِنْ إِيمَانٍ بِالنَّبِيِّينَ وَبِالْكُتُبِ كُلِّهَا وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ يَعْنِي يَخَافُونَ مِنْ قَطِيعَةِ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ يَعْنِي شِدَّةَ الْحِسَابِ.
Hakka karşı [kör olan kimsedir]; artık onu görmez ve akletmez" dedi. { إِنَّما يَتَذَكَّرُ أُولُوا الْأَلْبابِ } “Ancak akıl sahipleri düşünüp öğüt alır” buyurarak onların kim olduğunu beyan etti ve: { الَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ } “Onlar, Allah'ın ahdini yerine getirirler” buyurdu. İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { أُولُوا الْأَلْبابِ } hakkında: "Lübbü, yani aklı olan kimsedir" dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den şöyle nakletmiştir: "Allah, Kur'an'da yirmi küsur ayette ahde ve mîsaka vefayı zikretmiştir." Hatîb ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «İyilik ve sıla-i rahim, kıyamet gününde kötü hesabı muhakkak hafifletir.» Sonra Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ } “Onlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler, Rablerinden korkarlar ve kötü hesaptan çekinirler.” İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Saîd b. Cübeyr'den { وَالَّذِينَ يَصِلُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ } “Onlar, Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi bitiştirirler” kavli hakkında: "Yani peygamberlere ve bütün kitaplara iman etmekten ibarettir"; { وَيَخْشَوْنَ رَبَّهُمْ } “Rablerinden korkarlar” hakkında: "Yani Allah'ın bitiştirilmesini emrettiği şeyi koparmaktan korkarlar"; { وَيَخافُونَ سُوءَ الْحِسابِ } “ve kötü hesaptan çekinirler” hakkında ise: "Yani hesabın şiddetinden [çekinirler]" dediğini nakletmiştir.
وَقَدْ وَرَدَ فِي صِلَةِ الرَّحِمِ وَتَحْرِيمِ قَطْعِهَا أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عن الضحّاك وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ قَالَ يَدْفَعُونَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادٌ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: جَنَّاتُ عَدْنٍ قَالَ: بُطْنَانُ الْجَنَّةِ، يَعْنِي وَسَطَهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ أَنَّ عُمَرَ قَالَ لِكَعْبٍ: مَا عَدْنٌ؟
Sıla-i rahim ve akrabalık bağını kesmenin haramlığı hususunda pek çok hadis varit olmuştur. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Dahhâk'tan { وَيَدْرَؤُنَ بِالْحَسَنَةِ السَّيِّئَةَ } “ve kötülüğü iyilikle savarlar” kavli hakkında: "Kötülüğü iyilikle savarlar" dediğini nakletmiştir. Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Hennâd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Mes'ûd'dan { جَنَّاتُ عَدْنٍ } “Adn cennetleri” kavli hakkında: "Cennetin ortası, yani merkezidir" dediğini nakletmiştir. Abd b. Humeyd, Hasan'dan naklettiğine göre Ömer, Kâ'b'a: "Adn nedir?" diye sormuş;
قَالَ: هُوَ قَصْرٌ فِي الْجَنَّةِ لَا يَدْخُلُهُ إِلَّا نَبِيٌّ أَوْ صِدِّيقٌ أَوْ شَهِيدٌ أَوْ حَكَمٌ عَدْلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «جَنَّةُ عَدْنٍ قَضِيبٌ غَرَسَهُ اللَّهُ بِيَدِهِ، ثُمَّ قَالَ لَهُ كُنْ فَكَانَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ قَالَ: مَنْ آمَنَ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي عِمْرَانَ الْجَوْنِيِّ فِي قَوْلِهِ: سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ قَالَ: عَلَى دِينِكُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ قَالَ: نِعْمَ مَا أَعْقَبَكُمُ اللَّهُ مِنَ الدُّنْيَا فِي الْجَنَّةِ.
[Kâ'b da]: "O, cennette bir köşktür ki oraya ancak bir peygamber, bir sıddîk, bir şehit yahut adil bir yönetici girer" demiştir. İbn Merdûye, Ali'den şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurdu ki: «Adn cenneti, Allah'ın kendi eliyle diktiği bir daldır (ağaçtır); sonra ona 'Ol' dedi, o da hemen oluverdi.» İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den { وَمَنْ صَلَحَ مِنْ آبائِهِمْ } “ve atalarından salih olanlar” kavli hakkında: "Dünyada iman eden kimsedir" dediğini nakletmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Ebû İmrân el-Cevnî'den { سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ } “Sabrettiğiniz şey sebebiyle size selam olsun!” kavli hakkında: "Dininiz üzere [sabrettiğiniz şey sebebiyle]" dediğini; { فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ } “[Dünya] yurdunun sonu ne güzeldir!” hakkında ise: "Allah'ın dünyadan sonra cennette size verdiği karşılık ne güzeldir!" dediğini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي شُعَبِ الْإِيمَانِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَوَّلُ مَنْ يَدْخُلُ الْجَنَّةَ مِنْ خَلْقِ اللَّهِ فُقَرَاءُ الْمُهَاجِرِينَ الَّذِينَ تُسَدُّ بِهِمُ الثُّغُورُ، وَتُتَّقَى بِهِمُ الْمَكَارِهُ، وَيَمُوتُ أَحَدُهُمْ وَحَاجَتُهُ فِي صَدْرِهِ لَا يَسْتَطِيعُ لَهَا قَضَاءً، فَيَقُولُ اللَّهُ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ مَلَائِكَتِهِ: ائْتُوهُمْ فَحَيُّوهُمْ، فَتَقُولُ الْمَلَائِكَةُ:
Ahmed, Bezzâr, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Ebü'ş-Şeyh, İbn Merdûye, -sahih olduğunu belirterek- Hâkim, Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî; Abdullah b. Amr'dan şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Allah'ın yarattıklarından cennete ilk girecek olanlar; kendileriyle sınır boylarının korunduğu, kendileriyle kötülüklerden sakınıldığı, her biri ihtiyacı içinde kalıp onu gidermeye güç yetiremeden vefat eden muhacirlerin fakirleridir. Allah meleklerinden dilediğine: 'Onlara gidin ve onları selamlayın' buyurur. Melekler şöyle der:
رَبَّنَا نَحْنُ سُكَّانُ سَمَائِكَ وَخِيرَتُكَ مِنْ خَلْقِكَ، أَفَتَأْمُرُنَا أَنْ نَأْتِيَ هَؤُلَاءِ فَنُسَلِّمَ عَلَيْهِمْ؟ قَالَ اللَّهُ: إِنَّ هَؤُلَاءِ عِبَادِي كَانُوا يَعْبُدُونَنِي لا يُشْرِكُونَ بِي شَيْئًا، وَتُسَدُّ بِهِمُ الثُّغُورُ، وَتُتَّقَى بِهِمُ الْمَكَارِهُ، وَيَمُوتُ أَحَدُهُمْ وَحَاجَتُهُ فِي صَدْرِهِ لَا يَسْتَطِيعُ لَهَا قَضَاءً، فَتَأْتِيهِمُ الْمَلَائِكَةُ عِنْدَ ذَلِكَ فَيَدْخُلُونَ عَلَيْهِمْ مِنْ كُلِّ بَابٍ سَلامٌ عَلَيْكُمْ بِما صَبَرْتُمْ فَنِعْمَ عُقْبَى الدَّارِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لَيَكُونُ مُتَّكِئًا عَلَى أَرِيكَةٍ إِذَا دَخَلَ الْجَنَّةَ وَعِنْدَهُ سِمَاطَانِ مِنْ خَدَمٍ، وَعِنْدَ طَرَفِ السِّمَاطَيْنِ بَابٌ مُبَوَّبٌ، فَيُقْبِلُ الْمَلَكُ فَيَسْتَأْذِنُ، فَيَقُولُ أَقْصَى الْخَدَمِ لِلَّذِي يَلِيهِ: مَلَكٌ يَسْتَأْذِنُ، وَيَقُولُ الَّذِي يَلِيهِ: مَلَكٌ يَسْتَأْذِنُ، حَتَّى يَبْلُغَ الْمُؤْمِنَ، فَيَقُولُ: ائْذَنُوا لَهُ، فَيَقُولُ أَقْرَبُهُمْ إِلَى الْمُؤْمِنِ: ائْذَنُوا لَهُ، وَيَقُولُ الَّذِي يَلِيهِ لِلَّذِي يَلِيهِ ائْذَنُوا لَهُ، حَتَّى يَبْلُغَ أَقْصَاهُمُ الَّذِي عِنْدَ الْبَابِ، فَيَفْتَحُ لَهُ فَيَدْخُلُ وَيُسَلِّمُ عَلَيْهِ، ثُمَّ يَنْصَرِفُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ قَالَ: سوء العاقبة.
'Rabbimiz! Biz senin semanın sakinleriyiz ve yarattıklarının seçkinleriyiz. Sen bize bunlara varıp da selam vermemizi mi emrediyorsun?' Allah şöyle buyurur: 'Şüphesiz bunlar öyle kullarımdır ki Bana hiçbir şeyi ortak koşmaksızın ibadet ederlerdi; kendileriyle sınır boyları korunur, kendileriyle kötülüklerden sakınılırdı ve onlardan biri ihtiyacı içinde kalıp onu gidermeye güç yetiremeden vefat ederdi.' İşte o zaman melekler onların yanına varırlar ve her kapıdan üzerlerine girerek: 'Sabrettiğiniz şey sebebiyle size selam olsun! [Dünya] yurdunun sonu ne güzeldir!' [derler].» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Ümâme'den nakletmiştir: «Mümin cennete girdiğinde sedire yaslanır. Yanında iki sıra hizmetçi bulunur ve iki sıranın ucunda kapalı bir kapı vardır. Bir melek gelir ve izin ister. Hizmetçilerin en uzaktaki, yanındakine: 'Bir melek izin istiyor' der. Yanındaki de kendi yanındakine: 'Bir melek izin istiyor' der; tâ ki mümine ulaşıncaya kadar. Mümin: 'Ona izin verin' der. Müminin en yakınındaki: 'Ona izin verin' der ve yanındaki de kendi yanındakine: 'Ona izin verin' der; nihayet kapının yanındaki en uzaktakine ulaşır. O da kapıyı açar, melek girer, ona selam verir, sonra da dönüp gider.» İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “ve [ahiret] yurdunun kötüsü de onlaradır” kavli hakkında: "Akıbetin kötüsüdür" dediğini nakletmiştir.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٢٦ الى ٣٠]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler: 26-30]
اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلاَّ مَتاعٌ (٢٦) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ (٢٧) الَّذِينَ آمَنُوا وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ (٢٨) الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ (٢٩) كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قُلْ هُوَ رَبِّي لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَإِلَيْهِ مَتابِ (٣٠)
Allah, rızkı dilediğine genişletir ve daraltır. Onlar ise dünya hayatıyla sevindiler. Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak bir geçimlikten ibarettir. (٢٦) İnkâr edenler derler ki: «Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?» De ki: «Şüphesiz Allah dilediğini saptırır ve [kendisine] yöneleni de doğru yola eriştirir.» (٢٧) Onlar, iman eden ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan kimselerdir. Dikkat edin; kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur. (٢٨) İman edip salih amel işleyenler var ya; ne mutlu onlara ve ne güzel bir varış yeri [onlarındır]! (٢٩) İşte böylece, sana vahyettiğimizi kendilerine okuyasın diye seni, kendisinden önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmet içinde [elçi olarak] gönderdik. Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar. De ki: «O, benim Rabbimdir; O'ndan başka ilah yoktur. Yalnızca O'na tevekkül ettim ve dönüşüm de yalnızca O'nadır.» (٣٠)
لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَاقِبَةَ الْمُشْرِكِينَ بِقَوْلِهِ: وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ كَانَ لِقَائِلٍ أَنْ يَقُولَ: قَدْ نَرَى كَثِيرًا مِنْهُمْ قَدْ وَفَّرَ اللَّهُ لَهُ الرِّزْقَ وَبَسَطَ لَهُ فِيهِ، فَأَجَابَ عَنْ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ فَقَدْ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ كَانَ كَافِرًا، وَيُقَتِّرُهُ عَلَى مَنْ كَانَ مُؤْمِنًا ابْتِلَاءً وَامْتِحَانًا، وَلَا يَدُلُّ الْبَسْطُ عَلَى الْكَرَامَةِ وَلَا الْقَبْضُ عَلَى الْإِهَانَةِ، وَمَعْنَى يَقْدِرُ: يُضَيِّقُ، وَمِنْهُ وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ أي ضيق وقيل: معنى
Allah Sübhânehu, { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “yurdun kötüsü de onlaradır” buyurarak müşriklerin akıbetini zikredince, birinin şöyle demesi muhtemel olurdu: “Biz onlardan birçoğunun rızkını Allah'ın bollaştırdığını ve kendilerine rızkı genişlettiğini görmekteyiz.” [Allah Teâlâ] buna şu buyruğu ile cevap verdi: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ } “Allah, rızkı dilediğine genişletir ve daraltır”. Nitekim O, bir deneme ve imtihan vesilesi olarak kâfir olan kimseye rızkı genişletebilir, mümin olan kimseye de daraltabilir. Rızkın genişletilmesi bir ikrama delalet etmediği gibi, daraltılması da bir alçaltmaya delalet etmez. { يَقْدِرُ } kelimesinin manası, daraltır demektir. { وَمَنْ قُدِرَ عَلَيْهِ رِزْقُهُ } “...rızkı daraltılmış olan kimse de...” ayetindeki kullanım da bundandır; yani daraltılmıştır. Şöyle de denilmiştir: [Bunun] anlamı...
يَقْدِرُ: يُعْطِي بِقَدَرِ الْكِفَايَةِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُ الْفَاعِلُ لِذَلِكَ وَحْدَهُ الْقَادِرُ عَلَيْهِ دُونَ غَيْرِهِ وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا أي مشركوا مَكَّةَ فَرِحُوا بِالدُّنْيَا وَجَهِلُوا مَا عِنْدَ اللَّهِ، قِيلَ: وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، وَالتَّقْدِيرُ:
{ يَقْدِرُ }: Kifayet miktarı verir demektir. Ayetin manası şudur: Başkası değil, yalnızca bunu yapan ve buna gücü yeten O'dur. { وَفَرِحُوا بِالْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar ise dünya hayatıyla sevindiler”; yani Mekke müşrikleri dünyayla sevindiler ve Allah katındakinden habersiz kaldılar. Şöyle de denilmiştir: Bu ayette takdim ve tehir (önde-sonda olma) vardır. Takdiri şöyledir:
الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا، فَيَكُونُ وَفَرِحُوا مَعْطُوفًا عَلَى يُفْسِدُونَ وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ أَيْ: مَا هِيَ إِلَّا شَيْءٌ يُسْتَمْتَعُ بِهِ، وَقِيلَ: الْمَتَاعُ وَاحِدُ الْأَمْتِعَةِ كَالْقَصْعَةِ وَالسُّكُرُّجَةِ وَنَحْوِهِمَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى: شَيْءٌ قَلِيلٌ ذَاهِبٌ، مِنْ مَتَعَ النَّهَارُ: إِذَا ارْتَفَعَ فَلَا بُدَّ لَهُ مِنْ زَوَالٍ وَقِيلَ: زَادٌ كَزَادِ الرَّاكِبِ يَتَزَوَّدُ بِهِ مِنْهَا إِلَى الْآخِرَةِ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: يَقُولُ أُولَئِكَ الْمُشْرِكُونَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ هَلَّا أُنْزِلَ عَلَى مُحَمَّدٍ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ؟ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا قَرِيبًا، وَتَكَرَّرَ فِي مَوَاضِعَ قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِهَذَا، وَهُوَ أَنَّ الضَّلَالَ بِمَشِيئَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، مَنْ شَاءَ أَنْ يُضِلَّهُ ضَلَّ كَمَا ضَلَّ هَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ أَيْ وَيَهْدِي إِلَى الْحَقِّ، أَوْ إِلَى الْإِسْلَامِ، أَوْ إِلَى جَنَابِهِ ﷿ مَنْ أَنابَ أَيْ: مَنْ رَجَعَ إِلَى اللَّهِ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِقْلَاعِ عَمَّا كَانَ عَلَيْهِ، وَأَصْلُ الْإِنَابَةِ الدُّخُولُ فِي نَوْبَةِ الْخَيْرِ، كَذَا قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ، وَمَحَلُّ الَّذِينَ آمَنُوا النَّصْبُ عَلَى الْبَدَلِيَّةِ مِنْ قَوْلِهِ: «مَنْ أَنابَ» أَيْ أَنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ هَدَاهُمُ اللَّهُ وَأَنَابُوا إِلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الَّذِينَ آمَنُوا خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُمُ الَّذِينَ آمَنُوا، أَوْ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَدْحِ وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ أَيْ تَسْكُنُ وَتَسْتَأْنِسُ بِذِكْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِأَلْسِنَتِهِمْ، كَتِلَاوَةِ الْقُرْآنِ وَالتَّسْبِيحِ وَالتَّحْمِيدِ وَالتَّكْبِيرِ وَالتَّوْحِيدِ، أَوْ بِسَمَاعِ ذَلِكَ مِنْ غَيْرِهِمْ، وَقَدْ سَمَّى سُبْحَانَهُ الْقُرْآنَ ذِكْرًا قَالَ: وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ ، وقال: إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ الَّذِينَ يَنْقُضُونَ عَهْدَ اللَّهِ مِنْ بَعْدِ مِيثَاقِهِ وَيَقْطَعُونَ مَا أَمَرَ اللَّهُ بِهِ أَنْ يُوصَلَ وَيُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ } ve { وَفَرِحُوا بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا } [şeklindedir]; buna göre { وَفَرِحُوا } ifadesi { يُفْسِدُونَ } kelimesine matuftur. { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ } “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak bir geçimlikten ibarettir”; yani o ancak kendisinden yararlanılan bir şeyden ibarettir. Şöyle de denilmiştir: Metâ (مَتَاع), çanak ve küçük kâse ve benzeri eşyaların tekilidir. Anlamın: Kısa sürede yok olup giden az bir şey demek olduğu da söylenmiştir; nitekim gün yükseldiği zaman [Arapçada] «metea'n-nehâr (مَتَعَ النَّهَارُ)» denilir ki onun için mutlaka zeval (batış) vardır. Yolcunun dünyadan ahirete yanına aldığı yol azığı gibi bir azık olduğu da söylenmiştir. { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “İnkâr edenler derler ki: «Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?»”; yani Mekke ehlinden olan o müşrikler derler ki: «Muhammed'e Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?» Bunun tefsiri az önce geçmişti ve çeşitli yerlerde tekrarlanmıştır. { قُلْ إِنَّ اللَّهَ يُضِلُّ مَنْ يَشاءُ } “De ki: «Şüphesiz Allah dilediğini saptırır...»”; Allah Teâlâ onlara bu cevabı vermesini emretmiştir. O da sapkınlığın Allah Teâlâ'nın dilemesiyle olduğudur; O kimi saptırmayı dilerse, tıpkı { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } diyen bu kimselerin saptığı gibi sapar. { وَيَهْدِي إِلَيْهِ مَنْ أَنابَ } “ve [kendisine] yöneleni de doğru yola eriştirir”; yani hakka yahut İslam'a veya Kendi yüce Zâtına [eriştirir]; { مَنْ أَنابَ } yani tövbe ederek ve üzerinde bulunduğu hali terk ederek Allah'a dönen kimseyi [eriştirir]. İnâbe (إِنَابَة) kelimesinin aslı hayır nöbetine girmektir; Nîsâbûrî böyle demiştir. { الَّذِينَ آمَنُوا } kelimesinin iraptaki yeri, { مَنْ أَنابَ } kavlinden bedel olarak nasbtır; yani onlar, Allah'ın hidayet ettiği ve Kendisine yönelen kimselerdir. { الَّذِينَ آمَنُوا } ifadesinin mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir; yani: «Onlar iman eden kimselerdir» [demektir] yahut övgü üzere mensuptur. { وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } “ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan kimselerdir”; yani Kur'an tilaveti, tesbih, tahmid, tekbir ve tevhid gibi dilleriyle Allah Teâlâ'yı zikretmekle yahut bunu başkalarından işitmekle kalpleri sükûnet bulur ve ünsiyet eder. Nitekim Allah Teâlâ Kur'an'ı zikir olarak isimlendirmiş ve: { وَهذا ذِكْرٌ مُبارَكٌ أَنْزَلْناهُ } “Bu da indirdiğimiz mübarek bir zikirdir” ve: { إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّكْرَ } “Şüphesiz o zikri biz indirdik” buyurmuştur. Zeccâc şöyle demiştir:
أَيْ: إِذَا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ آمَنُوا بِهِ غَيْرَ شَاكِّينَ بِخِلَافِ مَنْ وُصِفَ بِقَوْلِهِ: وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَقِيلَ: تَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِتَوْحِيدِ اللَّهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالذِّكْرِ هُنَا الطَّاعَةُ، وَقِيلَ: بِوَعْدِ اللَّهِ، وَقِيلَ: بِالْحَلِفِ بِاللَّهِ، فَإِذَا حَلَفَ خَصْمُهُ بِاللَّهِ سَكَنَ قَلْبُهُ، وَقِيلَ: بِذِكْرِ رَحْمَتِهِ، وَقِيلَ:
Yani: Allah bir olarak zikredildiğinde, { وَإِذا ذُكِرَ اللَّهُ وَحْدَهُ اشْمَأَزَّتْ قُلُوبُ الَّذِينَ لا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ } “Allah bir olarak zikredildiği zaman, ahirete inanmayanların kalpleri tiksinir” kavliyle nitelenen kimselerin aksine, hiçbir şüpheye düşmeksizin O'na iman ederler. Şöyle de denilmiştir: Kalpleri Allah'ın tevhidiyle mutmain olur. Buradaki zikirden maksadın itaat olduğu da söylenmiştir; Allah'ın vaadiyle olduğu söylenmiştir; Allah adına yemin etmekle olduğu söylenmiştir; zira hasmı Allah adına yemin ettiğinde kalbi sükûnet bulur. O'nun rahmetinin zikriyle olduğu söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:
بِذِكْرِ دَلَائِلِهِ الدَّالَّةِ عَلَى تَوْحِيدِهِ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ وَحْدَهُ دُونَ غَيْرِهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ وَالنَّظَرُ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَبَدَائِعِ صُنْعِهِ وَإِنْ كَانَ يُفِيدُ طُمَأْنِينَةً فِي الْجُمْلَةِ، لَكِنْ لَيْسَتْ كَهَذِهِ الطُّمَأْنِينَةِ، وَكَذَلِكَ النَّظَرُ فِي الْمُعْجِزَاتِ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي لَا يُطِيقُهَا الْبَشَرُ، فَلَيْسَ إِفَادَتُهَا لِلطُّمَأْنِينَةِ كَإِفَادَةِ ذِكْرِ اللَّهِ، فَهَذَا وَجْهُ مَا يُفِيدُهُ هَذَا التَّرْكِيبُ مِنَ الْقَصْرِ الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ الْمَوْصُولُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ الْجُمْلَةُ الدُّعَائِيَّةُ، وَهِيَ طُوبَى لَهُمْ عَلَى التَّأْوِيلِ الْمَشْهُورِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ على المدح، وطوبى لَهُمْ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَوْصُولُ بَدَلًا مِنَ الْقُلُوبِ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ أَيْ قُلُوبُ الَّذِينَ آمَنُوا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالزَّجَّاجُ وَأَهْلُ اللُّغَةِ: طُوبَى فُعْلَى مِنَ الطِّيبِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَتَأْوِيلُهَا الْحَالُ الْمُسْتَطَابَةُ، وَقِيلَ: طُوبَى شَجَرَةٌ فِي الْجَنَّةِ، وَقِيلَ: هِيَ الْجَنَّةُ، وَقِيلَ: هِيَ الْبُسْتَانُ بِلُغَةِ الْهِنْدِ، وَقِيلَ: مَعْنَى طُوبَى لَهُمْ: حُسْنَى لَهُمْ، وَقِيلَ: خَيْرٌ لَهُمْ، وَقِيلَ: كَرَامَةٌ لَهُمْ، وَقِيلَ: غِبْطَةٌ لَهُمْ. قَالَ النحّاس: وهذه الأقوال
...O'nun tevhidine delalet eden delillerini zikretmekle [mutmain olur]. İyi bilin ki, başkasıyla değil, yalnızca Allah'ın zikriyle kalpler mutmain olur. Allah Teâlâ'nın yarattıklarına ve eşsiz sanat harikalarına ibret nazarıyla bakmak genel anlamda bir mutmainlik/huzur sağlasa da, bu huzur [Allah'ın zikrinin sağladığı] huzur gibi değildir. Aynı şekilde, beşerin güç yetiremeyeceği harikulade hususlardan olan mucizeleri tefekkür etmek de huzur sağlama hususunda Allah'ın zikri gibi değildir. İşte bu cümlenin ifade ettiği hasrın (kısıtlamanın) açıklaması budur. { الَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ طُوبى لَهُمْ وَحُسْنُ مَآبٍ } “İman edip salih ameller işleyenler var ya, ne mutlu onlara ve varılacak yerin en güzeli de onlarındır” ayetindeki ism-i mevsul ({ الَّذِينَ }), meşhur tefsire göre mübtedadır; haberi ise dua cümlesi olan { طُوبى لَهُمْ } ifadesidir. İsm-i mevsulün medih (övme) üzere mahallen mansub, { طُوبى لَهُمْ } ifadesinin ise mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir. İsm-i mevsulün, muzafın hazfi takdiriyle (yani { قُلُوبُ الَّذِينَ آمَنُوا } / iman edenlerin kalpleri anlamında) { الْقُلُوبُ } kelimesinden bedel olması da caizdir. Ebû Ubeyde, Zeccâc ve dil ehli şöyle demişlerdir: «Tûbâ (طُوبَى)», «tîb (طِيب / hoşluk, güzellik)» kökünden gelmiş «fu'lâ (فُعْلَى)» vezninde bir kelimedir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “Bunun anlamı, [insana] hoş gelen güzel haldir.” Şöyle de denilmiştir: Tûbâ, cennette bir ağaçtır; cennetin kendisidir; Hint dilinde bostandır (bahçedir). { طُوبى لَهُمْ } ifadesinin manasının; “onlar için en güzel mükâfattır”, “onlar için hayırdır”, “onlar için ikramdır”, “onlar için gıpta edilecek bir nimettir” şeklinde olduğu da söylenmiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu görüşler
مُتَقَارِبَةٌ، وَالْأَصْلُ طُيْبَى فَصَارَتِ الْيَاءُ وَاوًا لِسُكُونِهَا وَضَمِّ مَا قَبْلِهَا، وَاللَّامُ فِي لَهُمْ لِلْبَيَانِ مِثْلُ سَقْيًا لَكَ وَرَعْيًا لَكَ. وَقُرِئَ «حُسْنُ مَآبٍ» بِالنَّصْبِ وَالرَّفْعِ، مِنْ آبَ إِذَا رَجَعَ، أَيْ: وَحُسْنُ مَرْجِعٍ، وَهُوَ الدَّارُ الْآخِرَةُ كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ أَيْ: مِثْلُ ذَلِكَ الْإِرْسَالِ الْعَظِيمِ الشَّأْنِ الْمُشْتَمِلِ عَلَى الْمُعْجِزَةِ الْبَاهِرَةِ أَرْسَلْنَاكَ يَا مُحَمَّدُ، وَقِيلَ شُبِّهَ الْإِنْعَامُ عَلَى مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ محمد ﷺ بِالْإِنْعَامِ عَلَى مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ الْأَنْبِيَاءُ قَبْلَهُ، وَمَعْنَى فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ فِي قَرْنٍ قَدْ مَضَتْ مِنْ قَبْلِهِ قُرُونٌ، أَوْ فِي جَمَاعَةٍ مِنَ النَّاسِ قد مضت من قبلها جماعات لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ أَيْ لِتَقْرَأَ عَلَيْهِمُ القرآن، وَالحال أن هُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ أَيْ: بِالْكَثِيرِ الرَّحْمَةِ لِعِبَادِهِ، وَمِنْ رَحْمَتِهِ لَهُمْ إِرْسَالُ الرُّسُلِ إِلَيْهِمْ وَإِنْزَالُ الْكُتُبِ عَلَيْهِمْ كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ وَجُمْلَةُ قُلْ هُوَ رَبِّي مُسْتَأْنَفَةٌ بِتَقْدِيرِ سُؤَالٍ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: وَمَا الرَّحْمَنُ؟ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ هُوَ رَبِّي أَيْ خَالِقِي لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَيْ: لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ لَهُ وَالْإِيمَانَ بِهِ سِوَاهُ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ فِي جَمِيعِ أُمُورِي وَإِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ مَتابِ أَيْ: تَوْبَتِي، وَفِيهِ تَعْرِيضٌ بِالْكُفَّارِ، وَحَثٌّ لَهُمْ عَلَى الرُّجُوعِ إِلَى اللَّهِ، وَالتَّوْبَةِ مِنَ الْكُفْرِ، وَالدُّخُولِ فِي الْإِسْلَامِ.
birbirine yakındır. Aslı tuybâ (طُيْبَى) olup, yâ harfi sakin ve öncesi zammeli olduğu için vâv harfine dönüşmüştür. { لَهُمْ } ifadesindeki lâm harfi, «sakyen leke (سَقْيًا لَكَ / sana su verilsin)» ve «ra'yen leke (رَعْيًا لَكَ / sana gözetim olsun)» ifadelerindeki gibi beyan içindir. { حُسْنُ مَآبٍ } kavli, nasb ve ref ile okunmuştur; «âbe (آبَ)» fiilinden olup geri döndü demektir; yani: «güzel bir dönüş yeri» [demektir] ki o da ahiret yurdudur. { كَذلِكَ أَرْسَلْناكَ فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } “İşte böylece seni, kendisinden önce nice ümmetlerin gelip geçtiği bir ümmet içinde [elçi olarak] gönderdik”; yani işte apaçık mucizeyi içeren o şanı yüce gönderiş gibi seni de gönderdik ey Muhammed! Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in kendilerine gönderildiği kimselere olan nimetin, ondan önceki peygamberlerin kendilerine gönderildiği kimselere olan nimete benzetildiği de söylenmiştir. { فِي أُمَّةٍ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِها أُمَمٌ } kavlinin anlamı: Kendisinden önce asırların gelip geçtiği bir asırda yahut kendisinden önce toplulukların gelip geçtiği bir insan topluluğu içinde [gönderdik demektir]. { لِتَتْلُوَا عَلَيْهِمُ الَّذِي أَوْحَيْنا إِلَيْكَ } “sana vahyettiğimizi kendilerine okuyasın diye”; yani onlara Kur'an'ı okuyasın diye [gönderdik]. { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” hali ise; kullarına rahmeti çok olan [Zâtı inkâr ediyorlar demektir]. O'nun kullarına olan rahmetindendir ki onlara peygamberler göndermiş ve üzerlerine kitaplar indirmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا رَحْمَةً لِلْعالَمِينَ } “Seni ancak âlemlere rahmet olarak gönderdik” buyurmuştur. { قُلْ هُوَ رَبِّي } “De ki: «O, benim Rabbimdir...»” cümlesi, sanki onlar: «Rahmân da nedir?» demişler gibi takdir edilen bir soruya istînâf (başlangıç) cevabıdır. Bunun üzerine Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: De ki ey Muhammed: O benim Rabbimdir, yani yaratıcımdır; { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O'ndan başka ilah yoktur”; yani O'ndan başka Kendisine ibadet edilmeye ve Kendisine iman edilmeye layık hiçbir varlık yoktur. Bütün işlerimde { عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ } “yalnızca O'na tevekkül ettim”; { وَإِلَيْهِ } başkasına değil yalnızca O'na { مَتابِ } “ve dönüşüm de [yalnızca O'nadır]”; yani tövbemdir. Bunda kâfirlere üstü kapalı bir dokundurma, onları Allah'a dönmeye, küfürden tövbe etmeye ve İslam'a girmeye bir teşvik vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ سَابِطٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ قَالَ: كَزَادِ الرَّاعِي يُزَوِّدُهُ أَهْلُهُ الْكَفَّ مِنَ التَّمْرِ أَوِ الشَّيْءَ مِنَ الدَّقِيقِ أَوِ الشَّيْءَ يَشْرَبُ عَلَيْهِ اللَّبَنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ الرَّجُلُ يَخْرُجُ فِي الزَّمَانِ الْأَوَّلِ فِي إِبِلِهِ، أَوْ غَنَمِهِ، فَيَقُولُ لِأَهْلِهِ: مَتِّعُونِي، فَيُمَتِّعُونَهُ فِلْقَةَ الْخُبْزِ أَوِ التَّمْرِ، فَهَذَا مَثَلٌ ضَرَبَهُ اللَّهُ لِلدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَصَحَّحَهُ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «نَامَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَلَى حَصِيرٍ فَقَامَ وَقَدْ أَثَّرَ فِي جَنْبِهِ، فَقُلْنَا:
İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Abdurrahman b. Sâbit'ten { وَمَا الْحَياةُ الدُّنْيا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا مَتاعٌ } “Oysa dünya hayatı ahiretin yanında ancak bir geçimlikten ibarettir” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Ailesinin çobana azık olarak verdiği bir avuç hurma yahut biraz un veya üzerine süt içeceği bir şey gibidir." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Eski zamanlarda kişi develerinin veya koyunlarının peşinde çıkar ve ailesine: 'Bana azık verin (mettiûnî)' derdi. Onlar da ona bir parça ekmek veya hurma verirlerdi. İşte bu, Allah'ın dünya için verdiği bir misaldir." Tirmizî -sahih olduğunu belirterek-, Abdullah b. Mes'ûd'dan şöyle dediğini nakletmiştir: «Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hasır üzerinde uyumuştu; kalktığında hasır böğründe iz bırakmıştı. Biz:
يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْنَا لَكَ؟ فَقَالَ: مَا لِي وَلِلدُّنْيَا، مَا أَنَا فِي الدُّنْيَا إِلَّا كَرَاكِبٍ اسْتَظَلَّ تَحْتَ شَجَرَةٍ، ثُمَّ رَاحَ وَتَرَكَهَا» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ عَنِ الْمُسْتَوْرِدِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
'Ey Allah'ın Resûlü! Keşke senin için [bir yatak] hazırlasaydık?' dedik. Bunun üzerine şöyle buyurdu: 'Benim dünya ile ne işim olur! Benim dünya ile halim, ancak bir ağacın altında gölgelenip sonra da orayı bırakıp giden bir yolcunun hali gibidir.'» Müslim, Tirmizî, Nesâî ve İbn Mâce, Müstevrid'den Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir:
«مَا الدُّنْيَا فِي الْآخِرَةِ إِلَّا كَمَثَلِ مَا يَجْعَلُ أَحَدُكُمْ أُصْبُعَهُ هَذِهِ فِي الْيَمِّ فَلْيَنْظُرْ بِمَ يَرْجِعُ؟ وَأَشَارَ بِالسَّبَّابَةِ» .
«Ahiretin yanında dünyanın misali, ancak sizden birinizin şu parmağını denize daldırması gibidir; baksın bakalım ne ile geri dönecek? -ve şehadet parmağıyla işaret etti-.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ قَالَ: هَشَّتْ إِلَيْهِ وَاسْتَأْنَسَتْ بِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِذَا حَلَفَ لَهُمْ بِاللَّهِ صَدَّقُوا أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ قَالَ: تَسْكُنُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: بِمُحَمَّدٍ وَأَصْحَابِهِ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِهِ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ هَلْ تَدْرُونَ مَا مَعْنَى ذَلِكَ؟
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Katâde'den { وَتَطْمَئِنُّ قُلُوبُهُمْ بِذِكْرِ اللَّهِ } “ve kalpleri Allah'ın zikriyle mutmain olan...” kavli hakkında: "Ona sevinçle yöneldi ve onunla ünsiyet etti" dediğini nakletmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den bu ayet hakkında: "Onlara Allah adına yemin edildiğinde doğrularlar. { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin; kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” hakkında ise: Sükûnet bulur" dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, Mücâhid'den bu ayet hakkında: "Muhammed ve ashabıyla [huzur bulur]" dediğini nakletmiştir. Ebü'ş-Şeyh, Enes'ten şöyle dediğini nakletmiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayet yani { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin; kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” indiği zaman ashabına: «Bunun manasının ne olduğunu biliyor musunuz?» diye sordu.
قَالُوا: اللَّهُ وَرَسُولُهُ أَعْلَمُ، قَالَ: مَنْ أَحَبَّ اللَّهَ وَرَسُولَهُ وَأَحَبَّ أَصْحَابِي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ:
"Allah ve Resûlü daha iyi bilir" dediler. Şöyle buyurdu: «Allah'ı ve Resûlü'nü seven ve ashabımı seven kimsedir.» İbn Merdûye, Ali'den şöyle nakletmiştir:
«أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ قَالَ: ذَاكَ مَنْ أَحَبَّ الله
«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, bu { أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ } “Dikkat edin, kalpler ancak Allah'ın zikriyle mutmain olur” ayeti indiğinde şöyle buyurdu: «O, Allah'ı
وَرَسُولَهُ، وَأَحَبَّ أَهْلَ بَيْتِي صَادِقًا غَيْرَ كَاذِبٍ، وَأَحَبَّ الْمُؤْمِنِينَ شَاهِدًا وَغَائِبًا، أَلَا بِذِكْرِ اللَّهِ يَتَحَابُّونَ» .
ve Resûlü'nü seven, Ehl-i Beytimi yalan söylemeksizin sadakatle seven ve müminleri hazır olduklarında da gıyaplarında da seven kimsedir. Dikkat edin; onlar Allah'ın zikriyle birbirlerini severler.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: طُوبى لَهُمْ قَالَ: فَرَحٌ وَقُرَّةُ عَيْنٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: طُوبى لَهُمْ قَالَ: نِعْمَ مَا لَهُمْ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { طُوبى لَهُمْ } “ne mutlu onlara” kavli hakkında: "Sevinç ve göz aydınlığıdır" dediğini nakletmiştir. İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebü'ş-Şeyh, İkrime'den { طُوبى لَهُمْ } “ne mutlu onlara” kavli hakkında: "Onlara ne güzel şeyler vardır!" dediğini nakletmiştir.
وَقَدْ رُوِيَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ السَّلَفِ نَحْوُ مَا قَدَّمْنَا ذِكْرَهُ مِنَ الْأَقْوَالِ، وَالْأَرْجَحُ تَفْسِيرُ الْآيَةِ بِمَا رُوِيَ مَرْفُوعًا إِلَى النَّبِيِّ ﷺ كَمَا أَخْرَجَهُ أَحْمَدُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ والبيهقي عن عتبة ابن عَبْدٍ قَالَ: «جَاءَ أَعْرَابِيٌّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ فِي الْجَنَّةِ فَاكِهَةٌ؟ قَالَ: نَعَمْ فِيهَا شَجَرَةٌ تُدْعَى طُوبَى» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْخَطِيبُ فِي تَارِيخِهِ، عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ: «أَنَّ رَجُلًا قَالَ: يَا رَسُولَ اللَّهِ طُوبَى لِمَنْ رَآكَ وَآمَنَ بِكَ، قَالَ: طُوبَى لِمَنْ آمَنَ بِي وَرَآنِي، ثُمَّ طُوبَى ثُمَّ طُوبَى ثُمَّ طُوبَى لِمَنْ آمَنَ بِي وَلَمْ يَرَنِي، فَقَالَ رَجُلٌ: وَمَا طُوبَى؟
Selef-i sâlihînden bir topluluktan, daha önce zikrettiğimiz görüşlerin benzeri rivayet edilmiştir. En racih olanı, ayetin Peygamber'e (sallallâhu aleyhi ve sellem) merfu olarak rivayet edilen şeyle tefsir edilmesidir; nitekim Ahmed, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân, Taberânî, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin Utbe b. Abd'den naklettiği hadiste şöyle denilmiştir: «Bir bedevi Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelip: 'Ey Allah'ın Resûlü! Cennette meyve var mıdır?' dedi. Resûlullah: 'Evet, orada Tûbâ denilen bir ağaç vardır' buyurdu...» hadisi zikretti. Ahmed, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Hibbân ve Târîh'inde Hatîb, Ebû Saîd el-Hudrî'den Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem)'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Bir adam: 'Ey Allah'ın Resûlü! Seni görüp de sana iman eden kimseye ne mutlu (tûbâ)!' dedi. Resûlullah: 'Bana iman edip beni görene ne mutlu! Sonra beni görmediği halde bana iman edene ne mutlu, ne mutlu, ne mutlu!' buyurdu. Bir adam: 'Tûbâ nedir?' diye sordu.
قَالَ: شَجَرَةٌ في الجنة مسيرة مِائَةِ عَامٍ، ثِيَابُ أَهْلِ الْجَنَّةِ تَخْرُجُ مِنْ أَكْمَامِهَا» . وَفِي الْبَابِ أَحَادِيثُ وَآثَارٌ عَنِ السَّلَفِ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحَيْنِ وَغَيْرِهِمَا مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «فِي الْجَنَّةِ شَجَرَةٌ يَسِيرُ الرَّاكِبُ فِي ظِلِّهَا مائة سنة، اقرءوا إن شئتم وَظِلٍّ مَمْدُودٍ » وَفِي بَعْضِ الْأَلْفَاظِ: «إِنَّهَا شَجَرَةُ الْخُلْدِ» . وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ السُّدِّيِّ وَحُسْنُ مَآبٍ قَالَ: حُسْنُ مُنْقَلَبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ مِثْلَهُ وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ قَالَ: ذُكِرَ لَنَا أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ زَمَنَ الْحُدَيْبِيَةِ حِينَ صَالَحَ قُرَيْشًا كَتَبَ في الكتاب: «بسم الله الرحمن الرحيم، قالت قُرَيْشٌ: أَمَّا الرَّحْمَنُ فَلَا نَعْرِفُهُ، وَكَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يَكْتُبُونَ بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ، فَقَالَ أَصْحَابُهُ: دَعْنَا نُقَاتِلْهُمْ، فَقَالَ: لَا، وَلَكِنِ اكْتُبُوا كَمَا يُرِيدُونَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ نَحْوَهُ.
Resûlullah: 'Cennette yüz yıllık mesafede bir ağaçtır; cennet ehlinin elbiseleri onun tomurcuklarından çıkar' buyurdu.» Bu konuda selef-i sâlihînden hadisler ve rivayetler bulunmaktadır. Sahîhayn'da ve diğer kaynaklarda Enes'ten sabit olan hadiste o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurdu: «Cennette bir ağaç vardır ki binekli bir kimse onun gölgesinde yüz yıl yol alır. Dilerseniz: { وَظِلٍّ مَمْدُودٍ } “ve uzamış gölgeler” ayetini okuyun.» Bazı lafızlarda: «Şüphesiz o, huld (ebediyet) ağacıdır» [şeklinde geçmektedir]. Ebü'ş-Şeyh, Süddî'den { وَحُسْنُ مَآبٍ } kavli hakkında: "Güzel bir dönüş yeridir" dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr, Dahhâk'tan da bunun benzerini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمنِ } “Onlar ise Rahmân'ı inkâr ediyorlar” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: "Bize zikredildiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hudeybiye günü Kureyş ile sulh yaptığı vakit metne: «Bismillâhirrahmânirrahîm» diye yazdırdı. Kureyş: «Rahmân'a gelince, biz onu tanımıyoruz» dedi. Câhiliye ehli: «Bismikellâhumme (Senin isminle Allahım)» diye yazarlardı. Bunun üzerine sahabîleri: «Bırak bizi, onlarla savaşalım» dediler. Resûlullah: «Hayır, bilakis onların istediği gibi yazın» buyurdu." İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir de İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında bunun benzerini nakletmiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَإِلَيْهِ مَتابِ قَالَ: توبتي.
İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { وَإِلَيْهِ مَتابِ } “ve dönüşüm de [yalnızca O'nadır]” kavli hakkında: "Tövbemdir" dediğini nakletmiştir.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣١ الى ٣٥]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler: 31-35]
وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ (٣١) وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ (٣٢) أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ (٣٣) لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ (٣٤) مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ (٣٥)
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü veya yeryüzünün parça parça yarıldığı yahut ölülerin konuşturulduğu bir Kur'an olsaydı [o yine bu Kur'an olurdu]. Bilakis bütün işler Allah'a aittir. İman edenler hâlâ bilip anlamadılar mı ki, Allah dileseydi bütün insanları elbette doğru yola iletirdi? İnkâr edenlere gelince, Allah'ın vaadi gelinceye kadar yaptıklarından ötürü başlarına ansızın büyük bir felaket çarpıp duracak yahut yurtlarının yakınına konacaktır. Şüphesiz Allah verdiği sözden dönmez.” (31) { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “Andolsun, senden önceki peygamberlerle de alay edildi. Ben de o inkâr edenlere mühlet verdim, sonra onları yakalayıverdim. İşte Benim cezalandırmam nasılmış!” (32) { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ قُلْ سَمُّوهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Her nefsin kazandığını görüp gözeten [Allah gibi bir varlık inkâr edilir mi]? Onlar ise Allah'a ortaklar koştular. De ki: 'Onlara isim verin [onları tanıtın bakalım]! Yoksa O'na yeryüzünde bilmediği bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa lafın gelişi mi konuşuyorsunuz?' Bilakis, inkâr edenlere tuzakları süslü gösterildi ve [doğru] yoldan alıkonuldular. Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek kimse yoktur.” (33) { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Dünya hayatında onlar için bir azap vardır; ahiret azabı ise elbette daha çetindir. Onları Allah'tan koruyacak kimse de yoktur.” (34) { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أُكُلُها دائِمٌ وَظِلُّها تِلْكَ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “Müttakilere vaad olunan cennetin misali [şöyledir]: Altından ırmaklar akar, yemişleri de gölgesi de süreklidir. İşte bu, sakınanların [müttakilerin] varacağı sonuçtur; inkârcıların sonu ise ateştir.” (35)
قَوْلُهُ: وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ قِيلَ: هَذَا مُتَّصِلٌ بِقَوْلِهِ: لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ وَإِنَّ جَمَاعَةً مِنَ الْكُفَّارِ سَأَلُوا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ أَنْ يُسَيِّرَ لَهُمْ جِبَالَ مَكَّةَ حَتَّى تَنْفَسِحَ فَإِنَّهَا أَرْضٌ ضَيِّقَةٌ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ بِهَذَا الْجَوَابِ الْمُتَضَمِّنِ لِتَعْظِيمِ شأن القرآن وفساد رأس الْكُفَّارِ حَيْثُ لَمْ يَقْنَعُوا بِهِ وَأَصَرُّوا عَلَى تَعَنُّتِهِمْ وَطَلَبِهِمْ مَا لَوْ فَعَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ لَمْ يَبْقَ مَا تَقْتَضِيهِ الْحِكْمَةُ الْإِلَهِيَّةُ مِنْ عَدَمِ إِنْزَالِ الْآيَاتِ الَّتِي يُؤْمِنُ عِنْدَهَا جَمِيعُ الْعِبَادِ. وَمَعْنَى سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبَالُ، أَيْ: بِإِنْزَالِهِ وَقِرَاءَتِهِ فَسَارَتْ عَنْ مَحَلِّ اسْتِقْرَارِهَا أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ أَيْ صُدِّعَتْ حَتَّى صَارَتْ قِطَعًا مُتَفَرِّقَةً أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى أَيْ صَارُوا أَحْيَاءً بِقِرَاءَتِهِ عَلَيْهِمْ، فَكَانُوا يَفْهَمُونَهُ عِنْدَ تَكْلِيمِهِمْ بِهِ كَمَا يَفْهَمُهُ الْأَحْيَاءُ.
{ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” kavli hakkında şöyle denilmiştir: Bu ayet, { لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ مِنْ رَبِّهِ } “Ona Rabbinden bir mucize indirilmeli değil miydi?” kavliyle bağlantılıdır. Kâfirlerden bir topluluk Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem), yurdun genişlemesi için Mekke dağlarını kendilerine yürütmesini istemişlerdi; zira orası dar bir araziydi. Bunun üzerine Allah Teâlâ, Kur'an'ın şanını yüceltmeyi ve kâfirlerin onunla yetinmeyip inatlarında ısrar etmelerini ve Allah Teâlâ'nın yapması durumunda bütün kulların iman edeceği ayetlerin indirilmemesine dair ilahi hikmetin gerektirdiği şeyin kalmayacağı taleplerde bulunmalarındaki akıl ve görüş bozukluklarını içeren bu cevabı onlara vermesini emretti. Dağların onunla yürütülmesinin anlamı: Onun indirilmesi ve okunmasıyla yerleşik bulundukları yerden çekilip gitmeleridir. { أَوْ قُطِّعَتْ بِهِ الْأَرْضُ } “veya kendisiyle yeryüzünün parçalandığı”; yani yarılıp ayrı ayrı parçalar haline geldiği [bir Kur'an olsaydı]. { أَوْ كُلِّمَ بِهِ الْمَوْتى } “yahut kendisiyle ölülerin konuşturulduğu”; yani onun üzerlerine okunmasıyla dirilip, kendileriyle konuşulduğunda tıpkı dirilerin anladığı gibi onu anladıkları [bir Kur'an olsaydı].
وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي جَوَابِ لَوْ مَاذَا هُوَ؟ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَحْذُوفٌ، وَتَقْدِيرُهُ: لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ، وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: إِنَّ الْجَوَابَ لَكَفَرُوا بِالرَّحْمَنِ، أَيْ: لَوْ فُعِلَ بِهِمْ هَذَا لَكَفَرُوا بِالرَّحْمَنِ وَقِيلَ: جَوَابُهُ لَمَا آمَنُوا كَمَا سَبَقَ فِي قَوْلِهِ: مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ وَقِيلَ: الْجَوَابُ مُتَقَدِّمٌ، وَفِي الْكَلَامِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ، أَيْ: وَهُمْ يَكْفُرُونَ بِالرَّحْمَنِ لَوْ أَنَّ قُرْآنًا إِلَى آخِرِهِ، وَكَثِيرًا مَا تَحْذِفُ الْعَرَبُ جَوَابَ لَوْ إِذَا دَلَّ عَلَيْهِ سِيَاقُ الْكَلَامِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Lev (لَوْ / eğer) edatının cevabının ne olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir. Ferrâ şöyle demiştir: O mahzuftur, takdiri ise: «Elbette bu Kur'an olurdu» [şeklindedir]. Ondan, cevabın: «Rahmân'ı inkâr ederlerdi» yani: «Şayet onlara bu yapılsaydı yine de Rahmân'ı inkâr ederlerdi» şeklinde olduğu da rivayet edilmiştir. Cevabının: { مَا كانُوا لِيُؤْمِنُوا إِلَّا أَنْ يَشاءَ اللَّهُ } “Allah dilemedikçe inanacak değillerdi” kavlinde geçtiği gibi «İman edecek değillerdi» olduğu da söylenmiştir. Cevabın öne geçtiği ve sözde takdim-tehir bulunduğu; yani takdirinin: «Şayet bir Kur'an olsaydı... yine de onlar Rahmân'ı inkâr ediyorlar» şeklinde olduğu da söylenmiştir. Sözün akışı ona delalet ettiğinde Araplar 'lev'in cevabını sıklıkla hazfederler. İmruü'l-Kays'ın şu sözü de bundandır:
فَلَوْ أَنَّهَا نَفْسٌ تَمُوتُ جَمِيعَةً ... وَلَكِنَّهَا نَفْسٌ تُسَاقِطُ أَنْفُسًا
"Keşke o tek bir can olsaydı da hepsi birden ölseydi... Lakin o, peyderpey canlar döken bir candır."
أَيْ لَهَانَ عَلَيَّ ذَلِكَ بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً أَيْ: لَوْ أَنَّ قُرْآنًا فُعِلَ بِهِ ذَلِكَ لَكَانَ هَذَا الْقُرْآنُ، وَلَكِنْ لَمْ يُفْعَلْ بَلْ فُعِلَ مَا عَلَيْهِ الشَّأْنُ الْآنَ، فَلَوْ شَاءَ أَنْ يُؤْمِنُوا لَآمَنُوا وَإِذَا لَمْ يَشَأْ أَنْ يُؤْمِنُوا لَمْ يَنْفَعْ تَسْيِيرُ الْجِبَالِ وَسَائِرُ مَا اقْتَرَحُوهُ مِنَ الْآيَاتِ، فَالْإِضْرَابُ مُتَوَجِّهٌ إِلَى مَا يُؤَدِّي إِلَيْهِ كَوْنُ الْأَمْرِ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ وَيَسْتَلْزِمُهُ مِنْ تَوَقُّفِ الْأَمْرِ عَلَى مَا تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ وَمَشِيئَتُهُ، وَيَدُلُّ عَلَى أَنَّ هَذَا هُوَ الْمَعْنَى الْمُرَادُ مِنْ ذَلِكَ قَوْلُهُ: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً قَالَ الْفَرَّاءُ: قَالَ الْكَلْبِيُّ أَفَلَمْ يَيْأَسْ بِمَعْنَى أَفَلَمْ يَعْلَمْ، وَهِيَ لُغَةُ النَّخْعِ. قَالَ فِي الصِّحَاحِ: وَقِيلَ: هِيَ لُغَةُ هَوَازِنَ، وَبِهَذَا قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ السَّلَفِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَفَلَمْ يَعْلَمُوا وَيَتَبَيَّنُوا. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَهُوَ مَجَازٌ لِأَنَّ الْيَائِسَ مِنَ الشَّيْءِ عَالِمٌ بِأَنَّهُ لَا يَكُونُ، نَظِيرُهُ اسْتِعْمَالُ الرَّجَاءِ فِي مَعْنَى الْخَوْفِ، وَالنِّسْيَانُ فِي التَّرْكِ لِتَضَمُّنِهُمَا إِيَّاهُمَا، وَيُؤَيِّدُهُ قِرَاءَةُ عَلِيٍّ وَابْنِ عَبَّاسٍ وَجَمَاعَةٍ: أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ، وَمِنْ هَذَا قَوْلُ رَبَاحِ بْنِ عَدِيٍ:
Yani: [Tek can olsaydı] bu bana kolay gelirdi [demektir]. { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Bilakis bütün işler Allah'a aittir”; yani eğer kendisiyle bu yapılan bir Kur'an olsaydı muhakkak bu Kur'an olurdu; lakin bu yapılmadı, bilakis şu anki mevcut durum üzere yapıldı. Şayet onların iman etmesini dileseydi iman ederlerdi; şayet iman etmelerini dilememişse, dağların yürütülmesi ve onların teklif ettiği diğer mucizelerin hiçbiri fayda vermez. Dolayısıyla idrâb (vazgeçiş ve yeni söze geçiş), bütün işlerin Allah Teâlâ'ya ait olmasının gerektirdiği ve işin O'nun hikmet ve meşietinin iktizasına bağlı kalmasını icap ettirdiği hususa yöneliktir. Bundan murad edilen anlamın bu olduğuna şu kavli delalet etmektedir: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعاً } “İman edenler hâlâ bilip anlamadılar mı ki, eğer Allah dileseydi bütün insanları doğru yola eriştirirdi?” Ferrâ: "Kelbî, { أَفَلَمْ يَيْأَسْ } ifadesinin 'Bilip anlamadılar mı (أَفَلَمْ يَعْلَمْ)' manasında olduğunu ve bunun Nahâ kabilesinin lehçesi olduğunu söylemiştir" der. es-Sıhâh'ta: "Hevâzin kabilesinin lehçesi olduğu da söylenmiştir" denilmektedir. Selef-i sâlihînden bir topluluk da bu görüşü benimsemiştir. Ebû Ubeyde: "Bilip açığa çıkarmadılar mı?" demiştir. Zeccâc: "Bu mecazdır; çünkü bir şeyden ümidini kesen (ye'se düşen) kimse, onun gerçekleşmeyeceğini kesin olarak bilir. Tıpkı her ikisini de tazammun etmesinden (içermesinden) dolayı 'recâ (ümit)' kelimesinin korku anlamında, 'nisyân (unutma)' kelimesinin de terk etme anlamında kullanılması gibidir" demiştir. Ali, İbn Abbâs ve bir topluluğun { أَفَلَمْ يَتَبَيَّنْ } "Açıkça bilip anlamadılar mı?" şeklindeki kıraati de bunu desteklemektedir. Rebâh b. Adî'nin şu sözü de bu kabildendir:
أَلَمْ يَيْأَسِ الْأَقْوَامُ أَنِّي أَنَا ابْنُهُ ... وَإِنْ كُنْتُ عَنْ أَرْضِ الْعَشِيرَةِ نَائِيًا
"Topluluklar benim onun oğlu olduğumu bilmedi mi... Ben kabilemin yurdundan uzakta olsam bile!"
أَيْ: أَلَمْ يَعْلَمْ، وَأَنْشَدَ فِي هَذَا أَبُو عُبَيْدَةَ قَوْلَ مَالِكِ بْنِ عَوْفٍ النَّضْرِيِّ:
Yani: Bilmedi mi? Ebû Ubeyde bu hususta Mâlik b. Avf en-Nasrî'nin şu beytini okumuştur:
أَقُولُ لَهُمْ بِالشِّعْبِ إِذْ يَأْسِرُونَنِي ... أَلَمْ تيأسوا أنّي ابن فارس زهدم
"Geçitte beni esir aldıklarında onlara dedim ki: Benim [meşhur at] Zehdem'in süvarisinin oğlu olduğumu bilmediniz mi?!"
أَيْ: أَلَمْ تَعْلَمُوا، فَمَعْنَى الْآيَةِ عَلَى هَذَا: أَفَلَمْ يَعْلَمِ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا مِنْ غَيْرِ أَنْ يُشَاهِدُوا الْآيَاتِ وَقِيلَ: إِنَّ الْإِيَاسَ عَلَى مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ، أَيْ: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا مِنْ إِيمَانِ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ، لِعِلْمِهِمْ أَنَّ اللَّهَ تَعَالَى لَوْ أَرَادَ هِدَايَتَهُمْ لَهَدَاهُمْ لِأَنَّ الْمُؤْمِنِينَ تَمَنَّوْا نُزُولَ الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحَهَا الْكُفَّارُ طَمَعًا فِي إِيمَانِهِمْ وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ هَذَا وَعِيدٌ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْعُمُومِ أَوْ لِكُفَّارِ مَكَّةَ عَلَى الْخُصُوصِ، أَيْ: لَا يَزَالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِسَبَبِ مَا صَنَعُوا مِنَ الْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ لِلرُّسُلِ قَارِعَةٌ، أَيْ: دَاهِيَةٌ تَفْجَؤُهُمْ، يُقَالُ: قَرَعَهُ الْأَمْرُ إِذَا أَصَابَهُ، وَالْجَمْعُ قَوَارِعُ، وَالْأَصْلُ فِي الْقَرْعِ الضَّرْبُ. قَالَ الشَّاعِرُ :
Yani: Bilmediler mi? Bu duruma göre ayetin anlamı: İman edenler bilmediler mi ki şayet Allah dileseydi, ayetleri (mucizeleri) görmeksizin bütün insanları elbette hidayete erdirirdi. İyâs (إِيَاس / ümitsizlik) kelimesinin hakiki manasında olduğu da söylenmiştir; yani: İman edenler, Allah Teâlâ'nın onları hidayete erdirmeyi dileseydi elbette hidayete erdireceğini bildikleri için bu kâfirlerin iman etmesinden ümitlerini kesmediler mi? Zira müminler, kâfirlerin iman etmelerini umarak onların teklif ettiği ayetlerin inmesini temenni etmişlerdi. { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ } “İnkâr edenlerin yaptıklarından dolayı başlarına çetin bir bela gelmeye devam edecektir”; bu, genel olarak kâfirlere yahut özel olarak Mekke kâfirlerine yönelik bir tehdittir; yani inkâr edenlerin işledikleri küfür ve peygamberleri yalanlamaları sebebiyle başlarına ansızın gelen bir bela (kâria) gelmeye devam edecektir. Başına bir felaket geldiğinde [Arapçada] «kare'ahu'l-emr (قَرَعَهُ الْأَمْرُ)» denilir, çoğulu ise kavâri'dir (قَوَارِع). Kâr' (قَرْع) kelimesinin aslı vurmaktır (çarpmaktır). Şair şöyle demiştir :
أَفْنَى تِلَادِي وَمَا جَمَّعْتُ مِنْ نَشَبٍ ... قَرْعُ القواقيز أَفْوَاهَ الْأَبَارِيقِ
"Eski mirasımı ve biriktirdiğim malları, kadehlerin ibriklerin ağızlarına vurması bitirdi."
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الْكُفَّارَ لَا يَزَالُونَ كَذَلِكَ حَتَّى تُصِيبَهُمْ دَاهِيَةٌ مُهْلِكَةٌ مِنْ قَتْلٍ أَوْ أَسْرٍ أَوْ جَدْبٍ أَوْ نَحْوِ ذَلِكَ مِنَ الْعَذَابِ وَقَدْ قِيلَ: إِنَّ الْقَارِعَةَ: النَّكْبَةُ، وَقِيلَ: الطَّلَائِعُ وَالسَّرَايَا، وَلَا يَخْفَى أَنَّ الْقَارِعَةَ تُطْلَقُ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ ذَلِكَ أَوْ تَحُلُّ أَيِ: الْقَارِعَةُ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ فَيَفْزَعُونَ مِنْهَا وَيُشَاهِدُونَ مِنْ آثَارِهَا مَا تَرْجُفُ لَهُ قُلُوبُهُمْ وَتُرْعَدُ مِنْهُ بِوَادِرُهُمْ ، وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي تَحُلُّ لِلنَّبِيِّ ﷺ وَالْمَعْنَى: أَوْ تَحِلُّ أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ مُحَاصِرًا لَهُمْ آخِذًا بِمَخَانِقِهِمْ كَمَا وَقَعَ مِنْهُ ﷺ لِأَهْلِ الطَّائِفِ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ وَهُوَ مَوْتُهُمْ، أَوْ قِيَامُ السَّاعَةِ عَلَيْهِمْ، فَإِنَّهُ إِذَا جَاءَ وَعْدُ اللَّهِ الْمَحْتُومُ حَلَّ بِهِمْ مِنْ عَذَابِهِ مَا هُوَ الْغَايَةُ فِي الشِّدَّةِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِوَعْدِ اللَّهِ هُنَا الْإِذْنُ مِنْهُ بِقِتَالِ الْكُفَّارِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ فَمَا جَرَى بِهِ وَعْدُهُ فَهُوَ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا التَّنْكِيرُ فِي رُسُلٍ للتكثير، أي: يرسل كَثِيرَةٍ، وَالْإِمْلَاءُ: الْإِمْهَالُ، وَقَدْ مَرَّ تَحْقِيقُهُ فِي الْأَعْرَافِ ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ بِالْعَذَابِ الَّذِي أَنْزَلْتُهُ بِهِمْ فَكَيْفَ كانَ عِقابِ الِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّهْدِيدِ، أَيْ: فكيف كان عقابي لهؤلاء الكفار الذي استهزءوا بالرسل، فأمليت لهم ثم أخذتم، ثم استفهم سبحانه استفهاما آخر للتوبيخ والتقريب يَجْرِي مَجْرَى الْحِجَاجِ لِلْكُفَّارِ وَاسْتِرْكَاكِ صُنْعِهِمْ وَالْإِزْرَاءِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ الْقَائِمُ الْحَفِيظُ وَالْمُتَوَلِّي لِلْأُمُورِ، وَأَرَادَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ، فَإِنَّهُ الْمُتَوَلِّي لِأُمُورِ خَلْقِهِ الْمُدَبِّرُ لِأَحْوَالِهِمْ بِالْآجَالِ وَالْأَرْزَاقِ، وَإِحْصَاءِ الْأَعْمَالِ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ مِنَ الْأَنْفُسِ كَائِنَةً مَا كَانَتْ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَفَمَنْ هُوَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ كَمَنْ لَيْسَ بِهَذِهِ الصِّفَةِ مِنْ مَعْبُودَاتِكُمُ الَّتِي لَا تَنْفَعُ وَلَا تَضُرُّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: كَأَنَّهُ فِي الْمَعْنَى أَفَمَنْ هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ بِمَا كَسَبَتْ كَشُرَكَائِهِمُ الَّذِينَ اتَّخَذُوهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ إِنْكَارُ الْمُمَاثَلَةِ بَيْنَهُمَا وَقِيلَ: المراد بمن هُوَ قَائِمٌ عَلَى كُلِّ نَفْسٍ الْمَلَائِكَةُ الْمُوَكَّلُونَ بِبَنِي آدَمَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، وَجُمْلَةُ وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجَوَابِ الْمُقَدَّرِ مُبَيِّنَةٌ لَهُ أَوْ حَالِيَّةٌ بِتَقْدِيرِ قَدْ، أَيْ: وَقَدْ جَعَلُوا، أو معطوفة على وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ
Anlam şudur: Kâfirler, öldürülme, esir edilme, kuraklık veya azaptan benzeri helak edici büyük bir felaket başlarına gelinceye kadar bu hâl üzere kalmaya devam edeceklerdir. el-Kâria (الْقَارِعَة) kelimesinin musibet/felaket olduğu söylenmiştir; öncü birlikler ve seriyyeler olduğu da söylenmiştir. Ancak kâria kelimesinin bunlardan daha genel durumlar için kullanıldığı gizli değildir. { أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ } “yahut [o felaket] yurtlarının yakınına iner”; böylece ondan korkuya kapılırlar ve onun öyle izlerine şahit olurlar ki kalpleri ürperir ve omuz başları korkudan titrer. Bir görüşe göre ise «تَحُلُّ» (iner/konaklar) fiilindeki zamir Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e aittir. Buna göre mana: “Veya ey Muhammed, Tâif halkına yaptığın gibi onları kuşatıp boğazlarına sarılarak yurtlarının yakınına konaklarsın” demektir. { حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ } “nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar”; o da onların ölümüdür veya üzerlerine kıyametin kopmasıdır. Zira Allah'ın kaçınılmaz vaadi geldiğinde, azabından son derece şiddetli olanı başlarına iner. Burada Allah'ın vaadinden maksadın kâfirlerle savaşma izni olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { إِنَّ اللَّهَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعادَ } “Şüphesiz Allah vaadinden dönmez.” Dolayısıyla O'nun vaat ettiği şey mutlaka gerçekleşecektir. { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ بِرُسُلٍ مِنْ قَبْلِكَ فَأَمْلَيْتُ لِلَّذِينَ كَفَرُوا } “Andolsun, senden önceki resullerle de alay edildi; ben de o inkâr edenlere mühlet verdim.” { رُسُلٍ } kelimesinin belirsiz (nekre) gelmesi çokluk ifade etmek içindir; yani: Pek çok resulle [alay edildi]. İmlâ (الْإِمْلَاءُ) ise mühlet vermek demektir; bunun tahkiki A'râf Suresi'nde geçmişti. { ثُمَّ أَخَذْتُهُمْ } “Sonra onları yakalayıverdim”; yani üzerlerine indirdiğim azapla onları helak ettim. { فَكَيْفَ كانَ عِقابِ } “Benim cezalandırmam nasılmış!” Buradaki istifham (soru) azarlama ve tehdit içindir; yani: Resullerle alay eden, kendilerine mühlet verip sonra da yakalayıverdiğim o kâfirlere cezam nasıl oldu?! Ardından Allah Teâlâ, kâfirlere karşı hüccet getirme, yaptıklarının ahmaklığını ve tutarsızlığını ortaya koyup onları yerme kabilinden kınama ve susturma amacıyla başka bir istifham yönelterek şöyle buyurdu: { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ } “Her canın kazandığını gözetip koruyan [Allah hiç böyle olmayan gibi midir?]”. el-Kâim (الْقَائِمُ); koruyucu ve işleri üstlenip yöneten demektir. Allah Teâlâ bununla Zat-ı Akdesini kastetmiştir; zira yaratılmışların işlerini üstlenen, ecellerini ve rızıklarını takdir ederek hallerini çekip çeviren ve hangi nefis olursa olsun her bir nefsin amellerini tek tek sayıp kaydeden ancak O'dur. [Ayetin] cevabı hazfedilmiştir; yani: Bu sıfata sahip olan [Allah], ne fayda ne de zarar verebilen ve bu sıfata sahip olmayan putlarınız gibi midir?! Ferrâ şöyle demiştir: Mana olarak adeta şöyledir: “Her canın kazandığını görüp gözeten [Allah], onların Allah'tan başka edindikleri ortaklar gibi midir?” Ayetten maksat, bu ikisi arasındaki benzerliği nefyetmektir. Her canı görüp gözetenle (مَنْ هُوَ قَائِمٌ) kastedilenin Âdemoğullarına vekil kılınan melekler olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { وَجَعَلُوا لِلَّهِ شُرَكاءَ } “Onlar Allah'a ortaklar koştular” cümlesi, takdir edilen cevaba atfedilmiş olup onu açıklayıcı konumdadır ya da “kad” (قَدْ) takdiriyle hâl cümlesidir; yani: “Hâlbuki onlar ortaklar koşmuşlardı” demektir; yahut { وَلَقَدِ اسْتُهْزِئَ } ifadesine matuftur.
أَيِ اسْتَهْزَءُوا وَجَعَلُوا قُلْ سَمُّوهُمْ أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ جَعَلْتُمْ لَهُ شُرَكَاءَ فَسَمُّوهُمْ مَنْ هُمْ؟ وَفِي هَذَا تَبْكِيتٌ لَهُمْ وَتَوْبِيخٌ، لِأَنَّهُ إِنَّمَا يُقَالُ هَكَذَا فِي الشَّيْءِ الْمُسْتَحْقَرِ الَّذِي لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يُلْتَفَتَ إِلَيْهِ، فَيُقَالُ: سَمِّهِ إِنْ شِئْتَ، يَعْنِي أَنَّهُ أَحْقَرُ مِنْ أَنْ يُسَمَّى وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى سَمُّوهُمْ بِالْآلِهَةِ كَمَا تَزْعُمُونَ، فَيَكُونُ ذَلِكَ تَهْدِيدًا لَهُمْ أَمْ تُنَبِّئُونَهُ أَيْ: بَلْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ مِنَ الشُّرَكَاءِ الَّذِينَ تَعْبُدُونَهُمْ مَعَ كونه العالم بما في السموات وَالْأَرْضِ أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ أَيْ: بَلْ أَتُسَمُّونَهُمْ شُرَكَاءَ بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ مِنْ غَيْرِ أَنْ تَكُونَ لَهُ حَقِيقَةٌ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: قُلْ لَهُمْ أَتُنَبِّئُونَ اللَّهَ بِبَاطِنٍ لَا يَعْلَمُهُ أَمْ بِظَاهِرٍ يَعْلَمُهُ؟ فَإِنْ قَالُوا بِبَاطِنٍ لَا يَعْلَمُهُ فَقَدْ جَاءُوا بِدَعْوَى بَاطِلَةٍ، وَإِنْ قَالُوا بِظَاهِرٍ يَعْلَمُهُ فَقُلْ لَهُمْ سَمُّوهُمْ، فَإِذَا سَمَّوُا اللَّاتَ وَالْعُزَّى وَنَحْوَهُمَا، فَقُلْ لَهُمْ إِنَّ اللَّهَ لَا يَعْلَمُ لِنَفْسِهِ شَرِيكًا، وَإِنَّمَا خَصَّ الْأَرْضَ بِنَفْيِ الشَّرِيكِ عَنْهَا، وَإِنْ لَمْ يَكُنْ لَهُ شَرِيكٌ فِي غَيْرِ الْأَرْضِ، لِأَنَّهُمُ ادَّعَوْا لَهُ شَرِيكًا فِي الْأَرْضِ وَقِيلَ: مَعْنَى: أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ أَمْ بِزَائِلٍ مِنَ الْقَوْلِ بَاطِلٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
yani: Alay ettiler ve [ortaklar] koştular [demektir]. { قُلْ سَمُّوهُمْ } “De ki: «Onları adlandırın bakalım!»”; yani: Ey Muhammed! De ki: O'na ortaklar koştunuz, öyleyse onların kim olduğunu adlandırın bakalım! Bunda onları susturma ve azarlama vardır; zira bu söz ancak dikkate alınmaya değmeyecek kadar hakir görülen şeyler hakkında söylenir ve: «İstersen onu adlandır» denilir; yani o adlandırılmaktan bile daha hakirdir demektir. Anlamın: «İddia ettiğiniz gibi onları ilahlar diye adlandırın» demek olduğu da söylenmiştir ki bu takdirde onlar için bir tehdit olur. { أَمْ تُنَبِّئُونَهُ } “Yoksa O'na haber mi veriyorsunuz?”; yani: Yoksa göklerde ve yerde olanı bilen bir zat olmasına rağmen Allah'a { بِما لَا يَعْلَمُ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde bilmediği bir şeyi” -yani ibadet ettiğiniz o ortakları- mı haber veriyorsunuz? { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa boş laf mı ediyorsunuz?”; yani: Yoksa hiçbir hakikati olmaksızın sadece lafın zahiriyle mi onları ortak diye adlandırıyorsunuz? Şöyle de denilmiştir: Anlamı şudur: Onlara de ki: «Allah'a O'nun bilmediği gizli bir şeyi mi haber veriyorsunuz, yoksa bildiği açık bir şeyi mi?» Şayet «Bilmediği gizli bir şeyi» derlerse batıl bir iddiada bulunmuş olurlar; eğer «Bildiği açık bir şeyi» derlerse, o vakit onlara «Onları adlandırın» de. Onlar Lât, Uzzâ ve benzerlerini adlandırdıklarında onlara de ki: «Allah Kendi Zâtı için hiçbir ortak bilmemektedir.» Yeryüzünden başka bir yerde de O'nun hiçbir ortağı bulunmamasına rağmen ortağın nefyini sadece yeryüzüne has kılmasının sebebi; onların yeryüzünde O'na ortak iddia etmiş olmalarıdır. { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } kavlinin anlamının: «Yoksa yok olup giden batıl bir sözle mi?» olduğu da söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:
أَعَيَّرْتَنَا أَلْبَانَهَا وَلُحُومَهَا ... وَذَلِكَ عَارٌ يَا ابْنَ رَيْطَةَ ظَاهِرُ
"Onun sütlerini ve etlerini başımıza mı kaktın? / Ey Rayta'nın oğlu, bu zail ve batıl (zâhir) bir ayıptır!"
أَيْ: زَائِلٌ بَاطِلٌ، وَقِيلَ: بِكَذِبٍ مِنَ الْقَوْلِ، وَقِيلَ مَعْنَى بِظَاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ بِحُجَّةٍ مِنَ الْقَوْلِ ظَاهِرَةٍ عَلَى زَعْمِهِمْ بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ أَيْ لَيْسَ لِلَّهِ شَرِيكٌ، بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ «زَيَّنَ» عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ عَلَى أَنَّ الَّذِي زَيَّنَ لَهُمْ ذَلِكَ هُوَ مَكْرُهُمْ. وَقَرَأَ مَنْ عَدَاهُ بِالْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالْمُزَيِّنُ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، أَوِ الشَّيْطَانُ وَيَجُوزُ أَنْ يُسَمَّى الْمَكْرُ كُفْرًا، لِأَنَّ مَكْرَهُمْ بِرَسُولِ الله ﷺ كَانَ كُفْرًا، وَأَمَّا مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيُّ فَهُوَ الْكَيْدُ، أَوِ التَّمْوِيهُ بِالْأَبَاطِيلِ وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَعَاصِمٌ صُدُّوا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ أَيْ: صَدَّهُمُ اللَّهُ، أَوْ صَدَّهُمُ الشَّيْطَانُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ أَيْ:
Yani: Yok olup giden, batıl bir ayıptır. Bir görüşe göre: «Yalan bir sözle mi?» demektir; bir görüşe göre de { بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } ifadesinin anlamı: «Kendi zanlarınca zahir ve açık bir delille mi?» demektir. { بَلْ زُيِّنَ لِلَّذِينَ كَفَرُوا مَكْرُهُمْ } “Bilakis inkâr edenlere hileleri süslü gösterildi”; yani Allah'ın hiçbir ortağı yoktur, bilakis inkâr edenlere hile ve tuzakları süslü gösterilmiştir. İbn Abbâs bunu mâlûm (etken) sîga ile "زَيَّنَ (z сущест...)" şeklinde okumuştur; buna göre onlara bunu süslü gösteren bizzat kendi hileleridir. Onun dışındakiler ise meçhul (edilgen) sîga ile okumuşlardır; süslü gösteren ise Allah Teâlâ yahut şeytandır. Hileye 'küfür' adı verilmesi de caizdir; zira onların Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) karşı kurdukları tuzak bir küfür idi. Hakiki manasına gelince o; hile yapmak yahut batıl şeylerle aldatıp yaldızlamaktır. { وَصُدُّوا عَنِ السَّبِيلِ } “ve [doğru] yoldan alıkonuldular”; Hamza, Kisâî ve Âsım, meçhul (edilgen) sîga ile { صُدُّوا } şeklinde okumuşlardır; yani: Allah onları alıkoydu yahut şeytan onları alıkoydu. Diğer kıraat imamları ise mâlûm (etken) sîga ile okumuşlardır; yani:
صَدُّوا غَيْرَهُمْ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ بِكَسْرِ الصَّادِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ أَيْ يَجْعَلُهُ ضَالًّا وَتَقْتَضِي مَشِيئَتُهُ إِضْلَالَهُ، فَمَا لَهُ مِنْ هَادٍ يَهْدِيهِ إِلَى الْخَيْرِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ هادٍ مِنْ دُونِ إِثْبَاتِ الْيَاءِ عَلَى اللُّغَةِ الْكَثِيرَةِ الْفَصِيحَةِ. وَقُرِئَ بِإِثْبَاتِهَا عَلَى اللُّغَةِ الْقَلِيلَةِ، ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَسْتَحِقُّونَهُ، فَقَالَ: لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
Başkalarını alıkoydular [demektir]. Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiştir. Yahyâ b. Vessâb ise sâd harfinin kesresiyle okumuştur. { وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ } “Allah kimi saptırırsa artık onu doğru yola iletecek yoktur”; yani Allah kimi sapık kılar ve meşieti onun sapmasını iktiza ederse, onu hayra eriştirecek hiçbir hidayet edici bulunmaz. Cumhûr, fasih ve yaygın olan lehçe üzere yâ harfini ispat etmeksizin { هادٍ } şeklinde okumuştur. Az kullanılan lehçe üzere yâ harfinin sübûtu ile de okunmuştur. Sonra [Allah] Teâlâ onların hak ettikleri şeyi beyan ederek şöyle buyurdu: { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır”;
بِمَا يُصَابُونَ بِهِ مِنَ الْقَتْلِ وَالْأَسْرِ وَغَيْرِ ذَلِكَ وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُ
öldürülme, esir edilme ve benzeri şeylerle başlarına gelen felaketler sebebiyle. { وَلَعَذابُ الْآخِرَةِ أَشَقُّ } “ahiret azabı ise elbette daha çetindir”;
عَلَيْهِمْ مِنْ عَذَابِ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ
dünya hayatının azabından onlara daha ağırdır. { وَما لَهُمْ مِنَ اللَّهِ مِنْ واقٍ } “Onları Allah'tan koruyacak hiçbir koruyucu da yoktur”;
يَقِيهِمْ عَذَابَهُ، وَلَا عَاصِمٍ يَعْصِمُهُمْ مِنْهُ، ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَسْتَحِقُّهُ الْكُفَّارُ مِنَ الْعَذَابِ فِي الْأُولَى والآخرة، ذَكَرَ مَا أَعَدَّهُ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ: مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أي صفتها الْعَجِيبَةُ الشَّأْنِ الَّتِي هِيَ فِي الْغَرَابَةِ كَالْمَثَلِ، قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْمَثَلُ الشَّبَهُ فِي أَصْلِ اللُّغَةِ، ثُمَّ قَدْ يَصِيرُ بِمَعْنَى صُورَةِ الشَّيْءِ وَصِفَتِهِ، يُقَالُ: مَثَّلْتُ لَكَ كَذَا، أَيْ:
onları O'nun azabından koruyacak ve kendilerini O'ndan muhafaza edecek hiçbir koruyucu yoktur. Sonra [Allah] Teâlâ kâfirlerin dünyada ve ahirette hak ettikleri azabı zikredince, müminler için hazırladığı şeyleri zikredip şöyle buyurdu: { مَثَلُ الْجَنَّةِ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Takva sahiplerine vaad edilen cennetin misali [şudur]: Altından ırmaklar akar”; yani gariplikte darb-ı mesel gibi olan o şaşılacak derecedeki niteliğidir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: el-Mesel (الْمَثَل) lügatin aslında benzerlik demektir; sonra bir şeyin sûreti ve sıfatı manasına da gelebilir. Nitekim: "Sana şunu misallendirdim (tasvir ettim)" denilir; yani:
صَوَّرْتُهُ وَوَصَفْتُهُ، فَأَرَادَ هُنَا بِمَثَلِ الْجَنَّةِ صُورَتَهَا وَصِفَتَهَا، ثُمَّ ذَكَرَهَا، فَقَالَ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ وَهُوَ كَالتَّفْسِيرِ لِلْمَثَلِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَتَقْدِيرُهُ فِيمَا قَصَصْنَا عَلَيْكَ مَثَلُ الْجَنَّةِ. وَقَالَ الْخَلِيلُ وَغَيْرُهُ: إِنَّ مَثَلُ الْجَنَّةِ مُبْتَدَأٌ وَالْخَبَرُ تَجْرِي. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ تَمْثِيلٌ لِلْغَائِبِ بِالشَّاهِدِ، وَمَعْنَاهُ مَثَلُ الْجَنَّةِ جَنَّةٌ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَقِيلَ إِنَّ فَائِدَةَ الْخَبَرِ تَرْجِعُ إِلَى أُكُلُها دائِمٌ أَيْ لَا يَنْقَطِعُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: لَا مَقْطُوعَةٍ
Onu tasvir ettim ve niteledim demektir. Dolayısıyla burada cennetin misali ile onun sûretini ve sıfatını kastetmiştir. Sonra onu zikredip: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “Altından ırmaklar akar” buyurmuştur ki bu da o misalin tefsiri gibidir. Sîbeveyh: "Bunun takdiri: 'Sana anlattığımız şeyler arasında cennetin sıfatı da vardır' şeklindedir" demiştir. Halîl ve başkaları: "{ مَثَلُ الْجَنَّةِ } mübtedadır, haberi ise { تَجْرِي } fiilidir" demişlerdir. Zeccâc ise: "Görünmeyeni (gaybı) görünene (şâhide) benzetmedir; manası da: Cennetin misali, altından ırmaklar akan bir cennettir" demiştir. Haberin ifade ettiği faydanın { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” ifadesine raci olduğu da söylenmiştir; yani kesilip bitmez. [Allah] Teâlâ'nın şu kavli de bunun gibidir: { لَا مَقْطُوعَةٍ }
وَلا مَمْنُوعَةٍ
{ وَلا مَمْنُوعَةٍ } “Tükenmeyen ve yasaklanmayan...”
وَقَالَ الْفَرَّاءُ: الْمَثَلُ مُقْحَمٌ لِلتَّأْكِيدِ، وَالْمَعْنَى: الْجَنَّةُ الَّتِي وُعِدَ الْمُتَّقُونَ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ، والعرب تفعل ذلك كثيرا وَظِلُّها أَيْ: كَذَلِكَ دَائِمٌ لَا يَتَقَلَّصُ وَلَا تَنْسَخُهُ الشَّمْسُ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ:
Ferrâ şöyle demiştir: Mesel kelimesi pekiştirme (tekit) için fazladan getirilmiştir (mukhamdır); manası ise: "Müttakilere vaad olunan cennetin altından ırmaklar akar" şeklindedir ve Araplar bunu çokça yapar. { وَظِلُّها } “ve gölgesi de [süreklidir]”; yani aynı şekilde süreklidir, ne kısalıp çekilir ne de güneş onu yok eder. Şuradaki işaret ise:
تِلْكَ إِلَى الْجَنَّةِ الْمَوْصُوفَةِ بِالصِّفَاتِ الْمُتَقَدِّمَةِ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا أَيْ: عَاقِبَةُ الَّذِينَ اتَّقَوُا الْمَعَاصِيَ، وَمُنْتَهَى أَمْرِهِمْ وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ لَيْسَ لَهُمْ عَاقِبَةٌ وَلَا مُنْتَهًى إِلَّا ذَلِكَ.
{ تِلْكَ } “İşte bu” ifadesi, geçen niteliklerle vasfedilen cennete işarettir. Bu mübteda olup haberi: { عُقْبَى الَّذِينَ اتَّقَوْا } “korkanların akıbetidir” ifadesidir; yani günahlardan sakınanların sonu ve varacakları nihai durumdur. { وَعُقْبَى الْكافِرِينَ النَّارُ } “kâfirlerin akıbeti ise ateştir”; onlar için bundan başka bir akıbet ve varılacak bir son yoktur.
وَقَدْ أَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «قَالُوا للنبيّ ﷺ: إِنْ كَانَ كَمَا تَقُولُ فَأَرِنَا أَشْيَاخَنَا الْأُوَلَ مِنَ الْمَوْتَى نُكَلِّمُهُمْ، وَافْسَحْ لَنَا هَذِهِ الْجِبَالَ جِبَالَ مَكَّةَ الَّتِي قَدْ ضَمَّتْنَا، فَنَزَلَتْ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ» الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ قَالَ: قَالُوا لِمُحَمَّدٍ ﷺ:
Taberânî ve Ebû'ş-Şeyh İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: «Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki: "Eğer dediğin gibiyse, ölülerimizden geçmiş büyüklerimizi bize göster de onlarla konuşalım ve bizi sıkıştıran şu Mekke dağlarını arala." Bunun üzerine { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” ayeti indi.» İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh, Atıyye el-Avfî'den rivayet ettiler; o şöyle dedi: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e dediler ki:
لَوْ سَيَّرْتَ لَنَا جِبَالَ مَكَّةَ حَتَّى تَتَّسِعَ فَنَحْرُثَ فِيهَا، أَوْ قَطَّعْتَ لَنَا الْأَرْضَ كَمَا كَانَ سُلَيْمَانُ يُقَطِّعُ لِقَوْمِهِ بِالرِّيحِ، أَوْ أَحْيَيْتَ لَنَا الْمَوْتَى كَمَا كَانَ يُحْيِي عِيسَى الْمَوْتَى لِقَوْمِهِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ الْآيَةَ إِلَى قَوْلِهِ: أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا قَالَ: أَفَلَمْ يَتَبَيَّنِ الَّذِينَ آمَنُوا، قَالُوا هَلْ تَرْوِي هَذَا الْحَدِيثَ عَنْ أَحَدٌ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ؟ قَالَ: عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ. وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ:
"Mekke dağlarını bizim için yürütsen de etraf genişlese ve orada ekip biçsek; yahut Süleyman'ın rüzgârla kavmi için yeri katettiği gibi bizim için yeri katetsen; yahut Îsâ'nın kavmi için ölüleri dirilttiği gibi bizim için ölüleri diriltsen ya!" Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَوْ أَنَّ قُرْآناً سُيِّرَتْ بِهِ الْجِبالُ } “Eğer kendisiyle dağların yürütüldüğü bir Kur'an olsaydı...” ayetini şu sözüne kadar indirdi: { أَفَلَمْ يَيْأَسِ الَّذِينَ آمَنُوا } “İman edenler henüz anlamadılar mı (ümit kesmediler mi)”; yani: "İman edenler açıkça bilip anlamadılar mı?" dedi. Ona: "Bu hadisi Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabından birinden mi rivayet ediyorsun?" dediler. O da: "Ebû Saîd el-Hudrî'den, o da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den" dedi. Bunu İbn Ebî Hâtim de tahric edip şöyle dedi:
حدّثنا أبو زرعة حدّثنا منجاب بن الحرث، أَخْبَرَنَا بِشْرُ بْنُ عُمَارَةَ، حَدَّثَنَا عُمَرُ بْنُ حَسَّانَ، عَنْ عَطِيَّةَ الْعَوْفِيِّ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ مُخْتَصَرًا. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ فِي ذِكْرِ سَبَبِ نُزُولِ الْآيَةِ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ مُطَوَّلًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً لَا يَصْنَعُ مِنْ ذَلِكَ إِلَّا مَا يَشَاءُ وَلَمْ يَكُنْ لِيَفْعَلَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَفَلَمْ يَيْأَسِ يَقُولُ: يَعْلَمْ.
Bize Ebû Zür'a rivayet etti, bize Mincâb b. el-Hâris rivayet etti, bize Bişr b. Umâre haber verdi, bize Ömer b. Hassân, Atıyye el-Avfî'den rivayet etti diyerek bunu zikretti. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh el-Avfî tarikinden İbn Abbâs'tan bunun benzerini kısaca tahric ettiler. Ebû Ya'lâ, ed-Delâil'de Ebû Nuaym ve İbn Merdeveyh, ayetin iniş sebebi hakkında Zübeyr b. el-Avvâm'dan yukarıda geçenin benzerini ayrıntılı olarak tahric ettiler. İbn İshâk ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { بَلْ لِلَّهِ الْأَمْرُ جَمِيعاً } “Hayır, bütün işler Allah'ındır” kavli hakkında: "Bundan sadece dilediğini yapar ve [onların istediğini] yapacak değildi" dediğini rivayet ettiler. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan rivayet ettiler; o, { أَفَلَمْ يَيْأَسِ } ifadesi hakkında: "Bilmezler mi?" demektedir dedi.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَفَلَمْ يَيْأَسِ قَالَ: قَدْ يَئِسَ الَّذِينَ آمَنُوا أَنْ يَهْدُوا وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَهَدَى النَّاسَ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ قَالَ: السَّرَايَا. وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْهُ نَحْوَهُ، وَزَادَ أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ قَالَ: أَنْتَ يَا مُحَمَّدُ حَتَّى يَأْتِيَ وَعْدُ اللَّهِ، قَالَ:
İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh başka bir yolla ondan benzerini tahric ettiler. Ebû'ş-Şeyh İbn Zeyd'den benzerini tahric etti. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Ebu'l-Âliye'den { أَفَلَمْ يَيْأَسِ } kavli hakkında: "İman edenler onların hidayete ereceğinden ümit kesmişlerdir; şayet Allah dileseydi bütün insanları doğru yola iletirdi" dediğini tahric ettiler. Firyâbî, İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan { تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ } “yaptıkları yüzünden başlarına büyük bir felaket çarpacak” kavli hakkında: "Askerî birlikler (seriyyeler)" dediğini tahric ettiler. Tayâlisî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de Beyhakî ondan benzerini rivayet edip şunu eklediler: { أَوْ تَحُلُّ قَرِيباً مِنْ دارِهِمْ } “yahut yurtlarının yakınına iner” kavli hakkında: "Sen [inene kadar] ey Muhammed, nihayet Allah'ın vaadi gelinceye kadar" dedi. Dedi ki:
فَتْحُ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قارِعَةٌ قَالَ: نَكْبَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنْهُ قَارِعَةٌ قَالَ: عَذَابٌ مِنَ السَّمَاءِ، أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ: يَعْنِي نُزُولَ رَسُولِ الله ﷺ بِهِمْ وَقِتَالَهُ آبَاءَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ قَالَ: يَعْنِي بِذَلِكَ نَفْسَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ قَالَ: الظَّاهِرُ مِنَ الْقَوْلِ هُوَ الْبَاطِلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: مَثَلُ الْجَنَّةِ
Mekke'nin fethidir. İbn Merdeveyh, Ebû Saîd'den bunun benzerini tahric etti. Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { قارِعَةٌ } “büyük bir felaket” lafzı hakkında: "Musibettir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh, el-Avfî tarikinden ondan { قَارِعَةٌ } “büyük bir felaket” hakkında: "Gökten [inen] bir azaptır; { أَوْ تَحُلُّ قَرِيبًا مِنْ دَارِهِمْ } “yahut yurtlarının yakınına iner” kavli hakkında da: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların yanına konaklamasını ve atalarıyla savaşmasını kastetmektedir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh yine ondan { أَفَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلى كُلِّ نَفْسٍ بِما كَسَبَتْ } “Her canın kazandığını görüp gözeten [Allah inkâr edenler gibi midir?]” kavli hakkında: "Bununla bizzat Kendisini kastetmektedir" dediğini tahric ettiler. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Mücâhid'den { أَمْ بِظاهِرٍ مِنَ الْقَوْلِ } “Yoksa lafın gelişiyle mi [böyle söylüyorsunuz]?” kavli hakkında: "Sözün zâhiri, bâtıl olanıdır" dediğini tahric ettiler. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İkrime'den { مَثَلُ الْجَنَّةِ } “Cennetin vasfı” kavli hakkında...
قَالَ: نَعْتُ الْجَنَّةِ، لَيْسَ لِلْجَنَّةِ مَثَلٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ إِبْرَاهِيمَ التَّيْمِيِّ فِي قَوْلِهِ: أُكُلُها دائِمٌ قَالَ: لَذَّاتُهَا دائمة في أفواههم.
"Cennetin vasfı demektir, cennetin bir benzeri (misli) yoktur" dediğini tahric ettiler. İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, İbrâhîm et-Teymî'den { أُكُلُها دائِمٌ } “yemişleri süreklidir” kavli hakkında: "Onun lezzetleri ağızlarında süreklidir" dediğini tahric ettiler.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٣٦ الى ٣٩]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 36-39]
وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩)
{ وَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ إِلَيْهِ أَدْعُوا وَإِلَيْهِ مَآبِ (٣٦) وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ وَلا واقٍ (٣٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ (٣٨) يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ (٣٩) } “Kendilerine kitap verdiklerimiz, sana indirilenle sevinirler. Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır. De ki: 'Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum. Ben O'na çağırırım ve dönüşüm de ancak O'nadır.' (36) Ve böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik. Şayet sana gelen ilimden sonra onların heveslerine uyacak olursan, Allah'tan [gelecek azaba karşı] senin ne bir dostun ne de bir koruyucun olur. (37) Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik. Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir ayet getiremez. Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü vardır. (38) Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır. Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) O'nun katındadır. (39)”
اخْتَلَفَ الْمُفَسِّرُونَ فِي تَفْسِيرِ الْكِتَابِ الْمَذْكُورِ، فَقِيلَ: هُوَ التَّوْرَاةُ وَالْإِنْجِيلُ، وَالَّذِينَ يَفْرَحُونَ بِمَا أُنْزِلَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ هُمْ مَنْ أَسْلَمَ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَقِيلَ: الَّذِينَ يَفْرَحُونَ هُمْ أَهْلُ الْكِتَابَيْنِ لِكَوْنِ ذَلِكَ مُوَافِقًا لِمَا فِي كُتُبِهِمْ مُصَدِّقًا لَهُ، فَعَلَى الْأَوَّلِ يَكُونُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ مَنْ لَمْ يُسْلِمْ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَمَنْ يُمَاثِلُهُمْ، أَوْ يَكُونُ الْمُرَادُ بِهِ الْبَعْضَ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابَيْنِ، أَيْ: مِنْ أَحْزَابِهِمَا، فَإِنَّهُمْ أَنْكَرُوهُ لِمَا يَشْتَمِلُ عَلَيْهِ مِنْ كَوْنِهِ نَاسِخًا لِشَرَائِعِهِمْ فَيَتَوَجَّهُ فَرَحُ مَنْ فَرِحَ بِهِ مِنْهُمْ إِلَى مَا هُوَ مُوَافِقٌ لِمَا فِي الْكِتَابَيْنِ، وَإِنْكَارُ مَنْ أَنْكَرَ مِنْهُمْ إِلَى مَا خَالَفَهُمَا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ، وَالْمُرَادُ بِمَنْ يَفْرَحُ بِهِ الْمُسْلِمُونَ، وَالْمُرَادُ بِالْأَحْزَابِ الْمُتَحَزِّبُونَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وَالْيَهُودِ وَالنَّصَارَى، وَالْمُرَادُ بِالْبَعْضِ الذي أنكروه ما خَالَفَ مَا يَعْتَقِدُونَهُ عَلَى اخْتِلَافِ اعْتِقَادِهِمْ. وَاعْتُرِضَ عَلَى هَذَا بِأَنَّ فَرَحَ الْمُسْلِمِينَ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ معلوم فلا فائدة من ذِكْرِهِ. وَأُجِيبَ عَنْهُ بِأَنَّ الْمُرَادَ زِيَادَةُ الْفَرَحِ وَالِاسْتِبْشَارِ.
Müfessirler zikredilen Kitap'ın tefsirinde ihtilaf etmişlerdir. Denildi ki: O, Tevrat ve İncil'dir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilene sevinenler de Yahudi ve Hristiyanlardan Müslüman olan kimselerdir. Denildi ki: Sevinenler, kendi kitaplarındakine uygun ve onu tasdik edici olması sebebiyle iki Kitap ehlidir. Birinci görüşe göre: { وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } “Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır” kavlinden murat, Yahudi ve Hristiyanlardan Müslüman olmayanlardır. İkinci görüşe göre ise bundan murat, Mekke ehlinden olan müşrikler ve onların benzerleridir; yahut iki Kitap ehlinden bir kısmı, yani onların fırkalarıdır. Zira onlar, kendi şeriatlarını neshedici unsurlar içermesi sebebiyle onu inkâr etmişlerdir. Böylece onlardan sevinenlerin sevinci iki Kitap'takine uygun olan kısma, inkâr edenlerin inkârı ise bunlara muhalif olan kısma yönelik olur. Denildi ki: Kitap'tan murat Kur'an'dır, ona sevinenlerden murat Müslümanlardır; fırkalardan (ahzâbtan) murat ise Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı birleşen müşrikler, Yahudiler ve Hristiyanlardır; inkâr ettikleri kısımdan murat da inançlarının farklılığına göre kendi inandıklarına muhalif olan kısımdır. Buna karşı: "Müslümanların Kur'an'ın inişine sevinmeleri zaten bilinmektedir, dolayısıyla bunu zikretmenin bir faydası yoktur" denilerek itiraz edilmiştir. Buna da: "Murat, sevinç ve müjdenin artmasıdır" şeklinde cevap verilmiştir.
وَقَالَ كَثِيرٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ عَبْدَ اللَّهِ بْنَ سَلَامٍ وَالَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ سَاءَهُمْ قِلَّةُ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ فِي الْقُرْآنِ مَعَ كَثْرَةِ ذِكْرِهِ فِي التَّوْرَاةِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ فَفَرِحُوا بِذَلِكَ، ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ مَا يَحْصُلُ بِنُزُولِ الْقُرْآنِ مِنَ الْفَرَحِ لِلْبَعْضِ وَالْإِنْكَارِ لِلْبَعْضِ صَرَّحَ بِمَا عَلَيْهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَأَمَرَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ ذَلِكَ، فَقَالَ قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ أَيْ لَا أُشْرِكُ بِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ أَيْ:
Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Abdullah b. Selâm ve ehl-i kitaptan onunla birlikte iman edenleri, Tevrat'ta çokça geçmesine rağmen Kur'an'da Rahmân isminin az zikredilmesi üzmüştü. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { قُلِ ادْعُوا اللَّهَ أَوِ ادْعُوا الرَّحْمنَ } “De ki: İster Allah deyin, ister Rahmân deyin” ayetini indirdi ve onlar da buna sevindiler. Sonra Kur'an'ın inmesiyle bir kısmın sevinmesi ve bir kısmın inkâr etmesi durumunu beyan edince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in üzerinde bulunduğu yolu açıkça ifade etti ve onlara bunu söylemesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ اللَّهَ وَلا أُشْرِكَ بِهِ } “De ki: 'Ben ancak Allah'a kulluk etmekle ve O'na ortak koşmamakla emrolundum'”; yani hiçbir surette O'na ortak koşmamakla; yani:
قُلْ لَهُمْ يَا مُحَمَّدُ إِلْزَامًا لِلْحُجَّةِ وَرَدًّا لِلْإِنْكَارِ إِنَّمَا أُمِرْتُ فِيمَا أُنْزِلَ إِلَيَّ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَتَوْحِيدِهِ، وَهَذَا أَمْرٌ اتَّفَقَتْ عَلَيْهِ الشَّرَائِعُ وَتَطَابَقَتْ عَلَى عَدَمِ إِنْكَارِهِ جَمِيعُ الْمِلَلِ الْمُقْتَدِيَةِ بِالرُّسُلِ، وَقَدِ اتَّفَقَ الْقُرَّاءُ عَلَى نَصْبِ وَلا أُشْرِكَ بِهِ عَطْفًا عَلَى أَعْبُدَ وَقَرَأَ أَبُو خُلَيْدٍ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وروى هذه القراءة عن نافع إِلَيْهِ أَدْعُوا أَيْ: إِلَى اللَّهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ أَوْ إِلَى مَا أُمِرْتُ بِهِ وَهُوَ عِبَادَةُ اللَّهِ وَحْدَهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ مَآبِ فَإِنَّ الضَّمِيرَ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ أَيْ: إِلَيْهِ وَحْدَهُ لَا إِلَى غَيْرِهِ مَرْجِعِي. ثُمَّ ذَكَرَ بَعْضَ فَضَائِلِ الْقُرْآنِ، وَأَوْعَدَ عَلَى الْإِعْرَاضِ عَنِ اتِّبَاعِهِ مَعَ التَّعَرُّضِ لِرَدِّ مَا أَنْكَرُوهُ مِنِ اشْتِمَالِهِ عَلَى نَسْخِ بَعْضِ شَرَائِعِهِمْ فَقَالَ: وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا
[Ey Muhammed!] Delili bağlayıcı kılmak ve inkârı reddetmek üzere onlara de ki: Bana indirilende ben ancak Allah'a ibadet etmek ve O'nu birlemekle (tevhid ile) emrolundum. Bu, şeriatların üzerinde ittifak ettiği ve peygamberlere uyan bütün din mensuplarının inkâr etmeme hususunda mutabık kaldığı bir emirdir. Kurrâ, { وَلا أُشْرِكَ بِهِ } lafzını { أَعْبُدَ } üzerine atıfla nasb ile okuma hususunda ittifak etmiştir. Ebû Huleyd ise istînâf (yeni bir başlangıç) olarak ref' ile okumuştur; bu kıraat Nâfi'den de rivayet edilmiştir. { إِلَيْهِ أَدْعُوا } yani: Başkasına değil sadece Allah'a çağırırım; yahut emrolunduğum şeye, yani yalnızca Allah'a ibadet etmeye [çağırırım]. Birincisi daha evladır; zira { وَإِلَيْهِ مَآبِ } buyurmuştur, çünkü zamir Sübhânehu olan Allah'a aittir; yani: Dönüşüm başkasına değil, yalnızca O'nadır. Daha sonra [Allah Teâlâ], şeriatlarından bazısını neshetmeyi içermesi yönüyle onların inkâr ettikleri hususu reddetmeye değinmekle birlikte Kur'an'ın bazı faziletlerini zikretti ve ona tâbi olmaktan yüz çevirmeye karşı tehditte bulunarak şöyle buyurdu: { وَكَذلِكَ أَنْزَلْناهُ حُكْماً عَرَبِيًّا } “İşte böylece biz onu Arapça bir hüküm olarak indirdik”.
أَيْ مِثْلُ ذَلِكَ الْإِنْزَالِ الْبَدِيعِ أَنْزَلْنَا الْقُرْآنَ مُشْتَمِلًا عَلَى أُصُولِ الشَّرَائِعِ وَفُرُوعِهَا وَقِيلَ: الْمَعْنَى:
yani işte böylesine eşsiz bir indirme ile Kur'an'ı, şeriatların usul ve fürûunu kapsayıcı olarak indirdik. Denildi ki mana:
وَكَمَا أَنْزَلْنَا الْكُتُبَ عَلَى الرُّسُلِ بِلُغَاتِهِمْ كَذَلِكَ أنزلنا عليك القرآن بلسان العرب، ويريد بِالْحُكْمِ مَا فِيهِ مِنَ الْأَحْكَامِ أَوْ حِكْمَةٌ عَرَبِيَّةٌ مُتَرْجَمَةٌ بِلِسَانِ الْعَرَبِ، وَانْتِصَابُ حُكْمًا عَلَى الْحَالِ وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ الَّتِي يَطْلُبُونَ مِنْكَ مُوَافَقَتَهُمْ عَلَيْهَا كَالِاسْتِمْرَارِ مِنْكَ عَلَى التَّوَجُّهِ إِلَى قبلتهم وعدم مخالفتك لشيء ممّا يعتقدونه بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ الَّذِي عَلَّمَكَ اللَّهُ إِيَّاهُ مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ أَيْ: مِنْ جَنَابِهِ مِنْ وَلِيٍّ يَلِي أَمْرَكَ وَيَنْصُرُكَ وَلا واقٍ يَقِيكَ مِنْ عَذَابِهِ، وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَعْرِيضٌ لِأُمَّتِهِ، وَاللَّامُ فِي وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ هي الموطئة للقسم، وما لَكَ سَادٌّ مَسَدَّ جَوَابِ الْقَسَمِ وَالشَّرْطِ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً أَيْ: إِنَّ الرُّسُلَ الَّذِينَ أَرْسَلْنَاهُمْ قَبْلَكَ هُمْ مِنْ جِنْسِ الْبَشَرِ لَهُمْ أَزْوَاجٌ مِنَ النِّسَاءِ وَلَهُمْ ذُرِّيَّةٌ تَوَالَدُوا مِنْهُمْ وَمِنْ أَزْوَاجِهِمْ، وَلَمْ نُرْسِلِ الرُّسُلَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ لَا يَتَزَوَّجُونَ وَلَا يَكُونُ لَهُمْ ذُرِّيَّةٌ. وَفِي هَذَا رَدٌّ عَلَى مَنْ كَانَ يُنْكِرُ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ تَزَوُّجَهُ بِالنِّسَاءِ أَيْ: أَنَّ هَذَا شَأْنُ رُسُلِ اللَّهِ الْمُرْسَلِينَ قَبْلَ هَذَا الرَّسُولِ فَمَا بَالُكُمْ تُنْكِرُونَ عَلَيْهِ مَا كَانُوا عَلَيْهِ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ
"Peygamberlere kitapları kendi dilleriyle indirdiğimiz gibi, sana da Kur'an'ı Arap diliyle indirdik" şeklindedir. Hüküm (الْحُكْم) ile içindeki hükümleri yahut Arap diliyle ifade edilmiş Arapça bir hikmeti murat etmektedir. { حُكْماً } kelimesinin nasbı hâl olduğu içindir. { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ أَهْواءَهُمْ } “Şayet onların heveslerine uyacak olursan”; yani kıblelerine yönelmeyi sürdürmen ve inandıkları şeylerden hiçbirine muhalefet etmemen gibi senden kendilerine uymanı talep ettikleri hevalarına uyarsan; { بَعْدَ ما جاءَكَ مِنَ الْعِلْمِ } “sana gelen ilimden sonra”; Allah'ın sana öğrettiği ilimden sonra; { مَا لَكَ مِنَ اللَّهِ } “senin Allah'tan [gelecek azaba karşı]...”; yani O'nun katından; { مِنْ وَلِيٍّ } “ne bir dostun”; senin işini üstlenecek ve sana yardım edecek hiçbir dostun; { وَلا واقٍ } “ne de bir koruyucun olur”; seni O'nun azabından koruyacak bir koruyucun olur. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e olmakla birlikte ümmetine bir uyarıdır (ta'rizdir). { وَلَئِنِ اتَّبَعْتَ } ibaresindeki lâm, yemine hazırlık (müvattıetu li'l-kasem) lâmıdır; { مَا لَكَ } ise yeminin ve şartın cevabı yerine geçmiştir (sedde mesedde cevâbi'l-kasemi ve'ş-şart). { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik”; yani senden önce gönderdiğimiz peygamberler insan cinsindendir, kadınlardan eşleri vardır ve kendilerinden ve eşlerinden doğan çocukları (zürriyetleri) vardır; evlenmeyen ve zürriyeti olmayan meleklerden peygamberler göndermedik. Bunda, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in kadınlarla evlenmesini ayıplayan kimselere bir ret vardır; yani bu elçiden önceki gönderilen Allah'ın peygamberlerinin durumu budur, öyleyse onların üzerinde olduğu durumu buna ne diye inkâr ediyorsunuz? { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir ayet getiremez”;
أَيْ: لَمْ يَكُنْ لِرَسُولٍ مِنَ الرُّسُلِ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ مِنَ الْآيَاتِ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا مَا اقْتَرَحَهُ عَلَيْهِ الْكُفَّارُ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَفِيهِ رَدٌّ عَلَى الْكُفَّارِ حَيْثُ اقْتَرَحُوا عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْآيَاتِ مَا اقْتَرَحُوا بِمَا سَبَقَ ذِكْرُهُ لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ أَيْ:
yani peygamberlerden hiçbir peygamber için, kâfirlerin kendisinden talep ettikleri de dâhil olmak üzere, Allah Teâlâ'nın izni olmadan mucizelerden (ayetlerden) birini getirmek mümkün olmamıştır. Bunda, daha önce zikredildiği üzere Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den teklif ettikleri mucizeleri isteyen kâfirlere bir ret vardır. { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } “Her ecelin (vaktin) yazılmış bir hükmü vardır”; yani:
لِكُلِّ أَمْرٍ مِمَّا قَضَاهُ اللَّهُ، أَوْ لِكُلِّ وَقْتٍ مِنَ الْأَوْقَاتِ الَّتِي قَضَى اللَّهُ بِوُقُوعِ أَمْرٍ فِيهَا كِتَابٌ عِنْدَ اللَّهِ يَكْتُبُهُ عَلَى عِبَادِهِ وَيَحْكُمُ بِهِ فِيهِمْ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: فِيهِ تَقْدِيمٌ وَتَأْخِيرٌ. وَالْمَعْنَى: لِكُلِّ كِتَابٍ أَجَلٌ، أَيْ: لِكُلِّ أَمْرٍ كَتَبَهُ اللَّهُ أَجْلٌ مُؤَجَّلٌ وَوَقْتٌ مَعْلُومٌ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ ، وَلَيْسَ الْأَمْرُ عَلَى حَسَبِ إِرَادَةِ الْكُفَّارِ وَاقْتِرَاحَاتِهِمْ، بَلْ عَلَى حَسَبِ مَا يَشَاؤُهُ وَيَخْتَارُهُ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ أَيْ: يَمْحُو مِنْ ذَلِكَ الْكِتَابِ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِنْهُ، يُقَالُ: مَحَوْتُ الْكِتَابَ مَحْوًا إِذَا أَذْهَبْتَ أَثَرَهُ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ «وَيُثَبِّتَ» بِالتَّخْفِيفِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ الْعُمُومُ فِي كُلِّ شَيْءٍ مِمَّا فِي الْكِتَابِ فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ مَحْوَهُ مِنْ شَقَاوَةٍ أَوْ سَعَادَةٍ أَوْ رِزْقٍ أَوْ عُمُرٍ أَوْ خَيْرٍ أَوْ شَرٍّ، وَيُبْدِلُ هَذَا بِهَذَا، وَيَجْعَلُ هَذَا مَكَانَ هذا ولا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ ، وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ عُمَرُ بْنُ الْخَطَّابِ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو وَائِلٍ وَقَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَغَيْرُهُمْ. وَقِيلَ: الْآيَةُ خَاصَّةٌ بِالسَّعَادَةِ وَالشَّقَاوَةِ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنْ دِيوَانِ الْحَفَظَةِ، وَهُوَ مَا لَيْسَ فِيهِ ثَوَابٌ وَلَا عِقَابٌ وَيُثْبِتُ مَا فِيهِ الثَّوَابُ وَالْعِقَابُ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنَ الرِّزْقِ، وَقِيلَ: يَمْحُو مِنَ الْأَجَلِ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنَ الشَّرَائِعِ فَيَنْسَخُهُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ فَلَا يَنْسَخُهُ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنْ ذُنُوبِ عِبَادِهِ وَيَتْرُكُ مَا يَشَاءُ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنَ الذُّنُوبِ بِالتَّوْبَةِ وَيَتْرُكُ مَا يَشَاءُ مِنْهَا مَعَ عَدَمِ التَّوْبَةِ وَقِيلَ: يَمْحُو الْآبَاءَ وَيُثْبِتُ الْأَبْنَاءُ وَقِيلَ:
Allah'ın takdir ettiği her iş yahut bir işin gerçekleşmesini takdir ettiği her vakit için Allah katında kullarına yazdığı ve aralarında hükmettiği bir kitap (yazılı hüküm) vardır. Ferrâ: "Burada takdim ve tehir vardır; mana ise: 'Her kitabın bir eceli vardır', yani Allah'ın yazdığı her işin belirlenmiş bir süresi ve malum bir vakti vardır" demiştir; nitekim [Allah] Teâlâ: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır” buyurmuştur. İş kâfirlerin iradesine ve taleplerine göre değil, bilakis O'nun dilediği ve seçtiği şeye göredir. { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır”; yani o kitaptan dilediğini siler ve dilediğini orada sabit bırakır. "İzini yok ettiğin zaman yazıyı sildim (mahvettim)" denir. İbn Kesîr, Ebû Amr ve Âsım şeddesiz olarak “يُثْبِتُ” şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise şeddeli okumuş, Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd de bu kıraati tercih etmiştir. Kur'an'ın lafız düzeninin zâhiri, kitaptaki her şey hakkında geneldir; dolayısıyla bedbahtlık (şekavet), bahtiyarlık (saadet), rızık, ömür, hayır veya şerden silinmesini dilediği şeyi siler, bunu bununla değiştirir, bunu bunun yerine koyar; { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, onlar ise sorguya çekilirler”. Ömer b. el-Hattâb, Abdullah b. Mes'ûd, İbn Abbâs, Ebû Vâil, Katâde, Dahhâk, İbn Cüreyc ve başkaları bu görüşe varmışlardır. Denildi ki: Ayet sadece saadet ve şekavete mahsustur. Denildi ki: Koruyucu meleklerin (hafaza meleklerinin) divanından sevap ve ceza içermeyen kısımlardan dilediğini siler, sevap ve ceza içeren kısımları ise sabit bırakır. Denildi ki: Rızıktan dilediğini siler. Denildi ki: Ecelden siler. Denildi ki: Şeriatlardan dilediğini silip nesheder, dilediğini de sabit bırakıp neshetmez. Denildi ki: Kullarının günahlarından dilediğini siler, dilediğini bırakır. Denildi ki: Tövbe ile günahlardan dilediğini siler, tövbe edilmediğinde dilediğini bırakır. Denildi ki: Babaları siler, oğulları sabit bırakır. Denildi ki:
يَمْحُو الْقَمَرَ وَيُثْبِتُ الشَّمْسَ كَقَوْلِهِ: فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِنَ الْأَرْوَاحِ الَّتِي يَقْبِضُهَا حَالَ النَّوْمِ فَيُمِيتُ صَاحِبَهُ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ فَيَرُدُّهُ إِلَى صَاحِبِهِ وَقِيلَ: يَمْحُو مَا يشاء
Ayı siler, güneşi sabit kılar; nitekim [Allah Teâlâ'nın] şu buyruğu gibidir: { فَمَحَوْنا آيَةَ اللَّيْلِ وَجَعَلْنا آيَةَ النَّهارِ مُبْصِرَةً } “Gece alametini silip gündüz alametini aydınlatıcı kıldık”. Bir görüşe göre: Uyku hâlindeyken kabzettiği ruhlardan dilediğini siler de sahibini öldürür; dilediğini ise sabit tutar ve onu sahibine geri gönderir. Bir diğer görüşe göre de: [Allah] dilediğini siler
مِنَ الْقُرُونِ وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِنْهَا وَقِيلَ: يَمْحُو الدُّنْيَا وَيُثْبِتُ الْآخِرَةَ وَقِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا حَاجَةَ إِلَى ذِكْرِهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى كَمَا تُفِيدُهُ مَا فِي قَوْلِهِ مَا يَشاءُ مِنَ الْعُمُومِ مَعَ تَقَدُّمِ ذِكْرِ الْكِتَابِ فِي قَوْلِهِ: لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ وَمَعَ قَوْلِهِ: وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ أَيْ: أَصْلُهُ، وَهُوَ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، فَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ يَمْحُو مَا يَشَاءُ مِمَّا فِي اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ فَيَكُونُ كَالْعَدَمِ، وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ مِمَّا فِيهِ فَيَجْرِي فِيهِ قَضَاؤُهُ وَقَدَرُهُ عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ مَشِيئَتُهُ، وَهَذَا لَا يُنَافِي مَا ثَبَتَ عَنْهُ ﷺ مِنْ قَوْلِهِ: «جَفَّ الْقَلَمُ» وَذَلِكَ لِأَنَّ الْمَحْوَ وَالْإِثْبَاتَ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا قَضَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَقِيلَ: إِنَّ أُمَّ الْكِتَابِ هُوَ عِلْمُ اللَّهِ تَعَالَى بِمَا خَلَقَ وَمَا هُوَ خَالِقٌ.
nesillerden ve onlardan dilediğini sabit bırakır. Denildi ki: Dünyayı siler, ahireti sabit bırakır. Bunların dışında zikredilmesine gerek olmayan başka şeyler de söylenmiştir. Birinci görüş daha evlâdır; zira { مَا يَشاءُ } “dilediğini” ifadesindeki umumilik (genellik), öncesinde { لِكُلِّ أَجَلٍ كِتابٌ } kavlinde Kitap'ın zikredilmiş olması ve { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } “Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) O'nun katındadır”; yani onun aslı olan Levh-i Mahfûz O'nun katındadır denilmesi bunu ifade etmektedir. Ayetten murat şudur: O, Levh-i Mahfûz'dakilerden dilediğini siler ve böylece yok hükmünde olur; oradakilerden dilediğini de sabit bırakır ve böylece iradesinin gerektirdiği şekilde kaza ve kaderi onda cereyan eder. Bu durum, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den sabit olan: «Kalem kurumuştur» hadisine de aykırı değildir; çünkü silme (mahiv) ve sabit kılma (ispat) da Allah Teâlâ'nın takdir ettiği şeylerin cümlesindendir. Denildi ki: Ümmü'l-Kitâb, Allah Teâlâ'nın yarattığı ve yaratacağı şeylere dair olan ilmidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ قَالَ: أولئك أصحاب محمد ﷺ فَرِحُوا بِكِتَابِ اللَّهِ وَبِرَسُولِهِ وَصَدَّقُوا بِهِ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ يَعْنِي الْيَهُودَ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ فِي الْآيَةِ، قَالَ: هَؤُلَاءِ مَنْ آمَنَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَفْرَحُونَ بِذَلِكَ، وَمِنْهُمْ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنْهُمْ مَنْ لَا يُؤْمِنُ بِهِ وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ قَالَ: الْأَحْزَابُ الْأُمَمُ الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى وَالْمَجُوسُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِلَيْهِ مَآبِ قَالَ: إِلَيْهِ مَصِيرُ كُلِّ عَبْدٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ قَتَادَةَ عَنِ الْحَسَنِ عَنْ سَمُرَةَ قَالَ: «نَهَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَنِ التَّبَتُّلِ» . وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ الْآيَةَ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { يَفْرَحُونَ بِما أُنْزِلَ إِلَيْكَ } “sana indirilenle sevinirler” kavli hakkında: "Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır; Allah'ın Kitabı'na ve Resûlü'ne sevindiler ve onu tasdik ettiler. { وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } 'Gruplardan onun bir kısmını inkâr edenler de vardır' kavliyle de Yahudileri, Hristiyanları ve Mecûsîleri kastetmektedir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr ve Ebû'ş-Şeyh, İbn Zeyd'den bu ayet hakkında: "Bunlar ehl-i kitaptan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e iman edenlerdir, buna sevinirler; onlardan kimi ona inanır, kimi inanmaz. { وَمِنَ الْأَحْزابِ مَنْ يُنْكِرُ بَعْضَهُ } ifadesindeki ahzâb ise diğer milletler olan Yahudiler, Hristiyanlar ve Mecûsîlerdir" dediğini tahric ettiler. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Ebû'ş-Şeyh, Katâde'den { وَإِلَيْهِ مَآبِ } “ve dönüşüm de ancak O'nadır” kavli hakkında: "Her kulun varacağı yer O'dur" dediğini tahric ettiler. İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdeveyh; Katâde yoluyla el-Hasan'dan, o da Semüre'den şöyle dediğini tahric ettiler: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem tebettülden (evlenmeyi terk edip dünyadan el etek çekmekten) nehyetti.» Katâde de { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ } “Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik...” ayetini okudu.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَعْدِ بْنِ هِشَامٍ قَالَ: دَخَلْتُ عَلَى عَائِشَةَ فَقُلْتُ: إِنِّي أُرِيدُ أَنْ أَتَبَتَّلَ، قَالَتْ: لَا تَفْعَلْ، أَمَا سَمِعْتَ اللَّهَ يَقُولُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً. وَقَدْ وَرَدَ فِي النَّهْيِ عَنِ التَّبَتُّلِ وَالتَّرْغِيبِ فِي النِّكَاحِ مَا هُوَ مَعْرُوفٌ.
İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, Sa'd b. Hişâm'dan şöyle dediğini tahric ettiler: Âişe'nin yanına girdim ve: "Ben tebettülde bulunmak (evlenmeyip bekâr yaşamak) istiyorum" dedim. O da: "Bunu yapma; Allah'ın: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ وَجَعَلْنا لَهُمْ أَزْواجاً وَذُرِّيَّةً } 'Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik ve onlara da eşler ve çocuklar verdik' buyurduğunu işitmedin mi?" dedi. Tebettülden nehiy ve nikâha teşvik hususunda bilinen rivayetler vârid olmuştur.
وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: قالت قريش حين أنزل ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ مَا نَرَاكَ يَا مُحَمَّدُ تَمْلِكُ مِنْ شيء، ولقد فرغ من الأمر، فأنزل هَذِهِ الْآيَةُ تَخْوِيفًا لَهُمْ وَوَعِيدًا لَهُمْ يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ إِنَّا إِنْ شِئْنَا أَحْدَثْنَا لَهُ مِنْ أَمْرِنَا شَيْئًا، وَيُحْدِثُ اللَّهُ فِي كُلِّ رَمَضَانَ فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ مِنْ أَرْزَاقِ النَّاسِ وَمَصَائِبِهِمْ وَمَا يُعْطِيهِمْ وَمَا يَقْسِمُ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ نَصْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ قَالَ: يَنْزِلُ اللَّهُ فِي كُلِّ شَهْرِ رَمَضَانَ إِلَى سَمَاءِ الدُّنْيَا، فَيُدَبِّرُ أَمْرَ السَّنَةِ إِلَى السَّنَةِ فَيَمْحُو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا الشَّقَاوَةَ وَالسَّعَادَةَ وَالْحَيَاةَ وَالْمَوْتَ.
İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den şöyle dediğini tahric ettiler: { ما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber Allah'ın izni olmaksızın bir ayet getiremez” ayeti indiğinde Kureyşliler: "Ey Muhammed! Görüyoruz ki sen hiçbir şeye mâlik değilsin, iş bitirilmiştir" dediler. Bunun üzerine onları korkutmak ve tehdit etmek amacıyla şu ayet indi: { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır”; yani biz dilersek onun için emrimizden yeni bir şey ortaya koyarız. Allah her ramazanda [hükmünü] yeniler; böylece insanların rızıklarından, musibetlerinden, kendilerine vereceği ve taksim edeceği şeylerden dilediğini siler, dilediğini de sabit bırakır. Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Cerîr, İbn Nasr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî, İbn Abbâs'tan { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric ettiler: "Allah her ramazan ayında dünya semasına nüzul buyurur ve seneden seneye [kadar olan] senenin işlerini düzenler; şekavet, saadet, hayat ve ölüm müstesna olmak üzere dilediğini siler, dilediğini sabit bırakır."
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: هُوَ الرَّجُلُ يَعْمَلُ الزَّمَانَ بِطَاعَةِ اللَّهِ، ثُمَّ يَعُودُ لِمَعْصِيَةِ اللَّهِ فَيَمُوتُ عَلَى ضَلَالَةٍ، فَهُوَ الَّذِي يَمْحُو، وَالَّذِي يُثْبِتُ الرَّجُلُ يَعْمَلُ بِمَعْصِيَةِ اللَّهِ وَقَدْ سَبَقَ لَهُ خَيْرٌ حَتَّى يَمُوتَ عَلَى طَاعَةِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَمُحَمَّدُ بْنُ نَصْرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَصَحَّحَهُ، عَنْهُ أَيْضًا فِي الْآيَةِ قَالَ: هُمَا كِتَابَانِ يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنْ أَحَدِهِمَا وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ أَيْ: جُمْلَةُ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: «إِنَّ لِلَّهِ لَوْحًا مَحْفُوظًا مَسِيرَةَ خَمْسِمِائَةِ عَامٍ مِنْ دُرَّةٍ بَيْضَاءَ لَهُ دَفَّتَانِ مِنْ يَاقُوتٍ،
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric ettiler: "Bu, bir zaman Allah'a itaatle amel edip sonra Allah'a isyana dönen ve sapıklık üzere ölen kimsedir; işte silinen (mahvolan) budur. Sabit bırakılan ise, Allah'a isyanla amel eden fakat hakkında hayır geçmiş olup sonunda Allah'a itaat üzere ölen kimsedir." İbn Cerîr, Muhammed b. Nasr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim -ve bunu sahihlemiştir- yine ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric ettiler: "Onlar iki kitaptır; Allah birinden dilediğini siler ve sabit bırakır. { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } 'Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) O'nun katındadır'; yani kitabın tamamı (asıldır)." İbn Cerîr yine ondan şöyle dediğini tahric etti: «Allah'ın beş yüz yıllık mesafede beyaz inciden bir Levh-i Mahfûz'u vardır, yakuttan iki kapağı bulunur;
وَالدَّفَّتَانِ لَوْحَانِ: لِلَّهِ كُلَّ يَوْمٍ ثَلَاثٌ وَسِتُّونَ لحظة يمحو مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتَابِ» . وَإِسْنَادُهُ عِنْدَ ابْنِ جَرِيرٍ: هَكَذَا حَدَّثَنَا مُحَمَّدُ بْنُ شَهْرِ بْنِ عَسْكَرٍ حَدَّثَنَا عَبْدُ الرَّزَّاقِ أَخْبَرَنَا ابْنُ جُرَيْجٍ عَنْ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَذَكَرَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ اللَّهَ يَنْزِلُ فِي ثَلَاثِ سَاعَاتٍ يَبْقَيْنَ مِنَ اللَّيْلِ فَيَفْتَحُ الذِّكْرَ فِي السَّاعَةِ الْأُولَى مِنْهَا يَنْظُرُ فِي الذِّكْرِ الَّذِي لَا يَنْظُرُ فِيهِ أَحَدٌ غَيْرُهُ فَيَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، بِإِسْنَادٍ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: ضَعِيفٌ، عَنِ ابْنِ عمر سمعت رسول الله يَقُولُ: «يَمْحُو اللَّهُ مَا يَشَاءُ وَيُثْبِتُ إِلَّا الشَّقَاوَةَ وَالسَّعَادَةَ وَالْحَيَاةَ وَالْمَمَاتَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «لَا يَنْفَعُ الْحَذَرُ مِنَ الْقَدَرِ، وَلَكِنَّ اللَّهَ يَمْحُو بِالدُّعَاءِ مَا يَشَاءُ مِنَ الْقَدَرِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ قَيْسِ بْنِ عَبَّادٍ قَالَ: «الْعَاشِرُ مِنْ رَجَبٍ وَهُوَ يَوْمٌ يَمْحُو اللَّهُ فِيهِ مَا يَشَاءُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْهُ نَحْوَهُ بِأَطْوَلَ مِنْهُ.
bu iki kapak iki levhadır. Allah'ın her gün altmış üç anı (lahzası) vardır; dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır ve Ümmü'l-Kitâb O'nun katındadır.» Bunun İbn Cerîr'deki isnadı şöyledir: Bize Muhammed b. Sehr b. Asker rivayet etti, bize Abdürrezzâk rivayet etti, bize İbn Cüreyc Atâ'dan, o da İbn Abbâs'tan haber verdi diyerek bunu zikretti. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdeveyh ve Taberânî, Ebû'd-Derdâ'dan şöyle dediğini tahric ettiler: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah, geceden geriye üç saat kaldığında nüzul buyurur; bunların ilk saatinde ez-Zikr'i (Kitabı) açar ve Kendisinden başka hiç kimsenin bakmadığı o Zikr'e bakar; böylece Allah dilediğini siler ve sabit bırakır...» hadisi zikretti. Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdeveyh -Süyûtî'nin zayıf dediği bir isnadla- İbn Ömer'den: "Resûlullah'ı şöyle derken işittim" dediğini tahric ettiler: «Allah, şekavet, saadet, hayat ve ölüm müstesna dilediğini siler ve dilediğini sabit bırakır.» İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan merfû olarak benzerini tahric etti. Hâkim tahric edip sahihledi; İbn Abbâs şöyle dedi: «Kaderden sakınmak fayda vermez, lakin Allah dua sebebiyle kaderden dilediğini siler.» İbn Cerîr, Kays b. Abbâd'dan şöyle dediğini tahric etti: «Receb'in onuncu günü, Allah'ın onda dilediğini sildiği gündür.» İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Şuab'da Beyhakî ondan benzerini daha uzun olarak tahric ettiler.
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ أَنَّهُ قَالَ وَهُوَ يَطُوفُ بِالْبَيْتِ: اللَّهُمَّ إِنْ كُنْتَ كَتَبْتَ عَلَيَّ شِقْوَةً أَوْ ذَنْبًا فَامْحُهُ، فَإِنَّكَ تَمْحُو مَا تَشَاءُ وَتُثْبِتُ، وَعِنْدَكَ أُمُّ الْكِتَابِ، فَاجْعَلْهُ سَعَادَةً وَمَغْفِرَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْمَدْخَلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Ömer b. el-Hattâb'ın Kâbe'yi tavaf ederken şöyle dediğini tahric ettiler: "Allah'ım! Eğer benim aleyhime bir bedbahtlık (şikvet) veya günah yazdıysan onu sil; çünkü Sen dilediğini siler, dilediğini sabit bırakırsın ve Ümmü'l-Kitâb Senin katındadır; onu mutluluğa ve bağışlanmaya tebdil eyle." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan bunun benzerini tahric ettiler. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Medhal'de Beyhakî, İbn Abbâs'tan { يَمْحُوا اللَّهُ مَا يَشاءُ وَيُثْبِتُ } “Allah dilediğini siler, [dilediğini] sabit bırakır” kavli hakkında:
يُبَدِّلُ اللَّهُ مَا يَشَاءُ مِنَ الْقُرْآنِ فَيَنْسَخُهُ، وَيُثْبِتُ مَا يَشَاءُ فَلَا يُبَدِّلُهُ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ يَقُولُ: وَجُمْلَةُ ذَلِكَ عِنْدَهُ فِي أُمِّ الْكِتَابِ: النَّاسِخُ وَالْمَنْسُوخُ، مَا يُبَدِّلُ وَمَا يُثْبِتُ، كُلُّ ذَلِكَ فِي كِتَابٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ قَالَ: الذِّكْرُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ يَسَارٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سَأَلَ كَعْبًا عَنْ أُمِّ الْكِتَابِ؟ فَقَالَ: عَلِمَ اللَّهُ ما هو خالق، وما خلقه عاملون، فقال لعلمه كن كتابا، فكان كتابا.
"Allah Kur'an'dan dilediğini değiştirip nesheder, dilediğini de sabit bırakıp değiştirmez. { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } 'Ana kitap (Ümmü'l-Kitâb) O'nun katındadır' kavli ise: Bütün bunlar O'nun katındaki Ümmü'l-Kitâb'dadır; nâsih ve mensuh, değiştirdiği ve sabit bıraktığı her şey bir kitaptadır, demektir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { وَعِنْدَهُ أُمُّ الْكِتابِ } kavli hakkında: "ez-Zikr'dir" dediğini tahric etti. İbnü'l-Münzir Mücâhid'den aynısını tahric etti. Abdürrezzâk ve İbn Cerîr, Yesâr yoluyla İbn Abbâs'tan, onun Kâ'b'a Ümmü'l-Kitâb'ı sorduğunu tahric ettiler: Kâ'b: "Allah neyi yaratacağını ve yarattıklarının neler yapacağını bildi; ilmine: 'Kitap ol!' dedi, o da bir kitap oldu" dedi.
[سورة الرعد (١٣) : الآيات ٤٠ الى ٤٣]
[Ra'd Suresi (13), Ayetler 40-43]
وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣)
{ وَإِنْ مَا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ (٤٠) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ (٤١) وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ (٤٢) وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ (٤٣) } “Onlara vaad ettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de yahut seni [ondan önce] vefat ettirsek de sana düşen sadece tebliğ etmektir, hesap görmek ise bize aittir. (40) Onlar görmüyorlar mı ki, biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz? Allah hükmeder; O'nun hükmünün ardına düşüp onu bozacak kimse yoktur. O, hesabı pek çabuk görendir. (41) Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır. O, her nefsin ne kazandığını bilir. Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir! (42) İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir peygamber değilsin' derler. De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter.' (43)”
وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ مَا زَائِدَةٌ، وَأَصْلُهُ: وَإِنْ نُرِكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ كَمَا وَعَدْنَاهُمْ بِذَلِكَ بقولنا: لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا
{ وَإِنْ ما نُرِيَنَّكَ } “Onlara vaad ettiğimiz [azabın] bir kısmını sana göstersek de...”; [buradaki] mâ (ما) zâidedir; aslı ise: "Onlara vadettiğimiz azabın bir kısmını sana gösterirsek" şeklindedir; nitekim: { لَهُمْ عَذابٌ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar için dünya hayatında bir azap vardır” kavlimizle
، وَبِقَوْلِنَا: وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ، وَالْمُرَادُ أَرَيْنَاكَ بَعْضَ مَا نَعِدُهُمْ قَبْلَ مَوْتِكَ، أَوْ تَوَفَّيْنَاكَ قَبْلَ إِرَاءَتِكَ لِذَلِكَ فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ أَيْ: فَلَيْسَ عَلَيْكَ إِلَّا تَبْلِيغُ أَحْكَامِ الرِّسَالَةِ، وَلَا يَلْزَمُكَ حُصُولُ الْإِجَابَةِ مِنْهُمْ لِمَا بَلَّغْتَهُ إِلَيْهِمْ وَعَلَيْنَا الْحِسابُ أَيْ:
ve: { وَلا يَزالُ الَّذِينَ كَفَرُوا تُصِيبُهُمْ بِما صَنَعُوا قارِعَةٌ } “kâfir olanların yaptıkları yüzünden başlarına büyük bir felaket çarpıp duracaktır” kavlimizle bunu onlara vadetmiştik. Murat şudur: Onlara vadettiğimiz şeylerin bir kısmını vefatından önce sana göstersek yahut onu sana göstermeden önce seni vefat ettirsek de; { فَإِنَّما عَلَيْكَ الْبَلاغُ } “sana düşen sadece tebliğ etmektir”; yani sana düşen yalnızca risalet hükümlerini tebliğ etmektir, onlara tebliğ ettiğin şeye onların icabet etmelerini sağlamak senin üzerine vacip değildir. { وَعَلَيْنَا الْحِسابُ } “hesap görmek ise bize aittir”; yani:
مُحَاسَبَتُهُمْ بِأَعْمَالِهِمْ وَمُجَازَاتِهِمْ عَلَيْهَا، وَلَيْسَ ذَلِكَ عَلَيْكَ، وَهَذَا تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِرَسُولِهِ ﷺ وَإِخْبَارٌ لَهُ
onların amelleriyle hesaba çekilmeleri ve buna göre cezalandırılıp mükâfatlandırılmalarıdır, bu senin üzerine düşen bir iş değildir. Bu, Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tesellisi ve ona bir bildirisidir;
أَنَّهُ قَدْ فَعَلَ مَا أَمَرَهُ اللَّهُ بِهِ، وَلَيْسَ عَلَيْهِ غَيْرُهُ، وَأَنَّ مَنْ لَمْ يُجِبْ دَعْوَتَهُ، وَيُصَدِّقْ نُبُوَّتَهُ فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ مُحَاسِبُهُ عَلَى مَا اجْتَرَمَ وَاجْتَرَأَ عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ أَوَلَمْ يَرَوْا يَعْنِي أَهْلَ مَكَّةَ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ أو لم يَنْظُرُوا أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَيْ: نَأْتِي أَرْضَ الْكُفْرِ كَمَكَّةَ نَنْقُصُهَا مِنْ أَطْرَافِهَا بِالْفُتُوحِ عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنْهَا شَيْئًا فَشَيْئًا. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَعْلَمَ اللَّهُ أَنَّ بَيَانَ مَا وَعَدَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ قَهْرِهِمْ قَدْ ظَهَرَ، يَقُولُ:
zira o, Allah'ın kendisine emrettiği şeyi yapmıştır ve bundan başkası onun görevi değildir; onun davetine icabet etmeyip peygamberliğini doğrulamayan kimseyi ise Allah Teâlâ işlediği bu cürümden ve cüretkârlığından ötürü bizzat hesaba çekecektir. { أَوَلَمْ يَرَوْا } “Onlar görmüyorlar mı?”; yani Mekke ehli; buradaki istifham inkâr içindir; yani bakıp düşünmüyorlar mı ki: { أَنَّا نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “biz yeryüzüne gelip onu etrafından eksiltiyoruz”; yani Mekke gibi küfür diyarına varıp Müslümanlara azar azar fetihler nasip ederek orayı etrafından eksiltiyoruz. Zeccâc şöyle demiştir: Allah, müşriklere vadettiği hezimetin alâmetinin artık belirdiğini bildirmiştir; [Allah] şöyle buyurmaktadır:
أو لم يَرَوْا أَنَّا فَتَحْنَا عَلَى الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْأَرْضِ مَا قَدْ تَبَيَّنَ لَهُمْ، فَكَيْفَ لَا يَعْتَبِرُونَ؟ وَقِيلَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ:
Müslümanlara o topraklardan kendilerine açıkça görünen fetihleri ihsan ettiğimizi görmediler mi, öyleyse nasıl ibret almazlar? Denildi ki ayetin manası:
مَوْتُ الْعُلَمَاءِ وَالصُّلَحَاءِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَعَلَى هَذَا فَالْأَطْرَافُ الْأَشْرَافُ، وَقَدْ قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: الطَّرَفُ:
âlimlerin ve salihlerin vefat etmesidir. Kuşeyrî şöyle demiştir: Buna göre atrâf (أطراف), eşraf (önde gelen şerefli kimseler) demektir. Nitekim İbnü'l-A'râbî: Taraf (الطَّرَف):
الرَّجُلُ الْكَرِيمُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهَذَا الْقَوْلُ بِعِيدٌ لِأَنَّ مَقْصُودَ الْآيَةِ: أَنَّا أَرَيْنَاهُمُ النُّقْصَانَ فِي أَمْرِهِمْ لِيَعْلَمُوا أَنَّ تَأْخِيرَ الْعِقَابِ عَنْهُمْ لَيْسَ عَنْ عَجْزٍ إِلَّا أَنْ يُحْمَلَ عَلَى مَوْتِ أَحْبَارِ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ:
cömert ve şerefli adamdır demiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Bu görüş uzaktır; çünkü ayetin maksadı, cezalandırmanın ertelenmesinin acziyetten kaynaklanmadığını bilsinler diye durumlarındaki eksilmeyi onlara göstermiş olmamızdır; meğerki Yahudi ve Hristiyan din bilginlerinin (ahbârının) ölümüne hamledilmiş olsun. Denildi ki ayetten murat:
خَرَابُ الْأَرْضِ الْمَعْمُورَةِ حَتَّى يَكُونَ الْعُمْرَانُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْهَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَةِ: هَلَاكُ مَنْ هَلَكَ مِنَ الْأُمَمِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: نَقْصُ ثَمَرَاتِ الْأَرْضِ وَقِيلَ: الْمُرَادُ: جَوْرُ وُلَاتِهَا حَتَّى تَنْقُصَ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ أَيْ: يَحْكُمُ مَا يَشَاءُ فِي خَلْقِهِ، فَيَرْفَعُ هَذَا وَيَضَعُ هَذَا، وَيُحْيِي هَذَا وَيُمِيتُ هَذَا، وَيُغْنِي هَذَا وَيُفْقِرُ هَذَا، وَقَدْ حَكَمَ بِعِزَّةِ الْإِسْلَامِ وَعُلُوِّهِ عَلَى الْأَدْيَانِ، وَجُمْلَةُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ: مُعْتَرِضَةٌ. وَالْمُعَقِّبُ: الَّذِي يَكُرُّ عَلَى الشَّيْءِ فَيُبْطِلُهُ، وَحَقِيقَتُهُ الَّذِي يُقَفِّيهِ بِالرَّدِّ وَالْإِبْطَالِ. قَالَ الْفَرَّاءُ:
mamur yeryüzünün harap olması, öyle ki imarın sadece bir köşesinde kalmasıdır. Denildi ki ayetten murat: Helak olan ümmetlerin helakidir. Denildi ki murat: Yeryüzü meyvelerinin eksilmesidir. Denildi ki murat: Yöneticilerin zulmetmesi ve böylece oranın gerileyip eksilmesidir. { وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “Allah hükmeder; O'nun hükmünün ardına düşüp onu bozacak kimse yoktur”; yani mahlukatı hakkında dilediğini hükmeder; şunu yükseltir bunu alçaltır, şunu diriltir bunu öldürür, şunu zengin eder bunu fakir kılar; nitekim İslam'ın izzetine ve diğer dinlere üstün gelmesine hükmetmiştir. { لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } cümlesi hâl olarak mahallen mansubdur; itiraziyye (ara cümle) olduğu da söylenmiştir. el-Muakkıb (الْمُعَقِّبُ): Bir şeyin peşine düşüp onu iptal eden kimsedir; asıl manası ise ardı sıra giderek onu reddedip geçersiz kılandır. Ferrâ şöyle demiştir:
مَعْنَاهُ لَا رَادَّ لِحُكْمِهِ. قَالَ: وَالْمُعَقِّبُ الَّذِي يَتْبَعُ الشَّيْءَ فَيَسْتَدْرِكُهُ، وَلَا يَسْتَدْرِكُ أَحَدٌ عَلَيْهِ، وَالْمُرَادُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهُ لَا يَتَعَقَّبُ أَحَدٌ حُكْمَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِنَقْصٍ وَلَا تَغْيِيرٍ وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ فَيُجَازِي الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ، وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ عَلَى السُّرْعَةِ وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً أَيْ: قَدْ مَكَرَ الْكُفَّارُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِ كَفَّارِ مَكَّةَ بِمَنْ أَرْسَلَهُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ مِنَ الرُّسُلِ فَكَادُوهُمْ وَكَفَرُوا بِهِمْ، وَهَذَا تَسْلِيَةٌ مِنَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِرَسُولِهِ ﷺ حَيْثُ أَخْبَرَهُ أَنَّ هَذَا دَيْدَنُ الْكُفَّارِ مِنْ قَدِيمِ الزَّمَانِ مَعَ رُسُلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ أَخْبَرَهُ بِأَنَّ مَكْرَهُمْ هَذَا كَالْعَدَمِ، وَأَنَّ الْمَكْرَ كُلَّهُ لِلَّهِ. فَقَالَ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً لَا اعْتِدَادَ بِمَكْرِ غَيْرِهِ، ثُمَّ فَسَّرَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْمَكْرَ الثَّابِتَ لَهُ دُونَ غَيْرِهِ، فَقَالَ: يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ مِنْ خَيْرٍ وَشَرٍّ فَيُجَازِيهَا عَلَى ذَلِكَ، وَمَنْ عَلِمَ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ وَأَعَدَّ لَهَا جَزَاءَهَا كَانَ الْمَكْرُ كُلُّهُ لَهُ، لِأَنَّهُ يَأْتِيهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَشْعُرُونَ. وَقَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّ مَكْرَ الْمَاكِرِينَ مخلوق فلا يضرّ إلا بإرادته وقيل: المعنى: فلله جزاء مكر الماكرين وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ قَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو «الْكَافِرُ» بِالْإِفْرَادِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «الْكُفَّارَ» بِالْجَمْعِ، أَيْ: سَيَعْلَمُ جِنْسُ الْكَافِرِ لِمَنِ الْعَاقِبَةُ الْمَحْمُودَةُ مِنَ الْفَرِيقَيْنِ فِي دَارِ الدُّنْيَا، أَوْ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ، أَوْ فِيهِمَا وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكَافِرِ: أَبُو جَهْلٍ وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلًا أَيْ: يَقُولُ الْمُشْرِكُونَ أَوْ جَمِيعُ الْكُفَّارِ: لَسْتَ يَا مُحَمَّدُ مُرْسَلًا إِلَى النَّاسِ مِنَ اللَّهِ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ فَهُوَ يَعْلَمُ صِحَّةَ رِسَالَتِي، وَصِدْقَ دَعَوَاتِي، وَيَعْلَمُ كَذِبَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ أَيْ:
Manası: "O'nun hükmünü geri çevirecek hiç kimse yoktur" demektir. Dedi ki: el-Muakkıb, bir şeyin peşinden gidip onu telafi eden, eksikliğini gideren kimsedir; O'nun hükmünü ise hiç kimse tashih edip değiştiremez. Ayetten murat; hiç kimsenin Allah Teâlâ'nın hükmünün ardına düşüp onu eksiltemeyeceği veya değiştiremeyeceğidir. { وَهُوَ سَرِيعُ الْحِسابِ } “O, hesabı pek çabuk görendir”; iyilik yapana iyiliğiyle, kötülük yapana kötülüğüyle süratle karşılık verir. { وَقَدْ مَكَرَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } “Onlardan öncekiler de tuzak kurmuşlardı; oysa bütün tuzaklar Allah'ındır”; yani Mekke kâfirlerinden önceki kâfirler de Allah'ın kendilerine gönderdiği peygamberlere tuzak kurmuş, hile yapmış ve onları inkâr etmişlerdi. Bu, Allah Teâlâ'nın Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir tesellisidir; zira eski zamanlardan beri kâfirlerin Allah'ın elçilerine karşı âdetinin bu olduğunu haber vermiştir. Sonra onların bu tuzaklarının yok hükmünde olduğunu ve bütün tuzakların Allah'a ait olduğunu bildirip şöyle buyurdu: { فَلِلَّهِ الْمَكْرُ جَمِيعاً } “oysa bütün tuzaklar Allah'ındır”; O'ndan başkasının tuzağının hiçbir hükmü yoktur. Sonra [Allah] Teâlâ başkasına değil yalnız Kendisine ait olan bu tuzağı açıklayarak şöyle buyurdu: { يَعْلَمُ مَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ } “O, her nefsin ne kazandığını bilir”; hayır ve şerden ne kazanırsa bilir ve ona göre karşılığını verir. Her nefsin ne kazandığını bilen ve ona karşılığını hazırlayan Zât için bütün hile ve tedbirler O'na ait olur; çünkü onlara hiç farkında olmadıkları yerden gelir. Vâhidî şöyle demiştir: "Tuzak kuranların tuzağı yaratılmıştır, dolayısıyla O'nun iradesi olmadan zarar veremez." Denildi ki mana: "Tuzak kuranların tuzağının karşılığı Allah'a aittir" şeklindedir. { وَسَيَعْلَمُ الْكُفَّارُ لِمَنْ عُقْبَى الدَّارِ } “Kâfirler de bu yurdun sonunun kime ait olduğunu yakında bileceklerdir!”; Nâfi, İbn Kesîr ve Ebû Amr tekil olarak “الْكَافِرُ” okumuşlar, diğerleri ise çoğul olarak “الْكُفَّارُ” okumuşlardır. Yani kâfir cinsi, dünya yurdunda yahut ahiret yurdunda yahut her ikisinde iki fırkadan hangisinin övgüye değer akıbete sahip olacağını pek yakında bilecektir. Denildi ki: el-Kâfir ile murat Ebû Cehil'dir. { وَيَقُولُ الَّذِينَ كَفَرُوا لَسْتَ مُرْسَلاً } “İnkâr edenler: 'Sen gönderilmiş bir peygamber değilsin' derler”; yani müşrikler yahut bütün kâfirler: "Ey Muhammed! Sen Allah tarafından insanlara gönderilmiş bir elçi değilsin" derler. Bunun üzerine Allah Teâlâ onlara cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ } “De ki: 'Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah... yeter'”; zira O, peygamberliğimin sıhhatini ve davetimin doğruluğunu bilir, sizin de yalanınızı bilir. { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitap ilmi bulunanlar”; yani:
عِلْمُ جِنْسِ الْكِتَابِ كَالتَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ، فَإِنَّ أَهْلَهُمَا الْعَالِمِينَ بِهِمَا يَعْلَمُونَ صِحَّةَ رِسَالَةِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَقَدْ أَخْبَرَ بِذَلِكَ مَنْ أَسْلَمَ مِنْهُمْ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَسَلْمَانَ الْفَارِسِيِّ وَتَمِيمٍ الدَّارِيِّ وَنَحْوِهِمْ، وَقَدْ كَانَ الْمُشْرِكُونَ
Tevrat ve İncil gibi kitap cinsinin ilmi; zira o iki kitaba vâkıf olan ehl-i kitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğinin doğruluğunu bilirler. Abdullah b. Selâm, Selmân-ı Fârisî, Temîm ed-Dârî ve benzerleri gibi onlardan Müslüman olanlar bunu haber vermişlerdir. Nitekim müşrikler
مِنَ الْعَرَبِ يَسْأَلُونَ أَهْلَ الْكِتَابِ وَيَرْجِعُونَ إِلَيْهِمْ، فَأَرْشَدَهُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ إِلَى أَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ يَعْلَمُونَ ذَلِكَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ الْقُرْآنُ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنْهُ هُمُ الْمُسْلِمُونَ وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ اللَّوْحِ الْمَحْفُوظِ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ وَاخْتَارَ هَذَا الزَّجَّاجُ، وَقَالَ: لِأَنَّ الْأَشْبَهَ أَنَّ اللَّهَ لَا يَسْتَشْهِدُ عَلَى خَلْقِهِ بِغَيْرِهِ.
Arap müşrikleri ehl-i kitaba sorar ve onlara danışırlardı. Allah Teâlâ bu ayette onları, ehl-i kitabın bunu bildiğine yönlendirmiştir. Denildi ki: Kitap'tan murat Kur'an'dır; ondan ilmi olanlar ise Müslümanlardır. Denildi ki: Murat, Levh-i Mahfûz'un ilmine sahip olan kimsedir ki O da Allah Teâlâ'dır. Zeccâc bu görüşü tercih etmiş ve: "Çünkü en uygun olanı, Allah'ın mahlukatı üzerine Kendisinden başkasını şahit tutmamasıdır" demiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها قَالَ: «ذهب الْعُلَمَاءِ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَنَعِيمُ بْنُ حَمَّادٍ فِي الْفِتَنِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها قَالَ: مَوْتُ عُلَمَائِهَا وَفُقَهَائِهَا وَذَهَابُ خِيَارِ أَهْلِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي تَفْسِيرِ الْآيَةِ قَالَ: مَوْتُ الْعُلَمَاءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الآية: قال: أو لم يَرَوْا أَنَا نَفْتَحُ لِمُحَمَّدٍ الْأَرْضَ بَعْدَ الْأَرْضِ.
İbn Merdeveyh, Ebû Hüreyre'den şöyle rivayet etti: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } “onu etrafından eksiltiyoruz” kavli hakkında şöyle buyurdu: «Âlimlerin gitmesidir.» Abdürrezzâk, İbn Ebî Şeybe, el-Fiten'de Nuaym b. Hammâd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Hâkim -ki sahihlemiştir- İbn Abbâs'tan { نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها } kavli hakkında: "Âlimlerinin ve fakihlerinin ölmesi, hayırlı kimselerinin gitmesidir" dediğini tahric ettiler. İbn Ebî Şeybe ve İbn Cerîr, Mücâhid'den ayetin tefsirinde: "Âlimlerin ölmesidir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında: "Muhammed için birbiri ardınca toprakları fethettiğimizi görmüyorlar mı?" dediğini tahric etti.
وأخرج ابن جرير وابن مردويه من طريق أُخْرَى عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي الْآيَةِ قال: يعني أنّ نبيّ الله كان ينتقص له ما حوله الْأَرَضِينَ يَنْظُرُونَ إِلَى ذَلِكَ فَلَا يَعْتَبِرُونَ. وَقَالَ اللَّهُ فِي سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ: نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ ، بَلْ نَبِيُّ اللَّهِ وَأَصْحَابُهُ هُمُ الْغَالِبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ:
İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh başka bir yolla ondan benzerini tahric ettiler. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'tan bu ayet hakkında: "Yani Allah'ın Peygamberi için çevresindeki topraklar eksiltiliyordu; onlar buna bakıyor ama ibret almıyorlardı. Allah Enbiyâ Suresi'nde: { نَأْتِي الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها أَفَهُمُ الْغالِبُونَ } 'Yeryüzüne gelip onu etrafından eksilttiğimizi görmüyorlar mı? Üstün gelen onlar mıdır?' buyurmuştur; bilakis Allah'ın Peygamberi ve ashabı üstün gelenlerdir" dediğini tahric ettiler. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric ettiler:
نُقْصَانُ أَهْلِهَا وَبِرْكَتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ قَالَ: أو لم يَرَوْا إِلَى الْقَرْيَةِ تُخَرَّبُ حَتَّى يَكُونَ الْعُمْرَانُ فِي نَاحِيَةٍ مِنْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ: لَيْسَ أَحَدٌ يَتَعَقَّبُ حُكْمَهُ فَيَرُدُّهُ كَمَا يَتَعَقَّبُ أَهْلُ الدُّنْيَا بَعْضُهُمْ حُكْمَ بَعْضٍ فَيَرُدُّهُ.
"Ahalisinin ve bereketinin eksilmesidir." İbnü'l-Münzir ondan şöyle dediğini tahric etti: "Bir beldenin harap edilip imarın sadece bir tarafında kalışını görmüyorlar mı?" İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den bunun benzerini tahric ettiler. İbn Ebî Hâtim, İbn Zeyd'den { وَاللَّهُ يَحْكُمُ لَا مُعَقِّبَ لِحُكْمِهِ } “Allah hükmeder; O'nun hükmünün ardına düşüp onu bozacak kimse yoktur” kavli hakkında: "Dünya ehlinin birbirinin hükmünün peşine düşüp onu bozduğu gibi O'nun hükmünün peşine düşüp onu geri çevirecek hiç kimse yoktur" dediğini tahric etti.
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: «قَدِمَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ أُسْقُفٌ مِنَ الْيَمَنِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: هَلْ تَجِدُنِي فِي الْإِنْجِيلِ؟ قَالَ: لَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ يَقُولُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عَبْدِ الْمَلِكِ بْنِ عُمَيْرٍ عَنْ جُنْدَبٍ قَالَ: جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ حَتَّى أَخَذَ بِعِضَادَتَيْ بَابِ الْمَسْجِدِ، ثُمَّ قَالَ: أَنْشُدُكُمْ بالله أتعلمون أني الذي أنزلت وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ؟ قَالُوا: اللَّهُمَّ نَعَمْ. وأخرج ابن جرير وابن مردويه مِنْ طَرِيقٍ أُخْرَى عَنْهُ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ الْعَوْفِيِّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ مِنَ الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ قَوْمٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ يَشْهَدُونَ بِالْحَقِّ وَيَعْرِفُونَهُ، مِنْهُمْ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ وَالْجَارُودُ وَتَمِيمٌ الدَّارِيُّ وَسَلْمَانُ الْفَارِسِيُّ. وَأَخْرَجَ أَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَدِيٍّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَرَأَ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ قَالَ: وَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ عِلْمُ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَقْرَأُ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ يَقُولُ: وَمِنْ عِنْدِ اللَّهِ عِلْمُ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالنَّحَّاسُ فِي نَاسِخِهِ، عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ
İbn Merdeveyh'in İbn Abbâs'tan tahric ettiğine göre o şöyle demiştir: «Yemen'den bir piskopos Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in huzuruna geldi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: "Beni İncil'de [yazılı] buluyor musun?" diye sordu. O: "Hayır" dedi. Bunun üzerine Allah { قُلْ كَفى بِاللَّهِ شَهِيداً بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “De ki: Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah ve yanında Kitap ilmi bulunanlar yeter” [ayetini] indirdi.» [İbn Abbâs] "[Buradaki kişi] Abdullah b. Selâm'dır" der. İbn Merdeveyh, Abdülmelik b. Umeyr vasıtasıyla Cündeb'den şöyle dediğini tahric etti: "Abdullah b. Selâm gelip mescidin kapısının iki sövesini tuttu, sonra da şöyle dedi: 'Allah aşkına size soruyorum; { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitap ilmi bulunanlar” [ifadesinin] hakkında indiği kimsenin ben olduğumu biliyor musunuz?' Onlar: 'Allah adına evet!' dediler." İbn Cerîr ve İbn Merdeveyh başka bir yolla ondan benzerini tahric ettiler. İbn Cerîr, Avfî vasıtasıyla İbn Abbâs'tan { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitap ilmi bulunanlar” kavli hakkında şöyle dediğini tahric etti: "Onlar, Yahudiler ve Hristiyanlardan oluşan Ehl-i Kitap'tır." Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim bu ayet hakkında şöyle dediğini tahric ettiler: "Ehl-i Kitap'tan hakkı tanıyan ve ona şahitlik eden bir topluluk vardı; Abdullah b. Selâm, el-Cârûd, Temîm ed-Dârî ve Selmân-ı Fârisî onlardandır." Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbn Merdeveyh ve İbn Adiy zayıf bir senetle İbn Ömer'den rivayet ettiler ki: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem: { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [kavlini] okudu ve şöyle dedi: "Kitabın ilmi Allah katındandır."» Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan onun: { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } [kavlini] okurken: "Ve Kitabın ilmi Allah katındandır" dediğini tahric ettiler. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Nâsih adlı eserinde Nehhâs, Saîd b. Cübeyr'den onun { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitap ilmi bulunanlar” kavli hakkında sorulduğunu tahric ettiler
أَهْوَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ سَلَامٍ؟ قَالَ: كَيْفَ وَهَذِهِ السُّورَةُ مَكِّيَّةٌ؟! وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الشَّعْبِيِّ قَالَ: مَا نَزَلَ فِي عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ شَيْءٌ مِنَ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ قَالَ: جِبْرِيلُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عن مجاهد قال: هو الله.
"O Abdullah b. Selâm mıdır?" diye sorulduğunda: "Bu sure Mekkî iken bu nasıl olur?!" dediğini tahric ettiler. İbnü'l-Münzir, Şa'bî'den şöyle dediğini tahric etti: "Kur'an'dan hiçbir şey Abdullah b. Selâm hakkında inmemiştir." İbn Ebî Hâtim, Saîd b. Cübeyr'den { وَمَنْ عِنْدَهُ عِلْمُ الْكِتابِ } “ve yanında Kitap ilmi bulunanlar” kavli hakkında: "Cibrîl'dir" dediğini tahric etti. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den: "O Allah'tır" dediğini tahric ettiler.