Binûn

Hicr Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

سِرُّ الْوَادِي لِأَفْضَلِ مَوْضِعٍ مِنْهُ لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ أَيْ: تَعَبٌ وَإِعْيَاءٌ لِعَدَمِ وُجُودِ مَا يَتَسَبَّبُ عَنْهُ ذَلِكَ فِي الْجَنَّةِ لِأَنَّهَا نُعَيْمٌ خَالِصٌ، وَلَذَّةٌ مَحْضَةٌ، تَحْصُلُ لَهُمْ بِسُهُولَةٍ، وَتُوَافِيهِمْ مَطَالِبُهُمْ بِلَا كَسْبٍ وَلَا جَهْدٍ، بَلْ بِمُجَرَّدِ خُطُورِ شَهْوَةِ الشَّيْءِ بِقُلُوبِهِمْ يَحْصُلُ ذَلِكَ الشَّيْءُ عِنْدَهُمْ صَفْوًا عَفْوًا وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ أَبَدًا، وَفِي هَذَا الْخُلُودِ الدَّائِمِ وَعِلْمِهِمْ بِهِ تَمَامُ اللَّذَّةِ وَكَمَالُ النَّعِيمِ، فَإِنَّ عِلْمَ مَنْ هُوَ فِي نِعْمَةٍ وَلَذَّةٍ بِانْقِطَاعِهَا وَعَدَمِهَا بَعْدَ حِينٍ مُوجِبٌ لِتَنَغُّصِ نَعِيمِهِ وَتَكَدُّرِ لَذَّتِهِ، ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَنْ قَصَّ عَلَيْنَا مَا لِلْمُتَّقِينَ عِنْدَهُ مِنَ الْجَزَاءِ الْعَظِيمِ وَالْأَجْرِ الْجَزِيلِ نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ أَيْ: أَخْبِرْهُمْ يَا مُحَمَّدُ أَنِّي أَنَا الْكَثِيرُ الْمَغْفِرَةِ لِذُنُوبِهِمُ، الْكَثِيرُ الرَّحْمَةِ لَهُمْ، كَمَا حَكَمْتُ بِهِ عَلَى نَفْسِي: «أَنَّ رَحْمَتِي سَبَقَتْ غَضَبِي» . اللَّهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْ عِبَادِكَ الَّذِينَ تَفَضَّلْتَ عَلَيْهِمْ بِالْمَغْفِرَةِ، وَأَدْخَلْتَهُمْ تَحْتَ وَاسِعِ الرَّحْمَةِ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَمَرَ رَسُولَهُ بِأَنْ يُخْبِرَ عِبَادَهُ بِهَذِهِ الْبِشَارَةِ الْعَظِيمَةِ، أَمَرَهُ بِأَنْ يَذْكُرَ لَهُمْ شَيْئًا مِمَّا يَتَضَمَّنُ التَّخْوِيفَ وَالتَّحْذِيرَ حَتَّى يَجْتَمِعَ الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ، وَيَتَقَابَلَ التَّبْشِيرُ وَالتَّحْذِيرُ لِيَكُونُوا رَاجِينَ خَائِفِينَ فَقَالَ: وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ أَيِ: الكثير الإيلام، وعند ما جَمَعَ اللَّهُ لِعِبَادِهِ بَيْنَ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ مِنَ التَّبْشِيرِ وَالتَّحْذِيرِ صَارُوا فِي حَالَةٍ وَسَطًا بَيْنَ الْيَأْسِ وَالرَّجَاءِ، وَخَيْرُ الْأُمُورِ أَوْسَاطُهَا، وَهِيَ الْقِيَامُ عَلَى قَدَمَيِ الرَّجَاءِ وَالْخَوْفِ، وَبَيْنَ حَالَتَيِ الْأُنْسِ وَالْهَيْبَةِ، وَجُمْلَةُ وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ مَعْطُوفَةٌ على جملة نبىء عِبَادِي أَيْ: أَخْبِرْهُمْ بِمَا جَرَى عَلَى إِبْرَاهِيمَ مِنَ الْأَمْرِ الَّذِي اجْتَمَعَ فِيهِ لَهُ الرَّجَاءُ وَالْخَوْفُ، وَالتَّبْشِيرُ الَّذِي خَالَطَهُ نَوْعٌ مِنَ الْوَجَلِ لِيَعْتَبِرُوا بِذَلِكَ وَيَعْلَمُوا أَنَّهَا سُنَّةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي عِبَادِهِ. وَأَيْضًا لَمَّا اشْتَمَلَتِ الْقِصَّةُ عَلَى إِنْجَاءِ الْمُؤْمِنِينَ وَإِهْلَاكِ الظَّالِمِينَ كَانَ فِي ذَلِكَ تقديرا لِكَوْنِهِ الْغَفُورَ الرَّحِيمَ وَأَنَّ عَذَابَهُ هُوَ الْعَذَابُ الْأَلِيمُ، وَقَدْ مَرَّ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ هُودٍ، وَانْتِصَابُ إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ مَعْطُوفٍ عَلَى نَبِّئْ عِبادِي أَيْ: وَاذْكُرْ لَهُمْ دُخُولَهُمْ عَلَيْهِ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالضَّيْفُ فِي الْأَصْلِ مَصْدَرٌ، وَلِذَلِكَ وُحِّدَ وَإِنْ كَانُوا جَمَاعَةً، وَسُمِّيَ ضَيْفًا لِإِضَافَتِهِ إِلَى الْمُضِيفِ فَقالُوا سَلاماً أَيْ: سَلَّمْنَا سَلَامًا قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ أَيْ: فَزِعُونَ خَائِفُونَ، وَإِنَّمَا قَالَ هَذَا بَعْدَ أَنْ قَرَّبَ إِلَيْهِمُ الْعِجْلَ فَرَآهُمْ لَا يَأْكُلُونَ مِنْهُ، كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ: فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً . وَقِيلَ: أَنْكَرَ السَّلَامَ مِنْهُمْ لِأَنَّهُ لَمْ يَكُنْ فِي بِلَادِهِمْ، وَقِيلَ: أَنْكَرَ دُخُولَهُمْ عَلَيْهِ بِغَيْرِ استئذان

[selam verilen kimseler olarak girin]. Vadinin en mutena yeri için kullanılan bir deyimdir. { لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ } “Orada kendilerine hiçbir yorgunluk dokunmaz” yani yorgunluk ve bitkinlik [erişmez]. Çünkü cennette buna sebep olacak bir şey bulunmaz; zira cennet katıksız bir nimet, saf bir lezzettir. Bu onlara kolaylıkla ulaşır, istedikleri şeyler kendilerine hiçbir kazanç ve çaba olmaksızın, bilakis sadece kalplerinden o şeye dair arzunun geçmesiyle hemen tertemiz ve zahmetsizce hasıl olur. { وَما هُمْ مِنْها بِمُخْرَجِينَ } “ve onlar oradan çıkarılacak da değillerdir” [ifadesi gereğince] ebediyen [oradadırlar]. Bu daimi ebedilikte ve bunu bilmelerinde tam bir lezzet ve kemale ermiş bir nimet vardır. Zira nimet ve lezzet içinde bulunan kimsenin, bir süre sonra onun kesileceğini ve yok olacağını bilmesi, nimetinin zehir olmasına ve lezzetinin bulanmasına sebeptir. Sonra [Allah] Teâlâ, takva sahiplerine Kendi katında bulunan büyük mükafat ve bol ecri bize anlattıktan sonra şöyle buyurdu: { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “[Ey Muhammed!] Kullarıma haber ver ki, gerçekten Ben çok bağışlayıcı, çok merhamet ediciyim” yani: Onlara haber ver ki ey Muhammed, Kendi nefsim hakkında «Rahmetim gazabımı geçmiştir» şeklinde hükmettiğim gibi, Ben onların günahlarını çokça bağışlayan ve onlara çokça merhamet edenim. Allahım, bizi kendilerine mağfiretle lütufta bulunduğun ve geniş rahmetinin altına dahil ettiğin kullarından eyle! Sonra O Sübhânehu, Resûlüne kullarına bu büyük müjdeyi haber vermesini emredince, umut ile korkunun bir arada bulunması, müjde ile uyarının birbirini dengelemesi ve böylece hem ümitvar hem de korku içinde olmaları için onlara korkutma ve uyarı içeren bir şeyi de zikretmesini emrederek şöyle buyurdu: { وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ } “ve şüphesiz Benim azabım, o elem verici azabın ta kendisidir.” Yani: Acısı pek şiddetli olandır. Allah kulları için müjde ve uyarıdan ibaret bu iki hususu bir araya getirdiğinde, onlar ümitsizlik ile recâ (ümit) arasında orta bir halde olurlar. İşlerin en hayırlısı ise orta olanıdır; o da recâ ve havf (korku) ayakları üzerinde durmak ve ünsiyet ile heybet halleri arasında bulunmaktır. { وَنَبِّئْهُمْ عَنْ ضَيْفِ إِبْراهِيمَ } “Onlara İbrahim'in misafirlerinden de haber ver” cümlesi, { نَبِّئْ عِبَادِي } cümlesine matuftur; yani: İbrahim'in başına gelen, kendisinde recâ ve havfın birleştiği o durumu ve içine bir çeşit korkunun karıştığı o müjdeyi onlara haber ver ki bundan ibret alsınlar ve bunun Allah Sübhânehu'nun kulları hakkındaki sünneti olduğunu bilsinler. Ayrıca bu kıssa müminlerin kurtarılmasını ve zalimlerin helak edilmesini içerdiği için, O'nun Gafûr ve Rahîm oluşuna ve azabının da elem verici bir azap olduğuna dair bir takrir (pekiştirme) mahiyetindedir. Bu kıssanın tefsiri Hûd Suresi'nde geçmişti. { إِذْ دَخَلُوا عَلَيْهِ } “Hani [o misafirler] onun yanına girmişlerdi” [ifadesindeki «iz» lafzının] nasb konumu, { نَبِّئْ عِبادِي } ifadesine matuf gizli bir fiil iledir; yani: «Onların onun yanına girişlerini kendilerine hatırlat» takdirindedir; yahut hal olarak mahallen mansuptur. Dayf (misafir) lafzı aslında masdardır; bu sebeple çoğul oldukları halde tekil olarak getirilmiştir. Misafir edene (ev sahibine) izafe edildiği/eklendiği için «dayf» diye isimlendirilmiştir. { فَقالُوا سَلاماً } “«Selam» dediler” yani «biz sana selam verdik» dediler. { قالَ إِنَّا مِنْكُمْ وَجِلُونَ } “[İbrahim de:] «Doğrusu biz sizden korkuyoruz» dedi.” Yani: Ürküyoruz, korkuyoruz. Bunu ancak kendilerine buzağıyı yaklaştırıp da ondan yemediklerini görünce söylemiştir; nitekim Hûd Suresi'nde şöyle geçmişti: { فَلَمَّا رَأى أَيْدِيَهُمْ لَا تَصِلُ إِلَيْهِ نَكِرَهُمْ وَأَوْجَسَ مِنْهُمْ خِيفَةً } “Ellerinin ona uzanmadığını görünce onları yadırgadı ve içine bir korku düştü.” Şöyle de denilmiştir: Onların selam vermesini yadırgadı; çünkü o onların memleketlerinde [adet] değildi. Bir diğer görüşe göre ise: İzin istemeksizin yanına girmelerini yadırgadı.

قالُوا لَا تَوْجَلْ أَيْ: قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لَا تخف، وقرئ لا تأجل ولا تَوْجَلْ مِنْ أَوْجَلَهُ، أَيْ: أَخَافَهُ، وَجُمْلَةُ إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَعْلِيلِ النَّهْيِ عَنِ الْوَجَلِ، وَالْعَلِيمُ: كَثِيرُ الْعِلْمِ، وَقِيلَ: هُوَ الْحَلِيمُ كَمَا وَقَعَ فِي مَوْضِعٍ آخَرَ مِنَ الْقُرْآنِ وَهَذَا الْغُلَامُ: هُوَ إِسْحَاقُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي هُودٍ، وَلَمْ يُسَمِّهِ هُنَا وَلَا ذَكَرَ التَّبْشِيرَ بِيَعْقُوبَ اكْتِفَاءً بِمَا سَلَفَ قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِأَلِفِ الِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «بَشَّرْتُمُونِي» بِغَيْرِ الْأَلِفِ عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مَعَ حَالَةِ الْكِبَرِ وَالْهَرَمِ فَبِمَ تُبَشِّرُونَ اسْتِفْهَامُ تَعَجُّبٍ، كَأَنَّهُ عَجِبَ مِنْ حُصُولِ الْوَلَدِ لَهُ مَعَ مَا قَدْ صَارَ إِلَيْهِ مِنَ الْهَرَمِ الَّذِي جَرَتِ الْعَادَةُ بِأَنَّهُ لَا يُولَدُ لِمَنْ بَلَغَ إِلَيْهِ، وَالْمَعْنَى: فَبِأَيِّ شَيْءٍ تُبَشِّرُونَ، فَإِنَّ الْبِشَارَةَ بِمَا لَا يَكُونُ عَادَةً لَا تَصِحُّ. وَقَرَأَ نَافِعٌ «تُبَشِّرُونِ» بِكَسْرِ النُّونِ وَالتَّخْفِيفِ وَإِبْقَاءِ الْكِسْرَةِ لِتَدُلَّ عَلَى الْيَاءِ الْمَحْذُوفَةِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِكَسْرِ النُّونِ مُشَدَّدَةً عَلَى إِدْغَامِ النُّونِ فِي النُّونِ، وَأَصْلُهُ تُبَشِّرُونَنِي. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «تُبَشِّرُونَ» بِفَتْحِ النُّونِ قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ أَيْ: بِالْيَقِينِ الَّذِي لَا خُلْفَ فِيهِ، فَإِنَّ ذَلِكَ وَعْدُ اللَّهِ وَهُوَ لَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ وَلَا يَسْتَحِيلُ عَلَيْهِ شَيْءٌ، فَإِنَّهُ الْقَادِرُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ هَكَذَا قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِثْبَاتِ الْأَلِفِ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ «مِنَ الْقَنِطِينَ» بِغَيْرِ أَلِفٍ، وَرُوِيَ ذَلِكَ عَنْ أَبِي عَمْرٍو، أَيْ: مِنَ الْآيِسِينَ مِنْ ذَلِكَ الَّذِي بَشَّرْنَاكَ بِهِ قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ قُرِئَ بِفَتْحِ النُّونِ مَنْ يَقْنَطُ وَبِكَسْرِهَا وَهُمَا لُغَتَانِ. وَحُكِيَ فِيهِ ضَمُّ النون. والضالون: الْمُكَذِّبُونَ، أَوِ الْمُخْطِئُونَ الذَّاهِبُونَ عَنْ طَرِيقِ الصَّوَابِ، أَيْ: إِنَّمَا اسْتَبْعَدْتُ الْوَلَدَ لِكِبَرِ سَنِّي لَا لِقُنُوطِي مِنْ رَحْمَةِ رَبِّي ثُمَّ سَأَلَهُمْ عَمَّا لأجله أرسلهم الله سبحانه ف قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ الْخَطْبُ: الْأَمْرُ الْخَطِيرُ وَالشَّأْنُ الْعَظِيمُ، أَيْ: فَمَا أَمْرُكُمْ وَشَأْنُكُمْ وَمَا الَّذِي جِئْتُمْ بِهِ غَيْرَ مَا قَدْ بَشَّرْتُمُونِي بِهِ، وَكَأَنَّهُ قَدْ فَهِمَ أَنَّ مَجِيئَهُمْ لَيْسَ لِمُجَرَّدِ الْبِشَارَةِ، بَلْ لَهُمْ شَأْنٌ آخَرُ لِأَجْلِهِ أُرْسِلُوا قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ أَيْ: إِلَى قَوْمٍ لَهُمْ إِجْرَامٌ، فَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ الشِّرْكُ وَمَا هُوَ دُونَهُ، وَهَؤُلَاءِ الْقَوْمُ: هُمْ قَوْمُ لُوطٍ، ثُمَّ اسْتَثْنَى مِنْهُمْ مَنْ لَيْسُوا مُجْرِمِينَ فَقَالَ: إِلَّا آلَ لُوطٍ وَهُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ لِأَنَّهُ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُجْرِمِينَ، وَلَوْ كَانَ مِنْ قَوْمٍ لَكَانَ مُنْقَطِعًا لِكَوْنِهِمْ قَدْ وُصِفُوا بِكَوْنِهِمْ مُجْرِمِينَ، وَلَيْسَ آلُ لُوطٍ مُجْرِمِينَ، ثُمَّ ذَكَرَ مَا سَيَخْتَصُّ بِهِ آلُ لُوطٍ مِنَ الْكَرَامَةِ لِعَدَمِ دُخُولِهِمْ مَعَ الْقَوْمِ فِي إِجْرَامِهِمْ فَقَالَ: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ أَيْ: آلَ لُوطٍ، وَهُمْ أَتْبَاعُهُ وَأَهْلُ دِينِهِ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ الِاسْتِثْنَاءِ مُتَّصِلًا، كَأَنَّهُ قِيلَ:

{ قالُوا لَا تَوْجَلْ } “Dediler ki: «Korkma!»” Yani melekler «korkma» dediler. [Korkuttu] anlamına gelen [evcelehû] fiilinden hareketle [lâ te'cel] ve [lâ tevcel] şeklinde de okunmuştur. { إِنَّا نُبَشِّرُكَ بِغُلامٍ عَلِيمٍ } “«Biz sana bilgin bir oğul müjdeliyoruz.»” cümlesi korkudan nehyedilmenin gerekçesini bildirmek üzere müste'nefedir (bağımsız yeni bir cümledir). [Alîm] (الْعَلِيمُ), ilmi çok olandır; Kur'an'ın başka bir yerinde geçtiği gibi [Halîm] (yumuşak huylu) olduğu da söylenmiştir. Bu çocuk, Hûd suresinde geçtiği üzere İshak'tır; geçmiştekiyle yetinildiği için burada ismi zikredilmemiş ve Ya'kûb'un müjdesi de anılmamıştır. { قالَ أَبَشَّرْتُمُونِي } “[İbrahim] dedi ki: «Beni mi müjdelediniz...»” [ifadesini] cumhur istifham elifiyle okumuştur. A'meş ise elifsiz olarak «beşşertumûnî» şeklinde okumuştur. { عَلى أَنْ مَسَّنِيَ الْكِبَرُ } “bana ihtiyarlık dokunmuşken” ifadesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani: İhtiyarlık ve düşkünlük halimle birlikte. { فَبِمَ تُبَشِّرُونَ } “öyleyse beni ne ile müjdeliyorsunuz?” [sorusu] hayret bildiren bir istifhamdır. Sanki o, o yaşa ulaşan kimsenin adet gereği çocuğunun olmadığı bir düşkünlüğe erişmişken kendisine çocuk verilmesine hayret etmiştir. Anlam şudur: Öyleyse ne ile müjdeliyorsunuz; zira adeten gerçekleşmeyen bir şeyin müjdelenmesi sahih olmaz. Nâfi', nun harfinin kesresi ve şeddesiz olarak, hazfedilen yâ harfine delalet etmesi için kesreyi baki bırakarak [tübeşşirûnî] şeklinde okumuştur. İbn Kesîr ve İbn Muhaysın, nun harfini nun harfine idgam ederek şeddeli ve kesreli olarak okumuşlardır; aslı [tübeşşirûnenî]dir. Geri kalanlar ise nun harfinin fethasıyla { تُبَشِّرُونَ } şeklinde okumuşlardır. { قالُوا بَشَّرْناكَ بِالْحَقِّ } “Dediler ki: «Seni hak ile müjdeledik...»” yani kendisinde hilaf bulunmayan kesin bilgiyle [müjdeledik]. Zira bu Allah'ın vaadidir; O vaadinden dönmez ve O'na hiçbir şey imkânsız değildir, çünkü O her şeye kadirdir. { فَلا تَكُنْ مِنَ الْقانِطِينَ } “«sakın ümitsizliğe düşenlerden olma!»” Cumhur elifin ispatıyla bu şekilde okumuştur. A'meş ve Yahyâ b. Vessâb elifsiz olarak «mine'l-kanitîn» şeklinde okumuşlardır; bu Ebû Amr'dan da rivayet edilmiştir. Yani: Sana müjdelediğimiz o şeyden ümit kesenlerden olma. { قالَ وَمَنْ يَقْنَطُ مِنْ رَحْمَةِ رَبِّهِ إِلَّا الضَّالُّونَ } “[İbrahim] dedi ki: «Sapıklardan başka Rabbinin rahmetinden kim ümit keser?»” [Men yaknatu] ifadesi iki farklı lügate göre nun harfinin fethasıyla ve kesresiyle okunmuştur. Nun harfinin zammesiyle okunduğu da nakledilmiştir. Sapıklar [dâllûn]: Yalanlayanlar yahut doğru yoldan sapan hatalı kimselerdir. Yani: Ben çocuğu Rabbimin rahmetinden ümit kestiğim için değil, sadece yaşımın büyüklüğünden ötürü uzak gördüm. Sonra Allah Teâlâ'nın onları ne için gönderdiğini kendilerine sordu da: { قالَ فَما خَطْبُكُمْ أَيُّهَا الْمُرْسَلُونَ } “Dedi ki: «Ey elçiler! O halde göreviniz nedir?»” buyurdu. [Hatb] (الْخَطْبُ), mühim iş ve büyük meseledir; yani: İşiniz ve durumunuz nedir, bana müjdelediğiniz şeyin dışında ne getirdiniz? Sanki o, onların gelişinin sırf müjde için olmadığını, bilakis kendisi için gönderildikleri başka bir meseleleri bulunduğunu anlamıştı. { قالُوا إِنَّا أُرْسِلْنا إِلى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ } “Dediler ki: «Biz günahkâr bir topluluğa gönderildik.»” Yani günah sahibi bir topluluğa [gönderildik] ki şirk ve ondan daha aşağı olanlar da buna dahildir. Bu topluluk, Lût'un kavmidir. Sonra onların içinden günahkâr olmayanları istisna ederek şöyle dedi: { إِلَّا آلَ لُوطٍ } “«Lût'un ailesi müstesna.»” Bu muttasıl bir istisnadır; çünkü [mücrimîn] kelimesindeki zamirden yapılmıştır. Şayet [kavm] kelimesinden olsaydı, onların mücrim olarak nitelendirilmiş olmaları ve Lût ailesinin ise mücrim olmaması sebebiyle munkatı' olurdu. Sonra kavmin günahına ortak olmadıkları için Lût ailesine has kılınacak olan kerameti zikredip şöyle buyurdu: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } “«Biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız.»” Yani Lût ailesini; onlar onun tabileri ve dininin ehlidir. Bu cümle, istisnanın muttasıl kabul edilmesi durumunda müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır); sanki şöyle denilmiştir:

مَاذَا يَكُونُ حَالُ آلِ لُوطٍ؟ فَقَالَ: إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ، وَأَمَّا عَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِ الِاسْتِثْنَاءِ مُنْقَطِعًا فَهِيَ خَبَرٌ، أَيْ: لَكِنَّ آلَ لُوطٍ نَاجُونَ مِنْ عَذَابِنَا. وَقَرَأَ حمزة والكسائي لَمُنَجُّوهُمْ بالتخفيف من أنجى. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ مِنْ نَجَّى. وَاخْتَارَ هَذِهِ القراءة الأخيرة أبو عبيد وَأَبُو حَاتِمٍ، وَالتَّنْجِيَةُ وَالْإِنْجَاءُ: التَّخْلِيصُ مِمَّا وَقَعَ فِيهِ غَيْرُهُمْ إِلَّا امْرَأَتَهُ هَذَا الِاسْتِثْنَاءُ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُنَجُّوهُمْ إِخْرَاجًا لَهَا مِنَ التَّنْجِيَةِ أَيْ: إِلَّا امْرَأَتَهُ فَلَيْسَتْ مِمَّنْ نُنْجِيهِ بَلْ مِمَّنْ نُهْلِكُهُ وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنْ آلِ لُوطٍ بِاعْتِبَارِ مَا حُكِمَ لَهُمْ بِهِ مِنَ التنجية، والمعنى:

«Lût ailesinin hali ne olacak?» O da: { إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ أَجْمَعِينَ } “Biz onların hepsini mutlaka kurtaracağız” demiştir. İstisnanın munkatı' kabul edilmesi durumunda ise haberdir; yani: «Lakin Lût ailesi azabımızdan kurtulacaklardır.» Hamza ve Kisâî [encâ] fiilinden hareketle şeddesiz olarak { لَمُنَجُّوهُمْ } şeklinde okumuşlardır. Geri kalanlar ise [neccâ] fiilinden hareketle şeddeli okumuşlardır. Bu son kıraati Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim tercih etmiştir. [Tenciye] ve [incâ], başkalarının içine düştüğü durumdan kurtarmaktır. { إِلَّا امْرَأَتَهُ } “Ancak karısı müstesna” ifadesi, onu kurtuluştan hariç tutmak üzere { مُنَجُّوهُمْ } lafzındaki zamirden yapılmış bir istisnadır; yani: Karısı hariç, zira o kurtaracağımız kimselerden değil, aksine helak edeceğimiz kimselerdendir. İstisnanın, kendileri hakkında kurtuluş hükmü verilen Lût ailesinden yapıldığı da söylenmiştir; anlam şudur:

قالوا: إننا أُرْسِلْنَا إِلَى قَوْمٍ مُجْرِمِينَ لِنُهْلِكَهُمْ إِلَّا آلَ لُوطٍ إِنَّا لَمُنَجُّوهُمْ إِلَّا امْرَأَتَهُ فَإِنَّهَا مِنَ الْهَالِكِينَ، وَمَعْنَى قَدَّرْنا إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ قَضَيْنَا وَحَكَمْنَا أَنَّهَا مِنَ الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ مَعَ الكفرة، والغابر الباقي، قال الشاعر :

[Melekler] şöyle dediler: «Biz onları helak etmek üzere günahkâr bir kavme gönderildik; Lût'un ailesi müstesna, biz şüphesiz onların hepsini kurtaracağız; karısı hariç, çünkü o helak olanlardandır.» { قَدَّرْنَا إِنَّهَا لَمِنَ الْغَابِرِينَ } “Onun mutlaka geride kalanlardan olmasını takdir ettik” [ifadesinin] anlamı; onun kâfirlerle birlikte azapta kalanlardan olmasına hükmettik ve takdir ettik [demektir]. [Gâbir] (الْغَابِرُ) ise geride kalan (el-bâkî) anlamındadır. Şair şöyle demiştir:

لَا تَكْسَعِ الشَّوْلَ بِأَغْبَارِهَا ... إِنَّكَ لَا تَدْرِي مَنِ النَّاتِجُ

«Kalan sütü sebebiyle deveyi arkasından dürtme... Çünkü sen doğuracak olanın kim olduğunu bilmezsin.»

وَالْإِغْبَارُ: بَقَايَا اللَّبَنِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى قَدَّرْنَا دَبَّرْنَا، وَهُوَ قَرِيبٌ مِنْ مَعْنَى قَضَيْنَا، وَأَصْلُ التَّقْدِيرِ:

[İğbâr] (الْإِغْبَارُ), memede kalan süt kalıntılarıdır. Zeccâc şöyle demiştir: [Kadderna] ifadesinin anlamı tedbir ettik [demektir]; bu da hükmettik anlamımıza yakındır. Takdirin aslı ise:

جَعْلُ الشَّيْءِ عَلَى مِقْدَارِ الْكِفَايَةِ. وَقَرَأَ عَاصِمٌ مِنْ رِوَايَةِ أَبِي بَكْرٍ وَالْمُفَضَّلِ «قَدَرْنَا» بِالتَّخْفِيفِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّشْدِيدِ. قَالَ الْهَرَوِيُّ: هُمَا بِمَعْنًى، وَإِنَّمَا أُسْنِدَ التَّقْدِيرُ إِلَى الْمَلَائِكَةِ مَعَ كَوْنِهِ مِنْ فِعْلِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لِمَا لَهُمْ مِنَ الْقُرْبِ عِنْدَ اللَّهِ فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ هذه الجملة مستأنفة لبيان وإهلاك مَنْ يَسْتَحِقُّ الْهَلَاكَ وَتَنْجِيَةِ مَنْ يَسْتَحِقُّ النَّجَاةَ قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ أَيْ: قَالَ لُوطٌ مُخَاطِبًا لَهُمْ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ، أَيْ: لَا أَعْرِفُكُمْ بَلْ أُنْكِرُكُمْ قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ أَيْ: بِالْعَذَابِ الَّذِي كَانُوا يَشُكُّونَ فِيهِ، فَالْإِضْرَابُ هُوَ عَنْ مَجِيئِهِمْ بِمَا يُنْكِرُهُ كَأَنَّهُمْ قَالُوا: مَا جِئْنَاكَ بِمَا خَطَرَ بِبَالِكَ مِنَ الْمَكْرُوهِ، بَلْ جِئْنَاكَ بِمَا فِيهِ سُرُورُكَ، وَهُوَ عَذَابُهُمُ الَّذِي كُنْتَ تُحَذِّرُهُمْ مِنْهُ وَهُمْ يُكَذِّبُونَكَ وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ أَيْ: بِالْيَقِينِ الَّذِي لَا مِرْيَةَ فِيهِ وَلَا تَرَدُّدَ، وَهُوَ الْعَذَابُ النَّازِلُ بِهِمْ لَا مَحَالَةَ وَإِنَّا لَصادِقُونَ فِي ذَلِكَ الْخَبَرِ الَّذِي أَخْبَرْنَاكَ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ قَوْلِهِ: فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ فِي سورة هود: وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ كن من ورائهم تذودهم لئلا يتخلف مِنْهُمْ أَحَدٌ فَيَنَالَهُ الْعَذَابُ وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ أَيْ: لَا تَلْتَفِتْ أَنْتَ وَلَا يَلْتَفِتْ أَحَدٌ مِنْهُمْ فَيَرَى مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ، فَيَشْتَغِلَ بِالنَّظَرِ فِي ذَلِكَ وَيَتَبَاطَأَ عَنْ سُرْعَةِ السَّيْرِ وَالْبُعْدِ عَنْ دِيَارِ الظَّالِمِينَ وَقِيلَ:

bir şeyi yeterli miktarda kılmaktır. Âsım, Ebû Bekr ve Mufaddal rivayetinde şeddesiz olarak «kadernâ» şeklinde okumuştur; diğerleri ise şeddeli okumuşlardır. Herevî: «İkisi de aynı anlamdadır» demiştir. Takdir fiili Allah Teâlâ'ya ait olmasına rağmen meleklere nispet edilmesi, onların Allah katındaki yakınlıklarından ötürüdür. { فَلَمَّا جاءَ آلَ لُوطٍ الْمُرْسَلُونَ } “Elçiler Lût'un ailesine geldiklerinde” cümlesi helaki hak edenin helak edilmesini ve kurtuluşu hak edenin kurtarılmasını beyan etmek için müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır). { قالَ إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “[Lût] dedi ki: «Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz.»” Yani Lût onlara hitap ederek: Siz tanınmayan bir topluluksunuz, yani sizi tanımıyorum, aksine sizi yadırgıyorum demiştir. { قالُوا بَلْ جِئْناكَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ } “Dediler ki: «Aksine biz sana, onların hakkında şüphe edip durdukları şeyi getirdik.»” Yani onların kendisinde şüphe ettikleri azabı [getirdik]. İdrâb (vazgeçiş) onların yadırgadığı şeyle gelmelerinden vazgeçmektir; sanki şöyle demişlerdir: «Sana aklına gelen o hoş olmayan şeyi getirmedik; bilakis sana sevineceğin şeyi, yani kendilerini uyardığın ve onların ise seni yalanladığı azaplarını getirdik.» { وَأَتَيْناكَ بِالْحَقِّ } “«Ve sana hakkı getirdik...»” yani kendisinde hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmayan kesin gerçeği ki o da başlarına mutlaka inecek olan azaptır. { وَإِنَّا لَصادِقُونَ } “«ve biz şüphesiz doğru söyleyenleriz»” sana bildirdiğimiz o haberde. Hûd suresinde: { فَأَسْرِ بِأَهْلِكَ بِقِطْعٍ مِنَ اللَّيْلِ } “Gecenin bir vaktinde aileni yola çıkar” ayetinin tefsiri geçmişti. { وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ } “sen de arkalarından git” [ifadesi], onlardan biri geride kalıp da azaba uğramasın diye onları sevk etmek üzere arkalarında ol [demektir]. { وَلا يَلْتَفِتْ مِنْكُمْ أَحَدٌ } “ve hiçbiriniz arkasına bakmasın” yani ne sen dönüp bak ne de onlardan biri dönüp baksın; aksi takdirde başlarına inen azabı görür de ona bakmakla meşgul olur, yürüyüşün hızından ve zalimlerin yurtlarından uzaklaşmaktan geri kalır. Şöyle de denilmiştir:

مَعْنَى لَا يَلْتَفِتْ لَا يَتَخَلَّفْ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ أَيْ: إِلَى الْجِهَةِ الَّتِي أَمَرَكُمُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالْمُضِيِّ إِلَيْهَا، وَهِيَ جِهَةُ الشَّامِ، وَقِيلَ: مِصْرُ، وَقِيلَ: قَرْيَةٌ مِنْ قُرَى لُوطٍ، وَقِيلَ: أَرْضُ الْخَلِيلِ وَقَضَيْنا إِلَيْهِ أَيْ:

«Dönüp bakmasın» ifadesinin anlamı geri kalmasın demektir. { وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ } “ve emrolunduğunuz yere doğru gidin” yani Allah Teâlâ'nın gitmenizi emrettiği yöne [gidin] ki o da Şam tarafıdır. Mısır olduğu da, Lût'un köylerinden bir köy olduğu da, Halîl [İbrahim'in] arazisi olduğu da söylenmiştir. { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ } “Ona bildirdik ki...” yani:

أَوْحَيْنَا إِلَى لُوطٍ ذلِكَ الْأَمْرَ وَهُوَ إِهْلَاكُ قَوْمِهِ، ثُمَّ فَسَّرَهُ بِقَوْلِهِ: أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ أَنَّ نَصْبٌ، وَهُوَ بَدَلٌ مِنْ ذَلِكَ الْأَمْرَ، وَالدَّابِرُ هُوَ الْآخِرُ، أَيْ: أَنَّ آخِرَ مَنْ يَبْقَى مِنْهُمْ يَهْلَكُ وَقْتَ الصُّبْحِ، وَانْتِصَابُ مُصْبِحِينَ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِمْ دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الصُّبْحِ، وَمِثْلُهُ:

Lût'a { ذلِكَ الْأَمْرَ } “şu işi” yani kavminin helak edilmesini vahyettik. Sonra bunu { أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ } “bu kimselerin arkası kesilmiştir” kavliyle tefsir etti. Zeccâc: «[Enne] kelimesinin mahalli nasbdır ve [zâlike'l-emr] ifadesinden bedeldir» demiştir. [Dâbir] (الدَّابِرُ) sonuncudur; yani onlardan geriye kalan son kimse de sabah vakti helak olacaktır. { مُصْبِحِينَ } “sabaha ererlerken” kelimesinin nasbı hâl iledir; yani sabah vaktine girmiş oldukları halde. Bunun benzeri:

فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا.

{ فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Böylece zulmeden o kavmin arkası kesildi” ayetidir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الضَّحَّاكِ فِي قَوْلِهِ: آمِنِينَ قَالَ: أَمِنُوا الْمَوْتَ فَلَا يَمُوتُونَ وَلَا يَكْبُرُونَ وَلَا يَسْقُمُونَ وَلَا يَعْرُونَ وَلَا يَجُوعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عَلِيٍّ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ قَالَ: الْعَدَاوَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْحَسَنِ الْبَصْرِيِّ قَالَ: قَالَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ: فِينَا وَاللَّهِ أَهْلُ الْجَنَّةِ نَزَلَتْ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ.

İbn Ebî Hâtim, Dahhâk'ten { آمِنِينَ } “güven içinde” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: Ölümden emin oldular; artık ölmezler, yaşlanmazlar, hastalanmazlar, çıplak ve aç kalmazlar. İbn Cerîr, Ali'den { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa çekip almışızdır” ayeti hakkında: «Düşmanlığı [çekip aldık]» dediğini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye'nin Hasan-ı Basrî'den rivayet ettiğine göre Ali b. Ebî Tâlib şöyle demiştir: «Vallahi { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “Göğüslerinde kinden ne varsa çekip almışızdır; kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşı karşıyadırlar” ayeti biz cennet ehli hakkında inmiştir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي ثَلَاثَةِ أَحْيَاءٍ مِنَ الْعَرَبِ: فِي بَنِي هَاشِمٍ، وَبَنِي تَيْمٍ، وَبَنِي عَدِيٍّ، فِيَّ وَفِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ كَثِيرٍ النّوّاء. قال: قلت

İbn Asâkir ve İbn Merdûye ondan [Ali'den] ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Arap kabilelerinden üç topluluk hakkında; Hâşimoğulları, Teymoğulları ve Adîoğulları hakkında, yani benim, Ebû Bekr ve Ömer hakkında indi.» İbn Ebî Hâtim ve İbn Asâkir, Kesîr en-Nevvâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: [Ebû Ca'fer'e] dedim ki:

لِأَبِي جَعْفَرٍ: إِنَّ فُلَانًا حَدَّثَنِي عَنْ عَلِيِّ بْنِ الْحُسَيْنِ أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي أَبِي بَكْرٍ وَعُمَرَ وَعَلِيٍّ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ قَالَ: وَاللَّهِ إِنَّهَا لَفِيهِمْ أُنْزِلَتْ وَفِيمَنْ تَنْزِلُ إِلَّا فِيهِمْ؟ قُلْتُ: وَأَيُّ غِلٍّ هُوَ؟ قَالَ:

Ebû Ca'fer'e: «Filanca bana Ali b. Hüseyin'den bu ayetin Ebû Bekr, Ömer ve Ali hakkında indiğini rivayet etti: { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa çekip almışızdır”.» O da: «Vallahi o onlar hakkında indirilmiştir; onlardan başka kimin hakkında inecekti ki?» dedi. Ben: «O hangi kindir?» dedim. Dedi ki:

غِلُّ الْجَاهِلِيَّةِ، إِنَّ بَنِي تَيْمٍ وَبَنِي عَدِيٍّ وَبَنِي هَاشِمٍ كَانَ بَيْنَهُمْ فِي الْجَاهِلِيَّةِ، فَلَمَّا أَسَلَمَ هَؤُلَاءِ الْقَوْمُ تَحَابُّوا، فَأَخَذَتْ أَبَا بَكْرٍ الْخَاصِرَةُ ، فَجَعَلَ عَلِيٌّ يُسْخِنُ يَدَهُ فَيُكَمِّدُ بِهَا خَاصِرَةَ أَبِي بَكْرٍ، فَنَزَلَتْ هذه الآية. وأخرج سعيد ابن مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ مِنْ طُرُقٍ أَنَّهُ قَالَ لِابْنِ طَلْحَةَ: إِنِّي لِأَرْجُوَ أَنْ أَكُونَ أَنَا وَأَبُوكَ مِنَ الَّذِينَ قَالَ اللَّهُ فِيهِمْ وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ الْآيَةَ، فَقَالَ رَجُلٌ مِنْ هَمْدَانَ: اللَّهُ أَعْدَلُ مِنْ ذَلِكَ، فَصَاحَ عَلِيٌّ عَلَيْهِ صيحة تداعى لها القصر وقال: فيمن إذن إِنْ لَمْ نَكُنْ نَحْنُ أُولَئِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: إِنِّي لَأَرْجُوَ أَنْ أَكُونَ أَنَا وَعُثْمَانُ وَالزُّبَيْرُ وَطَلْحَةُ فِيمَنْ قَالَ اللَّهُ: وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ مِنْ طَرِيقِ الْكَلْبِيِّ عَنْ أَبِي صَالِحٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي هَذِهِ الْآيَةِ قَالَ: نَزَلَتْ فِي عَشَرَةٍ: أَبِي بَكْرٍ، وَعُمَرَ، وَعُثْمَانَ، وَعَلِيٍّ، وَطِلْحَةَ، وَالزُّبَيْرِ، وَسَعْدٍ، وَسَعِيدٍ، وَعَبْدِ الرَّحْمَنِ بْنِ عَوْفٍ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ مَوْقُوفًا عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَهَنَّادٌ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ قَالَ: لَا يَرَى بَعْضُهُمْ قَفَا بَعْضٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ مُجَاهِدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو الْقَاسِمِ الْبَغَوِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ زَيْدِ بْنِ أَبِي أَوْفَى قَالَ: «خَرَجَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ قَالَ: الْمُتَحَابُّونَ فِي اللَّهِ فِي الْجَنَّةِ يَنْظُرُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ فِي قَوْلِهِ: لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ قَالَ: الْمَشَقَّةُ وَالْأَذَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءِ بْنِ أَبِي رَبَاحٍ عَنْ رَجُلٍ مِنْ أَصْحَابِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: اطَّلَعَ عَلَيْنَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مِنَ الْبَابِ الَّذِي يَدْخُلُ مِنْهُ بَنُو شَيْبَةَ فَقَالَ: «أَلَا أَرَاكُمْ تَضْحَكُونَ، ثُمَّ أَدْبَرَ حَتَّى إِذَا كَانَ عِنْدَ الْحَجَرِ رَجَعَ الْقَهْقَرَى فَقَالَ: إِنِّي لَمَّا خَرَجْتُ جَاءَ جِبْرِيلُ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ إِنَّ اللَّهَ ﷿ يَقُولُ: لِمَ تُقَنِّطُ عِبَادِي؟ نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ مُصْعَبِ بْنِ ثَابِتٍ قَالَ: مَرَّ النَّبِيُّ ﷺ عَلَى نَاسٍ مِنْ أَصْحَابِهِ يَضْحَكُونَ فَقَالَ: «اذْكُرُوا الْجَنَّةَ وَاذْكُرُوا النَّارَ، فَنَزَلَتْ نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ» .

«Cahiliye kinidir. Teymoğulları, Adîoğulları ve Hâşimoğulları arasında cahiliyede [husumet] vardı. Bu kimseler müslüman olunca birbirlerini sevdiler. Ebû Bekr'in böğrü ağrıdı, bunun üzerine Ali elini ısıtıp Ebû Bekr'in böğrüne kompres yapmaya başladı ve bu ayet indi.» Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye çeşitli yollardan Ali'nin İbn Talha'ya şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Doğrusu ben ve babanın, Allah'ın haklarında { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ } “Göğüslerindekini çekip aldık” ayetini söylediği kimselerden olmamızı umuyorum.» Bunun üzerine Hemdân'dan bir adam: «Allah bundan daha adildir» dedi. Ali ona öyle bir bağırdı ki köşk sarsıldı ve: «Biz o kimseler değilsek o halde kimdir?» dedi. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Taberânî ve İbn Merdûye'nin rivayet ettiğine göre Ali şöyle demiştir: «Ben, Osman, Zübeyr ve Talha'nın Allah'ın haklarında { وَنَزَعْنا مَا فِي صُدُورِهِمْ مِنْ غِلٍّ } “Göğüslerinde kinden ne varsa çekip almışızdır” buyurduğu kimselerden olmasını umuyorum.» İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Kelbî tarikinden, o da Ebû Sâlih'ten, o da İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «On kişi hakkında inmiştir: Ebû Bekr, Ömer, Osman, Ali, Talha, Zübeyr, Sa'd, Saîd, Abdurrahman b. Avf ve Abdullah b. Mes'ûd.» Bunu İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Sâlih'ten mevkuf olarak rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Hennâd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den { عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “tahtlar üzerinde karşı karşıyadırlar” kavli hakkında: «Birbirlerinin ensesini görmezler» dediği rivayet edilmiştir. Bunu İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye, Mücâhid'den, o da İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Ebu'l-Kâsım el-Begavî, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Zeyd b. Ebî Evfâ'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] yanımıza çıktı ve şu ayeti okudu: { إِخْواناً عَلى سُرُرٍ مُتَقابِلِينَ } “kardeşler olarak tahtlar üzerinde karşı karşıyadırlar”. Dedi ki: “Allah için birbirini sevenler cennette birbirlerine bakarlar.”» İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den { لَا يَمَسُّهُمْ فِيها نَصَبٌ } “Orada onlara hiçbir yorgunluk dokunmaz” kavli hakkında: «Meşakkat ve eziyet [dokunmaz]» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Atâ b. Ebî Rebâh tarikinden Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in ashabından bir adamdan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] Şeybeoğullarının girdiği kapıdan üzerimize çıkıp geldi ve: «Sizi gülerken görmeyeyim mi?» dedi. Sonra arkasını döndü, ta ki Hacer'in yanına varınca geri geri dönüp şöyle dedi: «Ben çıkınca Cibril geldi ve dedi ki: Ey Muhammed! Allah [azze ve celle] buyuruyor ki: Kullarımı niçin ümitsizliğe düşürüyorsun? { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ وَأَنَّ عَذابِي هُوَ الْعَذابُ الْأَلِيمُ } “Kullarıma benim çok bağışlayıcı, çok merhametli olduğumu ve şüphesiz azabımın da çok elem verici bir azap olduğunu haber ver.”» İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mus'ab b. Sâbit'ten rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Nebî [sallallâhu aleyhi ve sellem] ashabından gülen birtakım insanların yanından geçti ve şöyle buyurdu: «Cenneti anın ve cehennemi anın. Bunun üzerine { نَبِّئْ عِبادِي أَنِّي أَنَا الْغَفُورُ الرَّحِيمُ } “Kullarıma benim çok bağışlayıcı, çok merhametli olduğumu haber ver” ayeti indi.»

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الزُّبَيْرِ قَالَ: مرّ النبي ﷺ فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خلقها مائة رحمة فأمسك عنده تسعا وَتِسْعِينَ رَحْمَةً، وَأَرْسَلَ فِي خَلْقِهِ كُلِّهِمْ رَحْمَةً وَاحِدَةً، فَلَوْ يَعْلَمُ الْكَافِرُ كُلَّ الَّذِي عِنْدَ الله من رحمته لم بيأس مِنَ الرَّحْمَةِ، وَلَوْ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يَأْمَنْ مِنَ النار» .

Taberânî, Bezzâr ve İbn Merdûye'nin Abdullah b. ez-Zübeyr'den rivayet ettiğine göre o: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem uğradı...» deyip benzerini zikretti. Buhârî, Müslim ve diğerlerinin Ebû Hureyre'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « إِنَّ اللَّهَ خَلَقَ الرَّحْمَةَ يَوْمَ خلقها مائة رحمة فأمسك عنده تسعا وَتِسْعِينَ رَحْمَةً، وَأَرْسَلَ فِي خَلْقِهِ كُلِّهِمْ رَحْمَةً وَاحِدَةً، فَلَوْ يَعْلَمُ الْكَافِرُ كُلَّ الَّذِي عِنْدَ الله من رحمته لم بيأس مِنَ الرَّحْمَةِ، وَلَوْ يَعْلَمُ الْمُؤْمِنُ بِكُلِّ الَّذِي عِنْدَ اللَّهِ مِنَ الْعَذَابِ لَمْ يَأْمَنْ مِنَ النار » «Şüphesiz Allah rahmeti yarattığı gün yüz rahmet olarak yarattı; doksan dokuz rahmeti kendi katında tuttu ve bütün mahlûkatına bir tek rahmet gönderdi. Şayet kâfir, Allah katındaki rahmetin tamamını bilseydi rahmetten asla ümidini kesmezdi. Şayet mümin de Allah katındaki azabın tamamını bilseydi cehennem ateşinden [asla] emin olmazdı.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قالُوا لَا تَوْجَلْ لَا تَخَفْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ مِنَ الْقانِطِينَ قَالَ: الْآيِسِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ يَعْنِي الْبَاقِينَ فِي عَذَابِ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ قَالَ: أَنْكَرَهُمْ لُوطٌ، وَفِي قَوْلِهِ: بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ قَالَ: بِعَذَابِ قَوْمِ لُوطٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ قَالَ: يَشُكُّونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ قَالَ: أُمِرَ أَنْ يَكُونَ خَلْفَ أَهْلِهِ يَتَّبِعُ أَدْبَارَهُمْ فِي آخِرِهِمْ إِذَا مَشَوْا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ السُّدِّيِّ وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ قَالَ: أَخْرَجَهُمُ اللَّهُ إِلَى الشَّامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ قَالَ: أَوْحَيْنَاهُ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ يعني: استئصالهم وهلاكهم.

İbn Ebî Hâtim'in İkrime'den { قالُوا لَا تَوْجَلْ } “Dediler ki: Korkma” kavli hakkında: «Korkma [demektir]» dediği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den { مِنَ الْقانِطِينَ } “ümitsizliğe düşenlerden” hakkında: «Ümit kesenlerden» dediği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { إِنَّها لَمِنَ الْغابِرِينَ } “şüphesiz o geride kalanlardandır” hakkında: «Yani Allah'ın azabında kalanlardandır» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den { إِنَّكُمْ قَوْمٌ مُنْكَرُونَ } “Doğrusu siz tanınmayan kimselersiniz” kavli hakkında: «Lût onları yadırgamıştı» dediği; { بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ } “hakkında şüphe edip durdukları şeyi” kavli hakkında ise: «Lût kavminin azabını [getirdik]» dediği rivayet edilmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den { بِما كانُوا فِيهِ يَمْتَرُونَ } hakkında: «Şüphe ediyorlardı» dediği rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir'in Katâde'den { وَاتَّبِعْ أَدْبارَهُمْ } “sen de arkalarından git” kavli hakkında: «Yürüdükleri vakit en arkalarında bulunup ailelerinin peşinden gitmesi emredildi» dediği rivayet edilmiştir. İbn Ebî Hâtim'in Süddî'den { وَامْضُوا حَيْثُ تُؤْمَرُونَ } “ve emrolunduğunuz yere doğru gidin” kavli hakkında: «Allah onları Şam'a çıkardı» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Zeyd'den { وَقَضَيْنا إِلَيْهِ ذلِكَ الْأَمْرَ } “Ona şu işi bildirdik” kavli hakkında: «Onu ona vahyettik» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan { أَنَّ دابِرَ هؤُلاءِ مَقْطُوعٌ } “bu kimselerin arkası kesilmiştir” kavli hakkında: «Yani köklerinin kazınması ve helak edilmeleridir» dediği rivayet edilmiştir.

[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٦٧ الى ٧٧]

[Hicr Suresi (15), Ayetler 67-77]

وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠) قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١)

{ وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ (٦٧) قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي فَلا تَفْضَحُونِ (٦٨) وَاتَّقُوا اللَّهَ وَلا تُخْزُونِ (٦٩) قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ (٧٠) قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ (٧١) } “Şehir halkı birbirlerine müjdeleyerek geldiler. (67) [Lût] dedi ki: «Bunlar benim misafirlerimdir, beni rezil etmeyin! (68) Allah'tan korkun ve beni utandırmayın!» (69) Dediler ki: «Biz seni el âlemden menetmemiş miydik?» (70) [Lût] dedi ki: «Eğer yapacaksanız, işte bunlar benim kızlarımdır.» (71)”

لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦)

{ لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٢) فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُشْرِقِينَ (٧٣) فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ (٧٤) إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ (٧٥) وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ (٧٦) } “[Ey Muhammed!] Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı. (72) Derken güneş doğarken o korkunç çığlık onları yakalayıverdi. (73) Böylece oranın altını üstüne getirdik ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık. (74) Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır. (75) Ve şüphesiz o [şehir] işlek bir yol üzerindedir. (76)”

إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧)

{ إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) } “Şüphesiz bunda inananlar için bir ibret vardır. (77)”

ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا كَانَ مِنْ قَوْمِ لُوطٍ عِنْدَ وُصُولِ الْمَلَائِكَةِ إِلَى قَرْيَتِهِمْ فَقَالَ: وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ أَيْ: أَهْلُ مَدِينَةِ قَوْمِ لُوطٍ، وَهِيَ سدوم كَمَا سَبَقَ، وَجُمْلَةُ يَسْتَبْشِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُسْتَبْشِرُونَ بِأَضْيَافِ لُوطٍ طَمَعًا في ارتكاب الفاحشة منهم ف قالَ لَهُمْ لُوطٌ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي وَحَّدَ الضَّيْفَ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ كَمَا تَقَدَّمَ، وَالْمُرَادُ أَضْيَافِي، وَسَمَّاهُمْ ضَيْفًا لِأَنَّهُ رَآهُمْ عَلَى هَيْئَةِ الْأَضْيَافِ، وَقَوْمُهُ رَأَوْهُمْ مُرْدًا حِسَانَ الْوُجُوهِ، فَلِذَلِكَ طَمِعُوا فِيهِمْ فَلا تَفْضَحُونِ يُقَالُ: فَضَحَهُ يَفْضَحُهُ فَضِيحَةً وَفَضْحًا إِذَا أَظْهَرَ مِنْ أَمْرِهِ مَا يَلْزَمُهُ الْعَارُ بِإِظْهَارِهِ، وَالْمَعْنَى: لَا تَفْضَحُونِ عِنْدَهُمْ بِتَعَرُّضِكُمْ لَهُمْ بِالْفَاحِشَةِ فَيَعْلَمُونَ أَنِّي عَاجِزٌ عَنْ حِمَايَةِ مَنْ نزل بي، أو لا تفضحون فضيحة ضَيْفِي، فَإِنَّ مَنْ فَعَلَ مَا يَفْضَحُ الضَّيْفَ فَقَدْ فَعَلَ مَا يَفْضَحُ الْمُضِيفَ وَاتَّقُوا اللَّهَ فِي أَمْرِهِمْ وَلا تُخْزُونِ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مِنَ الْخِزْيِ وَهُوَ الذُّلُّ وَالْهَوَانُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْخِزَايَةِ وَهِيَ الْحَيَاءُ وَالْخَجَلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ ذَلِكَ فِي هُودٍ قالُوا أَيْ: قَوْمُ لُوطٍ مُجِيبِينَ لَهُ أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ، أَيْ: أَلَمْ نَتَقَدَّمْ إِلَيْكَ وَنَنْهَكَ عَنْ أَنْ تَكَلِّمَنَا فِي شَأْنِ أَحَدٍ مِنَ النَّاسِ إِذَا قَصَدْنَاهُ بِالْفَاحِشَةِ؟ وَقِيلَ: نَهَوْهُ عَنْ ضِيَافَةِ النَّاسِ، وَيَجُوزُ حَمْلُ مَا فِي الْآيَةِ عَلَى مَا هُوَ أَعَمُّ مِنْ هَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ قالَ هؤُلاءِ بَناتِي فَتَزَوَّجُوهُنَّ إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ مَا عَزَمْتُمْ عَلَيْهِ مِنْ فِعْلِ الْفَاحِشَةِ بِضَيْفِي فَهَؤُلَاءِ بَنَاتِي تزوّجوهنّ حلالا ولا ترتكبوا الْحَرَامَ وَقِيلَ: أَرَادَ بِبَنَاتِهِ نِسَاءَ قَوْمِهِ لِكَوْنِ النَّبِيِّ بِمَنْزِلَةِ الْأَبِ لِقَوْمِهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي هُودٍ لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ الْعَمْرُ وَالْعُمْرُ بِالْفَتْحِ وَالضَّمِّ وَاحِدٌ، لَكِنَّهُمْ خَصُّوا الْقَسَمَ بِالْمَفْتُوحِ لِإِيثَارِ الْأَخَفِّ فَإِنَّهُ كَثِيرُ الدَّوْرِ عَلَى أَلْسِنَتِهِمْ، ذَكَرَ ذَلِكَ

Yüce Allah melekler köylerine vardığında Lût kavminden sadır olan durumu zikrederek şöyle buyurdu: { وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ } “Şehir halkı sevinerek geldi.” Yani daha önce geçtiği üzere Sedûm olan Lût kavminin şehrinin halkı [geldi]. { يَسْتَبْشِرُونَ } “sevinerek” cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani Lût'un misafirleriyle onlara karşı çirkin fiili (fahişeyi) işleme tamahıyla sevinmiş halde [geldiler]. Lût onlara: { قالَ إِنَّ هؤُلاءِ ضَيْفِي } “[Lût] dedi ki: «Bunlar benim misafirimdir...»” dedi. [Dayf] lafzı daha önce geçtiği gibi mastar olduğu için tekil getirilmiştir; kastedilen ise «misafirlerimdir». Onları misafir kılığında gördüğü için misafir diye isimlendirmiştir; kavmi ise onları sakalsız, güzel yüzlü gençler olarak görmüş, bu sebeple onlara tamah etmişlerdi. { فَلا تَفْضَحُونِ } “beni rezil etmeyin!” Bir kimsenin açığa çıkmasıyla utanç duyacağı halini ortaya döktüğünde [fedahahû yefdahuhû fedîhaten ve fadhan] denir. Anlam şudur: Onlara fahişe ile sataşarak beni onların yanında rezil etmeyin; zira yanıma ineni korumaktan aciz olduğumu anlarlar. Yahut: Misafirimin rezil olmasıyla beni rezil etmeyin; çünkü misafiri rezil edecek şeyi yapan kimse ev sahibini de rezil edecek şeyi yapmış olur. Onların hakkında { وَاتَّقُوا اللَّهَ } “Allah'tan korkun” { وَلا تُخْزُونِ } “ve beni utandırmayın!” Bu lafzın zillet ve horluk anlamına gelen [hizy] kökünden olması da hayâ ve utanma anlamına gelen [hizâye] kökünden olması da caizdir. Bunun tefsiri Hûd suresinde geçmişti. Lût kavmi ona cevap vererek: { قالُوا أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ } “Dediler ki: «Biz seni el âlemden menetmemiş miydik?»” dediler. İstifham inkâr içindir; vâv harfi ise takdir edilen bir söze atıftır; yani: Biz sana önceden gelip de insanlardan birine fahişe kastettiğimizde onun hakkında bizimle konuşmanı yasaklamamış mıydık? İnsanları misafir etmesini yasakladıkları da söylenmiştir; ayetteki ifadenin bu iki durumdan daha genel bir anlama hamledilmesi de caizdir. [Lût] dedi ki: { قالَ هؤُلاءِ بَناتِي } “İşte bunlar benim kızlarım” öyleyse onlarla evlenin, { إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “eğer yapacaksanız” misafirlerime karşı fahişeyi irtikâp etmeye karar verdiğiniz şeyi yapacaksanız işte bunlar benim kızlarımdır, onlarla helal yoldan evlenin ve haramı işlemeyin. Nebi kavmi için bir baba konumunda olduğundan ötürü kızları ile kavminin kadınlarını kastettiği de söylenmiştir; bunun tefsiri Hûd suresinde geçmişti. { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı.” Fetha ile [el-amr] ve zamme ile [el-umr] aynı anlamdadır; fakat dillerinde çok döndüğü için daha hafif olanı tercih ederek yemini fethalı olana has kılmışlardır. Bunu

الزَّجَّاجُ. قَالَ الْقَاضِي عِيَاضٌ: اتَّفَقَ أَهْلُ التَّفْسِيرِ فِي هَذَا أَنَّهُ قَسَمٌ مِنَ اللَّهِ ﷻ بِمُدَّةِ حَيَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَكَذَا حَكَى إِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى هَذَا الْمَعْنَى أَبُو بَكْرِ بْنُ الْعَرَبِيِّ فَقَالَ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ بِأَجْمَعِهِمْ: أَقْسَمَ اللَّهُ تَعَالَى هَاهُنَا بِحَيَاةِ محمد ﷺ تشريفا له. قال أبو الْجَوْزَاءِ: مَا أَقْسَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِحَيَاةِ أَحَدٍ غير محمد ﷺ لِأَنَّهُ أَكْرَمُ الْبَرِيَّةِ عِنْدَهُ. قَالَ ابْنُ العربي: ما الذي يمتنع أَنْ يُقْسِمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِحَيَاةِ لُوطٍ وَيَبْلُغَ بِهِ مِنَ التَّشْرِيفِ مَا شَاءَ، وَكُلُّ مَا يُعْطِيهِ اللَّهُ تَعَالَى لِلُوطٍ مِنْ فَضْلٍ يُؤْتِي ضِعْفَهُ مِنْ شَرَفٍ لِمُحَمَّدٍ ﷺ لأنه أكرم على الله منه، أو لا تَرَاهُ سُبْحَانَهُ أَعْطَى إِبْرَاهِيمَ الْخُلَّةَ وَمُوسَى التَّكْلِيمَ، وأعطى ذلك لمحمد ﷺ؟ فَإِذَا أَقْسَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِحَيَاةِ لُوطٍ فَحَيَاةُ مُحَمَّدٍ أَرْفَعُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: مَا قَالَهُ حَسَنٌ، فَإِنَّهُ يَكُونُ قَسْمُهُ سُبْحَانَهُ بِحَيَاةِ مُحَمَّدٍ ﷺ كَلَامًا مُعْتَرَضًا فِي قِصَّةِ لُوطٍ، فَإِنْ قِيلَ: قَدْ أَقْسَمَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ وَطُورِ سِينِينَ، وَنَحْوِ ذَلِكَ فَمَا فِيهِمَا مِنْ فَضْلٍ؟ وَأُجِيبَ بِأَنَّهُ مَا مِنْ شَيْءٍ أَقْسَمَ اللَّهُ بِهِ إِلَّا وَفِي ذَلِكَ دِلَالَةٌ عَلَى فَضْلِهِ عَلَى جِنْسِهِ، وَذَكَرَ صَاحِبُ الْكَشَّافِ وَأَتْبَاعُهُ أن هذا القسم هُوَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ عَلَى إِرَادَةِ الْقَوْلِ، أَيْ: قَالَتِ الْمَلَائِكَةُ لِلُوطٍ لَعَمْرُكَ، ثُمَّ قَالَ: وَقِيلَ: الْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَأَنَّهُ أَقْسَمَ بِحَيَاتِهِ وَمَا أَقْسَمَ بِحَيَاةِ أَحَدٍ قَطُّ كَرَامَةً لَهُ انْتَهَى. وَقَدْ كَرِهَ كَثِيرٌ مِنَ الْعُلَمَاءِ الْقَسَمَ بِغَيْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَجَاءَتْ بِذَلِكَ الْأَحَادِيثُ الصَّحِيحَةُ فِي النَّهْيِ عَنِ الْقَسَمِ بِغَيْرِ اللَّهِ، فَلَيْسَ لِعِبَادِهِ أَنْ يُقْسِمُوا بِغَيْرِهِ، وَهُوَ سُبْحَانَهُ يُقْسِمُ بِمَا شَاءَ مِنْ مخلوقاته: لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ ، وَقِيلَ: الْإِقْسَامُ مِنْهُ سُبْحَانَهُ بِالتِّينِ وَالزَّيْتُونِ وَطَوْرِ سينين وَالنَّجْمِ وَالضُّحَى وَالشَّمْسِ وَاللَّيْلِ وَنَحْوِ ذَلِكَ هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ هُوَ الْمُقْسَمُ بِهِ، أَيْ: وَخَالِقِ التِّينِ وَكَذَلِكَ مَا بَعْدَهُ، وَفِي قَوْلِهِ: لَعَمْرُكَ أَيْ: وَخَالِقِ عُمُرِكَ، وَمَعْنَى إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ لَفِي غَوَايَتِهِمْ يَتَحَيَّرُونَ، جَعَلَ الْغَوَايَة لِكَوْنِهَا تَذْهَبُ بِعَقْلِ صَاحِبِهَا كَمَا تَذْهَبُ بِهِ الْخَمْرُ سَكْرَةً، وَالضَّمِيرُ لِقُرَيْشٍ عَلَى أَنَّ الْقَسَمَ بمحمد ﷺ، أَوْ لِقَوْمِ لُوطٍ عَلَى أَنَّ الْقَسَمَ لِلرَّسُولِ ﵇ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ الْعَظِيمَةُ أَوْ صَيْحَةُ جِبْرِيلَ حَالَ كَوْنِهِمْ مُشْرِقِينَ أَيْ: دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الشُّرُوقِ، يُقَالُ: أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ، أَيْ: أَضَاءَتْ وَشَرَقَتْ إِذَا طَلَعَتْ، وَقِيلَ: هُمَا لُغَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ، وَأَشْرَقَ الْقَوْمُ إِذَا دَخَلُوا فِي وَقْتِ شُرُوقِ الشَّمْسِ وَقِيلَ: أَرَادَ شُرُوقَ الْفَجْرِ

Zeccâc zikretmiştir. Kādî İyâz şöyle demiştir: «Tefsir ehli bunun Allah [celle celâluhû] tarafından Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hayat müddetine yapılan bir yemin olduğu hususunda ittifak etmiştir.» Müfessirlerin bu anlam üzerindeki icmaını Ebû Bekr b. el-Arabî de şöyle nakletmiştir: «Müfessirlerin tamamı şöyle demiştir: Allah Teâlâ burada Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e şeref vermek için onun hayatına yemin etmiştir.» Ebû'l-Cevzâ şöyle demiştir: «Allah Teâlâ katında mahlukatın en değerlisi olduğu için Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir.» İbnü'l-Arabî şöyle demiştir: «Allah Teâlâ'nın Lût'un hayatına yemin etmesine ve ona dilediği şerefi bahşetmesine engel olan nedir ki? Allah Teâlâ'nın Lût'a verdiği her faziletin katbekat fazlası şeref olarak Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e verilir; zira o Allah katında ondan daha değerlidir. Görmez misin ki O Teâlâ İbrahim'e halilliği, Mûsâ'ya kelimliği vermiş ve bunların tamamını Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e bahşetmiştir? Dolayısıyla Allah Teâlâ Lût'un hayatına yemin etmiş olsa bile Muhammed'in hayatı daha yücedir.» Kurtubî şöyle demiştir: «Onun söylediği güzeldir; zira O Teâlâ'nın Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in hayatına yemin etmesi Lût kıssasında bir ara cümle (cümle-i mu'tariza) olur. Şayet “Allah Teâlâ incire, zeytine, Tûr-i Sînâ'ya ve benzerlerine yemin etmiştir, bunlardaki fazilet nedir?” denilirse; buna şöyle cevap verilir: Allah'ın kendisine yemin ettiği her şeyde mutlaka onun kendi cinsine olan üstünlüğüne bir delalet vardır.» Keşşâf sahibi ve tabileri bu yeminin bir söz takdiriyle meleklerden olduğunu zikretmişlerdir; yani: «Melekler Lût'a senin ömrüne andolsun dediler.» Sonra şöyle demiştir: «Hitabın Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e olduğu, O'na ikram olsun diye onun hayatına yemin ettiği ve asla başka birinin hayatına yemin etmediği de söylenmiştir.» [Sözü] burada bitti. İlim ehlinden pek çoğu Allah Teâlâ'dan başkası adına yemin etmeyi mekruh görmüştür; Allah'tan başkasına yemin etmenin nehyine dair sahih hadisler gelmiştir. Dolayısıyla kulların O'ndan başkasına yemin etme hakkı yoktur; O Teâlâ ise mahlukatından dilediğine yemin eder: { لا يُسْئَلُ عَمَّا يَفْعَلُ وَهُمْ يُسْئَلُونَ } “O, yaptığından sorumlu tutulmaz, fakat onlar sorumlu tutulurlar.” O Teâlâ'nın incire, zeytine, Tûr-i Sînâ'ya, yıldıza, kuşluk vaktine, güneşe, geceye ve benzerlerine yemin etmesinin, kendisine yemin edilen muzafın hazfi üzere olduğu da söylenmiştir; yani «İncirin Rabbine/Yaratıcısına andolsun» demektir ve sonrakiler de böyledir. { لَعَمْرُكَ } kavlinde de «Ömrünün Yaratıcısına andolsun» demektir. { إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } “şüphesiz onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” ifadesinin anlamı: Sapıklıkları içinde şaşkınlık içindedirler demektir. Şarabın aklı giderdiği gibi sapıklık da sahibinin aklını giderdiği için onu sarhoşluk kılmıştır. Yeminin Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e yapılmış olmasına göre zamir Kureyş'e aittir; yeminin Resul [aleyhisselâm]'a yapılmış olmasına göre ise Lût kavmine aittir. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Bunun üzerine onları o çığlık yakaladı” yani büyük çığlık veya Cibril'in çığlığı { مُشْرِقِينَ } “güneş doğarken” yani işrak vaktine girmiş oldukları halde [yakaladı]. Güneş aydınlattığında [eşrekati'ş-şems], doğduğunda ise [şerakati'ş-şems] denir. İkisinin aynı anlamda iki farklı lügat olduğu da söylenmiştir. İnsanlar güneşin doğuş vaktine girdiklerinde [eşraka'l-kavm] denir. Fecrin doğuşunu kastettiği de söylenmiştir.

وَقِيلَ: أَوَّلُ الْعَذَابِ كَانَ عِنْدَ شُرُوقِ الْفَجْرِ وَامْتَدَّ إِلَى طُلُوعِ الشَّمْسِ. وَالصَّيْحَةُ: الْعَذَابُ فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها أَيْ: عَالِيَ الْمَدِينَةِ سَافِلَهَا وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ مِنْ طِينٍ مُتَحَجِّرٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ مُسْتَوْفًى عَلَى هَذَا فِي سُورَةِ هُودٍ إِنَّ فِي ذلِكَ أَيْ: فِي الْمَذْكُورِ مِنْ قِصَّتِهِمْ وَبَيَانِ مَا أَصَابَهُمْ لَآياتٍ لِعَلَامَاتٍ يُسْتَدَلُّ بِهَا لِلْمُتَوَسِّمِينَ لِلْمُتَفَكِّرِينَ النَّاظِرِينَ فِي الْأَمْرِ، وَمِنْهُ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Azabın başlangıcının fecrin doğuşunda olduğu ve güneşin doğuşuna kadar sürdüğü de söylenmiştir. [Sayha] azaptır. { فَجَعَلْنا عالِيَها سافِلَها } “Böylece oranın altını üstüne getirdik” yani şehrin üstünü altına çevirdik. { وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ حِجارَةً مِنْ سِجِّيلٍ } “ve üzerlerine pişirilmiş balçıktan taşlar yağdırdık” taşlaşmış çamurdan [taşlar yağdırdık]. Bununla ilgili geniş açıklama Hûd suresinde geçmişti. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” yani kıssalarından zikredilen ve başlarına gelenlerin beyanında { لَآياتٍ } “ibretler / deliller vardır” kendisiyle istidlal edilecek alametler vardır; { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “feraset sahipleri için” düşünen ve işin inceliğine bakanlar için. Züheyr'in şu sözü bundandır:

وَفِيهِنَّ مَلْهًى لِلصَّدِيقِ ومنظر ... أنيق لعين النّاظر المتوسّم

«Onlarda dost için bir eğlence, dikkatle bakan feraset sahibinin gözü için de hoş bir manzara vardır.»

وقال آخر :

Bir başkası da şöyle demiştir:

أو كلّما وَرَدَتْ عُكَاظَ قَبِيلَةٌ ... بَعَثُوا إِلَيَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ

«Ukâz’a ne zaman bir kabile gelse, [yüzüme dikkatle bakıp] beni tanısın diye ariflerini (temsilcilerini) bana gönderirlerdi.»

وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: لِلْمُتَبَصِّرِينَ، وَقَالَ ثَعْلَبٌ: الْوَاسِمُ الناظر إليك من فرقك إِلَى قَدَمِكَ، وَالْمَعْنَى مُتَقَارِبٌ.

Ebû Ubeyde: «Basiret sahipleri için» demiştir. Sa'leb ise: «[Vâsim], sana başının tepesinden ayağına kadar [dikkatle] bakandır» demiştir; manalar birbirine yakındır.

وَأَصْلُ التَّوَسُّمِ التَّثَبُّتُ وَالتَّفَكُّرُ، مَأْخُوذٌ مِنَ الْوَسْمِ وَهُوَ التَّأْثِيرُ بِحَدِيدَةٍ فِي جِلْدِ الْبَعِيرِ وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ يَعْنِي قُرَى قَوْمِ لُوطٍ أَوْ مَدِينَتَهُمْ عَلَى طَرِيقٍ ثَابَتٍ، وَهِيَ الطَّرِيقُ مِنَ الْمَدِينَةِ إِلَى الشَّامِ فَإِنَّ السَّالِكَ فِي هَذِهِ الطَّرِيقِ يَمُرُّ بِتِلْكَ الْقُرَى إِنَّ فِي ذلِكَ الْمَذْكُورِ مِنَ الْمَدِينَةِ أَوِ الْقُرَى لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ يَعْتَبِرُونَ بِهَا فَإِنَّ الْمُؤْمِنِينَ مِنَ الْعِبَادِ هُمُ الَّذِينَ يَعْتَبِرُونَ بِمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنَ الْآثَارِ.

[Tevessüm]ün aslı sebat etmek ve iyice düşünmektir; devenin derisine demirle damga vurmak anlamına gelen [vesm] kelimesinden türetilmiştir. { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Ve şüphesiz o [şehir] işlek bir yol üzerindedir” yani Lût kavminin köyleri yahut şehirleri sabit bir yol üzerindedir ki o da Medine'den Şam'a giden yoldur; zira bu yolda yürüyen kimse o köylerin yanından geçer. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” o şehirden veya köylerden zikredilenlerde { لَآيَةً لِلْمُؤْمِنِينَ } “inananlar için bir ibret vardır” kendisiyle ibret alırlar. Çünkü kullar içinden müminler, müşahede ettikleri kalıntılardan ibret alan kimselerdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ قَالَ: اسْتَبْشَرُوا بِأَضْيَافِ نَبِيِّ اللَّهِ لُوطٍ حِينَ نَزَلُوا بِهِ لَمَّا أَرَادُوا أَنْ يَأْتُوا إِلَيْهِمْ مِنَ الْمُنْكَرِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ قال: يقولون أو لم ننهك أن تضيف أحدا أو تؤويه. قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ أَمَرَهُمْ لُوطٌ بِتَزْوِيجِ النِّسَاءِ، وَأَرَادَ أَنْ يَقِيَ أَضْيَافَهَ بِبَنَاتِهِ.

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { وَجاءَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ يَسْتَبْشِرُونَ } “Şehir halkı sevinerek geldi” kavli hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Allah'ın nebisi Lût'un yanına misafirler indiğinde, onlara çirkin fiili yapmak istedikleri için sevindiler.» Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan { أَوَلَمْ نَنْهَكَ عَنِ الْعالَمِينَ } “Biz seni el âlemden menetmemiş miydik?” kavli hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir: «Biz seni birini misafir etmekten veya barındırmaktan menetmedik mi diyorlardı.» { قالَ هؤُلاءِ بَناتِي إِنْ كُنْتُمْ فاعِلِينَ } “[Lût] dedi ki: «Eğer yapacaksanız, işte bunlar benim kızlarımdır.»” Lût onlara kadınlarla evlenmelerini emretti ve misafirlerini kızlarıyla korumak istedi.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:

İbn Ebî Şeybe, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Ebû Nuaym'ın İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir:

مَا خَلَقَ اللَّهُ وَمَا ذَرَأَ وَمَا بَرَأَ نَفْسًا أَكْرَمَ عَلَيْهِ مِنْ مُحَمَّدٍ ﷺ وَمَا سَمِعْتُ اللَّهَ أَقْسَمَ بِحَيَاةِ أَحَدٍ غَيْرَهُ قَالَ: لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ يَقُولُ: وَحَيَاتِكَ يَا مُحَمَّدُ وَعُمُرِكَ وَبَقَائِكَ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: لَعَمْرُكَ قَالَ: لَعَيْشُكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: مَا حَلَفَ اللَّهُ بِحَيَاةِ أَحَدٍ إِلَّا بِحَيَاةِ مُحَمَّدٍ قَالَ: لَعَمْرُكَ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ إِبْرَاهِيمَ النَّخَعِيِّ قَالَ: كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يَقُولَ الرَّجُلُ لَعَمْرِي، يَرَوْنَهُ كَقَوْلِهِ وَحَيَاتِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ أَيْ: فِي ضَلَالِهِمْ يَلْعَبُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْأَعْمَشِ فِي الْآيَةِ: لَفِي غَفْلَتِهِمْ يَتَرَدَّدُونَ.

«Allah, Muhammed [sallallâhu aleyhi ve sellem]'den daha değerli hiçbir nefis yaratmamış, var etmemiş ve meydana getirmemiştir. Allah'ın ondan başka birinin hayatına yemin ettiğini de işitmedim.» [İbn Abbâs]: { لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } “Ömrüne andolsun ki onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” kavlini okuyup: «Ey Muhammed! Hayatına, ömrüne ve dünyada kalışına andolsun diyor» demiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in ondan { لَعَمْرُكَ } “Ömrüne andolsun” kavli hakkında: «Yaşamına andolsun» dediği rivayet edilmiştir. İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah, { لَعَمْرُكَ } “Ömrüne andolsun” ayetinde olduğu gibi Muhammed'in hayatından başka hiç kimsenin hayatına yemin etmemiştir.» İbn Cerîr'in İbrâhim en-Nehaî'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kişinin “ömrüme andolsun” demesini mekruh görürler, bunu “hayatıma andolsun” demesi gibi kabul ederlerdi.» İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den { إِنَّهُمْ لَفِي سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ } “onlar sarhoşlukları içinde bocalayıp duruyorlardı” kavli hakkında: «Yani sapıklıkları içinde oynayıp duruyorlardı» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in A'meş'ten bu ayet hakkında: «Gafletleri içinde bocalayıp duruyorlardı» dediği rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ مُشْرِقِينَ قَالَ: حِينَ أَشْرَقَتِ الشَّمْسُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً قَالَ: عَلَامَةً أَمَا تَرَى الرَّجُلَ يُرْسِلُ خَاتَمَهُ إِلَى أَهْلِهِ، فَيَقُولُ: هَاتُوا كَذَا وَكَذَا، فَإِذَا رَأَوْهُ عَرَفُوا أَنَّهُ حَقٌّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ لِلْمُتَوَسِّمِينَ قَالَ: لِلنَّاظِرِينَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ، عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: لِلْمُعْتَبِرِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جُرَيْجٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لِلْمُتَفَرِّسِينَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي التَّارِيخِ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ السُّنِّيِّ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «اتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بِنُورِ اللَّهِ، ثُمَّ قَرَأَ: إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ يَقُولُ:

İbn Cerîr'in ondan { مُشْرِقِينَ } “güneş doğarken” hakkında: «Güneş doğduğu vakit» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Hâkim'in İbn Abbâs'tan { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً } “Şüphesiz bunda bir ayet vardır” kavli hakkında: «Bir alamet vardır; görmez misin, adam ailesine mührünü gönderir de “şunu şunu verin” der; onlar da onu görünce onun hak olduğunu anlarlar» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan { لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “feraset sahipleri için” kavli hakkında: «Bakanlar için» dediği rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o: «İbret alanlar için» demiştir. İbn Cüreyc ve İbnu'l-Münzir'in Mücâhid'den: «Feraset sahipleri için» dediği rivayet edilmiştir. Buhârî Târîh'te, Tirmizî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü's-Sünnî, Ebû Nuaym, İbn Merdûye ve Hatîb'in Ebû Saîd el-Hudrî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem] şöyle buyurmuştur: «Müminin ferasetinden sakının; çünkü o Allah'ın nuruyla bakar. Sonra: { إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِلْمُتَوَسِّمِينَ } “Şüphesiz bunda feraset sahipleri için ibretler vardır” ayetini okudu.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { وَإِنَّها لَبِسَبِيلٍ مُقِيمٍ } “Ve şüphesiz o [şehir] işlek bir yol üzerindedir” hakkında şöyle dediği rivayet edilmiştir:

لَبِهَلَاكٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: لَبِطَرِيقٍ مُقِيمٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ قتادة قال: لبطريق واضح.

«Bir helak üzerindedir» demektedir. İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den: «Kaim bir yol üzerindedir» dediği rivayet edilmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den: «Apaçık bir yol üzerindedir» dediği rivayet edilmiştir.

[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٧٨ الى ٨٦]

[Hicr Suresi (15), Ayetler 78-86]

وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢)

{ وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ لَظالِمِينَ (٧٨) فَانْتَقَمْنا مِنْهُمْ وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ (٧٩) وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ (٨٠) وَآتَيْناهُمْ آياتِنا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ (٨١) وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً آمِنِينَ (٨٢) } “Eyke halkı da gerçekten zalim idiler. (78) Biz de onlardan intikam aldık. Her ikisi de apaçık bir ana yol üzerindedir. (79) Andolsun ki Hicr halkı da peygamberleri yalanladı. (80) Onlara ayetlerimizi verdik, fakat onlardan yüz çeviriyorlardı. (81) Onlar dağlardan güven içinde evler yontuyorlardı. (82)”

فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦)

{ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ (٨٣) فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٤) وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ (٨٥) إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨٦) } “Derken sabaha ererlerken onları o korkunç çığlık yakalayıverdi. (83) Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı. (84) Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık. Şüphesiz o kıyamet saati de mutlaka gelecektir; şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et. (85) Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir. (86)”

قَوْلُهُ: وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ إِنْ هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ، وَاسْمُهَا ضَمِيرُ الشَّأْنِ الْمَحْذُوفِ، أَيْ:

Yüce Allah'ın: { وَإِنْ كانَ أَصْحابُ الْأَيْكَةِ } “Eyke halkı da gerçekten...” kavlindeki [in] edatı, şeddeli [inne]den hafifletilmiş muhaffefedir; ismi ise hazfedilmiş şe'n zamiridir; yani:

وَإِنَّ الشَّأْنَ كَانَ أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ. وَالْأَيْكَةُ: الْغَيْضَةُ، وَهِيَ جِمَاعُ الشَّجَرِ، وَالْجَمْعُ: الْأَيْكُ. وَيُرْوَى أَنَّ شَجَرَهُمْ كَانَ دَوْمًا، وَهُوَ الْمُقْلُ، فَالْمَعْنَى: وَإِنْ كَانَ أَصْحَابُ الشَّجَرِ الْمُجْتَمِعِ وَقِيلَ: الْأَيْكَةُ اسْمُ الْقَرْيَةِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْأَيْكَةُ وَلَيْكَةُ مَدِينَتُهُمْ كَمَكَّةَ وَبَكَّةَ، وَأَصْحَابُ الْأَيْكَةِ هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ، وَقَدْ تَقَدَّمَ خَبَرُهُمْ، وَاقْتَصَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ هُنَا عَلَى وَصْفِهِمْ بِالظُّلْمِ، وَقَدْ فَصَّلَ ذَلِكَ الظُّلْمَ فِيمَا سَبَقَ، وَالضَّمِيرُ فِي وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ يَرْجِعُ إِلَى مَدِينَةِ قَوْمِ لُوطٍ، وَمَكَانِ أَصْحَابِ الْأَيْكَةِ أَيْ: وَإِنَّ الْمَكَانَيْنِ لَبِطَرِيقٍ وَاضِحٍ، وَالْإِمَامُ اسْمٌ لِمَا يُؤْتَمُّ بِهِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ الطَّرِيقُ الَّتِي تُسْلَكُ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: سُمِّيَ الطَّرِيقُ إِمَامًا لِأَنَّهُ يُؤْتَمُّ وَيُتَّبَعُ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: لِأَنَّ الْمُسَافِرَ يَأْتَمُّ بِهِ حَتَّى يَصِلَ إِلَى الْمَوْضِعِ الَّذِي يُرِيدُهُ وَقِيلَ: الضَّمِيرُ لِلْأَيْكَةِ وَمَدْيَنَ لِأَنَّ شُعَيْبًا كَانَ يُنْسَبُ إِلَيْهِمَا. ثُمَّ إِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ خَتَمَ الْقَصَصَ بِقِصَّةِ ثَمُودَ فَقَالَ: وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ الْحِجْرُ: اسْمٌ لِدِيَارِ ثَمُودَ. قَالَهُ الْأَزْهَرِيُّ، وَهِيَ مَا بَيْنَ مَكَّةَ وَتَبُوكَ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ:

«Gerçek şu ki Eyke halkı [zalim idiler]» demektir. [Eyke] (الْأَيْكَةُ), sık ağaçlıklı koruluktur ki ağaçlar topluluğudur; çoğulu ise [eyk]tir. Ağaçlarının dom ağacı, yani mıkl ağacı olduğu rivayet edilir; anlam şudur: Sık ağaçlıkların sahipleri de gerçekten [zalim idiler]. Eyke'nin içinde bulundukları köyün adı olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Mekke ve Bekke gibi Eyke ve Leyke de onların şehirleridir. Eyke halkı Şuayb'ın kavmidir, haberleri daha önce geçmişti. Allah Teâlâ burada onları sırf zulümle nitelemekle yetinmiştir; o zulmü ise daha önce tafsilatıyla açıklamıştı. { وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } “Her ikisi de apaçık bir ana yol üzerindedir” kavlindeki tesniye zamiri, Lût kavminin şehrine ve Eyke halkının yerine döner; yani: Bu iki yer de apaçık bir yol üzerindedir. [İmâm], kendisine uyulan şeyin adıdır; yürünüp takip edilen yol da bunlardandır. Ferrâ ve Zeccâc: «Kendisine uyulup tabi olunduğu için yola imam adı verilmiştir» demişlerdir. İbn Kuteybe ise: «Çünkü yolcu gitmek istediği yere varıncaya kadar ona uyar» demiştir. Şuayb her ikisine de nispet edildiği için zamirin Eyke ve Medyen'e ait olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ kıssaları Semûd kıssası ile bitirerek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ كَذَّبَ أَصْحابُ الْحِجْرِ الْمُرْسَلِينَ } “Andolsun ki Hicr halkı da peygamberleri yalanladı.” Hicr, Ezherî'nin belirttiğine göre Semûd yurdunun adıdır ki Mekke ile Tebük arasındadır. İbn Cerîr şöyle demiştir:

هِيَ أَرْضٌ بَيْنَ الْحِجَازِ وَالشَّامِ. وَقَالَ: الْمُرْسَلِينَ، وَلَمْ يُرْسَلْ إِلَيْهِمْ إِلَّا صَالِحٌ، لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ وَاحِدًا مِنَ الرُّسُلِ فَقَدْ كَذَّبَ الْبَاقِينَ لِكَوْنِهِمْ مُتَّفِقِينَ فِي الدَّعْوَةِ إِلَى اللَّهِ وَقِيلَ: كَذَّبُوا صَالِحًا وَمَنْ تَقَدَّمَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ، وَقِيلَ:

Hicaz ile Şam arasında bir arazidir. Kendilerine sadece Salih gönderilmiş olmasına rağmen { الْمُرْسَلِينَ } “peygamberleri” buyurmuştur; çünkü elçilerden birini yalanlayan kimse, Allah'a davet hususunda müttefik olmalarından ötürü diğerlerini de yalanlamış olur. Salih'i ve ondan önceki peygamberleri yalanladıkları da söylenmiştir; keza:

كَذَّبُوا صَالِحًا وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَآتَيْناهُمْ آياتِنا أَيِ: الْآيَاتِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى نَبِيِّهِمْ، وَمِنْ جُمْلَتِهَا النَّاقَةُ فَإِنَّ فِيهَا آيَاتٍ جَمَّةً كَخُرُوجِهَا مِنَ الصَّخْرَةِ وَدُنُوِّ نِتَاجِهَا عِنْدَ خُرُوجِهَا وَعِظَمِهَا وَكَثْرَةِ لَبَنِهَا فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ أَيْ: غَيْرَ مُعْتَبِرِينَ، وَلِهَذَا عَقَرُوا النَّاقَةَ وَخَالَفُوا مَا أَمَرَهُمْ بِهِ نَبِيُّهُمْ وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً النَّحْتُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْبَرْيُ وَالنَّجْرُ، نَحَتَهُ يَنْحِتُهُ بِالْكَسْرِ نَحْتًا، أَيْ: بَرَاهُ، وَفِي التنزيل:

Salih'i ve onunla beraber olan müminleri yalanladıkları da söylenmiştir. { وَآتَيْناهُمْ آياتِنا } “Onlara ayetlerimizi verdik” yani peygamberlerine indirilen ayetleri [verdik]; dişi deve de bunlardandır. Zira kayadan çıkması, çıkarken doğumunun yakın olması, büyüklüğü ve sütünün çokluğu gibi onda pek çok mucizeler vardı. { فَكانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “fakat onlardan yüz çeviriyorlardı” yani ibret almıyorlardı. Bu yüzden deveyi boğazladılar ve peygamberlerinin kendilerine emrettiği şeye muhalefet ettiler. { وَكانُوا يَنْحِتُونَ مِنَ الْجِبالِ بُيُوتاً } “Ve dağlardan evler yontuyorlardı” Arap kelamında [naht]; yontmak ve kesip biçmektir. Bir şeyi yonttuğu vakit kesre ile [nehatehu yenhituhu nahten] denir; yani onu yonttu. Tenzilde şöyle buyrulmuştur:

أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ أَيْ: تَنْجُرُونَ، وَكَانُوا يَتَّخِذُونَ لِأَنْفُسِهِمْ مِنَ الْجِبَالِ بُيُوتًا أَيْ: يَخْرِقُونَهَا فِي الْجِبَالِ، وَانْتِصَابُ آمِنِينَ على الجر، قَالَ الْفَرَّاءُ: آمِنِينَ مِنْ أَنْ يَقَعَ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: آمَنِينَ مِنَ الْمَوْتِ، وَقِيلَ: مِنَ الْعَذَابِ، رُكُونًا مِنْهُمْ عَلَى قُوَّتِهَا وَوَثَاقَتِهَا فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ أَيْ: دَاخِلِينَ فِي وَقْتِ الصُّبْحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ ذِكْرُ الصَّيْحَةِ فِي الْأَعْرَافِ وَفِي هُودٍ، وَتَقَدَّمَ أَيْضًا قَرِيبًا فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ: لَمْ يَدْفَعْ عَنْهُمْ شَيْئًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مَا كَانُوا يَكْسِبُونَ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْحُصُونِ فِي الْجِبَالِ وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ أَيْ: مُتَلَبِّسَةً بِالْحَقِّ، وَهُوَ مَا فِيهِمَا مِنَ الْفَوَائِدِ وَالْمَصَالِحِ، وقيل: المراد بالحق مجازاة المحسن بإحسانه والمسيئ بِإِسَاءَتِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ

{ أَتَعْبُدُونَ ما تَنْحِتُونَ } “[Kendi elinizle] yonttuğunuz şeylere mi tapıyorsunuz?” yani oyup şekillendirdiğiniz [şeylere]. Onlar dağlardan kendilerine evler ediniyorlardı; yani onları dağlarda oyuyorlardı. { آمِنِينَ } kelimesinin nasb olması [hâl olmak üzere]dir. Ferrâ: “[Evlerin] üzerlerine çökmesinden güvende olarak” demiştir. [Evlerin] sağlamlığına ve muhkemliğine güvenip dayanarak “ölümden güvende olarak” veya “azaptan güvende olarak” [anlamında olduğu da] söylenmiştir. { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ مُصْبِحِينَ } “Derken sabah vaktine girerlerken o korkunç ses onları yakalayıverdi” yani sabah vaktine girdiklerinde. Sayha (korkunç ses), el-A‘râf ve Hûd surelerinde ve az önce de geçmişti. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları şeyler kendilerine hiçbir fayda sağlamadı” yani kazanıp durdukları mallar ve dağlardaki sığınaklar, Allah'ın azabından hiçbir şeyi onlardan savuşturamadı. { وَما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَما بَيْنَهُما إِلَّا بِالْحَقِّ } “Biz gökleri, yeri ve ikisi arasındakileri ancak hak ile yarattık” yani hak ile muttasıf olarak [yarattık]; o da bunlardaki faydalar ve maslahatlardır. Hak ile kastedilenin, Sübhânehu'nun şu buyruğunda olduğu gibi, iyilik yapanı iyiliğiyle, kötülük yapanı da kötülüğüyle cezalandırmak/mükâfatlandırmak olduğu da söylenmiştir: { وَلِلَّهِ مَا فِي السَّماواتِ } “Göklerde olanlar... Allah'ındır”

وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحَقِّ الزَّوَالُ لِأَنَّهَا مَخْلُوقَةٌ وَكُلُّ مَخْلُوقٍ زَائِلٌ وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ وَعِنْدَ إِتْيَانِهَا يَنْتَقِمُ اللَّهُ مِمَّنْ يَسْتَحِقُّ الْعَذَابَ، وَيُحْسِنُ إِلَى مَنْ يَسْتَحِقُّ الْإِحْسَانَ، وَفِيهِ وَعِيدٌ لِلْعُصَاةِ وَتَهْدِيدٌ، ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِأَنْ يَصْفَحَ عَنْ قَوْمِهِ، فَقَالَ: فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ أَيْ: تَجَاوَزْ عَنْهُمْ وَاعْفُ عَفْوًا حَسَنًا وَقِيلَ: فَأَعْرِضْ عَنْهُمْ إِعْرَاضًا جَمِيلًا وَلَا تَعْجَلْ عَلَيْهِمْ، وَعَامِلْهُمْ مُعَامَلَةَ الصَّفُوحِ الْحَلِيمِ. قِيلَ: وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ أَيِ: الْخَالِقُ لِلْخَلْقِ جَمِيعًا الْعَلِيمُ بِأَحْوَالِهِمْ وَبِالصَّالِحِ وَالطَّالِحِ مِنْهُمْ.

{ وَما فِي الْأَرْضِ لِيَجْزِيَ الَّذِينَ أَساؤُا بِما عَمِلُوا وَيَجْزِيَ الَّذِينَ أَحْسَنُوا بِالْحُسْنَى } “ve yerdeki her şey Allah'ındır; kötülük edenleri yaptıklarıyla cezalandırsın, iyilik edenleri de en güzeliyle mükâfatlandırsın diye.” Hak ile kastedilenin zeval olduğu da söylenmiştir; zira onlar yaratılmıştır ve her yaratılan yok olucudur. { وَإِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ } “Ve şüphesiz kıyamet mutlaka gelecektir” ve o geldiğinde Allah azabı hak edenden intikam alır, ihsanı hak edene de ihsanda bulunur. Bunda asiler için bir tehdit ve korkutma vardır. Sonra Allah Teâlâ Resulü [sallallâhu aleyhi ve sellem]'e kavmini hoş görmesini emredip şöyle buyurdu: { فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “Şimdi sen güzel bir hoşgörüyle muamele et.” Yani onları bağışla ve güzelce affet. Onlardan güzelce yüz çevir, haklarında acele etme ve onlara affedici, yumuşak huylu bir kimsenin muamelesiyle muamele et de denilmiştir. Bunun kılıç ayetiyle neshedildiği de söylenmiştir. { إِنَّ رَبَّكَ هُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “Şüphesiz senin Rabbin, her şeyi hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir.” Yani bütün mahlukatı yaratan, onların hallerini, içlerinden iyi olanı ve kötü olanı hakkıyla bilendir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِنَّ مَدْيَنَ وَأَصْحَابَ الْأَيْكَةِ أُمَّتَانِ بَعَثَ اللَّهُ إِلَيْهِمَا شُعَيْبًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ هُمْ قَوْمُ شُعَيْبٍ، وَالْأَيْكَةُ ذَاتُ آجَامٍ وَشَجَرٍ كَانُوا فِيهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الْأَيْكَةُ الْغَيْضَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: أَصْحَابُ الْأَيْكَةِ أَهْلُ مَدْيَنَ، وَالْأَيْكَةُ: الْمُلْتَفَّةُ مِنَ الشَّجَرِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: الْأَيْكَةُ: مَجْمَعُ الشَّيْءِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ طَرِيقٍ ظَاهِرٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي أَصْحَابِ الْحِجْرِ قَالَ: أَصْحَابُ الْوَادِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: كَانَ أَصْحَابُ الْحِجْرِ: ثَمُودَ وَقَوْمَ صَالِحٍ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لِأَصْحَابِ الْحِجْرِ : «لَا تَدْخُلُوا عَلَى هَؤُلَاءِ الْقَوْمِ إِلَّا أَنْ تَكُونُوا بَاكِينَ، فَإِنْ لَمْ تَكُونُوا بَاكِينَ فَلَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ مَا أَصَابَهُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: نَزَلَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ عَامَ غَزْوَةِ تَبُوكَ بِالْحِجْرِ عِنْدَ بُيُوتِ ثَمُودَ، فَاسْتَقَى النَّاسُ مِنْ مِيَاهِ الْآبَارِ الَّتِي كَانَتْ تَشْرَبُ مِنْهَا ثَمُودُ وَعَجَنُوا مِنْهَا وَنَصَبُوا الْقُدُورَ بِاللَّحْمِ، فَأَمَرَهُمْ بِإِهْرَاقِ الْقُدُورِ، وَعَلَفُوا الْعَجِينَ الإبل، ثم ارتحل بهم حتى نزل بِهِمْ عَلَى الْبِئْرِ الَّتِي كَانَتْ تَشْرَبُ مِنْهَا النَّاقَةُ، وَنَهَاهُمْ أَنْ يَدْخُلُوا عَلَى الْقَوْمِ الَّذِينَ عُذِّبُوا، فَقَالَ: «إِنِّي أَخْشَى أَنْ يُصِيبَكُمْ مِثْلُ الَّذِي أَصَابَهُمْ فَلَا تَدْخُلُوا عَلَيْهِمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ سَبْرَةَ بْنِ مَعْبَدٍ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ بِالْحِجْرِ لِأَصْحَابِهِ: «مَنْ عَمِلَ مِنْ هَذَا الْمَاءِ شَيْئًا فَلْيُلْقِهِ» . قَالَ: وَمِنْهُمْ مَنْ عَجَنَ الْعَجِينَ، وَمِنْهُمْ مَنْ حَاسَ الْحَيْسَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ النَّجَّارِ عَنْ عَلِيٍّ فِي قَوْلِهِ: فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ قَالَ: الرِّضَا بِغَيْرِ عِتَابٍ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ قَالَ: هَذِهِ الْآيَةُ قَبْلَ الْقِتَالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ.

İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in İbn Amr'dan rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz Medyen ve Eyke halkı iki ayrı ümmettir; Allah her ikisine de Şuayb'ı göndermiştir.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Eyke halkı, Şuayb'ın kavmidir. Eyke ise içinde bulundukları sık koruluklar ve ağaçlık [bir yer]dir." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: "Eyke, sık ağaçlı koruluktur (el-gayza)." demiştir. İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Eyke halkı, Medyen ehlidir. Eyke ise sarmaş dolaş olmuş ağaçlar(ın oluşturduğu koruluk)dır." İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre o: "Eyke, bir şeyin toplandığı yerdir." demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre o, { وَإِنَّهُما لَبِإِمامٍ مُبِينٍ } “Şüphesiz ikisi de açık bir yol üzerindedir” kavli hakkında: "Açık ve belirgin bir yoldur." demiştir. Abdurrezzâk, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Katâde'den rivayet ettiğine göre o, Hicr halkı hakkında: "Vadi halkıdır." demiştir. İbn Ebî Hâtim'in yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Hicr halkı; Semûd ve Sâlih'in kavmi idi." Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin İbn Ömer'den rivayet ettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr halkı hakkında şöyle buyurmuştur: «Bu [azaba uğramış] kavmin yurduna ancak ağlayarak girin; şayet ağlayamıyorsanız onların başına gelenin sizin de başınıza gelmemesi için yanlarına girmeyin.» İbn Merdûye'nin yine ondan [İbn Ömer'den] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem Tebük Gazvesi yılında Semûd kavminin evlerinin bulunduğu Hicr mevkiinde konakladı. İnsanlar Semûd'un su içtiği kuyulardan su çektiler, onunla hamur yoğurdular ve etli kazanları kurdular. Bunun üzerine [Resûlullah] kazanların dökülmesini emretti; yoğrulan hamuru da develere yedirdiler. Sonra onları hareket ettirip [Sâlih'in] dişi devesinin su içtiği kuyunun başına indirdi. Azaba uğratılmış olan o kavmin yurduna girmelerini yasaklayarak şöyle buyurdu: «Onların başına gelenin sizin de başınıza gelmesinden korkarım; bu yüzden onların yurduna girmeyin.» İbn Merdûye'nin Sebre b. Ma'bed'den rivayet ettiğine göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Hicr mevkiinde ashabına şöyle buyurmuştur: «Kim bu sudan bir şey yaptıysa onu döksün [atsın].» [Râvi] dedi ki: Onlardan kimi hamur yoğurmuş, kimi de hays (hurma, yağ ve keş tatlısı) yapmıştı. İbn Merdûye ve İbnü'n-Neccâr'ın Ali'den rivayet ettiğine göre o, { فَاصْفَحِ الصَّفْحَ الْجَمِيلَ } “O halde güzel bir bağışlama ile muamele et” kavli hakkında: "Sitem etmeksizin hoşnutluk göstermektir." demiştir. Beyhakî de Şu'abü'l-Îmân'da İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: "Bu ayet, savaştan [savaş emrinden] öncedir." İbn Ebî Hâtim de İkrime'den benzerini rivayet etmiştir.

[سورة الحجر (١٥) : الآيات ٨٧ الى ٩٩]

[Hicr Suresi (15), Ayetler 87-99]

وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١)

{ وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ (٨٧) لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ (٨٨) وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ (٨٩) كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ (٩٠) الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ (٩١) } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi ve yüce Kur'an'ı verdik. (87) Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünyalığa gözlerini dikme; onlara üzülme ve müminlere kanatlarını indir. (88) Ve de ki: «Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım.» (89) Nitekim o taksim edenlere de indirmiştik; (90) Onlar ki Kur'an'ı kısım kısım [parça parça] kılmışlardı. (91)”

فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦)

{ فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ (٩٢) عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ (٩٣) فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ (٩٤) إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ (٩٥) الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٩٦) } “Rabbine andolsun ki onların hepsine mutlaka soracağız; (92) Yapmakta oldukları şeyleri. (93) Artık sen emrolunduğun şeyi açıkça ortaya koy ve müşriklerden yüz çevir. (94) Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz. (95) Onlar ki Allah ile beraber başka bir ilah edinirler; artık yakında bilecekler! (96)”

وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩)

{ وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ (٩٧) فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ (٩٨) وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ (٩٩) } “Andolsun biliyoruz ki onların söyledikleri sebebiyle göğsün daralıyor. (97) Sen Rabbini hamd ile tesbih et ve secde edenlerden ol! (98) Ve sana kesin olan [ölüm] gelinceye kadar Rabbine kulluk et! (99)”

اخْتَلَفَ أَهْلُ الْعِلْمِ فِي السَّبْعِ الْمَثَانِي مَاذَا هِيَ؟ فَقَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهَا الْفَاتِحَةُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ وَأَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ عَلَى أَنَّهَا فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، وَهُوَ قَوْلُ عُمَرَ وَعَلِيٍّ وَابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ وَمُجَاهِدٍ وَقَتَادَةَ وَالرَّبِيعِ والكلبي.

İlim ehli [es-seb'u'l-mesânî]nin (tekrarlanan yedi) ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir. Müfessirlerin cumhuru onun Fâtiha olduğunu söylemiştir. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirlerin ekserisi onun Fâtihâtu'l-Kitâb olduğu görüşündedir; bu Ömer, Ali, İbn Mes'ûd, Hasan, Mücâhid, Katâde, Rebî' ve Kelbî'nin görüşüdür.

وزاد القرطبي أبا هريرة وأبا العالية، وَزَادَ النَّيْسَابُورِيُّ الضَّحَّاكَ وَسَعِيدَ بْنَ جُبَيْرٍ. وَقَدْ روي ذلك مِنْ قَوْلِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ فَتَعَيَّنَ الْمَصِيرُ إِلَيْهِ. وَقِيلَ: هِيَ السَّبْعُ الطِّوَالُ: الْبَقَرَةُ، وَآلُ عِمْرَانَ، وَالنِّسَاءُ، وَالْمَائِدَةُ، وَالْأَنْعَامُ، وَالْأَعْرَافُ. وَالسَّابِعَةُ الْأَنْفَالُ وَالتَّوْبَةُ، لِأَنَّهَا كَسُورَةٍ وَاحِدَةٍ إِذْ لَيْسَ بَيْنَهُمَا تَسْمِيَةٌ، رُوِيَ هَذَا الْقَوْلُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْمَثَانِي السَّبْعَةُ الْأَحْزَابِ فَإِنَّهَا سَبْعُ صَحَائِفَ، وَالْمَثَانِي جَمْعُ مُثَنَّاةٍ مِنَ التَّثْنِيَةِ أَوْ جَمْعُ مَثْنِيَّةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تُثَنَّى بِمَا يُقْرَأُ بَعْدَهَا مَعَهَا. فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ وَجْهُ تَسْمِيَةِ الْفَاتِحَةِ مَثَانِيَ أَنَّهَا تُثَنَّى، أَيْ: تُكَرَّرُ فِي كُلِّ صَلَاةٍ، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا السَّبْعُ الطُّوَالُ فَوَجْهُ التَّسْمِيَةِ أَنَّ الْعِبَرَ وَالْأَحْكَامَ وَالْحُدُودَ كُرِّرَتْ فِيهَا، وَعَلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا السَّبْعَةُ الْأَحْزَابِ يَكُونُ وَجْهُ التَّسْمِيَةِ هُوَ تَكْرِيرَ مَا فِي الْقُرْآنِ مِنَ الْقَصَصِ وَنَحْوِهَا. وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي الْقُرْآنُ كُلُّهُ الضَّحَّاكُ وَطَاوُسٌ وَأَبُو مَالِكٍ، وَهُوَ رِوَايَةٌ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، واستدلوا بقوله تعالى: كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ . وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي أَقْسَامُ الْقُرْآنِ وَهِيَ الْأَمْرُ، وَالنَّهْيُ، وَالتَّبْشِيرُ، وَالْإِنْذَارُ، وَضَرْبُ الْأَمْثَالِ، وَتَعْرِيفُ النعم، وأنباء قرون ماضية. قاله زياد ابن أَبِي مَرْيَمَ، وَلَا يَخْفَى عَلَيْكَ أَنَّ تَسْمِيَةَ الْفَاتِحَةِ مَثَانِيَ لَا تَسْتَلْزِمُ نَفْيَ تَسْمِيَةِ غَيْرِهَا بِهَذَا الِاسْمِ، وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّهَا الْمُرَادَةُ بِهَذِهِ الْآيَةِ، فَلَا يَقْدَحُ فِي ذَلِكَ صِدْقُ وَصْفِ الْمَثَانِي عَلَى غَيْرِهَا وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ مَعْطُوفٌ عَلَى سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وَيَكُونُ مِنْ عَطْفِ الْعَامِّ عَلَى الْخَاصِّ لِأَنَّ الْفَاتِحَةَ بَعْضٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَكَذَلِكَ إِنْ أُرِيدَ بِالسَّبْعِ الْمَثَانِي السَّبْعُ الطُّوَالُ لِأَنَّهَا بَعْضٌ مِنَ الْقُرْآنِ، وَأَمَّا إِذَا أُرِيدَ بِهَا السَّبْعَةُ الْأَحْزَابِ أَوْ جَمِيعُ الْقُرْآنِ أَوْ أَقْسَامُهُ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ عَطْفِ أَحَدِ الْوَصْفَيْنِ عَلَى الْآخَرِ، كَمَا قِيلَ فِي قَوْلِ الشَّاعِرِ:

Kurtubî buna Ebû Hüreyre ve Ebû'l-Âliye'yi eklemiş; Nîsâbûrî ise Dahhâk ve Saîd b. Cübeyr'i ilave etmiştir. Açıklaması geleceği üzere bu Resûlullah [sallallâhu aleyhi ve sellem]'in sözünden de rivayet edilmiştir; dolayısıyla bu görüşe yönelmek gereklidir. Onların yedi uzun sure [Seb'u't-Tıvâl] olduğu da söylenmiştir ki bunlar: Bakara, Âl-i İmrân, Nisâ, Mâide, En'âm ve A'râf'tır. Yedincisi ise Enfal ile Tevbe'dir; çünkü aralarında besmele bulunmadığı için tek bir sure gibidirler; bu görüş İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. [Mesânî] ile yedi hizbin kastedildiği de söylenmiştir; zira bunlar yedi sahifedir. [Mesânî], [tesniye] kökünden [müsennet]in yahut [mesniyye]nin çoğuludur. Zeccâc: «Kendisiyle beraber ardından okunan şeyle ikilenir/tekrarlanır» demiştir. Birinci görüşe göre Fâtiha'nın [mesânî] diye isimlendirilmesinin vechi her namazda ikilenmesi, yani tekrarlanmasıdır. Yedi uzun sure olduğu görüşüne göre isimlendirmenin vechi, ibretlerin, hükümlerin ve hadlerin onlarda tekrarlanmış olmasıdır. Yedi hizb olduğu görüşüne göre ise isimlendirmenin vechi Kur'an'daki kıssaların ve benzerlerinin tekrarlanmasıdır. Dahhâk, Tâvûs ve Ebû Mâlik [es-seb'u'l-mesânî] ile Kur'an'ın tamamının kastedildiği görüşüne varmışlardır; bu İbn Abbâs'tan gelen bir rivayettir ve Allah Teâlâ'nın: { كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ } “birbirine benzeyen, ikişerli/tekrarlanan bir kitap” kavlini delil getirmişlerdir. [Es-Seb'u'l-Mesânî] ile Kur'an'ın kısımlarının kastedildiği de söylenmiştir ki bunlar: Emir, nehiy, müjdeleme, uyarma, misaller getirme, nimetleri bildirme ve geçmiş kavimlerin haberleridir. Bunu Ziyâd b. Ebî Meryem söylemiştir. Fâtiha'nın [mesânî] diye isimlendirilmesinin başkasının bu isimle isimlendirilmesini nefyetmeyi gerektirmediği sana gizli kalmaz; bu ayetle kastedilenin Fâtiha olduğu sabit olmuştur, dolayısıyla [mesânî] vasfının başkasına da uyması buna halel getirmez. { وَالْقُرْآنَ الْعَظِيمَ } “ve yüce Kur'an'ı” ifadesi { سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “tekrarlanan yediyi” ifadesine matuftur; Fâtiha Kur'an'dan bir parça olduğu için bu âmın hâssa atfı kabilindendir. Şayet [es-seb'u'l-mesânî] ile yedi uzun sure kastedilmişse yine böyledir; çünkü onlar Kur'an'dan bir parçadır. Şayet bununla yedi hizb veya Kur'an'ın tamamı yahut kısımları kastedilmişse, şairin şu sözünde söylendiği gibi iki vasıftan birinin diğerine atfı kabilinden olur:

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ

«Kavmin reisi olan o hükümdara ve himmet sahibinin oğluna doğru.»

...........

...........

وَمِمَّا يُقَوِّي كَوْنَ السَّبْعِ الْمَثَانِي هِيَ الْفَاتِحَةَ أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَأَكْثَرَ السَّبْعِ الطِّوَالِ مَدَنِيَّةٌ، وَكَذَلِكَ أَكْثَرُ الْقُرْآنِ وَأَكْثَرُ أَقْسَامِهِ، وَظَاهِرُ قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي أَنَّهُ قَدْ تَقَدَّمَ إيتاء السبع على

Seb'ul-mesânî'nin (tekrarlanan yedi) Fâtiha olduğunu kuvvetlendiren hususlardan biri de bu surenin Mekkî olması, yedi uzun surenin (es-Seb'u't-Tıvâl) çoğunun ise Medenî olmasıdır. Aynı şekilde Kur'an'ın çoğunluğu ve kısımlarının çoğu da [Medenî'dir]. [Allah Teâlâ'nın]: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun, sana tekrarlanan yediyi verdik” buyruğunun zahiri, yedi [ayetin] verilmesinin...

نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَ «مِنَ» فِي مِنَ المثاني للتبعيض أو البيان على اختلاف الأقوال، ذكر معنى ذلك الزجاج فقال: هي لِلتَّبْعِيضِ إِذَا أَرَدْتَ بِالسَّبْعِ الْفَاتِحَةَ أَوِ الطِّوَالَ، وللبيان إذا أردت الأسباع. ثم لمّا بيّن لرسوله ﷺ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ هَذِهِ النِّعْمَةِ الدِّينِيَّةِ نَفَّرَهُ عَنِ اللَّذَّاتِ الْعَاجِلَةِ الزَّائِلَةِ فَقَالَ: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ أَيْ: لَا تَطْمَحْ بِبَصَرِكَ إِلَى زَخَارِفِ الدُّنْيَا طُمُوحَ رَغْبَةٍ فِيهَا وَتَمَنٍّ لَهَا، وَالْأَزْوَاجُ الْأَصْنَافُ، قَالَهُ ابْنُ قُتَيْبَةَ. وَقَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْأَزْوَاجُ: الْقُرَنَاءُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِنَّمَا يَكُونُ مَادًّا عَيْنَيْهِ إِلَى الشَّيْءِ إِذَا أَدَامَ النَّظَرَ نَحْوَهُ، وَإِدَامَةُ النَّظَرِ إِلَيْهِ تَدُلُّ عَلَى اسْتِحْسَانِهِ وَتَمَنِّيهِ. وَقَالَ بَعْضُهُمْ: مَعْنَى الْآيَةِ لَا تَحْسُدَنَّ أَحَدًا عَلَى مَا أُوتِيَ مِنَ الدُّنْيَا، وَرُدَّ بِأَنَّ الْحَسَدَ مَنْهِيٌّ عَنْهُ مُطْلَقًا، وَإِنَّمَا قَالَ فِي هَذِهِ السُّورَةِ لَا تَمُدَّنَّ بِغَيْرِ وَاوٍ، لِأَنَّهُ لَمْ يَسْبِقْهُ طَلَبٌ بِخِلَافِ مَا فِي سُورَةِ طه، ثُمَّ لَمَّا نَهَاهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَى أَمْوَالِهِمْ وَأَمْتِعَتِهِمْ نَهَاهُ عَنِ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهِمْ، فَقَالَ: وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ حَيْثُ لَمْ يُؤْمِنُوا وَصَمَّمُوا عَلَى الْكُفْرِ وَالْعِنَادِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَا تَحْزَنْ عَلَى مَا مُتِّعُوا بِهِ فِي الدُّنْيَا فَلَكَ الْآخِرَةُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، ثُمَّ لَمَّا نَهَاهُ عَنْ أَنْ يَمُدَّ عَيْنَيْهِ إِلَى أَمْوَالِ الْكُفَّارِ وَلَا يَحْزَنَ عَلَيْهِمْ.

bu ayetin inişinden önce gerçekleştiğini göstermektedir. { مِنَ الْمَثانِي } ifadesindeki [min (مِنْ)], görüşlerin farklılığına göre teb'îz (bazılık bildirme) veya beyan (açıklama) içindir. Zeccâc bunun manasını zikrederek şöyle demiştir: «Yedi ile Fâtiha'yı veya uzun sureleri kastettiğinde teb'îz için; yedide birleri (hizbleri) kastettiğinde ise beyan içindir.» Sonra [Allah Teâlâ], Resûlü'ne (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu dinî nimetle kendisine ne büyük lütufta bulunduğunu açıklayınca, onu geçici ve zevale mahkûm peşin lezzetlerden sakındırarak şöyle buyurmuştur: { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلى مَا مَتَّعْنا بِهِ أَزْواجاً مِنْهُمْ } “Onlardan bazı zümrelere verdiğimiz dünya nimetlerine gözünü dikme”; yani dünya süslerine rağbet ve arzu duyarak gözünü dikip bakma. İbn Kuteybe: «[el-Ezvâc (الْأَزْوَاجُ)], sınıflar/zümreler demektir» demiştir. Cevherî: «[el-Ezvâc], akranlar/benzerler demektir» demiştir. Vâhidî şöyle demiştir: «Kişi bir şeye ancak ona sürekli baktığı zaman gözünü dikmiş olur; ona sürekli bakmak ise onu beğenmeye ve arzulamaya delalet eder.» Bazıları: «Ayetin manası, dünyalıktan kendilerine verilen şeylerden ötürü hiç kimseye haset etmedir» demiştir; fakat haset mutlak olarak yasaklandığı için bu görüş reddedilmiştir. Bu surede Tâhâ suresindekinin aksine başında talep geçmediği için { لَا تَمُدَّنَّ } [vav'sız olarak] gelmiştir. Sonra onların mallarına ve eşyalarına iltifat etmekten onu nehyedince, bizzat kendilerine de [üzüntüyle] iltifat etmekten nehyederek şöyle buyurmuştur: { وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ } “Onlar için üzülme”; yani iman etmedikleri, küfür ve inatta ısrar ettikleri için üzülme. Şöyle de denilmiştir: Mana; «Dünyada kendilerine verilen nimetler sebebiyle üzülme, zira ahiret senindir» demektir. Ancak birinci görüş daha evladır. Sonra onu kâfirlerin mallarına göz dikmekten ve onlar için üzülmekten nehyedince,

وَكَانَ ذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ التَّهَاوُنَ بِهِمْ وَبِمَا مَعَهُمْ أَمَرَهُ أَنْ يَتَوَاضَعَ لِلْمُؤْمِنِينَ، فَقَالَ: وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ وخفض الجناح كناية عن التواضح وَلِينِ الْجَانِبِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ، وَقَوْلُ الْكُمَيْتِ:

ve bu durum onları ve yanlarındakileri hafife almayı gerektirdiği için, müminlere karşı mütevazı olmasını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَاخْفِضْ جَناحَكَ لِلْمُؤْمِنِينَ } “Müminlere kanadını indir”. Kanat indirmek tevazudan ve yumuşak huylu olmaktan kinayedir. Nitekim Allah Sübhânehu'nun: { وَاخْفِضْ لَهُما جَناحَ الذُّلِّ } “Onlara merhamet kanadını indir” kavli ve Kümeyt'in şu sözü de bu kabildendir:

خَفَضْتُ لَهُمْ مِنِّي جَنَاحَيْ مَوَدَّةٍ ... إِلَى كَنَفٍ عِطْفَاهُ أَهْلٌ وَمَرْحَبُ

«Onlara kendimden iki sevgi kanadı indirdim / İki tarafı da ehil ve merhabayla dolu olan bir korunağa doğru.»

وَأَصْلُهُ أَنَّ الطَّائِرَ إِذَا ضَمَّ فَرْخَهُ إِلَى نَفْسِهِ بَسَطَ جَنَاحَهُ، ثُمَّ قَبَضَهُ عَلَى الْفَرْخِ، فَجُعِلَ ذَلِكَ وَصْفًا لِتَوَاضُعِ الْإِنْسَانِ لِأَتْبَاعِهِ وَيُقَالُ: فُلَانٌ خَافِضُ الْجَنَاحِ، أَيْ: وَقُورٌ سَاكِنٌ، وَالْجَنَاحَانِ مِنِ ابْنِ آدَمَ جَانِبَاهُ، وَمِنْهُ:

Bunun aslı şudur: Kuş yavrusunu kendisine doğru çektiğinde kanadını açar, sonra onu yavrunun üzerine kapatır. İşte bu durum, insanın tâbilerine karşı tevazu göstermesinin bir vasfı kılınmıştır. «Filan kişi [hâfidu'l-cenâh]tır (kanadı indirilendir)» denilir ki vakur ve sâkindir demektir. Âdemoğlunun iki kanadı ise onun iki yanıdır. Nitekim şu ayet de bundandır:

وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ ومنه قول الشاعر:

{ وَاضْمُمْ يَدَكَ إِلى جَناحِكَ } “Elini koynuna sok”. Şairin şu sözü de bundandır:

وحسبك فتية لِزَعِيمِ قَوْمٍ ... يَمُدُّ عَلَى أَخِي سَقَمٍ جَنَاحًا

«Bir kavmin liderine genç yiğitler olarak o yeter / Hastalık sahibine kanat geren o lider.»

وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ أَيِ: الْمُنْذِرُ الْمُظْهِرُ لِقَوْمِهِ مَا يُصِيبُهُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ قِيلَ: الْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَفْعُولُ أَنْزَلْنَا، وَالتَّقْدِيرُ: كَمَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ عَذَابًا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ لَكُمْ مِنْ عَذَابٍ مِثْلِ عَذَابِ الْمُقْتَسِمِينَ الَّذِي أَنْزَلْنَاهُ عَلَيْهِمْ، كَقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ ، وَقِيلَ: إِنَّ الْكَافَ زَائِدَةٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ أَنْذَرْتُكُمْ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ مِنَ الْعَذَابِ وَقِيلَ: هُوَ مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ، أَيْ: أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ مِثْلَ مَا أَنْزَلْنَا عَلَى أَهْلِ الْكِتَابِ وَهُمُ الْمُقْتَسِمُونَ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَتَعَلَّقَ بِقَوْلِهِ: إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ لِأَنَّهُ فِي قُوَّةِ الْأَمْرِ بِالْإِنْذَارِ. وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي الْمُقْتَسِمِينَ مَنْ هُمْ؟ فَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُمْ سِتَّةَ عَشَرَ رَجُلًا، بَعَثَهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ أَيَّامَ الْمَوْسِمِ، فَاقْتَسَمُوا أَنْقَابَ مَكَّةَ وَفِجَاجَهَا يَقُولُونَ لِمَنْ دَخَلَهَا: لَا تَغْتَرُّوا بِهَذَا الْخَارِجِ فِينَا فَإِنَّهُ مَجْنُونٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا سَاحِرٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا شَاعِرٌ، وَرُبَّمَا قَالُوا كَاهِنٌ، فَقِيلَ لَهُمْ مُقْتَسِمِينَ لِأَنَّهُمُ اقتسموا هذه الطرق. وقيل:

{ وَقُلْ إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Ve de ki: Şüphesiz ben, apaçık bir uyarıcıyım.” Yani kavmine, Allah'ın azabından kendilerine isabet edecek olanı açıkça bildiren uyarıcıyım. { كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } “Tıpkı o bölüşenlerin üzerine indirdiğimiz gibi.” [Burada] mef'ûlün (tümlecin) mahzuf olduğu, yani { أَنْزَلْنَا } fiilinin mef'ûlü olduğu söylenmiştir. Takdiri şöyledir: «Tıpkı o bölüşenlerin üzerine bir azap indirdiğimiz gibi». Buna göre mana: «Bölüşenlerin üzerine indirdiğimiz azabın benzeri bir azaba karşı sizin için apaçık bir uyarıcıyım» şeklinde olur; nitekim Yüce Allah'ın şu buyruğu gibidir: { أَنْذَرْتُكُمْ صاعِقَةً مِثْلَ صاعِقَةِ عادٍ وَثَمُودَ } “Sizi Âd ve Semûd'un yıldırımı gibi bir yıldırımla uyardım.” [Kâf] harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; takdiri ise: «Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım; bölüşenlerin üzerine indirdiğimiz azapla sizi uyardım» şeklindedir. [Bu ifadenin] { وَلَقَدْ آتَيْناكَ } “Andolsun sana verdik” buyruğuna müteallık (bağlı) olduğu da söylenmiştir; yani: «Ehl-i Kitap'a indirdiğimizin benzerini sana indirdik; onlar da bölüşenlerdir». Evlâ olan ise [bu ifadenin] { إِنِّي أَنَا النَّذِيرُ الْمُبِينُ } “Şüphesiz ben apaçık bir uyarıcıyım” sözüne taalluk etmesidir (bağlanmasıdır); zira bu, uyarma emri mesabesindedir. Bölüşenlerin kimler olduğu hususunda ihtilaf edilmiştir: Ferrâ şöyle demiştir: «Onlar, Velîd b. Mugîre'nin hac mevsimi günlerinde gönderdiği on altı adamdır. Mekke'nin geçitlerini ve vadilerini aralarında paylaştılar; oraya her girene: 'Aramızdan çıkan bu adama sakın aldanmayın, zira o bir delidir' diyorlardı. Kimi zaman 'büyücüdür', kimi zaman 'şairdir', kimi zaman da 'kâhindir' derlerdi. Bu yolları aralarında paylaştıkları için kendilerine [muktesimîn (bölüşenler)] denilmiştir». Şöyle de denilmiştir:

إِنَّهُمْ قَوْمٌ مِنْ قُرَيْشٍ اقْتَسَمُوا كِتَابَ اللَّهِ، فَجَعَلُوا بَعْضَهُ شِعْرًا، وَبَعْضَهُ سِحْرًا، وَبَعْضَهُ كَهَانَةً، وَبَعْضَهُ أَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ. قَالَهُ قَتَادَةُ، وَقِيلَ: هُمْ أَهْلُ الْكِتَابِ، وَسُمُّوا مُقْتَسِمِينَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقْتَسِمُونَ الْقُرْآنَ اسْتِهْزَاءً، فَيَقُولُ بَعْضُهُمْ هَذِهِ السُّورَةُ لِي وَهَذِهِ لَكَ، رُوِيَ هَذَا عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُمْ قَسَّمُوا كِتَابَهُمْ وَفَرَّقُوهُ وَبَدَّدُوهُ وَحَرَّفُوهُ وَقِيلَ: الْمُرَادُ قَوْمُ صَالِحٍ تَقَاسَمُوا عَلَى قَتْلِهِ قسموا مُقْتَسِمِينَ كَمَا قَالَ تَعَالَى: تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ، وَقِيلَ: تَقَاسَمُوا أَيْمَانًا تَحَالَفُوا عَلَيْهَا، قَالَهُ الْأَخْفَشُ وَقِيلَ: إِنَّهُمُ الْعَاصِ بْنُ وَائِلٍ وَعُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ وَالنَّضْرُ بْنُ الْحَارِثِ وَأُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ وَمُنَبِّهُ بْنُ الْحَجَّاجِ ذَكَرَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ جَمْعُ عِضَةٍ، وَأَصْلُهَا عِضْوَةٌ فِعْلَةٌ مِنْ عَضَى الشَّاةَ إِذَا جَعَلَهَا أَجْزَاءً، فَيَكُونُ الْمَعْنَى عَلَى هَذَا: الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ أَجْزَاءً مُتَفَرِّقَةً، بَعْضُهُ شِعْرٌ، وَبَعْضُهُ سِحْرٌ، وَبَعْضُهُ كَهَانَةٌ وَنَحْوُ ذَلِكَ وقيل:

Onlar Kureyş'ten bir gruptur; Allah'ın Kitabı'nı bölüşüp bir kısmına şiir, bir kısmına sihir, bir kısmına kehanet, bir kısmına da öncekilerin masalları dediler. Bunu Katâde söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Onlar Ehl-i Kitap'tır; alay ederek Kur'an'ı paylaştıkları, bazılarının «Bu sure benim, bu sure senin» dedikleri için kendilerine [muktesimîn] denilmiştir. Bu, İbn Abbâs'tan rivayet edilmiştir. Kendi kitaplarını kısımlara ayırdıkları, parçaladıkları, dağıttıkları ve tahrif ettikleri için böyle denildiği de söylenmiştir. Bir görüşe göre de kastedilenler Sâlih'in kavmidir; onu öldürmek üzere yeminleşip bölüştükleri için [muktesimîn] denilmiştir; nitekim Allah Teâlâ: { تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ } “Allah adına birbirlerine yemin ettiler: 'Gece ona ve ailesine baskın yapalım'” buyurmuştur. Ahfeş ise: «Üzerinde antlaştıkları yeminlerle ant içtiler» demiştir. Mâverdî'nin zikrettiğine göre onların Âs b. Vâil, Rebîa'nın oğulları Utbe ve Şeybe, Ebû Cehl b. Hişâm, Nadr b. Hâris, Ümeyye b. Halef ve Münebbih b. Haccâc oldukları da söylenmiştir. { الَّذِينَ جَعَلُوا الْقُرْآنَ عِضِينَ } “Onlar ki Kur'an'ı parça parça kıldılar” ayetindeki [ıdîn (عِضِينَ)], [ıda (عِضَة)] kelimesinin çoğuludur; aslı koyunu parçalara ayırdığında kullanılan [adâ eş-şâte (عَضَى الشَّاةَ)] kökünden [fi'letün (فِعْلَة)] vezninde [ıdvetün (عِضْوَة)]dür. Buna göre mana: «Kur'an'ı ayrık parçalar haline getirip bir kısmına şiir, bir kısmına sihir, bir kısmına kehanet ve benzeri şeyler diyenler» olur. Şöyle de denilmiştir:

هو مأخوذ من عضهه إِذَا بَهَتَّهُ، فَالْمَحْذُوفُ مِنْهُ الْهَاءُ لَا الْوَاوُ، وَجُمِعَتِ الْعِضَةُ عَلَى الْمَعْنَيَيْنِ جَمْعُ الْعُقَلَاءِ لِمَا لَحِقَهَا مِنَ الْحَذْفِ فَجَعَلُوا ذَلِكَ عِوَضًا عَمَّا لَحِقَهَا مِنَ الْحَذْفِ وَقِيلَ: مَعْنَى عِضِينَ: إِيمَانُهُمْ بِبَعْضِ الْكِتَابِ وَكُفْرُهُمْ بِبَعْضٍ، وَمِمَّا يُؤَيِّدُ أَنَّ مَعْنَى عِضِينَ التَّفْرِيقُ، قَوْلُ رُؤْبَةَ:

Bu kelime, iftira ettiğinde kullanılan [adehehu (عَضَهَهُ)] kökünden alınmıştır; dolayısıyla ondan hazfedilen [vav] değil [hâ] harfidir. [Ize (عِضَة)] kelimesi, uğradığı hazif sebebiyle her iki manada da akıllılar çoğulu (cemi müzekker sâlim) olarak çoğul yapılmıştır ve bunu hazfe uğramasına karşılık bir bedel kılmışlardır. [Idîn] kelimesinin manasının, Kitab'ın bir kısmına inanıp bir kısmını inkâr etmeleri olduğu da söylenmiştir. [Idîn] kelimesinin parçalama/ayırma anlamına geldiğini teyit eden delillerden biri de Ru'be'nin şu sözüdür:

وَلَيْسَ دِينُ اللَّهِ بِالْعِضِينَ أَيْ: بِالْمُفَرَّقِ، وَقِيلَ: الْعِضَةُ وَالْعِضِينُ فِي لُغَةِ قُرَيْشٍ السِّحْرُ وَهُمْ يَقُولُونَ لِلسَّاحِرِ عَاضِهٌ، وَلِلسَّاحِرَةِ عَاضِهَةٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

«Allah'ın dini parça parça değildir.» Yani parçalanmış değildir. Kureyş lügatinde [ıda (الْعِضَة)] ve [ıdîn (الْعِضِين)] kelimelerinin sihir anlamına geldiği, onların erkek sihirbaza [âdıh (عَاضِه)], kadın sihirbaza ise [âdıha (عَاضِهَة)] dedikleri de söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

أَعُوذُ بربّي من النافثا ... ت في عقد العاضه المعضه

«Rabbime sığınırım o üfleyen kadınlardan / Büyücü sihirbazın düğümlerine üfleyenlerden.»

وَفِي الْحَدِيثِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ لَعَنَ الْعَاضِهَةَ وَالْمُسْتَعْضِهَةَ، وَفُسِّرَ بِالسَّاحِرَةِ وَالْمُسْتَسْحِرَةِ، وَالْمَعْنَى:

Hadiste de Resûlullah'ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) [âdıha] ve [müste'dıha]yı lanetlediği geçmektedir ki bu büyü yapan ve büyü yaptıran kadın olarak tefsir edilmiştir. Mana şudur:

أَنَّهُمْ أَكْثَرُوا الْبُهْتَ عَلَى الْقُرْآنِ، وَسَمَّوْهُ سِحْرًا وَكَذِبًا وَأَسَاطِيرَ الْأَوَّلِينَ، وَنَظِيرُ عِضَةٍ فِي النُّقْصَانِ شَفَةٌ، وَالْأَصْلُ شَفْهَةٌ، وَكَذَلِكَ سَنَةٌ، وَالْأَصْلُ سَنْهَةٌ، قَالَ الْكِسَائِيُّ: الْعِضَةُ الْكَذِبُ وَالْبُهْتَانُ، وَجَمْعُهَا عِضُونَ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّهُ مَأْخُوذٌ مِنَ العضاء، وَهِيَ شَجَرٌ يُؤْذِي وَيَجْرَحُ كَالشَّوْكِ، وَيَجُوزُ أَنْ يراد بالقرآن التوراة والإنجيل لكونهما مما يقرأ، ويراد بالمقتسمين هم الْيَهُودُ وَالنَّصَارَى، أَيْ: جَعَلُوهُمَا أَجْزَاءً مُتَفَرِّقَةً، وَهُوَ أحد الأقوال المتقدّمة فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ أَيْ: لَنَسْأَلَنَّ هَؤُلَاءِ الْكَفَرَةَ أَجْمَعِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَعْمَالِ الَّتِي يُحَاسَبُونَ عَلَيْهَا وَيُسْأَلُونَ عَنْهَا وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ سُؤَالُهُمْ عَنْ كَلِمَةِ التَّوْحِيدِ، وَالْعُمُومُ فِي عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ، يُفِيدُ مَا هُوَ أوسع من ذلك وقيل: إن المسؤولين هَاهُنَا هُمْ جَمِيعُ الْمُؤْمِنِينَ وَالْعُصَاةِ وَالْكُفَّارِ، وَيَدُلُّ عليه قوله: ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ ، وقوله: وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ ، وَقَوْلُهُ: إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ- ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ قَصْرَ هَذَا السُّؤَالِ عَلَى الْمَذْكُورِينَ فِي السِّيَاقِ وَصَرْفَ الْعُمُومِ إِلَيْهِمْ لَا يُنَافِي سُؤَالَ غَيْرِهِمْ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ قال الزجّاج: يقول أظهر ما

[Mana şudur:] Onlar Kur'an'a iftirayı çoğaltmışlar; onu sihir, yalan ve öncekilerin masalları olarak adlandırmışlardır. [Harf] eksilmesi bakımından [ıdah (عِضَة)] kelimesinin benzeri [şefeh (شَفَة)] kelimesidir ki aslı [şefhe (شَفْهَة)]dir; aynı şekilde [sene (سَنَة)] kelimesinin aslı da [senhe (سَنْهَة)]dir. Kisâî şöyle demiştir: «[Ize (الْعِضَة)], yalan ve bühtan demektir; çoğulu ise [ızûn (عِضُونَ)] gelir.» Ferrâ ise: «Bu, diken gibi eziyet veren ve yaralayan bir ağaç olan [adâ (العَضَاء)] kelimesinden türetilmiştir» demiştir. Kur'an ile okunan şeyler olmaları hasebiyle Tevrat ve İncil'in, bölüp ayıranlar [muktasimîn] ile de Yahudi ve Hristiyanların kastedilmiş olması caizdir; yani onlar bu iki kitabı parça parça kısımlara ayırmışlardır ki bu da daha önce geçen görüşlerden biridir. { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ } “Rabbin hakkı için, mutlaka onların hepsini sorguya çekeceğiz”; yani kıyamet gününde bu kâfirlerin hepsine, dünyada hesaba çekilecekleri ve kendisinden sorulacakları amelleri mutlaka soracağız. Buradaki maksadın onlara tevhid kelimesini sormak olduğu da söylenmiştir. { عَمَّا كَانُوا يَعْمَلُونَ } “Yaptıklarından” ifadesindeki umumilik (kapsayıcılık) ise bundan daha geniş bir manayı ifade eder. Burada hesaba çekilecek olanların müminler, günahkârlar ve kâfirlerin tamamı olduğu da söylenmiştir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli buna delalet eder: { ثُمَّ لَتُسْئَلُنَّ يَوْمَئِذٍ عَنِ النَّعِيمِ } “Sonra o gün, nimetlerden mutlaka sorguya çekileceksiniz”; yine: { وَقِفُوهُمْ إِنَّهُمْ مَسْؤُلُونَ } “Onları durdurun, çünkü onlar sorguya çekileceklerdir” ve: { إِنَّ إِلَيْنا إِيابَهُمْ - ثُمَّ إِنَّ عَلَيْنا حِسابَهُمْ } “Şüphesiz onların dönüşü ancak bizedir. Sonra onların hesabı da sadece bize aittir” buyrukları da böyledir. Şöyle demek de mümkündür: Bu sualin [ayetlerin] akışında zikredilenlere has kılınması ve umumun onlara sarf edilmesi, onların dışındakilerin sorgulanmasına engel teşkil etmez. { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et” ayetine gelince, Zeccâc: «[Bu ifade] sana emredilen şeyi açığa vur demektir; sabah

تُؤْمَرُ بِهِ، أُخِذَ مِنَ الصَّدِيعِ وَهُوَ الصُّبْحُ انْتَهَى. وَأَصْلُ الصَّدْعِ الْفَرْقُ وَالشِّقُّ، يُقَالُ: صَدَعْتُهُ فَانْصَدَعَ أَيِ:

bu, sabah aydınlığı anlamına gelen [sadî' (الصَّدِيع)] kelimesinden alınmıştır» demiştir, [sözü burada bitti]. [Sad' (الصَّدْع)] kelimesinin aslı ayırmak ve yarmaktır. «Onu yardım da yarıldı» denilir; yani:

انْشَقَّ، وَتَصَدَّعَ الْقَوْمُ، أَيْ: تَفَرَّقُوا، ومنه: يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ أَيْ: يَتَفَرَّقُونَ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَرَادَ فَاصْدَعْ بِالْأَمْرِ أي: أظهر دينك فما مَعَ الْفِعْلِ عَلَى هَذَا بِمَنْزِلَةِ الْمَصْدَرِ، وَقَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ: مَعْنَى اصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ أَيِ: اقْصِدْ وَقِيلَ: فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ أَيْ: فَرِّقْ جَمْعَهُمْ وَكَلِمَتَهُمْ بِأَنْ تَدْعُوَهُمْ إِلَى التَّوْحِيدِ فَإِنَّهُمْ يَتَفَرَّقُونَ، وَالْأَوْلَى أَنَّ الصَّدْعَ الْإِظْهَارُ، كَمَا قَالَهُ الزَّجَّاجُ وَالْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُمْ. قَالَ النَّحْوِيُّونَ: الْمَعْنَى بِمَا تُؤْمَرُ بِهِ مِنَ الشَّرَائِعِ، وَجَوَّزُوا أَنْ تَكُونَ مصدرية، أي: يأمرك وَشَأْنِكَ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: أَيِ:

yarılıp ayrıldı demektir. Kavim için [tesadda'a (تَصَدَّعَ)] dendiğinde dağıldılar manasına gelir. Nitekim: { يَوْمَئِذٍ يَصَّدَّعُونَ } “O gün fırka fırka ayrılırlar”; yani dağılırlar ayeti de bundandır. Ferrâ: «{ فَاصْدَعْ بِالْأَمْرِ } demek istemiştir, yani dinini açığa vur; buna göre fiille birlikte [mâ (مَا)] masdar manasındadır» demiştir. İbnü'l-A'râbî: «{ اصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ } kavlinin manası yönel demektir» demiştir. { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } kavlinin manasının; «Onları tevhide davet etmek suretiyle topluluklarını ve birliklerini dağıt; zira onlar ayrışacaklardır» demek olduğu da söylenmiştir. Zeccâc, Ferrâ ve başkalarının söylediği gibi [sad'] kelimesinin açığa çıkarmak anlamına gelmesi en evla olanıdır. Nahivciler: «Mana: Şeriatlerden sana emredilen şeyi [açıkça bildir] demektir» demişler ve [mâ]'nın masdariyye olmasını da caiz görmüşlerdir; yani senin işini ve durumunu [açığa vur demektir]. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler şöyle demişlerdir; yani:

اجْهَرْ بِالْأَمْرِ. أَيْ: بِأَمْرِكَ بَعْدَ إِظْهَارِ الدَّعْوَةِ، وَمَا زَالَ النَّبِيُّ ﷺ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بَعْدَ أَمْرِهِ بِالصَّدْعِ بِالْإِعْرَاضِ وَعَدَمِ الِالْتِفَاتِ إِلَى الْمُشْرِكِينَ، فَقَالَ: وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ أَيْ: لَا تُبَالِ بِهِمْ وَلَا تَلْتَفِتْ إِلَيْهِمْ إِذَا لَامُوكَ عَلَى إِظْهَارِ الدَّعْوَةِ، ثُمَّ أَكَّدَ هَذَا الْأَمْرَ وَثَبَّتَ قَلْبَ رَسُولِهِ بِقَوْلِهِ:

«Emri açıkça haykır; yani daveti açığa vurduktan sonra vazifeni aşikâr eyle.» Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu ayet inene kadar gizlenmeye devam etmişti. Sonra Allah Sübhânehu ona açıkça tebliğ etmesini emrettikten sonra müşriklerden yüz çevirip onlara aldırmamasını emrederek şöyle buyurmuştur: { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir”; yani daveti açığa vurduğunda seni kınadıkları takdirde onlara aldırış etme ve dönüp bakma. Sonra bu emri teyit etmiş ve Resûlü'nün kalbini şu kavliyle tesbit etmiştir:

إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ مَعَ كَوْنِهِمْ كَانُوا مِنْ أَكَابِرِ الْكُفَّارِ، وَأَهْلِ الشَّوْكَةِ فِيهِمْ، فَإِذَا كَفَاهُ اللَّهُ أَمْرَهُمْ بِقَمْعِهِمْ وَتَدْمِيرِهِمْ كَفَاهُ أَمْرَ مَنْ هُوَ دُونَهُمْ بِالْأَوْلَى، وَهَؤُلَاءِ الْمُسْتَهْزِئُونَ كَانُوا خَمْسَةً مِنْ رُؤَسَاءِ أَهْلِ مَكَّةَ:

{ إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz”. Onlar kâfirlerin ileri gelenlerinden ve aralarındaki nüfuz sahiplerinden oldukları halde Allah onları kahredip helak ederek onların şerrine karşı ona kâfi geldiğine göre, onlardan daha aşağıda olanlara karşı öncelikle kâfi gelir. Bu alay edenler Mekke ehlinin reislerinden beş kişi idiler:

الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ، وَالْأَسْوَدُ بن المطلب بن الحارث بن زمعة، والأسود بن عبد يغوث، والحارث بْنُ الطُّلَاطِلَةِ. كَذَا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ وَوَافَقَهُ غَيْرُهُ من المفسرين. وقد أهلكهم الله جميعا، وكفاه أَمْرَهُمْ فِي يَوْمٍ وَاحِدٍ، ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَهْزِئِينَ بِالشِّرْكِ فَقَالَ: الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ فَلَمْ يَكُنْ ذَنْبُهُمْ مُجَرَّدَ الِاسْتِهْزَاءِ، بَلْ لَهُمْ ذَنْبٌ آخَرُ وَهُوَ الشِّرْكُ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ تَوَعَّدَهُمْ فَقَالَ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ كَيْفَ عَاقِبَتُهُمْ فِي الْآخِرَةِ وَمَا يُصِيبُهُمْ مِنْ عُقُوبَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ ذَكَرَ تَسْلِيَةً أُخْرَى لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ بَعْدَ التَّسْلِيَةِ الْأُولَى بِكِفَايَتِهِ شَرِّهِمْ وَدَفْعِهِ لِمَكْرِهِمْ فَقَالَ: وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ مِنَ الْأَقْوَالِ الْكُفْرِيَّةِ الْمُتَضَمِّنَةِ لِلطَّعْنِ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بالسحر والجنون والكهان وَالْكَذِبِ، وَقَدْ كَانَ يَحْصُلُ ذَلِكَ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِمُقْتَضَى الْجِبِلَّةِ الْبَشَرِيَّةِ وَالْمِزَاجِ الْإِنْسَانِيِّ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَفْزَعَ لِكَشْفِ مَا نَابَهُ مِنْ ضِيقِ الصَّدْرِ إِلَى تَسْبِيحِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَحَمْدِهِ فَقَالَ: فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ أَيْ: مُتَلَبِّسًا بِحَمْدِهِ أَيِ: افْعَلِ التَّسْبِيحَ الْمُتَلَبِّسَ بِالْحَمْدِ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ أَيِ: الْمُصَلِّينَ، فَإِنَّكَ إِذَا فَعَلْتَ ذَلِكَ كَشَفَ اللَّهُ هَمَّكَ وَأَذْهَبَ غَمَّكَ وَشَرَحَ صَدْرَكَ، ثُمَّ أَمَرَهُ بِعِبَادَةِ رَبِّهِ، أَيْ: بِالدَّوَامِ عَلَيْهَا إِلَى غَايَةٍ هِيَ قَوْلُهُ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ أَيِ: الْمَوْتُ.

Velîd b. Mugîre, Âs b. Vâil, Esved b. Muttalib b. Hâris b. Zem'a, Esved b. Abdiyeğûs ve Hâris b. Tulâtıla. Kurtubî böyle demiştir ve diğer müfessirler de ona muvafakat etmiştir. Allah onların hepsini helak etmiş ve bir günde onların şerrine karşı ona kâfi gelmiştir. Sonra bu alay edenleri şirk ile vasfederek: { الَّذِينَ يَجْعَلُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Onlar ki Allah ile beraber başka ilah edinirler” buyurmuştur. Böylece onların günahı sadece alay etmekten ibaret kalmamış, Allah Sübhânehu'ya şirk koşmak gibi başka bir günahları daha olmuştur. Sonra onları tehdit ederek: { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler” buyurmuştur ki bu, ahiretteki akıbetlerinin nasıl olacağını ve Allah Sübhânehu'nun cezasından başlarına nelerin geleceğini [bilecekler demektir]. Sonra Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem), onların şerrine karşı yetmesi ve tuzaklarını defetmesiyle [yapılan] ilk teselliden sonra başka bir teselli zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ نَعْلَمُ أَنَّكَ يَضِيقُ صَدْرُكَ بِما يَقُولُونَ } “Andolsun ki söyledikleri şeyler yüzünden göğsünün daraldığını biliyoruz”; bu, Resûlullah'a (sallallâhu aleyhi ve sellem) sihir, delilik, kehanet ve yalancılık isnadıyla dil uzatmayı içeren küfür sözleridir. Bu durum, beşerî fıtrat ve insan tabiatı gereği Resûlullah'ta (sallallâhu aleyhi ve sellem) meydana geliyordu. Sonra Allah Sübhânehu, başına gelen bu göğüs darlığını gidermek için Allah Sübhânehu'yu tesbih ve hamd etmeye sığınmasını emrederek şöyle buyurmuştur: { فَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ } “Rabbini hamd ile tesbih et”; yani O'nun hamdine bürünerek O'nu tesbih et, { وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ } “ve secde edenlerden ol”; yani namaz kılanlardan ol. Zira sen bunu yaptığın takdirde Allah senin derdini açar, kederini giderir ve göğsünü ferahlatır. Sonra Rabbine ibadet etmesini, yani şu kavlinin bildirdiği gayeye kadar ibadete devam etmesini emretmiştir: { حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana yakin gelene kadar”; yani ölüm gelene kadar.

قَالَ الْوَاحِدِيُّ. قَالَ جَمَاعَةُ الْمُفَسِّرِينَ: يَعْنِي الْمَوْتَ لِأَنَّهُ مُوقِنٌ بِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى اعْبُدْ رَبَّكَ أَبَدًا لِأَنَّهُ لَوْ قِيلَ اعْبُدْ رَبَّكَ بِغَيْرِ تَوْقِيتٍ لَجَازَ إِذَا عَبَدَ الْإِنْسَانُ مَرَّةً أَنْ يَكُونَ مُطِيعًا، فَإِذَا قَالَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ، فَقَدْ أَمَرَهُ بِالْإِقَامَةِ عَلَى الْعِبَادَةِ أَبَدًا مَا دَامَ حَيًّا.

Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler cemaati şöyle demiştir: «Kesin olarak bilindiği için bundan kasıt ölümdür.» Zeccâc: «Mana; Rabbine daima ibadet et demektir; çünkü şayet vakit belirlenmeksizin 'Rabbine ibadet et' denilseydi, insan bir kez ibadet ettiğinde itaatkâr sayılabilirdi. Fakat { حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana yakin gelene kadar” buyurunca, hayatta olduğu müddetçe daima ibadet üzere sebat etmesini ona emretmiş olur» demiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي قَالَ: السَّبْعُ الْمَثَانِي فَاتِحَةُ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَهُ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالدَّارَقُطْنِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طُرُقٍ عَنْ عَلِيٍّ بمثله. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مِثْلَهُ وَزَادَ: وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ

İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in bildirdiğine göre Ömer, { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi verdik” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Seb'u'l-Mesânî (tekrarlanan yedi), Fâtihatü'l-Kitâb'dır (Fâtiha Suresi'dir).» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Dârekutnî, İbn Merdûye ve Beyhakî muhtelif yollarla Ali'den de benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Merdûye, İbn Mes'ûd'dan da benzerini rivayet etmiş ve şu ilaveyi yapmıştır: «Yüce Kur'an ise

سَائِرُ الْقُرْآنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: فَاتِحَةُ الْكِتَابِ اسْتَثْنَاهَا اللَّهُ لِأُمَّةِ مُحَمَّدٍ، فَرَفَعَهَا فِي أُمِّ الكتاب فادّخرها لهم حتى أخرجها ولم يعطها أحد قبل وقيل: فَأَيْنَ الْآيَةُ السَّابِعَةُ؟ قَالَ: بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ. وَرُوِيَ عَنْهُ نَحْوُ هَذَا مِنْ طُرُقٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الضُّرَيْسُ وَأَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: السَّبْعُ الْمَثَانِي فَاتِحَةُ الْكِتَابِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: السَّبْعُ الْمَثَانِي الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَرُوِيَ نَحْوُ قَوْلِ هَؤُلَاءِ الصَّحَابَةِ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ.

Kur'an'ın geri kalanıdır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Fâtihatü'l-Kitâb'dır; Allah onu Muhammed ümmetine tahsis etti, Ümmü'l-Kitâb'da yüceltti ve onu kendileri için çıkarıp verene dek sakladı, onlardan önce de bunu kimseye vermemişti.» Ona: «Peki yedinci ayet nerededir?» denilince: «{ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيمِ } 'dir» dedi. Ondan muhtelif yollarla bunun bir benzeri rivayet edilmiştir. İbnü'd-Durays, Ebû'ş-Şeyh ve İbn Merdûye'nin Ebû Hüreyre'den rivayet ettiğine göre o: «Seb'u'l-Mesânî Fâtihatü'l-Kitâb'dır» demiştir. İbn Cerîr'in Übey b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o: «Seb'u'l-Mesânî, { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ } 'dir» demiştir. Bu sahâbîlerin sözünün bir benzeri tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir.

وَقَدْ ثَبَتَ فِي صَحِيحِ الْبُخَارِيِّ مِنْ حَدِيثِ أَبِي سَعِيدِ بْنِ الْمُعَلَّى أَنَّهُ قَالَ لَهُ النَّبِيُّ ﷺ: «أَلَا أُعَلِّمُكَ أَفْضَلَ سُورَةٍ قَبْلَ أَنْ أَخْرُجَ مِنَ الْمَسْجِدِ؟ فَذَهَبَ النَّبِيُّ ﷺ لِيَخْرُجَ فَذَكَّرْتُهُ، فَقَالَ: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ» .

Sahîh-i Buhârî'de Ebû Saîd b. el-Muallâ hadisinden sabit olduğuna göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) ona şöyle buyurmuştur: «Mescitten çıkmadan önce sana en faziletli sureyi öğreteyim mi?» Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) çıkmaya davranınca ona hatırlattım, bunun üzerine şöyle buyurdu: «{ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ }'dir; o, Seb'u'l-Mesânî ve Yüce Kur'an'dır.»

وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أُمُّ الْقُرْآنِ هِيَ السَّبْعُ الْمَثَانِي وَالْقُرْآنُ الْعَظِيمُ» فَوَجَبَ بِهَذَا الْمَصِيرُ إِلَى الْقَوْلِ بِأَنَّهَا فَاتِحَةُ الْكِتَابِ، ولكن تسميتها بذلك لا ينافي تسمية غيرها به كما قدّمنا. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ فِي الْآيَةِ: هِيَ السَّبْعُ الطِّوَالُ. وَأَخْرَجَ الدَّارِمِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ مِثْلَهُ. وَرُوِيَ نَحْوُ ذَلِكَ عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ ابن جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: هِيَ فَاتِحَةُ الْكِتَابِ وَالسَّبْعُ الطِّوَالُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا ثُنِّيَ مِنَ الْقُرْآنِ، أَلَمْ تَسْمَعْ لِقَوْلِ اللَّهِ: اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ الضَّحَّاكِ قَالَ: الْمَثَانِي الْقُرْآنُ يَذْكُرُ اللَّهُ الْقِصَّةَ الْوَاحِدَةَ مِرَارًا. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ زِيَادِ بْنِ أَبِي مَرْيَمَ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَعْطَيْتُكَ سَبْعَةَ أَجْزَاءٍ. مُرْ، وَانْهَ، وَبَشِّرْ، وَأَنْذِرْ، وَاضْرِبِ الْأَمْثَالَ، وَاعَدُدِ النِّعَمَ، وَاتْلُ نَبَأَ الْقُرْآنِ.

Buhârî yine Ebû Hüreyre hadisinden rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem): «Ümmü'l-Kur'ân; Seb'u'l-Mesânî ve Yüce Kur'an'dır» buyurmuştur. Dolayısıyla bununla Fâtihatü'l-Kitâb olduğu görüşüne varmak vâcip olmuştur; fakat daha önce belirttiğimiz gibi onun bu şekilde isimlendirilmesi, başkasının da bununla isimlendirilmesine engel değildir. Firyâbî, Ebû Dâvûd, Nesâî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, bu ayet hakkında: «Onlar yedi uzun suredir» demiştir. Dârimî ve İbn Merdûye Übey b. Ka'b'dan da benzerini rivayet etmişlerdir. Bunun benzeri tâbiînden bir topluluktan da rivayet edilmiştir. İbn Merdûye Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o: «O, Fâtihatü'l-Kitâb ve yedi uzun suredir» demiştir. İbn Cerîr'in ondan rivayet ettiğine göre ayet hakkında şöyle demiştir: «Kur'an'dan tekrarlanan kısımlardır; Allah'ın: { اللَّهُ نَزَّلَ أَحْسَنَ الْحَدِيثِ كِتاباً مُتَشابِهاً مَثانِيَ } “Allah, sözün en güzelini, birbirine benzeyen ve ikişerli/tekrarlanan bir kitap olarak indirmiştir” kavlini işitmedin mi?» İbn Cerîr Dahhâk'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Mesânî, Kur'an'dır; Allah tek bir kıssayı defalarca zikreder.» Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî'nin Ziyâd b. Ebî Meryem'den rivayet ettiğine göre o bu ayet hakkında şöyle demiştir: «Sana yedi cüz/kısım verdim: Emret, nehyet, müjdele, uyar, misaller ver, nimetleri say ve Kur'an'ın haberlerini oku.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ قَالَ: نَهَى الرَّجُلَ أَنْ يَتَمَنَّى مَالَ صَاحِبِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: أَزْواجاً مِنْهُمْ قال: الأغنياء، والأمثال، وَالْأَشْبَاهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ سُفْيَانَ بْنِ عُيَيْنَةَ قَالَ: مَنْ أُعْطِيَ الْقُرْآنَ فَمَدَّ عَيْنَهُ إلى شيء منها فقد صغر القرآن أي: فقد خالف القرآن، ألم يسمع إِلَى قَوْلِهِ: وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي وإلى قوله: وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى. وَقَدْ فَسَّرَ ابْنُ عُيَيْنَةَ أَيْضًا الْحَدِيثَ الصَّحِيحَ: «لَيْسَ مِنَّا مَنْ لَمْ يَتَغَنَّ بِالْقُرْآنِ» فَقَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { لَا تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ } “Gözünü dikme” kavli hakkında şöyle demiştir: «Kişiyi, arkadaşının malını arzulayıp temenni etmekten nehyetmiştir.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { أَزْواجاً مِنْهُمْ } “onlardan bazı zümrelere” kavli hakkında: «Zenginler, emsaller ve benzerler» demiştir. İbnü'l-Münzir'in Süfyân b. Uyeyne'den rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kime Kur'an verilmiş de bunlardan bir şeye gözünü dikmişse Kur'an'ı küçümsemiş, yani Kur'an'a muhalefet etmiş olur; O'nun: { وَلَقَدْ آتَيْناكَ سَبْعاً مِنَ الْمَثانِي } “Andolsun ki biz sana tekrarlanan yediyi verdik” kavlini ve: { وَرِزْقُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَأَبْقى } “Rabbinin rızkı daha hayırlı ve daha süreklidir” kavlini işitmedi mi?» İbn Uyeyne sahih hadis olan: «Kur'an ile tegannî etmeyen bizden değildir» rivayetini de tefsir ederek şöyle demiştir:

إِنَّ الْمَعْنَى يَسْتَغْنِي بِهِ.

«Mana, onunla yetinip zenginleşir/istiğnâ eder demektir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ فِي قَوْلِهِ: وَاخْفِضْ جَناحَكَ قَالَ: اخْضَعْ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَالْبُخَارِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ الْآيَةَ قَالَ: هُمْ أَهْلُ الكتاب جزّءوه أجزاء فآمنوا ببعضه وكفروا

İbn Ebî Hâtim'in Saîd b. Cübeyr'den rivayet ettiğine göre o, { وَاخْفِضْ جَناحَكَ } “Kanadını indir” kavli hakkında: «Alçak gönüllü ol/boyun eğ» demiştir. Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Buhârî, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye'nin çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { كَما أَنْزَلْنا عَلَى الْمُقْتَسِمِينَ } “O bölücülere indirdiğimiz gibi” ayeti hakkında şöyle demiştir: «Onlar Ehl-i Kitap'tır; onu kısımlara ayırdılar, bir kısmına iman edip bir kısmını inkâr...»

بِبَعْضِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ عَنْهُ قَالَ: عِضِينَ: فِرَقًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْبَيْهَقِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهَا نَزَلَتْ فِي نَفَرٍ مِنْ قُرَيْشٍ كَانُوا يَصُدُّونَ النَّاسَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْهُمُ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ. وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ وَأَبُو يَعْلَى وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ في قوله: فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ قَالَ: «عَنْ قَوْلِ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ» . وَأَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْ أَنَسٍ مَوْقُوفًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ فَامْضِهِ، وَفِي عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَلْحَةَ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وأخرج ابن جرير عَنْ أَبِي عُبَيْدَةَ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: مَا زَالَ النَّبِيُّ ﷺ مُسْتَخْفِيًا حَتَّى نَزَلَ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ فَخَرَجَ هُوَ وَأَصْحَابُهُ.

ettiler. İbn Cerîr Ali b. Ebî Talha tarikiyle ondan rivayet ettiğine göre: «[Idîn (عِضِينَ)]; fırkalar/gruplar [demektir]» demiştir. İbn İshâk, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym ve Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre bu ayet, insanları Resûlullah'tan (sallallâhu aleyhi ve sellem) alıkoyan Kureyş'ten bir grup hakkında inmiştir ki içlerinden biri Velîd b. Mugîre'dir. Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Enes'ten rivayet ettiğine göre Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem): { فَوَ رَبِّكَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِينَ - عَمَّا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Rabbine andolsun ki onların hepsine yaptıklarını mutlaka soracağız” kavli hakkında: «Lâ ilâhe illallah sözünden [soracağız]» buyurmuştur. İbn Ebî Şeybe, Tirmizî, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir bunu başka bir vecihten Enes'ten mevkuf olarak da rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir İbn Ömer'den benzerini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Ali b. Ebî Talha tarikiyle İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre o: «{ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } [kavli]: Onu yerine getirip yürüt [demektir]» demiştir. Ali b. Ebî Talha hakkında ise bilinen tenkitler vardır. İbn Cerîr'in Ebû Ubeyde b. Abdillâh b. Mes'ûd'dan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Peygamber (sallallâhu aleyhi ve sellem) { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } “Sana emrolunanı açıkça tebliğ et” ayeti inene kadar gizlenmeye devam etti; inince kendisi ve ashabı ortaya çıktılar.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ إِسْحَاقَ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: هَذَا أَمْرٌ مِنَ اللَّهِ لِنَبِيِّهِ بِتَبْلِيغِ رِسَالَتِهِ قَوْمَهُ وَجَمِيعَ مَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ قَالَ: أَعْلِنْ بِمَا تُؤْمَرُ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ قَالَ: نسخه قوله تعالى: فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ .

İbn İshâk ve İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Bu, Allah'tan Peygamberi'ne, risaletini kavmine ve kendisine gönderildiği herkese tebliğ etmesine dair bir emirdir.» İbnü'l-Münzir'in ondan rivayet ettiğine göre { فَاصْدَعْ بِما تُؤْمَرُ } kavli hakkında: «Sana emrolunanı ilan et» demiştir. Ebû Dâvûd en-Nâsih'inde ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَأَعْرِضْ عَنِ الْمُشْرِكِينَ } “Müşriklerden yüz çevir” kavli hakkında şöyle demiştir: «Bunu Allah Teâlâ'nın: { فَاقْتُلُوا الْمُشْرِكِينَ } “Müşrikleri öldürün” kavli neshetmiştir.»

وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو نُعَيْمٍ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ قَالَ: الْمُسْتَهْزِئُونَ: الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ عَبْدِ يَغُوثَ، وَالْأَسْوَدُ بْنُ الْمُطَّلِبِ، وَالْحَارِثُ بْنُ عَيْطَلٍ السَّهْمِيُّ، وَالْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ، وَذَكَرَ قِصَّةَ هَلَاكِهِمْ. وَقَدْ رُوِيَ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ الصَّحَابَةِ مَعَ زِيَادَةٍ فِي عَدَدِهِمْ وَنَقْصٍ عَلَى طُولٍ فِي ذَلِكَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ فِي التَّارِيخِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ أَجْمَعَ الْمَالَ وَأَكُنْ مِنَ التَّاجِرِينَ، وَلَكِنْ أُوحِيَ إِلَيَّ أَنْ سَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ وَكُنْ مِنَ السَّاجِدِينَ، وَاعْبُدْ رَبَّكَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ الْخَطِيبُ فِي الْمُتَّفِقِ وَالْمُفْتَرِقِ مِنْ طَرِيقِ عُبَيْدِ اللَّهِ بْنِ أَبَانِ بْنِ عُثْمَانَ بْنِ حُذَيْفَةَ بْنِ أَوْسٍ الطَّائِفِيِّ قال: حدّني أَبَانُ بْنُ عُثْمَانَ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ يَرْفَعُهُ مِثْلَ حَدِيثِ أَبِي مُسْلِمٍ الْخَوْلَانِيِّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنْ سَالِمِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عُمَرَ حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ قَالَ الْمَوْتُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ.

Taberânî el-Evsat'ta, İbn Merdûye, Ebû Nuaym ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî'nin İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { إِنَّا كَفَيْناكَ الْمُسْتَهْزِئِينَ } “Şüphesiz o alay edenlere karşı biz sana yeteriz” kavli hakkında şöyle demiştir: «Alay edenler şunlardır: Velîd b. Mugîre, Esved b. Abdiyeğûs, Esved b. el-Muttalib, el-Hâris b. Aytal es-Sehmî ve el-Âs b. Vâil.» Ardından onların helak oluş kıssasını zikretmiştir. Bu husus, sayılarında artma ve eksilme olmakla birlikte uzun uzadıya sahâbeden bir topluluktan rivayet edilmiştir. Saîd b. Mansûr, İbnü'l-Münzir, Târîh'inde Hâkim, İbn Merdûye ve Deylemî'nin Ebû Müslim el-Havlânî'den rivayet ettiğine göre Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: «Bana mal toplayıp tüccarlardan olmam vahyedilmedi; fakat bana: 'Rabbini hamd ile tesbih et, secde edenlerden ol ve sana yakin gelene kadar Rabbine ibadet et' diye vahyedildi.» İbn Merdûye İbn Mes'ûd'dan merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Merdûye ve Deylemî Ebû'd-Derdâ'dan merfû olarak bunun bir benzerini rivayet etmişlerdir. Hatîb el-Müttefik ve'l-Müfterik'te Ubeydullâh b. Ebân b. Osmân b. Huzeyfe b. Evs et-Tâifî tarikiyle rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Bana Ebân b. Osmân babasından, o da dedesinden merfû olarak Ebû Müslim el-Havlânî'nin hadisi gibi rivayet etti. İbn Ebî Şeybe'nin Sâlim b. Abdillâh b. Ömer'den rivayet ettiğine göre o, { حَتَّى يَأْتِيَكَ الْيَقِينُ } “Sana yakin gelene kadar” kavli hakkında: «Ölümdür» demiştir. İbnü'l-Mübârek Hasan'dan benzerini rivayet etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ زَيْدٍ مِثْلَهُ.

İbn Cerîr de İbn Zeyd'den benzerini rivayet etmiştir.