Mü'minûn Suresi | Fethu'l-Kadîr

11381. Metin

هي مكية بلا خلاف. قال القرطبي: كلّها مكيّة في قول الجميع، وآياتها مائة وتسع عشرة آية وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَأَبُو دَاوُدَ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ عَنِ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ السَّائِبِ قَالَ: صَلَّى النَّبِيُّ ﷺ بِمَكَّةَ الصُّبْحَ فَاسْتَفْتَحَ سُورَةَ الْمُؤْمِنِينَ، حَتَّى إِذَا جَاءَ ذِكْرُ مُوسَى وَهَارُونَ، أَوْ ذِكْرُ عِيسَى أَخَذَتْهُ سَعْلَةٌ فَرَكَعَ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ مِنْ حَدِيثِ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قَالَ: «لَمَّا خَلَقَ اللَّهُ الْجَنَّةَ قَالَ لَهَا تَكَلَّمِي، فَقَالَتْ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ» . وَأَخْرَجَهُ أَيْضًا ابْنُ عَدِيٍّ وَالْحَاكِمُ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي السُّنَّةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ ابْنِ عباس مثله. وقد ورد في فَضَائِلُ الْعَشْرِ الْآيَاتِ مِنْ أَوَّلِ هَذِهِ السُّورَةِ مَا سَيَأْتِي قَرِيبًا.

İhtilafsız olarak Mekkîdir. Kurtubî şöyle demiştir: Herkesin ittifakıyla tamamı Mekkîdir ve yüz on dokuz ayettir. Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve diğerleri Abdullah b. es-Sâib'den şöyle rivayet etmişlerdir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem Mekke'de sabah namazını kıldırdı ve Mü'minûn suresini okumaya başladı. Mûsâ ve Hârûn'un veya Îsâ'nın zikrine gelince kendisini bir öksürük tuttu ve rükûya vardı. Beyhakî, Enes'ten Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Allah cenneti yarattığında ona: "Konuş" dedi. O da: "Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir" dedi.» Bunu İbn Adiy ve Hâkim de rivayet etmiştir. Taberânî es-Sünne'de ve İbn Merdûye İbn Abbâs'tan benzerini rivayet etmişlerdir. Bu surenin başındaki on ayetin faziletleri hakkında az sonra geleceği üzere rivayetler varid olmuştur.

11382. Metin

﷽

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

11383. Metin

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١ الى ١١]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 1-11]

11384. Metin

﷽

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla

11385. Metin

قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ (١) الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ (٢) وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (٣) وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ (٤)

{ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ (١) الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ (٢) وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ (٣) وَالَّذِينَ هُمْ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ (٤) } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir; (1) Onlar ki, namazlarında huşû içindedirler; (2) Onlar ki, boş ve faydasız şeylerden yüz çevirirler; (3) Onlar ki, zekâtı verirler; (4)”

11386. Metin

وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (٥) إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (٦) فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (٧) وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ (٨) وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩)

{ وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ (٥) إِلاَّ عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ (٦) فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ (٧) وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ (٨) وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ (٩) } “Onlar ki, mahrem yerlerini korurlar; (5) Ancak eşleri veya ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır; çünkü onlar [bundan dolayı] kınanmazlar. (6) Artık kim bundan ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir. (7) Onlar ki, emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler; (8) Ve onlar ki, namazlarını titizlikle korurlar. (9)”

11387. Metin

أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ (١٠) الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١)

{ أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ (١٠) الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ هُمْ فِيها خالِدُونَ (١١) } “İşte onlar vârislerin ta kendileridir; (10) Onlar Firdevs [cennetine] vâris olurlar; onlar orada ebedî kalıcıdırlar. (11)”

11388. Metin

قَوْلُهُ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ قال الفرّاء: قد ها هنا يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَأْكِيدًا لِفَلَاحِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَقْرِيبًا لِلْمَاضِي مِنَ الْحَالِ، لِأَنَّ قَدْ تُقَرِّبُ الْمَاضِيَ مِنَ الْحَالِ حَتَّى تُلْحِقَهُ بِحُكْمِهِ، أَلَا تَرَاهُمْ يَقُولُونَ:

{ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir” sözü hakkında Ferrâ şöyle demiştir: Buradaki kad (قَدْ) edatının müminlerin kurtuluşunu tekid (pekiştirme) için olması caiz olduğu gibi, geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırmak için olması da caizdir. Çünkü kad (قَدْ), geçmiş zamanı şimdiki zamana yaklaştırır, hatta onun hükmüne katar. Görmez misin ki onlar şöyle derler:

11389. Metin

قَدْ قَامَتِ الصَّلَاةُ قَبْلَ حَالِ قِيَامِهَا، وَيَكُونُ الْمَعْنَى فِي الْآيَةِ وأن الْفَلَاحَ قَدْ حَصَلَ لَهُمْ، وَأَنَّهُمْ عَلَيْهِ فِي الْحَالِ، وَالْفَلَاحُ: الظَّفَرُ بِالْمُرَادِ وَالنَّجَاةُ مِنَ الْمَكْرُوهِ، وَقِيلَ: الْبَقَاءُ فِي الْخَيْرِ، وَأَفْلَحَ إِذَا دَخَلَ فِي الْفَلَاحِ، وَيُقَالُ:

Namaz fiilen kılınmaya başlanmadan hemen önce "Kad kâmeti's-salâh" (namaz başladı/vakti girdi) denilir. Bu durumda ayetteki anlam, felahın (kurtuluşun) onlar için gerçekleştiği ve onların şu anda da bu hal üzere oldukları şeklinde olur. Felah (الْفَلَاحُ); murad edilene (istenen şeye) ulaşmak ve hoşa gitmeyen şeyden kurtulmaktır. Bir görüşe göre de hayır içinde ebedî kalmaktır. Kişi felaha erdiğinde/girdiğinde eflaha (أَفْلَحَ) denir. Yine:

11390. Metin

أَفْلَحَهُ: إِذَا أَصَارَهُ إِلَى الْفَلَاحِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى الْفَلَاحِ فِي أَوَّلِ الْبَقَرَةِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ قَدْ أَفْلَحَ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ وَبِنَاءِ الْفِعْلِ لِلْمَفْعُولِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ «أَفْلَحُوا الْمُؤْمِنُونَ» عَلَى الْإِبْهَامِ وَالتَّفْسِيرِ، أَوْ عَلَى لُغَةِ: أَكَلُونِي الْبَرَاغِيثُ. ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْمُؤْمِنِينَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ وَمَا عُطِفَ عَلَيْهِ، وَالْخُشُوعُ: مِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهُ مِنْ أَفْعَالِ الْقُلُوبِ كَالْخَوْفِ وَالرَّهْبَةِ، وَمِنْهُمْ مَنْ جَعَلَهُ مِنْ أَفْعَالِ الْجَوَارِحِ كَالسُّكُونِ وَتَرْكِ الِالْتِفَاتِ وَالْعَبَثِ، وَهُوَ فِي اللُّغَةِ: السُّكُونُ وَالتَّوَاضُعُ وَالْخَوْفُ وَالتَّذَلُّلُ.

Birini felaha ulaştırdığında eflahahû (أَفْلَحَهُ) denir. Felah kelimesinin anlamının açıklaması daha önce Bakara suresinin başında geçmişti. Talha b. Musarrif, hemzenin zammesi ve meçhul fiil kalıbıyla { قَدْ أُفْلِحَ } şeklinde okumuştur. Ondan, ibham ve tefsir üzere veya "ekelûnî el-berâğîs" lehçesi üzere «أَفْلَحُوا الْمُؤْمِنُونَ» şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir. Sonra Yüce Allah { الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Onlar ki, namazlarında huşû içindedirler” buyruğu ve buna atfedilenlerle bu müminleri vasfetti. Huşûa gelince; bazısı onu korku ve ürperti gibi kalbin fiillerinden kılmış, bazısı da hareketsizlik, sağa sola bakmayı ve lüzumsuz hareketleri (abes) terk etmek gibi azaların fiillerinden kılmıştır. Huşû kelimesi lügatte; sükûnet, tevazu, korku ve boyun eğmektir.

11391. Metin

وَقَدِ اخْتَلَفَ النَّاسُ فِي الْخُشُوعِ هَلْ هُوَ مِنْ فَرَائِضِ الصَّلَاةِ أَوْ مِنْ فَضَائِلِهَا؟ عَلَى قَوْلَيْنِ: قِيلَ: الصَّحِيحُ الْأَوَّلُ، وَقِيلَ: الثَّانِي. وَادَّعَى عَبْدُ الْوَاحِدِ بْنُ زَيْدٍ إِجْمَاعَ الْعُلَمَاءِ عَلَى أَنَّهُ لَيْسَ لِلْعَبْدِ إِلَّا مَا عَقَلَ مِنْ صَلَاتِهِ، حَكَاهُ

İnsanlar huşûnun namazın farzlarından mı yoksa faziletlerinden mi olduğu hususunda iki görüş üzere ihtilaf etmişlerdir: Doğru olanın birinci görüş olduğu söylenmiş, ikinci görüş olduğu da söylenmiştir. Abdülvâhid b. Zeyd, kulun namazından sadece aklıyla kavradığı kısmın kendisine ait olduğu hususunda âlimlerin icmâı bulunduğunu iddia etmiştir; bunu

11392. Metin

النَّيْسَابُورِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ. قَالَ: وَمِمَّا يَدُلُّ عَلَى صِحَّةِ هَذَا الْقَوْلِ قَوْلُهُ تَعَالَى: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ «١» وَالتَّدَبُّرُ لَا يُتَصَوَّرُ بِدُونِ الْوُقُوفِ عَلَى الْمَعْنَى، وكذا قوله: أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي «٢» وَالْغَفْلَةُ تُضَادُّ الذِّكْرَ، وَلِهَذَا قَالَ: وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ «٣» وقوله: حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ «٤» نَهْيٌ لِلسَّكْرَانِ، وَالْمُسْتَغْرِقُ فِي هُمُومِ الدُّنْيَا بِمَنْزِلَتِهِ. وَاللَّغْوُ، قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ كُلُّ بَاطِلٍ وَلَهْوٍ وهَزْلٍ وَمَعْصِيَةٍ وَمَا لَا يَجْمُلُ مِنَ الْقَوْلِ وَالْفِعْلِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ فِي الْبَقَرَةِ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: إِنَّ اللَّغْوَ هُنَا الشِّرْكُ. وَقَالَ الْحَسَنُ: إِنَّهُ الْمَعَاصِي كُلُّهَا. وَمَعْنَى إِعْرَاضِهِمْ عَنْهُ: تَجَنُّبُهُمْ لَهُ وَعَدَمُ الْتِفَاتِهِمْ إِلَيْهِ، وَظَاهِرُهُ اتِّصَافُهُمْ بِصِفَةِ الْإِعْرَاضِ عَنِ اللَّغْوِ فِي كُلِّ الْأَوْقَاتِ، فَيَدْخُلُ وَقْتُ الصَّلَاةِ فِي ذَلِكَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا كَمَا تُفِيدُهُ الْجُمْلَةُ الِاسْمِيَّةُ، وَبِنَاءُ الْحُكْمِ عَلَى الضَّمِيرِ، وَمَعْنَى فِعْلِهِمْ لِلزَّكَاةِ تَأْدِيَتُهُمْ لَهَا، فَعَبَّرَ عَنِ التَّأْدِيَةِ بِالْفِعْلِ لِأَنَّهَا مِمَّا يَصْدُقُ عَلَيْهِ الْفِعْلُ، وَالْمُرَادُ بِالزَّكَاةِ هُنَا الْمَصْدَرُ لِأَنَّهُ الصَّادِرُ عَنِ الْفَاعِلِ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ يُرَادَ بِهَا الْعَيْنُ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ، أَيْ: وَالَّذِينَ هُمْ لِتَأْدِيَةِ لِلزَّكاةِ فاعِلُونَ- وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ الْفَرْجُ: يُطْلَقُ عَلَى فَرْجِ الرَّجُلِ وَالْمَرْأَةِ، وَمَعْنَى حِفْظِهِمْ لَهَا أَنَّهُمْ مُمْسِكُونَ لَهَا بِالْعَفَافِ عَمَّا لَا يَحِلُّ لَهُمْ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ هُنَا الرِّجَالُ خَاصَّةً دُونَ النِّسَاءِ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ لِلْإِجْمَاعِ عَلَى أَنَّهُ لَا يَحِلُّ لِلْمَرْأَةِ أَنْ يَطَأَهَا مَنْ تَمْلِكُهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ عَلَى فِي قَوْلِهِ: إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ بِمَعْنَى مِنْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّهُمْ يُلَامُونَ فِي إِطْلَاقِ مَا حُظِرَ عَلَيْهِمْ فَأُمِرُوا بِحِفْظِهِ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ، وَدَلَّ عَلَى الْمَحْذُوفِ ذِكْرُ اللَّوْمِ فِي آخِرِ الْآيَةِ، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مِنْ نَفْيِ الْإِرْسَالِ الْمَفْهُومِ مِنَ الْحِفْظِ، أَيْ: لَا يُرْسِلُونَهَا عَلَى أَحَدٍ إِلَّا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ. وَقِيلَ:

en-Nîsâbûrî tefsirinde aktarmıştır. [Nîsâbûrî] şöyle dedi: Bu görüşün doğruluğuna delalet eden şeylerden biri, Yüce Allah'ın: { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı düşünmüyorlar mı?” (¬١) buyruğudur. Düşünmek ise manayı kavramadan tasavvur olunamaz. Yine O'nun: { أَقِمِ الصَّلاةَ لِذِكْرِي } “Beni anmak için namaz kıl” (¬٢) buyruğu da böyledir; zira gaflet, zikre zıttır. Nitekim bundan dolayı: { وَلا تَكُنْ مِنَ الْغافِلِينَ } “Gafillerden olma” (¬٣) buyurmuştur. O'nun: { حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ } “Ne söylediğinizi bilinceye kadar” (¬٤) buyruğu ise sarhoşa yönelik bir yasaktır; dünya kaygılarına dalmış olan kişi de onun konumundadır. Lağv (اللَّغْوُ) kelimesine gelince; Zeccâc: "O; her türlü batıl, boş eğlence, hezeyan, günah ve söylenip yapılması çirkin olan her şeydir" demiştir. Bunun tefsiri Bakara suresinde geçmişti. Dahhâk: "Buradaki lağv şirkdir" demiştir. Hasan [el-Basrî] ise: "O, günahların tamamıdır" demiştir. Onların bundan yüz çevirmelerinin manası; ondan kaçınmaları ve ona iltifat etmemeleridir. Zahir olan, onların her vakitte lağvden yüz çevirme vasfıyla nitelenmeleridir; dolayısıyla isim cümlesinin ve hükmün zamire bina edilmesinin ifade ettiği üzere, namaz vakti de buna öncelikle dâhildir. Onların zekâtı işlemelerinin (yapmalarının) manası, onu eda etmeleridir. Edadan "fiil" (yapmak) diye bahsedilmiştir; çünkü o, fiil ifadesinin doğru olduğu şeylerdendir. Burada zekâttan kasıt mastardır; zira o, failden sadır olandır. Bir görünen isim (muzaf) takdiriyle zekâtın kendisi (mal) kastedilmiş olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; yani: "Onlar zekâtı eda etmeyi yapanlardır." { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ } “Onlar ki, mahrem yerlerini korurlar” buyruğuna gelince; ferc kelimesi hem erkeğin hem de kadının mahrem yeri için kullanılır. Onların bunları korumalarının manası; kendilerine helal olmayan şeylerden iffet göstererek onları tutmalarıdır. Buradaki hitabın, kadınlar hariç sadece erkeklere mahsus olduğu söylenmiştir; bunun delili de { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Ancak eşleri veya ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır” buyruğudur. Çünkü kadının, mülkiyeti altında bulunan kimse ile cinsel ilişkide bulunmasının helal olmadığı hususunda icmâ vardır. Ferrâ, { إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ } buyruğundaki alâ (عَلَى) edatının min (مِنْ) manasında olduğunu söylemiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: Anlam şudur; onlar kendilerine yasaklanıp korunması emredilen şeyi salıvermekte kınanırlar, ancak eşleri müstesnadır. Bu hazfedilen manaya, ayetin sonundaki kınamanın (levm) zikredilmesi delalet etmektedir. Cümle, hal olarak mahallen mansubdur. İstisnanın, korumaktan anlaşılan salıverme nefyinden olduğu da söylenmiştir; yani: "Onlar eşlerinden başkasına salıvermezler." Şöyle de denilmiştir:

11393. Metin

الْمَعْنَى: إِلَّا وَالِينَ عَلَى أَزْوَاجِهِمْ وَقَوَّامِينَ عَلَيْهِمْ، مِنْ قَوْلِهِمْ: كَانَ فُلَانٌ عَلَى فُلَانَةٍ فَمَاتَ عَنْهَا فَخَلَفَ عَلَيْهَا فُلَانٌ.

Mana şudur: "Ancak eşlerinin velileri ve onların üzerinde yönetici olanlar müstesnadır." Bu da Arapların: "Filan kişi falan kadının üzerindeydi (onunla evliydi), ondan vefat edince onun yerine filan kişi geçti" sözünden alınmadır.

11394. Metin

وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ لِفُرُوجِهِمْ حَافِظُونَ فِي جَمِيعِ الْأَحْوَالِ إِلَّا فِي حَالِ تَزَوُّجِهِمْ أَوْ تَسَرِّيهِمْ، وَجُمْلَةُ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَطْفًا عَلَى أَزْوَاجِهِمْ، وَمَا مَصْدَرِيَّةٌ، وَالْمُرَادُ بِذَلِكَ الْإِمَاءُ وَعَبَّرَ عَنْهُنَّ بِمَا الَّتِي لِغَيْرِ الْعُقَلَاءِ، لِأَنَّهُ اجْتَمَعَ فيهنّ الأنوثة المنبئة عَنْ قُصُورِ الْعَقْلِ وَجَوَازُ الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ فِيهِنَّ كَسَائِرِ السِّلَعِ، فَأَجْرَاهُنَّ بِهَذَيْنِ الْأَمْرَيْنِ مُجْرَى غَيْرِ الْعُقَلَاءِ، وَجُمْلَةُ فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ تَعْلِيلٌ لِمَا تَقَدَّمَ مِمَّا لَا يَجِبُ عَلَيْهِمْ حِفْظُ فُرُوجِهِمْ مِنْهُ فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ الْإِشَارَةُ إِلَى الزَّوْجَاتِ وَمِلْكِ الْيَمِينِ وَمَعْنَى «الْعَادُونَ» : الْمُجَاوِزُونَ إِلَى مَا لَا يَحِلُّ لَهُمْ، فَسَمَّى سُبْحَانَهُ مَنْ نَكَحَ مَا لَا يَحِلُّ عَادِيًا، وَوَرَاءَ هُنَا بِمَعْنَى سِوَى وَهُوَ مَفْعُولُ ابْتَغَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ فَمَنِ ابْتَغَى مَا بَعْدَ ذَلِكَ فَمَفْعُولُ الِابْتِغَاءِ مَحْذُوفٌ، وَوَرَاءَ ظَرْفٌ.

Anlam şudur: Onlar evlenme veya cariye edinme halleri müstesna, her durumda mahrem yerlerini korurlar. { أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } cümlesi ezvâcihim kelimesine matuf olarak mahallen mecrurdur; mâ masdariyyedir. Bundan kasıt cariyelerdir. Akıl sahibi olmayanlar için kullanılan mâ (مَا) ile ifade edilmiştir; çünkü onlarda aklın noksanlığını haber veren dişilik ile diğer mallar gibi satılıp satın alınabilme durumu birleşmiştir, dolayısıyla bu iki durum sebebiyle onlar gayri âkiller (akıl sahibi olmayanlar) konumunda tutulmuştur. { فَإِنَّهُمْ غَيْرُ مَلُومِينَ } “çünkü onlar kınanmazlar” cümlesi, kendilerinden mahrem yerlerini korumaları vacip olmayan daha önceki durumların gerekçesidir (ta'lil). { فَمَنِ ابْتَغى وَراءَ ذلِكَ فَأُولئِكَ هُمُ العادُونَ } “Artık kim bundan ötesini ararsa, işte onlar haddi aşanların ta kendileridir” buyruğundaki işaret, eşlere ve cariyelere yöneliktir. { الْعَادُونَ } kelimesinin anlamı, kendilerine helal olmayan şeylere haddi aşarak geçenlerdir. Yüce Allah helal olmayanı nikâhlayanı "âdî" (haddi aşan) olarak isimlendirmiştir. Buradaki verâe (وَرَاءَ), sivâ (gayrı/başka) anlamındadır ve ibteğâ (ابْتَغَى) fiilinin mef'ûlüdür. Zeccâc şöyle demiştir: Yani "Kim bundan sonrasını ararsa...", ibtiğânın mef'ûlü mahzuftur ve verâe zarftır.

11395. Metin

وَقَدْ دَلَّتْ هَذِهِ الْآيَةُ عَلَى تَحْرِيمِ نِكَاحِ الْمُتْعَةِ، وَاسْتَدَلَّ بِهَا بَعْضُ أَهْلِ الْعِلْمِ عَلَى تَحْرِيمِ الِاسْتِمْنَاءِ لِأَنَّهُ مِنَ الْوَرَاءِ «٥» لِمَا ذُكِرَ، وَقَدْ جَمَعْنَا فِي ذَلِكَ رِسَالَةً سَمَّيْنَاهَا «بُلُوغَ المنى في حكم الاستمناء» ، وَذَكَرْنَا فِيهَا أَدِلَّةَ الْمَنْعِ وَالْجَوَازِ وَتَرْجِيحَ الرَّاجِحِ مِنْهُمَا وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ لِأَماناتِهِمْ بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِالْإِفْرَادِ. وَالْأَمَانَةُ مَا يُؤْتَمَنُونَ عَلَيْهِ، وَالْعَهْدُ مَا يُعَاهِدُونَ عَلَيْهِ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ أَوْ جِهَةِ

Bu ayet mut'a nikâhının haram olduğuna delalet etmiştir. İlim ehlinden bazıları da belirtilen gerekçeden dolayı bunun "öte"5 şeylerden sayılması sebebiyle istimnanın (mastürbasyonun) haram olduğuna bu ayetle delil getirmişlerdir. Biz bu konuda *Bulûğu'l-münâ fî hukmi'l-istimnâ* adını verdiğimiz bir risale kaleme aldık; orada yasaklık ve cevaz delillerini ve bunlar arasından racih (tercihe şayan) olanın tercihini zikrettik. { وَالَّذِينَ هُمْ لِأَماناتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ راعُونَ } “Ve onlar ki, emanetlerine ve ahitlerine riayet ederler” ayetinde cumhur { لِأَماناتِهِمْ } kelimesini çoğul olarak okumuştur. İbn Kesîr ise tekil olarak okumuştur. Emanet, kendilerine güvenilip tevdi edilen şeylerdir; ahit ise Allah Sübhânehu tarafından veya

11396. Metin

عِبَادِهِ، وَقَدْ جَمَعَ الْعَهْدُ وَالْأَمَانَةُ كُلَّ مَا يَتَحَمَّلُهُ الْإِنْسَانُ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ وَالدُّنْيَا، وَالْأَمَانَةُ أَعَمُّ مِنَ الْعَهْدِ، فَكُلُّ عَهْدٍ أَمَانَةٌ، وَمَعْنَى «رَاعُونَ» : حَافِظُونَ وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ صَلَواتِهِمْ بِالْجَمْعِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «صَلَاتِهِمْ» بِالْإِفْرَادِ، وَمَنْ قَرَأَ بِالْإِفْرَادِ فَقَدْ أَرَادَ اسْمَ الْجِنْسِ، وَهُوَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَالْمُحَافَظَةُ عَلَى الصَّلَاةِ: إِقَامَتُهَا وَالْمُحَافَظَةُ عَلَيْهَا فِي أَوْقَاتِهَا وَإِتْمَامُ رُكُوعِهَا وَسُجُودِهَا وَقِرَاءَتِهَا وَالْمَشْرُوعِ مِنْ أَذْكَارِهَا. ثُمَّ مَدَحَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ فَقَالَ: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ أَيِ: الْأَحِقَّاءُ بِأَنْ يُسَمَّوْا بِهَذَا الِاسْمِ دُونَ غَيْرِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ الْمَوْرُوثَ بِقَوْلِهِ: الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ وَهُوَ أَوْسَطُ الْجَنَّةِ، كَمَا صَحَّ تَفْسِيرُهُ بِذَلِكَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَنْ عَمِلَ بِمَا ذُكِرَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ فَهُوَ الْوَارِثُ الَّذِي يَرِثُ مِنَ الْجَنَّةِ ذَلِكَ الْمَكَانَ، وَفِيهِ اسْتِعَارَةٌ لِاسْتِحْقَاقِهِمُ الْفِرْدَوْسَ بِأَعْمَالِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّهُمْ يَرِثُونَ مِنَ الْكُفَّارِ مَنَازِلَهُمْ حَيْثُ فَرَّقُوهَا عَلَى أَنْفُسِهِمْ لِأَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ لِكُلِّ إِنْسَانٍ مَنْزِلًا فِي الْجَنَّةِ وَمَنْزِلًا فِي النَّارِ. وَلَفْظُ الْفِرْدَوْسِ لُغَةٌ رُومِيَّةٌ مُعَرَّبَةٌ، وَقِيلَ: فَارِسِيَّةٌ، وَقِيلَ: حَبَشِيَّةٌ، وَقِيلَ: هِيَ عَرَبِيَّةٌ، وَجُمْلَةُ هُمْ فِيها خالِدُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ الْمُقَدَّرَةِ، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ لَا مَحَلَّ لَهَا، وَمَعْنَى الْخُلُودِ أَنَّهُمْ يَدُومُونَ فِيهَا لَا يَخْرُجُونَ مِنْهَا وَلَا يَمُوتُونَ فِيهَا، وَتَأْنِيثُ الضَّمِيرِ مَعَ أَنَّهُ رَاجِعٌ إِلَى الْفِرْدَوْسِ لِأَنَّهُ بِمَعْنَى الْجَنَّةِ.

kulları tarafından kendisiyle sözleşilen şeydir. Ahit ve emanet, insanın din ve dünya işlerinden yüklendiği her şeyi kapsamıştır. Emanet ahitten daha geneldir, zira her ahit bir emanettir. { راعُونَ } kelimesinin anlamı: koruyuculardır. { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Ve onlar ki, namazlarını titizlikle korurlar” buyruğunda cumhur { صَلَواتِهِمْ } kelimesini çoğul okumuştur. Hamza ve Kisâî ise tekil olarak «صَلَاتِهِمْ» şeklinde okumuştur. Tekil okuyan cins ismini kastetmiştir ki o da çoğul anlamındadır. Namazı korumak (muhafaza): onu ikame etmek, vakitlerinde edasına riayet etmek, rükûsunu, secdesini, kıraatini ve meşru kılınan zikirlerini tastamam yerine getirmektir. Sonra Yüce Allah onları överek şöyle buyurdu: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ } “İşte onlar vârislerin ta kendileridir”; yani başkaları değil, bu isimle isimlendirilmeye layık olanlar onlardır. Sonra vâris olunan şeyi şu buyruğuyla açıkladı: { الَّذِينَ يَرِثُونَ الْفِرْدَوْسَ } “Onlar Firdevs'e vâris olurlar”. O da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olarak tefsir edildiği üzere cennetin en orta (en yüksek) yeridir. Mana şudur: Bu ayetlerde zikredilenlerle amel eden kimse, cennetten o makama vâris olan gerçek vâristir. Bunda, onların amelleriyle Firdevs'i hak edişleri için bir istiare vardır. Şöyle de denilmiştir: Mana; onların kâfirlerin kendi aleyhlerine bıraktıkları konaklarına vâris olmalarıdır; zira Yüce Allah her insan için cennette bir konak, cehennemde bir konak yaratmıştır. Firdevs (الْفِرْدَوْس) lafzı Arapçalaşmış Rumca bir kelimedir; Farsça olduğu da söylenmiştir, Habeşçe olduğu da söylenmiştir, Arapça olduğu da söylenmiştir. { هُمْ فِيها خالِدُونَ } “onlar orada ebedî kalıcıdırlar” cümlesi mukadder hal olarak mahallen mansubdur veya mahalli olmayan müste'nefe (yeni) bir cümledir. Huld (ebedîlik) manası; onların orada sürekli kalmaları, oradan çıkarılmamaları ve orada ölmemeleridir. Firdevs kelimesine dönmesine rağmen zamirin müennes gelmesi, cennet manasında olmasından dolayıdır.

11397. Metin

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْعُقَيْلِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ قَالَ: «كَانَ إِذَا أُنْزِلَ عَلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْوَحْيُ يُسْمَعُ عِنْدَ وَجْهِهِ كَدَوِيِّ النَّحْلِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ عَلَيْهِ يَوْمًا فَمَكَثْنَا سَاعَةً، فَسُرِّيَ عَنْهُ، فَاسْتَقْبَلَ الْقِبْلَةَ فَقَالَ: اللَّهُمَّ زِدْنَا وَلَا تَنْقُصْنَا، وَأَكْرِمْنَا وَلَا تُهِنَّا، وَأَعْطِنَا وَلَا تَحْرِمْنَا، وَآثِرْنَا وَلَا تُؤْثِرْ عَلَيْنَا، وَأَرْضِنَا وَارْضَ عَنَّا، ثُمَّ قَالَ: لَقَدْ أُنْزِلَ عَلَيَّ عَشْرُ آيَاتٍ مَنْ أَقَامَهُنَّ دَخَلَ الْجَنَّةَ، ثُمَّ قَرَأَ: قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ حَتَّى خَتَمَ الْعَشْرَ» وَفِي إِسْنَادِهِ يُونُسُ بْنُ سُلَيْمٍ الْأَيْلِيُّ. قَالَ النَّسَائِيُّ: لَا نَعْرِفُ أَحَدًا رَوَاهُ عَنِ ابْنِ شِهَابٍ إِلَّا يُونُسَ بْنَ سُلَيْمٍ، وَيُونُسُ لَا نَعْرِفُهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَالنَّسَائِيُّ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنْ يَزِيدَ بْنِ بَابَنُوسَ قَالَ: قُلْنَا لِعَائِشَةَ: كَيْفَ كَانَ خُلُقُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ؟ قَالَتْ: كَانَ خُلُقُهُ الْقُرْآنَ، ثُمَّ قَالَتْ: تقرأ سورة المؤمنون؟ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ فقرأ حَتَّى بَلَغَ الْعَشْرَ، فَقَالَتْ: هَكَذَا كَانَ خُلُقُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ سِيرِينَ قَالَ: نُبِّئْتُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ إِذَا صَلَّى رَفَعَ بَصَرَهُ إِلَى السَّمَاءِ، فَنَزَلَتِ:

Abdürrezzâk, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, Nesâî, İbnü'l-Münzir, Ukaylî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, ed-Delâil'de Beyhakî ve el-Muhtâre'de Ziyâ el-Makdisî, Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahiy indirildiğinde yüzünün yanında arı uğultusu gibi bir ses işitilirdi. Bir gün Allah ona vahiy indirdi; bir süre öylece bekledik, sonra o hal üzerinden açıldı, kıbleye yöneldi ve şöyle dua etti: "Allahım! Bizi artır, eksiltme; bizi aziz kıl, zelil kılma; bize ver, mahrum bırakma; bizi tercih et, aleyhimize tercih etme; bizden razı ol ve bizi razı kıl." Sonra şöyle buyurdu: "Bana on ayet indirildi ki, onları ikame eden cennete girer." Sonra: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } ayetini okuyup bu on ayeti tamamladı.» Bu rivayetin senedinde Yûnus b. Süleym el-Eylî vardır. Nesâî şöyle demiştir: Bunu İbn Şihâb'dan Yûnus b. Süleym dışında rivayet eden birini bilmiyoruz; Yûnus'u da tanımıyoruz. Buhârî el-Edebü'l-Müfred'de, Nesâî, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdûye ve ed-Delâil'de Beyhakî, Yezîd b. Bâbenûs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: Âişe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı nasıldı?" diye sorduk. Şöyle dedi: "Onun ahlakı Kur'an'dı." Sonra: "Mü'minûn suresini okur musun? { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ } [diye başlayan kısmı]" dedi. Onuncu ayete kadar okudu ve: "İşte Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ahlakı böyleydi" dedi. Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr ve es-Sünen'inde Beyhakî, Muhammed b. Sîrîn'den şöyle rivayet etmişlerdir: Bana bildirildiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kıldığı zaman gözünü semaya kaldırırdı; bunun üzerine şu ayet indi:

11398. Metin

الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ. وَأَخْرَجَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنْهُ، وَزَادَ: فَأَمَرَهُ بِالْخُشُوعِ فَرَمَى بِبَصَرِهِ نَحْوَ مَسْجِدِهِ. وَأَخْرَجَهُ عَنْهُ أَيْضًا عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي الْمَرَاسِيلِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي السُّنَنِ، بِلَفْظِ: كَانَ إِذَا قَامَ فِي الصَّلَاةِ نَظَرَ هَكَذَا وَهَكَذَا، يَمِينًا وَشِمَالًا، فَنَزَلَتِ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ فَحَنَى رَأْسَهُ. وَرُوِيَ عَنْهُ مِنْ طُرُقٍ مُرْسَلًا هَكَذَا. وَأَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ: أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ إِذَا صَلَّى رَفَعَ بَصَرَهُ إِلَى السَّمَاءِ، فَنَزَلَتِ: الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ فَطَأْطَأَ رَأْسَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ المنذر وابن أبي حاتم عن

{ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Onlar ki, namazlarında huşû içindedirler”. Abdürrezzâk da bunu ondan rivayet etmiş ve şu ziyadeyi eklemiştir: "Bunun üzerine Allah ona huşûyu emretti, o da bakışlarını secde yerine çevirdi." Bunu Abd b. Humeyd, el-Merâsîl'de Ebû Dâvûd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve es-Sünen'de Beyhakî de şu lafızla rivayet etmişlerdir: "Namazda durduğu zaman şöyle ve böyle, sağa ve sola bakardı; bunun üzerine { الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } ayeti indi, o da başını eğdi." Bu, ondan mürsel olarak farklı tariklerle böyle rivayet edilmiştir. Hâkim sahih olduğunu belirterek, İbn Merdûye ve es-Sünen'de Beyhakî ondan, o da Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmişlerdir: Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem namaz kıldığı zaman gözünü semaya kaldırırdı; bunun üzerine { الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } ayeti indi ve başını öne eğdi. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmişlerdir:

11399. Metin

ابْنِ سِيرِينَ بِلَفْظِ: كَانَ أَصْحَابُ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ يرفعون رؤوسهم وَأَبْصَارَهُمْ إِلَى السَّمَاءِ فِي الصَّلَاةِ، وَيَلْتَفِتُونَ يَمِينًا وَشِمَالًا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ- الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ فَمَالُوا بِرُءُوسِهِمْ، فَلَمْ يَرْفَعُوا أَبْصَارَهُمْ بَعْدَ ذَلِكَ فِي الصَّلَاةِ، وَلَمْ يَلْتَفِتُوا يَمِينًا وَشِمَالًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ، وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنْ عَلِيٍّ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ قَالَ: الْخُشُوعُ فِي الْقَلْبِ، وَأَنْ تُلِينَ كَتِفَكَ لِلْمَرْءِ الْمُسْلِمِ، وَأَنْ لَا تَلْتَفِتَ فِي صَلَاتِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Sîrîn'den şu lafızla rivayet edilmiştir: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı namazda başlarını ve gözlerini semaya kaldırır, sağa ve sola bakınırlar idi. Bunun üzerine Allah: { قَدْ أَفْلَحَ الْمُؤْمِنُونَ - الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Müminler kesinlikle kurtuluşa ermiştir; Onlar ki, namazlarında huşû içindedirler” ayetlerini indirdi; bunun üzerine başlarını eğdiler, bundan sonra namazda gözlerini semaya kaldırmadılar ve sağa sola bakınmadılar." İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abdürrezzâk, Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbnü'l-Münzir, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve es-Sünen'inde Beyhakî, Ali'den rivayet etmişlerdir; kendisine: { الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } ayeti hakkında sorulunca şöyle demiştir: "Huşû; kalptedir, Müslüman kişiye karşı omuzunu yumuşatmandır ve namazında sağa sola bakınmamandır." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şu buyruk hakkında rivayet etmişlerdir:

11400. Metin

الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ قَالَ: خَائِفُونَ سَاكِنُونَ. وَقَدْ وَرَدَ فِي مَشْرُوعِيَّةِ الْخُشُوعِ فِي الصَّلَاةِ وَالنَّهْيِ عَنِ الِالْتِفَاتِ وَعَنْ رَفْعِ الْبَصَرِ إِلَى السَّمَاءِ أَحَادِيثُ مَعْرُوفَةٌ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ قَالَ: الْبَاطِلُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي نَاسِخِهِ عَنِ الْقَاسِمِ بْنِ مُحَمَّدٍ: أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْمُتْعَةِ فَقَالَ: إِنِّي لَأَرَى تَحْرِيمَهَا فِي الْقُرْآنِ، ثُمَّ تَلَا وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ- إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ وَالطَّبَرَانِيُّ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ أَنَّهُ قِيلَ لَهُ: إِنَّ اللَّهَ يُكْثِرُ ذِكْرَ الصَّلَاةِ فِي الْقُرْآنِ الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ «١» وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ قَالَ: ذَلِكَ عَلَى مَوَاقِيتِهَا، قَالُوا: مَا كُنَّا نَرَى ذَلِكَ إِلَّا عَلَى تَرْكِهَا، قَالَ: تَرْكُهَا كُفْرٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ قَالَ: يَرِثُونَ مَسَاكِنَهُمْ وَمَسَاكِنَ إِخْوَانِهِمُ الَّتِي أُعِدَّتْ لَهُمْ لَوْ أَطَاعُوا اللَّهَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْكُمْ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا وَلَهُ مَنْزِلَانِ:

{ الَّذِينَ هُمْ فِي صَلاتِهِمْ خاشِعُونَ } “Onlar ki, namazlarında huşû içindedirler” ayeti hakkında şöyle demiştir: "Korkanlar ve sükûnet içinde olanlardır." Namazda huşûnun meşruiyeti, sağa sola bakınmanın ve gözü semaya kaldırmanın yasaklığı hakkında hadis kitaplarında bilinen hadisler varid olmuştur. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ هُمْ عَنِ اللَّغْوِ مُعْرِضُونَ } “Onlar ki, boş ve faydasız şeylerden yüz çevirirler” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "O, batıldır." Abdürrezzâk ve en-Nâsih'inde Ebû Dâvûd, Kâsım b. Muhammed'den rivayet etmişlerdir: Kendisine mut'a hakkında sorulunca şöyle dedi: "Ben onun haramlığını Kur'an'da görüyorum." Sonra şu ayeti okudu: { وَالَّذِينَ هُمْ لِفُرُوجِهِمْ حافِظُونَ - إِلَّا عَلى أَزْواجِهِمْ أَوْ مَا مَلَكَتْ أَيْمانُهُمْ } “Onlar ki, mahrem yerlerini korurlar; Ancak eşleri veya ellerinin altında bulunan cariyeleri müstesnadır.” Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû'ş-Şeyh ve Taberânî, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmişlerdir; kendisine şöyle denildi: "Allah Kur'an'da namazı çokça zikrediyor: { الَّذِينَ هُمْ عَلى صَلاتِهِمْ دائِمُونَ } “Onlar ki, namazlarına devamlıdırlar” (¬١) ve { وَالَّذِينَ هُمْ عَلى صَلَواتِهِمْ يُحافِظُونَ } “Ve onlar ki, namazlarını titizlikle korurlar” buyuruyor." İbn Mes'ûd: "Bu, namazın vakitleri üzerinedir" dedi. Onlar: "Biz bunu ancak namazı terk etmek hakkında sanıyorduk" deyince, o: "Onu terk etmek küfürdür" dedi. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, Ebû Hureyre'den { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ } “İşte onlar vârislerin ta kendileridir” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kendi meskenlerine ve eğer Allah'a itaat etselerdi kardeşleri için hazırlanmış olacak olan meskenlerine vâris olurlar." Saîd b. Mansûr, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Sizden hiç kimse yoktur ki onun iki menzili (yeri) olmasın:

11401. Metin

مَنْزِلٌ فِي الْجَنَّةِ، وَمَنْزِلٌ فِي النَّارِ، فَإِذَا مَاتَ فَدَخَلَ النَّارَ وَرِثَ أَهْلُ الْجَنَّةِ مَنْزِلَهُ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَقَالَ: حَسَنٌ صَحِيحٌ غَرِيبٌ عَنْ أَنَسٍ، فَذَكَرَ قِصَّةً، وَفِيهَا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «الْفِرْدَوْسُ رَبْوَةُ الْجَنَّةِ وَأَوْسَطُهَا وَأَفْضَلُهَا» ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْوِرَاثَةِ الْمَذْكُورَةِ هُنَا قَوْلُهُ تَعَالَى: تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا «٢» ، وَقَوْلُهُ: تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ «٣» . وَيَشْهَدُ لِحَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ هَذَا مَا فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ عَنْ أَبِي مُوسَى عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ:

Biri cennette bir menzil, diğeri cehennemde bir menzildir. Ölüp de cehenneme girince, cennet ehli onun menziline vâris olur. İşte O'nun: { أُولئِكَ هُمُ الْوارِثُونَ } “İşte onlar vârislerin ta kendileridir” buyruğu budur.» Abd b. Humeyd ve hasen-sahih-garib diyerek Tirmizî, Enes'ten bir kıssa zikretmişlerdir; orada Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu yer alır: «Firdevs cennetin tepesi, en ortası ve en faziletlisidir.» Burada zikredilen bu verasete Yüce Allah'ın şu buyrukları da delalet eder: { تِلْكَ الْجَنَّةُ الَّتِي نُورِثُ مِنْ عِبادِنا مَنْ كانَ تَقِيًّا } “İşte kullarımızdan takva sahibi olanlara miras bırakacağımız cennet budur” (¬٢) ve { تِلْكُمُ الْجَنَّةُ أُورِثْتُمُوها بِما كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte yaptıklarınıza karşılık size miras bırakılan cennet budur” (¬٣). Ebû Hureyre'nin bu hadisine, Sahîh-i Müslim'de Ebû Mûsâ'dan gelen şu hadis de şahitlik etmektedir; Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

11402. Metin

«يَجِيءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ نَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِذُنُوبٍ أَمْثَالِ الْجِبَالِ، فَيَغْفِرُهَا اللَّهُ لَهُمْ وَيَضَعُهَا عَلَى الْيَهُودِ وَالنَّصَارَى» وَفِي لَفْظٍ لَهُ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ دَفَعَ اللَّهُ إِلَى كُلِّ مُسْلِمٍ يَهُودِيًّا أَوْ نَصْرَانِيًّا، فَيَقُولُ:

«Kıyamet gününde Müslümanlardan bazı insanlar dağlar gibi günahlarla gelirler; Allah onları kendileri için bağışlar ve o günahları Yahudi ve Hristiyanların üzerine koyar.» Müslim'in bir lafzında da Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kıyamet günü olduğunda Allah her Müslümana bir Yahudi veya bir Hristiyan verir ve:

11403. Metin

هَذَا فكاكك من النار» .

«Bu, senin cehennemden kurtuluş fidyendir» buyurur.»

11404. Metin

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ١٢ الى ٢٢]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 12-22]

11405. Metin

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ (١٢) ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ (١٣) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ (١٤) ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ (١٦)

{ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ مِنْ طِينٍ (١٢) ثُمَّ جَعَلْناهُ نُطْفَةً فِي قَرارٍ مَكِينٍ (١٣) ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ (١٤) ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ (١٥) ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ (١٦) } “Andolsun ki biz insanı çamurdan bir süzmeden yarattık. (12) Sonra onu sağlam bir karargâhta nutfe kıldık. (13) Sonra nutfeyi alakaya (embriyoya) dönüştürdük, ardından alakayı bir çiğnem ete (mudğaya) dönüştürdük, ardından mudğayı kemiklere dönüştürdük, kemiklere de et giydirdik; sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik. Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir. (14) Sonra muhakkak ki siz, bunun ardından elbette öleceksiniz. (15) Sonra muhakkak ki siz, kıyamet gününde diriltileceksiniz. (16)”

11406. Metin

وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ (١٧) وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ (١٨) فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (١٩) وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١)

{ وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ (١٧) وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ (١٨) فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ لَكُمْ فِيها فَواكِهُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (١٩) وَشَجَرَةً تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ (٢٠) وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٢١) } “Andolsun ki biz sizin üzerinizde yedi yol (gök katı) yarattık ve biz yaratmaktan gafil değiliz. (17) Biz gökten belirli bir ölçüyle su indirdik de onu yerde durdurduk; şüphesiz biz onu gidermeye de elbette kadiriz. (18) Böylece onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler inşa ettik; sizin için oralarda pek çok meyveler vardır ve onlardan yersiniz. (19) Ve Tûr-i Sînâ'dan çıkan, yağ ve yiyenler için katık bitiren bir ağaç da [var ettik]. (20) Doğrusu sizin için sağmal hayvanlarda da elbette bir ibret vardır; onların karınlarındakinden size içiririz; sizin için onlarda pek çok menfaatler vardır ve onlardan yersiniz. (21)”

11407. Metin

وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢)

{ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٢٢) } “Onların üzerinde ve gemilerin üstünde taşınırsınız. (22)”

11408. Metin

لَمَّا حَثَّ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ عَلَى الْعِبَادَةِ وَوَعَدَهُمُ الْفِرْدَوْسَ عَلَى فِعْلِهَا، عَادَ إِلَى تَقْرِيرِ الْمَبْدَأِ وَالْمَعَادِ لِيَتَمَكَّنَ ذَلِكَ فِي نُفُوسِ الْمُكَلَّفِينَ فَقَالَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ إِلَى آخِرِهِ، وَاللَّامُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ مُبْتَدَأَةٌ، وَقِيلَ: مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا، وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْجِنْسُ لِأَنَّهُمْ مَخْلُوقُونَ فِي ضِمْنِ خَلْقِ أَبِيهِمْ آدَمَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ آدَمُ. وَالسُّلَالَةُ فُعَالَةٌ مِنَ السَّلِّ، وَهُوَ اسْتِخْرَاجُ الشَّيْءِ مِنَ الشَّيْءِ، يُقَالُ: سَلَلْتُ الشَّعْرَةَ مِنَ الْعَجِينِ، وَالسَّيْفَ مِنَ الْغِمْدِ فَانْسَلَّ، فَالنُّطْفَةُ سُلَالَةٌ، وَالْوَلَدُ سَلِيلٌ، وَسُلَالَةٌ أَيْضًا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ «١» :

Yüce Allah kullarını ibadete teşvik edip bunu yapmalarına karşılık Firdevs'i vaat edince, mükelleflerin nefislerinde bu iyice yerleşsin diye başlangıç ve dönüşü (mebde ve meâdı) beyan etmeye dönerek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ } “Andolsun ki biz insanı yarattık...” [ayetinin] sonuna kadar. Baştaki lâm (لَ), mahzuf bir yeminin cevabıdır. Cümle mübteda (başlangıç) cümlesidir; öncesine matuf olduğu da söylenmiştir. İnsandan kasıt cinstir; çünkü onlar babaları Âdem'in yaratılışının kapsamında yaratılmışlardır. İnsandan maksadın bizzat Âdem olduğu da söylenmiştir. Sülâle (السُّلَالَةُ) kelimesi, bir şeyi bir şeyden çekip çıkarmak demek olan sell (السَّلِّ) kökünden fuâle (فُعَالَة) veznindedir; nitekim hamurdan kılı, kınından kılıcı çekip çıkardığımda: "Seleltü..." denir, o da çekilip çıkar (inselle). Dolayısıyla nutfe bir sülâledir, çocuk da selîl ve aynı zamanda sülâledir. Şairin şu sözü bundandır: (¬١)

11409. Metin

فَجَاءَتْ بِهِ عَضْبَ الْأَدِيِمِ غَضَنْفَرًا ... سُلَالَةَ فَرْجٍ كَانَ غَيْرَ حَصِينِ

“Onu sert derili, aslan gibi getirdi; korunaklı olmayan bir rahimden süzülen bir nesil olarak.”

11410. Metin

وَقَوْلُ الْآخَرِ «٢» :

Diğerinin şu sözü de bundandır: (¬٢)

11411. Metin

وَهَلْ هِنْدُ إِلَّا مُهْرَةٌ عَرَبِيَّةٌ ... سليلة أفراس تجلّلها «٣» بَغْلُ

“Hind, bir katırın aştığı cins atların süzmesi (soyundan gelen) bir Arap kısrağından başka nedir ki!” (¬٣)

11412. Metin

ومِنْ فِي مِنْ سُلالَةٍ ابْتِدَائِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِخَلَقْنَا، وَفِي مِنْ طِينٍ بَيَانِيَّةٌ مُتَعَلِّقَةٌ بِمَحْذُوفٍ، وَقَعَ صِفَةً لِسُلَالَةٍ، أَيْ: كَائِنَةٌ مِنْ طِينٍ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ خَلَقَ جَوْهَرَ الْإِنْسَانِ أَوَّلًا مِنْ طِينٍ، لِأَنَّ الْأَصْلَ آدَمُ، وَهُوَ مِنْ طِينٍ خَالِصٍ وَأَوْلَادُهُ مَنْ طِينٍ وَمَنِيٍّ. وَقِيلَ: السُّلَالَةُ: الطِّينُ إِذَا عَصَرْتَهُ انْسَلَّ مِنْ بَيْنِ أَصَابِعِكَ، فَالَّذِي يَخْرُجُ هُوَ السُّلَالَةُ، قَالَهُ الْكَلْبِيُّ ثُمَّ جَعَلْناهُ أَيِ الْجِنْسَ بِاعْتِبَارِ أَفْرَادِهِ الَّذِينَ هُمْ بَنُو آدَمَ، أَوْ جَعَلْنَا نَسْلَهُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ إِنْ أُرِيدَ بِالْإِنْسَانِ آدَمُ نُطْفَةً وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ النُّطْفَةِ فِي سُورَةِ الْحَجِّ، وَكَذَلِكَ تَفْسِيرُ الْعَلَقَةِ وَالْمُضْغَةِ. وَالْمُرَادُ بِالْقَرَارِ الْمَكِينِ: الرَّحِمُ، وَعَبَّرَ عَنْهَا بِالْقَرَارِ الَّذِي هُوَ مَصْدَرٌ مُبَالِغَةً، وَمَعْنَى ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً أَيْ: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ أَحَالَ النُّطْفَةَ الْبَيْضَاءَ عَلَقَةً حَمْرَاءَ فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً أَيْ: قِطْعَةَ لَحْمٍ غَيْرَ مُخَلَّقَةٍ فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظاماً أَيْ: جَعَلَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَصَلِّبَةً لِتَكُونَ عَمُودًا لِلْبَدَنِ عَلَى أَشْكَالٍ

{ مِنْ سُلَالَةٍ } ifadesindeki { مِنْ } [harf-i ceri] ibtidâiyyedir (başlangıç bildirir) ve { خَلَقْنَا } fiiline müteallıktır (bağlıdır). { مِنْ طِينٍ } ifadesindeki [harf-i cer] ise beyâniyyedir (açıklama bildirir) ve mahzûfa (düşmüş bir kelimeye) müteallıktır ki bu da sülâle (سُلَالَة) kelimesinin sıfatı konumundadır; yani [çamurdan meydana gelen sülâle] takdirindedir. Mana şudur: Allah Teâlâ, insanın özünü başlangıçta çamurdan yaratmıştır. Çünkü asıl olan Âdem'dir; o ise saf çamurdandır, çocukları ise çamur ve menidendir. Sülâle (السُّلَالَةُ) kelimesinin; çamuru sıktığında parmaklarının arasından süzülen şey olduğu da söylenmiştir, işte bu çıkan şeye sülâle denir; bunu el-Kelbî söylemiştir. { ثُمَّ جَعَلْنَاهُ } “Sonra onu kıldık” yani Âdemoğulları olan fertleri itibarıyla insan cinsini yahut şayet insan ile Âdem kastedilmişse muzafın hazfiyle [onun neslini kıldık], { نُطْفَةً } “bir nutfe”. Nutfe'nin tefsiri, aynı şekilde alaka ve mudganın tefsiri Hac Suresi'nde geçmişti. el-Karâri'l-mekîn (الْقَرَارِ الْمَكِينِ) ile kastedilen rahimdir; mübalağa amacıyla rahim, masdar olan el-karâr kelimesiyle ifade edilmiştir. { ثُمَّ خَلَقْنَا النُّطْفَةَ عَلَقَةً } “Sonra nutfeyi alakaya dönüştürdük” ifadesinin manası; Allah Teâlâ'nın beyaz nutfeyi kırmızı bir alakaya dönüştürdüğüdür. { فَخَلَقْنَا الْعَلَقَةَ مُضْغَةً } “Ardından o alakayı bir çiğnem ete (mudgaya) dönüştürdük” yani henüz şekil almamış bir et parçasına [dönüştürdük]. { فَخَلَقْنَا الْمُضْغَةَ عِظَاماً } “Ardından mudgayı kemiklere dönüştürdük” yani Allah Teâlâ, muayyen şekillerde...

11413. Metin

مَخْصُوصَةٍ فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً أَيْ: أَنْبَتَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى كُلِّ عَظْمٍ لَحْمًا عَلَى الْمِقْدَارِ الَّذِي يَلِيقُ بِهِ وَيُنَاسِبُهُ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ أَيْ: نَفَخْنَا فِيهِ الرُّوحَ بَعْدَ أَنْ كَانَ جَمَادًا، وَقِيلَ: أَخْرَجْنَاهُ إِلَى الدُّنْيَا، وَقِيلَ: هُوَ نَبَاتُ الشَّعْرِ، وَقِيلَ: خُرُوجُ الْأَسْنَانِ، وَقِيلَ: تَكْمِيلُ الْقُوَى الْمَخْلُوقَةِ فِيهِ، وَلَا مَانِعَ مِنْ إِرَادَةِ الْجَمِيعِ، وَالْمَجِيءُ بِثُمَّ لِكَمَالِ التَّفَاوُتِ بَيْنَ الْخَلْقَيْنِ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ أَيِ: اسْتَحَقَّ التَّعْظِيمَ وَالثَّنَاءَ.

bedenin direği olsun diye sertleştirdi. { فَكَسَوْنَا الْعِظامَ لَحْماً } “kemiklere de et giydirdik” yani Allah Teâlâ her kemiğin üzerine ona layık ve uygun düşen miktarda et bitirdi. { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” yani daha önce cansız bir haldeyken ona ruh üfledik. Dünyaya çıkardığımız, saçın bitmesi olduğu, dişlerin çıkması olduğu veya onda yaratılan güçlerin kemale erdirilmesi olduğu söylenmiştir; bunların hepsinin kastedilmesine bir engel yoktur. Sümme (ثُمَّ) edatının getirilmesi, iki yaratılış arasındaki tam farklılıktan (mertebe farkından) ötürüdür. { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir” yani tazime ve övgüye layık oldu.

11414. Metin

وَقِيلَ: مَأْخُوذٌ مِنَ الْبَرَكَةِ، أَيْ: كَثُرَ خَيْرُهُ وَبَرَكَتُهُ. وَالْخَلْقُ فِي اللُّغَةِ: التَّقْدِيرُ، يُقَالُ: خَلَقْتُ الْأَدِيمَ إِذَا قِسْتَهُ لِتَقْطَعَ مِنْهُ شَيْئًا، فَمَعْنَى أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ: أَتْقَنُ الصَّانِعِينَ الْمُقَدِّرِينَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ «١» :

Bereket kelimesinden alındığı, yani "hayrı ve bereketi pek çok oldu" anlamında olduğu da söylenmiştir. Halk (الْخَلْقُ) lügatte takdir etmektir (ölçüp biçmektir). Nitekim bir şey kesmek için deriyi ölçüp biçtiğinde: "Halebtü'l-edîme..." denir. Bu durumda ahsenü'l-hâlikîn (أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ) ifadesinin manası; en sağlam yapan ve en mükemmel takdir eden (ölçüp biçen) demektir. Şairin şu sözü bundandır: (¬١)

11415. Metin

وَلَأَنْتَ تَفْرِي مَا خَلَقْتَ وَبَعْ ... ضُ الْقَوْمِ يَخْلُقُ ثُمَّ لَا يَفْرِي

“Sen ölçüp biçtiğin şeyi kesip biçersin; kavmin bazısı ise ölçüp biçer ama sonra kesip dikemez.”

11416. Metin

ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِلَى الْأُمُورِ الْمُتَقَدِّمَةِ، أَيْ: ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ تِلْكَ الْأُمُورِ لَمَيِّتُونَ صَائِرُونَ إِلَى الْمَوْتِ لَا مَحَالَةَ ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ مِنْ قُبُورِكُمْ إِلَى الْمَحْشَرِ لِلْحِسَابِ وَالْعِقَابِ. وَاللَّامُ فِي وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ جَوَابٌ لِقَسَمٍ مَحْذُوفٍ، وَالْجُمْلَةُ مُبْتَدَأَةٌ مُشْتَمِلَةٌ عَلَى بَيَانِ خَلْقِ مَا يَحْتَاجُونَ إِلَيْهِ بَعْدَ بَيَانِ خَلْقِهِمْ، وَالطَّرَائِقُ: هِيَ السَّمَاوَاتُ. قَالَ الْخَلِيلِيُّ وَالْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ:

{ ثُمَّ إِنَّكُمْ بَعْدَ ذلِكَ لَمَيِّتُونَ } “Sonra muhakkak ki siz, bunun ardından elbette öleceksiniz” buyruğundaki { ذلِكَ } kelimesiyle yapılan işaret daha önce geçen durumlaradır; yani sonra siz o durumlardan sonra elbette kaçınılmaz olarak ölecek olanlarsınız. { ثُمَّ إِنَّكُمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ تُبْعَثُونَ } “Sonra muhakkak ki siz, kıyamet gününde diriltileceksiniz” yani hesap ve ceza için kabirlerinizden mahşere diriltileceksiniz. { وَلَقَدْ خَلَقْنا فَوْقَكُمْ سَبْعَ طَرائِقَ } “Andolsun ki biz sizin üzerinizde yedi yol (gök katı) yarattık” buyruğundaki lâm (لَ), mahzuf bir yeminin cevabıdır. Cümle, onların yaratılışının beyanından sonra ihtiyaç duydukları şeylerin yaratılışının beyanını içeren bir başlangıç (mübteda) cümlesidir. Tarâik (الطَّرَائِقُ) ise göklerdir. Halîlî, Ferrâ ve Zeccâc şöyle demişlerdir:

11417. Metin

سمّيت طَرَائِقَ لِأَنَّهُ طُورِقَ بَعْضُهَا فَوْقَ بَعْضٍ كَمُطَارَقَةِ النَّعْلِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: طَارَقْتُ الشَّيْءَ جَعَلْتُ بَعْضَهُ فَوْقَ بَعْضٍ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ شَيْءٍ فَوْقَ شَيْءٍ طَرِيقَةً. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا طَرَائِقُ الْمَلَائِكَةِ، وَقِيلَ: لِأَنَّهَا طَرَائِقُ الْكَوَاكِبِ. وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ الْمُرَادُ بِالْخَلْقِ هُنَا الْمَخْلُوقُ، أَيْ: وَمَا كُنَّا عَنْ هَذِهِ السَّبْعِ الطَّرَائِقِ وَحِفْظِهَا عَنْ أَنْ تَقَعَ عَلَى الْأَرْضِ بِغَافِلِينَ. وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: الْمُرَادُ الْخَلْقُ كُلُّهُمْ بِغَافِلِينَ، بَلْ حَفِظْنَا السَّمَاوَاتِ عَنْ أَنْ تَسْقُطَ، وَحَفِظْنَا مَنْ فِي الْأَرْضِ أَنْ تَسْقُطَ السَّمَاءُ عَلَيْهِمْ فَتُهْلِكَهُمْ أَوْ تَمِيدَ بِهِمُ الْأَرْضُ، أَوْ يَهْلِكُونَ بِسَبَبٍ مِنَ الْأَسْبَابِ الْمُسْتَأْصِلَةِ لَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يُرَادَ نَفْيُ الْغَفْلَةِ عَنِ الْقِيَامِ بِمَصَالِحِهِمْ وَمَا يَعِيشُونَ بِهِ، وَنَفْيُ الْغَفْلَةِ عَنْ حِفْظِهِمْ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا امْتَنَّ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِهِ عَلَى خَلْقِهِ، وَالْمُرَادُ بِالْمَاءِ مَاءُ الْمَطَرِ، فَإِنَّ بِهِ حَيَاةَ الْأَرْضِ وَمَا فِيهَا مِنَ الْحَيَوَانِ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ مَاءُ الْأَنْهَارِ النَّازِلَةُ مِنَ السَّمَاءِ وَالْعُيُونِ، وَالْآبَارُ الْمُسْتَخْرَجَةُ مِنَ الْأَرْضِ، فَإِنَّ أَصْلَهَا مِنْ مَاءِ السَّمَاءِ. وَقِيلَ: أَرَادَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْآيَةِ الْأَنْهَارَ الْأَرْبَعَةَ:

Ayakkabının taban taban üstüne getirilmesi (mutârakası) gibi biri diğerinin üstüne kat kat bindirildiği için onlara tarâik (طَرَائِقَ) adı verilmiştir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Bir şeyi bir şeyin üstüne koyduğumda "Târaktü'ş-şey'e" denir. Araplar bir şeyin üzerindeki her şeye tarîka (طَرِيقَةً) derler. Meleklerin yolları olduğu için veya yıldızların yolları olduğu için bu ismin verildiği de söylenmiştir. { وَما كُنَّا عَنِ الْخَلْقِ غافِلِينَ } “ve biz yaratmaktan gafil değiliz” buyruğundaki halk kelimesinden maksat burada mahluktur; yani biz bu yedi yoldan (gökten) ve onların yeryüzüne düşmesini engellemekten gafil değiliz. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Maksat, mahlukatın hiçbirinden gafil olmadığımızdır; bilakis biz gökleri düşmekten koruduk, yeryüzündekileri de göğün onların üzerine düşüp onları helak etmesinden yahut yerin onları sarsmasından ya da köklerini kazıyan sebeplerden herhangi bir sebeple helak olmalarından koruduk. Onların maslahatlarını ve kendisiyle yaşadıkları şeyleri temin etmekten ve onları korumaktan gafletin nefyedilmiş olmasının kastedilmiş olması da caizdir. { وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً } “Biz gökten su indirdik” buyruğu, Allah Teâlâ'nın mahlukatına lütfettiği nimetlerdendir. Sudan maksat yağmur suyudur; zira yeryüzünün ve oradaki hayvanların hayatı onunladır. Gökten inen ırmakların, kaynakların ve yeryüzünden çıkarılan kuyuların suları da buna dâhildir; zira bunların aslı göğün suyundandır. Bir görüşe göre Yüce Allah bu ayette şu dört nehri kastetmiştir:

11418. Metin

سَيْحَانُ، وَجَيْحَانُ، وَالْفُرَاتُ، وَالنِّيلُ، وَلَا وَجْهَ لِهَذَا التَّخْصِيصِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِهِ الْمَاءُ الْعَذْبُ، وَلَا وَجْهَ لِذَلِكَ أَيْضًا فَلَيْسَ فِي الْأَرْضِ مَاءٌ إِلَّا وَهُوَ مِنَ السَّمَاءِ. وَمَعْنَى بِقَدَرٍ بِتَقْدِيرٍ مِنَّا أَوْ بِمِقْدَارٍ يَكُونُ بِهِ صَلَاحُ الزرع وَالثِّمَارِ، فَإِنَّهُ لَوْ كَثُرَ لَكَانَ بِهِ هَلَاكُ ذَلِكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ وَمَعْنَى فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ جَعَلْنَاهُ مُسْتَقِرًّا فِيهَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ وَقْتَ حَاجَتِهِمْ إِلَيْهِ، كَالْمَاءِ الَّذِي يَبْقَى فِي الْمُسْتَنْقَعَاتِ وَالْغُدْرَانِ وَنَحْوِهَا وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ أَيْ: كَمَا قَدَرْنَا عَلَى إِنْزَالِهِ فَنَحْنُ قَادِرُونَ عَلَى أَنْ نَذْهَبَ بِهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، وَلِهَذَا التَّنْكِيرِ حُسْنُ مُوقِعٍ لَا يَخْفَى، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ شَدِيدٌ لِمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ مِنْ قُدْرَتِهِ سُبْحَانَهُ عَلَى إِذْهَابِهِ وَتَغْوِيرِهِ حَتَّى يَهْلِكَ النَّاسُ بِالْعَطَشِ وَتَهْلِكَ مَوَاشِيهُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ:

Seyhan, Ceyhan, Fırat ve Nil. Ancak bu tahsisin bir dayanağı yoktur. Sudan maksadın tatlı su olduğu da söylenmiştir; bunun da bir dayanağı yoktur, zira yeryüzünde gökten gelmemiş hiçbir su yoktur. { بِقَدَرٍ } “belirli bir ölçüyle” ifadesinin manası; katımızdan bir takdirle veya ekinlerin ve meyvelerin düzgünce yetişmesini sağlayacak bir miktarla demektir; zira çok fazla olsaydı onların helakine sebep olurdu. Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir: { وَإِنْ مِنْ شَيْءٍ إِلَّا عِنْدَنا خَزائِنُهُ وَما نُنَزِّلُهُ إِلَّا بِقَدَرٍ مَعْلُومٍ } “Hiçbir şey yoktur ki, hazineleri bizim yanımızda olmasın; biz onu ancak belirli bir ölçüyle indiririz.” { فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “onu yerde durdurduk” ifadesinin manası; bataklıklarda, göletlerde ve benzeri yerlerde kalan sular gibi ihtiyaç duydukları vakitte kendisinden faydalansınlar diye onu yeryüzünde yerleşik kıldık demektir. { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } “şüphesiz biz onu gidermeye de elbette kadiriz” yani onu indirmeye kadir olduğumuz gibi, herhangi bir şekilde onu tamamen gidermeye de kadiriz. Bu nekralıkta (belirsizlikte) gizli olmayan güzel bir nükte vardır. Bunda, O'nun suyu yok etmeye ve yerin dibine çekmeye gücünün yettiğini, böylece insanların susuzluktan ve hayvanlarının telef olacağını göstermesi bakımından şiddetli bir tehdit vardır. O'nun şu buyruğu da bunun gibidir:

11419. Metin

قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ «٢» . ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَتَسَبَّبُ عَنْ إِنْزَالِ الْمَاءِ

{ قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ أَصْبَحَ ماؤُكُمْ غَوْراً فَمَنْ يَأْتِيكُمْ بِماءٍ مَعِينٍ }1 “De ki: Söyleyin bakalım, eğer suyunuz çekilip batacak olsa, size kim akar bir su getirebilir?”2 Sonra [Allah] Teâlâ, suyun indirilmesi neticesinde meydana gelen şeyleri beyan etti

11420. Metin

فَقَالَ: فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ أَيْ: أَوْجَدْنَا بِذَلِكَ الْمَاءِ جَنَّاتٍ مِنَ النَّوْعَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ لَكُمْ فِيها أَيْ: فِي هَذِهِ الجنّات فَواكِهُ كَثِيرَةٌ تتفكّهون بها وتتطعمون مِنْهَا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَمِنْ هَذِهِ الْجَنَّاتِ وُجُوهُ أَرْزَاقِكُمْ وَمَعَاشِكُمْ، كَقَوْلِهِ: فُلَانٌ يَأْكُلُ مِنْ حِرْفَةِ كَذَا، وَهُوَ بَعِيدٌ. وَاقْتَصَرَ سُبْحَانَهُ عَلَى النَّخِيلِ وَالْأَعْنَابِ لِأَنَّهَا الْمَوْجُودَةُ بِالطَّائِفِ وَالْمَدِينَةِ وَمَا يَتَّصِلُ بِذَلِكَ. كَذَا قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ. وَقِيلَ: لِأَنَّهَا أَشْرَفُ الْأَشْجَارِ ثَمَرَةً، وَأَطْيَبُهَا مَنْفَعَةً وَطَعْمًا وَلَذَّةً. قِيلَ: الْمَعْنِيُّ بِقَوْلِهِ: لَكُمْ فِيها فَواكِهُ أَنَّ لَكُمْ فِي هَذِهِ الْجَنَّاتِ فَوَاكِهَ مِنْ غَيْرِ الْعِنَبِ وَالنَّخِيلِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: لَكُمْ فِي هَذَيْنِ النَّوْعَيْنِ خَاصَّةً فَوَاكِهُ لِأَنَّ فِيهِمَا أَنْوَاعًا مُخْتَلِفَةً مُتَفَاوِتَةً فِي الطَّعْمِ وَاللَّوْنِ.

şöyle buyurdu: { فَأَنْشَأْنا لَكُمْ بِهِ جَنَّاتٍ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنابٍ } “Böylece onunla sizin için hurmalıklardan ve üzüm bağlarından bahçeler inşa ettik”; yani o su sebebiyle sizin için bu iki türden bahçeler var ettik. { لَكُمْ فِيها } “sizin için oralarda vardır” yani bu bahçelerde { فَواكِهُ كَثِيرَةٌ } “pek çok meyveler” [vardır], onlardan meyve olarak yer ve beslenirsiniz. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Bu bahçelerden sizin rızık ve geçim yollarınız sağlanır; nitekim "Filan kişi falan meslekten yer (geçinir)" denir; ancak bu uzak bir ihtimaldir. Yüce Allah'ın sadece hurma ve üzümle yetinmesi, Taif'te, Medine'de ve civarında bunların bulunmasından ötürüdür; İbn Cerîr böyle demiştir. Meyvesi en şerefli, faydası, tadı ve lezzeti en hoş ağaçlar olduğu için böyle denildiği de söylenmiştir. { لَكُمْ فِيها فَواكِهُ } “sizin için oralarda meyveler vardır” buyruğundan kastın; bu bahçelerde üzüm ve hurma dışında da meyveleriniz vardır manası olduğu söylenmiştir. Kastın özellikle bu iki türde meyveler olduğu da söylenmiştir; zira bu iki türde tat ve renk bakımından birbirinden farklı pek çok çeşit bulunmaktadır.

11421. Metin

وَقَدِ اخْتَلَفَ أَهْلُ الْفِقْهِ فِي لَفْظِ الْفَاكِهَةِ عَلَى مَاذَا يُطْلَقُ؟ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، وَأَحْسَنُ مَا قِيلَ إِنَّهَا تُطْلَقُ عَلَى الثَّمَرَاتِ الَّتِي يَأْكُلُهَا النَّاسُ، وَلَيْسَتْ بِقُوتٍ لَهُمْ وَلَا طَعَامٍ وَلَا إِدَامٍ. وَاخْتُلِفَ فِي البقول هل تدخل فِي الْبُقُولِ هَلْ تَدْخُلُ فِي الْفَاكِهَةِ أَمْ لَا؟ وَانْتِصَابُ شَجَرَةً عَلَى الْعَطْفِ عَلَى جَنَّاتٍ، وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ الرَّفْعَ عَلَى تَقْدِيرِ: وَثَمَّ شَجَرَةٌ فَتَكُونُ مُرْتَفِعَةً عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَخَبَرُهَا مَحْذُوفٌ مُقَدَّرٌ قَبْلَهَا، وَهُوَ الظَّرْفُ الْمَذْكُورُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالْمُفَسِّرُونَ كُلُّهُمْ يَقُولُونَ: إِنَّ الْمُرَادَ بِهَذِهِ الشَّجَرَةِ شَجَرَةُ الزَّيْتُونِ، وَخُصَّتْ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ لَا يَتَعَاهَدُهَا أَحَدٌ بِالسَّقْيِ، وَهِيَ الَّتِي يَخْرُجُ الدُّهْنُ مِنْهَا، فَذَكَرَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ امْتِنَانًا مِنْهُ عَلَى عِبَادِهِ بِهَا، وَلِأَنَّهَا أَكْرَمُ الشَّجَرِ، وَأَعَمُّهَا نَفْعًا، وَأَكْثَرُهَا بَرَكَةً، ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ هَذِهِ الشَّجَرَةَ بِأَنَّهَا تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ وَهُوَ جَبَلٌ بِبَيْتِ الْمَقْدِسِ، وَالطُّورُ:

Fıkıh ehli fâkihe (فَاكِهَة) lafzının neye ıtlak edileceği (hangi şeylere meyve deneceği) hususunda pek çok ihtilaf etmiştir. Söylenenlerin en güzeli şudur: O, insanların yediği; ancak temel gıda, asıl yemek ve katık olmayan meyvelere denir. Sebzelerin (bakliyatın) meyveye dâhil olup olmadığı hususunda da ihtilaf edilmiştir. { شَجَرَةً } kelimesinin nasbı, cennât (جَنَّاتٍ) kelimesine matuf olmasındandır. Ferrâ: "Ve orada bir ağaç vardır" takdiriyle ref'ini de caiz görmüştür; bu durumda mübteda olarak merfû olur, haberi de kendisinden önce takdir edilen mahzuf bir zarftır ki o da zikredilen zarftır. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirlerin hepsi bu ağaçtan kastın zeytin ağacı olduğunu söylemektedirler. Özellikle zikrinin tahsis edilmesi, sulamasını kimsenin üstlenmemesinden ve kendisinden yağ çıkan bir ağaç olmasındandır. Dolayısıyla Allah Teâlâ kullarına bir lütuf olarak onu zikretmiştir; ayrıca ağaçların en değerlisi, faydası en yaygın ve bereketi en çok olanıdır. Sonra Yüce Allah bu ağacı { تَخْرُجُ مِنْ طُورِ سَيْناءَ } “Tûr-i Sînâ'dan çıkan” şeklinde vasfetmiştir. O da Beytülmakdis'te bir dağdır. Tûr (الطُّورُ):

11422. Metin

الْجَبَلُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ، وَقِيلَ: هُوَ ممّا عرّب من كلام العجم. واختلف في معنى سيناء فقيل: هو الحسن، وَقِيلَ: هُوَ الْمُبَارَكُ، وَذَهَبَ الْجُمْهُورُ إِلَى أَنَّهُ اسْمٌ لِلْجَبَلِ كَمَا تَقُولُ: جَبَلُ أُحُدٍ. وَقِيلَ: سَيْنَاءُ حَجَرٌ بِعَيْنِهِ أُضِيفَ الْجَبَلُ إِلَيْهِ لِوُجُودِهِ عِنْدَهُ، وَقِيلَ: هُوَ كُلُّ جَبَلٍ يَحْمِلُ الثِّمَارَ. وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ سَيْناءَ بِفَتْحِ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِ السِّينِ، وَلَمْ يُصْرَفْ لِأَنَّهُ جُعِلَ اسْمًا لِلْبُقْعَةِ، وَزَعَمَ الْأَخْفَشُ أَنَّهُ أَعْجَمِيٌّ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ بِفَتْحِ الْمُثَنَّاةِ وَضَمِّ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِضَمِّ الْمُثَنَّاةِ وَكَسْرِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ. وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى: أَنَّهَا تَنْبُتُ فِي نَفْسِهَا مُتَلَبِّسَةً بِالدُّهْنِ، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: الْبَاءُ بِمَعْنَى مَعَ، فَهِيَ لِلْمُصَاحَبَةِ.

Arap kelamında dağ demektir. Yabancı dilden Arapçalaştırılmış kelimelerden olduğu da söylenmiştir. Sînâ (سَيْنَاءَ) kelimesinin anlamı hakkında ihtilaf edilmiştir; güzel olduğu söylenmiştir, mübarek olduğu söylenmiştir; cumhur ise tıpkı "Uhud Dağı" demen gibi bunun dağın bir ismi olduğu görüşüne varmıştır. Sînâ'nın bizzat bir taş olduğu, yanında bulunmasından ötürü dağın ona izafe edildiği de söylenmiştir. Meyve veren her dağ olduğu da söylenmiştir. Kûfeliler { سَيْناءَ } kelimesini sîn harfinin fethasıyla (Seyna), diğerleri ise kesresiyle (Sîna) okumuşlardır. Bölgeye isim kılındığı için gayri munsarıf olmuştur (tenvin almamıştır). Ahfeş onun acemî (Arapça kökenli olmayan) bir isim olduğunu ileri sürmüştür. Cumhur { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } ifadesini te harfinin fethası ve be harfinin zammesiyle { تَنْبُتُ } şeklinde okumuştur; İbn Kesîr ve Ebû Amr ise te harfinin zammesi ve be harfinin kesresiyle { تُنْبِتُ } şeklinde okumuşlardır. Birinci kıraate göre anlam; bizzat kendisi yağlı olarak biter (çıkar) şeklindedir. İkinci kıraate göre ise ba (بِ) harf-i ceri mea (مَعَ) anlamındadır ve beraberlik (musâhabet) ifade eder.

11423. Metin

قال أبو عليّ الفارسي: التقدير: تنبت جناها ومعه الدهن. وقيل: الباء زائدة. قال أَبُو عُبَيْدَةَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ «١» :

Ebû Ali el-Fârisî şöyle demiştir: Takdir şöyledir: "Ürününü beraberinde yağ olduğu halde bitirir." Ba harfinin zâid olduğu da söylenmiştir. Ebû Ubeyde böyle demiştir ve şairin şu sözü de bunun gibidir: (¬١)

11424. Metin

هُنَّ الْحَرَائِرُ لَا رَبَّاتُ أَحْمِرَةٍ «٢» ... سُودُ الْمَحَاجِرِ لَا يَقْرَأْنَ بِالسُّوَرِ

“Onlar hür kadınlardır, merkep sahipleri değillerdir; göz çukurları karadır, sureleri okumazlar.” (¬٢)

11425. Metin

وَقَالَ آخَرُ:

Bir başkası da şöyle demiştir:

11426. Metin

............... ....

11427. Metin

نَضْرِبُ بِالسَّيْفِ وَنَرْجُو بِالْفَرَجِ «٣»

“Kılıçla vurur ve kurtuluşu umarız.”123

11428. Metin

وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: إِنَّ نَبَتَ وَأَنْبَتَ بِمَعْنًى، وَالْأَصْمَعِيُّ يُنْكِرُ أَنْبَتَ، وَيَرُدُّ عَلَيْهِ قَوْلُ زُهَيْرٍ:

Ferrâ ve Zeccâc: "Nebete (نَبَتَ) ile enbete (أَنْبَتَ) aynı anlamdadır" demişlerdir. Asmaî ise enbete (أَنْبَتَ) kullanımını inkâr etmekte, Züheyr'in şu sözü ise onu reddetmektedir:

11429. Metin

رأيت ذوي الحاجات حول بيوتهم ... قطينا بها حَتَّى إِذَا أَنْبَتَ الْبَقْلُ

“İhtiyaç sahiplerini evlerinin çevresinde gördüm; yeşillik bitene kadar orada yerleşip kalmışlardı.”

11430. Metin

أَيْ: نَبَتَ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْحَسَنُ وَالْأَعْرَجُ «تُنْبَتُ» بِضَمِّ الْمُثَنَّاةِ وَفَتْحِ الْمُوَحَّدَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ وَابْنُ جِنِّيٍّ:

Yani: bitti (nebete). Zührî, Hasan ve A'rec ise te harfinin zammesi ve be harfinin fethasıyla meçhul olarak «تُنْبَتُ» şeklinde okumuşlardır. Zeccâc ve İbn Cinnî şöyle demişlerdir:

11431. Metin

أَيْ تَنْبُتُ وَمَعَهَا الدُّهْنُ، وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «تَخْرُجُ» بِالدُّهْنِ، وَقَرَأَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ «تُنْبِتُ الدُّهْنَ» بِحَذْفِ حَرْفِ الْجَرِّ. وَقَرَأَ سُلَيْمَانُ بْنُ عَبْدِ الْمَلِكِ وَالْأَشْهَبُ «بِالدِّهَانِ» . وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ مَعْطُوفٌ عَلَى الدُّهْنِ، أَيْ:

Yani beraberinde yağ ile biter. İbn Mes‘ûd «تَخْرُجُ بِالدُّهْنِ» şeklinde okumuş, Zirr b. Hubeyş ise cer harfini hazfederek «تُنْبِتُ الدُّهْنَ» okumuştur. Süleyman b. Abdilmelik ve el-Eşheb ise «بِالدِّهَانِ» şeklinde okumuşlardır. { وَصِبْغٍ لِلْآكِلِينَ } “ve yiyenler için bir katık [olarak biter]” [ifadesi] { الدُّهْنِ } kelimesine matuftur; yani:

11432. Metin

تَنْبُتُ بِالشَّيْءِ الْجَامِعِ بَيْنَ كَوْنِهِ دُهْنًا يدهن به. وكونه صبغا يؤتدم به. قرأ الْجُمْهُورُ صِبْغٍ وَقَرَأَ قَوْمٌ «صِبَاغٍ» مِثْلُ لِبْسٍ وَلِبَاسٍ، وَكُلُّ إِدَامٍ يُؤْتَدَمُ بِهِ فَهُوَ صِبْغٌ وَصِبَاغٌ، وَأَصْلُ الصِّبْغِ مَا يُلَوَّنُ بِهِ الثَّوْبُ، وَشُبِّهَ الْإِدَامُ بِهِ لِأَنَّ الْخُبْزَ يَكُونُ بِالْإِدَامِ كَالْمَصْبُوغِ بِهِ وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً هَذِهِ مِنْ جُمْلَةِ النِّعَمِ الَّتِي امْتَنَّ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ الْأَنْعَامِ فِي سُورَةِ النَّحْلِ. قَالَ النَّيْسَابُورِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ: وَلَعَلَّ الْقَصْدَ بِالْأَنْعَامِ هُنَا إِلَى الْإِبِلِ خَاصَّةً لِأَنَّهَا هِيَ الْمَحْمُولُ عَلَيْهَا فِي الْعَادَةِ، وَلِأَنَّهُ قَرَنَهَا بِالْفُلْكِ وَهِيَ سَفَائِنُ الْبَرِّ، كَمَا أَنَّ الْفُلْكَ سَفَائِنُ الْبَحْرِ. وَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهَا عِبْرَةٌ لِأَنَّهَا مِمَّا يُسْتَدَلُّ بِخَلْقِهَا وَأَفْعَالِهَا عَلَى عَظِيمِ الْقُدْرَةِ الْإِلَهِيَّةِ، ثُمَّ فَصَّلَ سُبْحَانَهُ مَا فِي هَذِهِ الْأَنْعَامِ مِنَ النِّعَمِ بَعْدَ مَا ذَكَرَهُ مِنَ الْعِبْرَةِ فِيهَا لِلْعِبَادِ، فَقَالَ: نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها يَعْنِي سُبْحَانَهُ: اللَّبَنَ الْمُتَكَوِّنَ فِي بُطُونِهَا الْمُنْصَبَّ إِلَى ضُرُوعِهَا، فَإِنَّ فِي انْعِقَادِ مَا تَأْكُلُهُ مِنَ الْعَلَفِ وَاسْتِحَالَتِهِ إِلَى هَذَا الْغِذَاءِ اللَّذِيذِ، وَالْمَشْرُوبِ النَّفِيسِ أَعْظَمَ عِبْرَةٍ لِلْمُعْتَبِرِينَ، وَأَكْبَرَ مَوْعِظَةٍ لِلْمُتَّعِظِينَ. قُرِئَ نُسْقِيكُمْ بِالنُّونِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَقُرِئَ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى أَنَّ الْفَاعِلَ هُوَ الْأَنْعَامُ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا فِيهَا مِنَ الْمَنَافِعِ إِجْمَالًا فَقَالَ: وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ يَعْنِي فِي ظُهُورِهَا وَأَلْبَانِهَا وَأَوْلَادِهَا وَأَصْوَافِهَا وَأَشْعَارِهَا، ثُمَّ ذَكَرَ مَنْفَعَةً خَاصَّةً فَقَالَ: وَمِنْها تَأْكُلُونَ لِمَا فِي الْأَكْلِ مِنْ عظيم الانتفاع لهم، وكذلك ذَكَرَ الرُّكُوبَ عَلَيْهَا لِمَا فِيهِ مِنَ الْمَنْفَعَةِ العظيمة فقال: عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

Hem sürünülen bir yağ olma hem de ekmek banılan bir katık olma vasfını kendisinde toplayan bir şey ile biter. Cumhur { صِبْغٍ } şeklinde okumuş, bir topluluk ise tıpkı libs (لِبْس) ve libas (لِبَاس) kelimelerinde olduğu gibi «صِبَاغٍ» şeklinde okumuştur. Kendisiyle katık yapılan her şeye sıbg (صِبْغ) ve sıbâğ (صِبَاغ) denir. Sıbg kelimesinin asıl anlamı elbisenin boyandığı boyadır. Katık buna benzetilmiştir; zira ekmek katığa batırıldığında onunla boyanmış gibi olur. { وَإِنَّ لَكُمْ فِي الْأَنْعامِ لَعِبْرَةً } “Şüphesiz sizin için sağmal hayvanlarda da bir ibret vardır.” Bu da Allah'ın onlara lütfettiği nimetlerdendir. En‘âm kelimesinin tefsiri daha önce Nahl Suresi'nde geçmişti. Nîsâbûrî tefsirinde şöyle demiştir: "Burada en‘âm ile özellikle develerin kastedilmiş olması muhtemeldir; çünkü adet üzere üzerine yük vurulup binilen odur ve [devamında] onu gemilerle birlikte zikretmiştir. Tıpkı gemilerin denizin taşıtları olması gibi develer de karanın gemileridir." Yüce Allah, yaratılışlarından ve eylemlerinden ilahî kudretin büyüklüğüne delil getirildiği için onların bir ibret olduğunu beyan etmiştir. Ardından Yüce Allah, kullar için onlardaki ibreti zikrettikten sonra bu en‘âmda bulunan nimetleri detaylandırarak şöyle buyurmuştur: { نُسْقِيكُمْ مِمَّا فِي بُطُونِها } “Onların karınlarındakinden size içiririz.” Yüce Allah onların karınlarında oluşup memelerine akan sütü kastetmektedir. Zira hayvanın yediği yem maddesinin donup katılaşarak bu lezzetli gıdaya ve nefis içeceğe dönüşmesinde ibret alanlar için en büyük ibret, öğüt alanlar için en büyük nasihat vardır. { نُسْقِيكُمْ } lafzı fâilin Yüce Allah olması üzere nûn ile okunduğu gibi, fâilin en‘âm olması üzere üstten iki noktalı te ile [tüskîküm şeklinde] de okunmuştur. Sonra onlardaki faydaları topluca zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ كَثِيرَةٌ } “Onlarda sizin için birçok faydalar vardır.” Yani sırtlarında, sütlerinde, yavrularında, yünlerinde ve kıllarında [faydalar vardır]. Sonra özel bir faydayı zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “Ve onlardan yersiniz.” Çünkü yemekte onlar için pek büyük bir faydalanma vardır. Aynı şekilde üzerlerine binmeyi de bundaki büyük faydadan ötürü zikredip şöyle buyurmuştur: { عَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Onların üzerinde ve gemilerde taşınırsınız.”

11433. Metin

أَيْ: وَعَلَى الْأَنْعَامِ، فَإِنْ أُرِيدَ بِالْأَنْعَامِ الْإِبِلُ وَالْبَقَرُ وَالْغَنَمُ، فَالْمُرَادُ: وَعَلَى بعض الأنعام، وهي الْإِبِلُ خَاصَّةً، فَالْمَعْنَى وَاضِحٌ.

Yani: "Ve en‘âm üzerinde [taşınırsınız]." Şayet en‘âm ile deve, sığır ve davar kastedilmişse mana: "En‘âmın bazısı -ki o da özellikle devedir- üzerinde [taşınırsınız]" demektir ve mana gayet açıktır.

11434. Metin

ثُمَّ لَمَّا كَانَتِ الْأَنْعَامُ هِيَ غَالِبَ مَا يَكُونُ الرُّكُوبُ عَلَيْهِ فِي الْبَرِّ ضَمَّ إِلَيْهَا مَا يَكُونُ الرُّكُوبُ عليه في البحر، فقال:

Sonra karada binilen şeylerin çoğunluğunu en‘âm oluşturduğu için, denizde binilen şeyi de ona ekleyerek şöyle buyurmuştur:

11435. Metin

عَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ

{ عَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Gemilerin üzerinde taşınırsınız.”

11436. Metin

تَتْمِيمًا لِلنِّعْمَةِ وَتَكْمِيلًا لِلْمِنَّةِ.

Nimetin tamamlanması ve lütfun kemale ermesi için [böyle buyurmuştur].

11437. Metin

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: السُّلَالَةُ: صَفْوُ الْمَاءِ الرَّقِيقِ الَّذِي يَكُونُ مِنْهُ الْوَلَدُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِنَّ النُّطْفَةَ إِذَا وَقَعَتْ فِي الرَّحِمِ طَارَتْ فِي شَعْرٍ وَظُفْرٍ فَتَمْكُثُ أَرْبَعِينَ يَوْمًا، ثُمَّ تَنْحَدِرُ فِي الرَّحِمِ فَتَكُونُ عَلَقَةً. وَلِلتَّابِعِينَ فِي تَفْسِيرِ السُّلَالَةِ أَقْوَالٌ قَدْ قَدَّمَنَا الْإِشَارَةَ إِلَيْهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ قَالَ: الشَّعْرُ وَالْأَسْنَانُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ قَالَ: نَفَخَ فِيهِ الرُّوحَ، وَكَذَا قَالَ: مُجَاهِدٌ وَعِكْرِمَةُ والشعبي والحسن وأبو العالية والربيع بن أنس والسدّي والضحّاك وَابْنِ زَيْدٍ، وَاخْتَارَهُ ابْنُ جَرِيرٍ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: Sülâle (سُلالَة), kendisinden çocuğun meydana geldiği ince suyun süzülmüş özüdür. İbn Ebî Hâtim'in İbn Mes‘ûd'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Nutfe rahme düştüğünde kıl ve tırnağa doğru yayılır, kırk gün kalır; sonra rahimde aşağı iner ve alaka (tutunan embriyo) olur." Tâbiînin sülâle tefsirinde daha önce işaret ettiğimiz görüşleri vardır. İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” ayeti hakkında: "Saç ve dişlerdir" demiştir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in ondan naklettiğine göre ise { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” ayeti hakkında: "Ona ruh üfürdü" demiştir. Mücâhid, İkrime, Şa‘bî, Hasan[-ı Basrî], Ebü'l-Âliye, Rebî‘ b. Enes, Süddî, Dahhâk ve İbn Zeyd de böyle demişlerdir; İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir.

11438. Metin

وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ قَالَ: حِينَ اسْتَوَى بِهِ الشَّبَابُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ صَالِحٍ أَبِي الْخَلِيلِ قَالَ: لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ

Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den naklettiğine göre { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” ayeti hakkında: "Gençliğinin kemale erdiği andır" demiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Sâlih Ebü'l-Halîl'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Bu ayet...

11439. Metin

الآية على النبي ﷺ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ قَالَ عُمَرُ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ قَالَ:

...Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavline kadar indiğinde Ömer: "{ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } (Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir)" dedi. [Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem]:

11440. Metin

«وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ إِنَّهَا خُتِمَتْ بِالَّذِي تَكَلَّمْتَ بِهِ يَا عُمَرُ» . وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَنَسٍ قَالَ: قَالَ عُمَرُ: وَافَقْتُ رَبِّي فِي أَرْبَعٍ، قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوْ صَلَّيْنَا خَلْفَ الْمَقَامِ؟

«Nefsim elinde olan Allah'a yemin olsun ki ayet, senin söylediğin şekilde mühürlendi (tamamlandı) ey Ömer!» buyurdu. Tayâlisî, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Enes'ten naklettiğine göre Ömer şöyle demiştir: "Dört hususta Rabbime muvafakat ettim: 'Ey Allah'ın Resûlü! Makam-ı İbrâhîm'in arkasında namaz kılsak olmaz mı?' dedim;

11441. Metin

فَأَنْزَلَ اللَّهُ: وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى «١» وَقُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ لَوِ اتَّخَذْتَ عَلَى نِسَائِكَ حِجَابًا فَإِنَّهُ يَدْخُلُ عَلَيْكَ الْبَرُّ والفاجر، فأنزل الله: وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ «٢» وَقُلْتُ لِأَزْوَاجِ النَّبِيِّ ﷺ: لَتَنْتَهُنَّ أَوْ لَيُبْدِلْنَهُ اللَّهُ أَزْوَاجًا خَيْرًا مِنْكُنَّ، فَنَزَلَتْ: عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ «٣» الْآيَةَ، وَنَزَلَتْ:

Bunun üzerine Allah: { وَاتَّخِذُوا مِنْ مَقامِ إِبْراهِيمَ مُصَلًّى } “İbrâhim'in makamından bir namazgâh edinin” (¬١) ayetini indirdi. 'Ey Allah'ın Resûlü! Kadınlarına hicap (örtünme) emretsen; çünkü senin huzuruna iyi insan da giriyor, kötü insan da' dedim; bunun üzerine Allah: { وَإِذا سَأَلْتُمُوهُنَّ مَتاعاً فَسْئَلُوهُنَّ مِنْ وَراءِ حِجابٍ } “Onlardan bir şey istediğiniz zaman perde arkasından isteyin” (¬٢) ayetini indirdi. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in eşlerine: 'Ya bu tutumunuzdan vazgeçersiniz ya da Allah ona sizden daha hayırlı eşler verir' dedim; bunun üzerine { عَسى رَبُّهُ إِنْ طَلَّقَكُنَّ } “Eğer o sizi boşarsa Rabbi ona...” (¬٣) ayeti indi. Ve:

11442. Metin

وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ إِلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ فَقُلْتُ أَنَا: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ رَاهَوَيْهِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الأوسط، وابن مردويه عن زيد ابن ثَابِتٍ قَالَ: أَمْلَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ هَذِهِ الْآيَةَ: وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ إِلَى قَوْلِهِ: خَلْقاً آخَرَ فَقَالَ مُعَاذُ بْنُ جَبَلٍ: فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ فَضَحِكَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ، فَقَالَ لَهُ مُعَاذٌ: مِمَّ ضَحِكْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ: بِهَا خُتِمَتْ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ وَفِي إِسْنَادِهِ: جَابِرٌ الْجُعْفِيُّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ جِدًّا. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَفِي خَبَرِهِ هذا نكارة شديدة، ذلك أَنَّ هَذِهِ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ، وَزَيْدُ بْنُ ثَابِتٍ إِنَّمَا كَتَبَ الْوَحْيَ بِالْمَدِينَةِ، وَكَذَلِكَ إِسْلَامُ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ إِنَّمَا كَانَ بِالْمَدِينَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْخَطِيبُ، قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «أَنْزَلَ اللَّهُ مِنَ الْجَنَّةِ إِلَى الْأَرْضِ خَمْسَةَ أَنْهَارٍ: سَيْحُونُ وَهُوَ نَهْرُ الْهِنْدِ، وَجَيْحُونُ وَهُوَ نَهْرُ بَلْخٍ، وَدِجْلَةُ وَالْفُرَاتُ وَهُمَا نَهْرَا الْعِرَاقِ، وَالنِّيلُ وَهُوَ نَهْرُ مِصْرَ، أَنْزَلَهَا مِنْ عَيْنٍ وَاحِدَةٍ مِنْ عُيُونِ الْجَنَّةِ، مِنْ أَسْفَلِ دَرَجَةٍ مِنْ دَرَجَاتِهَا عَلَى جَنَاحَيْ جِبْرِيلَ، فَاسْتَوْدَعَهَا الْجِبَالَ، وَأَجْرَاهَا فِي الْأَرْضِ، وَجَعَلَهَا مَنَافِعَ لِلنَّاسِ فِي أَصْنَافِ مَعَايِشِهِمْ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ:

{ وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ مِنْ سُلالَةٍ } “Andolsun biz insanı bir süzmeden yarattık” ayetinden { ثُمَّ أَنْشَأْناهُ خَلْقاً آخَرَ } “Sonra onu bambaşka bir yaratılışla inşa ettik” kavline kadar indiğinde ben: '{ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } (Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir)' dedim." İbn Râhûye, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî (el-Evsat'ta) ve İbn Merdûye'nin Zeyd b. Sâbit'ten naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { وَلَقَدْ خَلَقْنَا الْإِنْسانَ } ayetinden { خَلْقاً آخَرَ } kavline kadar yazdırdı. Muâz b. Cebel: "{ فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } (Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir)" dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem güldü. Muâz ona: "Neye güldünüz ey Allah'ın Resûlü?" deyince: «Ayet bununla mühürlendi (bitti): { فَتَبارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخالِقِينَ } “Yaratanların en güzeli olan Allah pek yücedir”» buyurdu. Bu rivayetin senedinde Câbir el-Cu‘fî vardır ve o son derece zayıftır. İbn Kesîr şöyle demiştir: "Bu rivayette şiddetli bir münkerlik (tutarsızlık) vardır; zira bu sure Mekkîdir, Zeyd b. Sâbit ise vahyi ancak Medine'de yazmıştır. Aynı şekilde Muâz b. Cebel'in Müslüman oluşu da Medine'dedir. Doğrusunu en iyi Allah bilir." İbn Merdûye ve Hatîb'in -Süyûtî'nin belirttiğine göre zayıf bir senetle- İbn Abbâs'tan, onun da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den naklettiğine göre şöyle buyurmuştur: «Allah cennetten yeryüzüne beş nehir indirmiştir: Seyhûn ki Hindistan'ın nehridir; Ceyhûn ki Belh'in nehridir; Dicle ve Fırat ki bunlar Irak'ın iki nehridir; Nil ki Mısır'ın nehridir. Bunları cennet pınarlarından tek bir pınardan, cennetin en alt derecesinden Cebrâil'in iki kanadı üzerinde indirmiş, dağlara emanet etmiş, yeryüzünde akıtmış ve çeşitli geçimliklerinde insanlar için faydalar kılmıştır. İşte Allah'ın şu kavli buna işaret eder:

11443. Metin

وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ فَإِذَا كَانَ عِنْدَ خُرُوجِ يَأْجُوجَ وَمَأْجُوجَ أَرْسَلَ اللَّهُ جِبْرِيلَ، فَرَفَعَ مِنَ الْأَرْضِ الْقُرْآنَ وَالْعِلْمَ، وَالْحَجَرَ مِنْ رُكْنِ الْبَيْتِ، وَمَقَامِ إِبْرَاهِيمَ، وَتَابُوتَ مُوسَى بِمَا فِيهِ، وَهَذِهِ الْأَنْهَارَ الْخَمْسَةَ، فَيَرْفَعُ كُلَّ ذَلِكَ إِلَى السَّمَاءِ، فَذَلِكَ قَوْلُهُ: وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ فَإِذَا رُفِعَتْ هَذِهِ الْأَشْيَاءُ مِنَ الْأَرْضِ فَقَدَ أَهْلُهَا خَيْرَ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، قَالَ: طُورُ سَيْنَاءَ هُوَ الْجَبَلُ الَّذِي نُودِيَ مِنْهُ مُوسَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ قَالَ: هُوَ الزَّيْتُ يُؤْكَلُ ويدهن به.

{ وَأَنْزَلْنا مِنَ السَّماءِ مَاءً بِقَدَرٍ فَأَسْكَنَّاهُ فِي الْأَرْضِ } “Biz gökten belli bir ölçüde su indirdik de onu yeryüzünde durdurduk” [ayetindeki su kastedilmektedir]. Ye'cûc ve Me'cûc çıktığı vakit Allah Cebrâil'i gönderir; o da Kur'an'ı ve ilmi, Beytullah'ın rüknünden [Hacerülesved] taşını, İbrâhim'in makamını1, içindekilerle birlikte Mûsâ'nın Tâbût'unu ve şu beş nehri yeryüzünden kaldırır. Bütün bunları göğe yükseltir. İşte bu, O'nun: { وَإِنَّا عَلى ذَهابٍ بِهِ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz onu gidermeye de kadiriz” buyruğudur. Bu şeyler yeryüzünden kaldırıldığı zaman, yeryüzü halkı dünya ve âhiretin hayrını kaybetmiş olur.»23 İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o şöyle demiştir: "Tûr-i Sînâ, Mûsâ'ya [vahiy ile] seslenilen dağdır." İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in ondan { تَنْبُتُ بِالدُّهْنِ } “yağ bitirir” buyruğu hakkında rivayet ettiğine göre de o: "Bu, hem yenen hem de yağı sürülen zeytinyağıdır" demiştir.

11444. Metin

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْفُلْكَ أَتْبَعَهُ بِذِكْرِ نُوحٍ، لِأَنَّهُ أَوَّلُ مَنْ صَنَعَهُ، وَذَكَرَ مَا صَنَعَهُ قَوْمُ نُوحٍ مَعَهُ بِسَبَبِ إِهْمَالِهِمْ لِلتَّفَكُّرِ فِي مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ وَالتَّذَكُّرِ لِنِعَمِهِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ وَفِي ذَلِكَ تعزية لرسول الله، وَتَسْلِيَةٌ لَهُ بِبَيَانِ أَنَّ قَوْمَ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ كَانُوا يَصْنَعُونَ مَعَ أَنْبِيَائِهِمْ مَا يَصْنَعُهُ قَوْمُهُ مَعَهُ، وَاللَّامُ جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ أَيِ: اعْبُدُوهُ وَحْدَهُ وَلَا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئًا كَمَا يُسْتَفَادُ مِنَ الْآيَاتِ الْآخِرَةِ، وَجُمْلَةُ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ وَاقِعَةٌ مَوْقِعَ التَّعْلِيلِ لِمَا قَبْلَهَا، وَارْتِفَاعُ «غَيْرِهِ» لِكَوْنِهِ وَصْفًا لِإِلَهٍ عَلَى الْمَحَلِّ، لِأَنَّهُ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ «لَكُمْ» ، أَيْ: مَا لَكُمْ فِي الْوُجُودِ إِلَهٌ غَيْرُهُ سُبْحَانَهُ، وَقُرِئَ بِالْجَرِّ اعْتِبَارًا بِلَفْظِ إِلَهٍ أَفَلا تَتَّقُونَ أَيْ أَفَلَا تَخَافُونَ أَنْ تَتْرُكُوا عِبَادَةَ رَبِّكُمُ الَّذِي لَا يَسْتَحِقُّ الْعِبَادَةَ غَيْرُهُ، وَلَيْسَ لَكُمْ إِلَهٌ سِوَاهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَفَلَا تخافون أن يرفع عنكم ما خوّلكم من النعم ويسلبها عنكم. وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Yüce Allah gemileri zikredince, onu ilk yapan kişi olması hasebiyle hemen peşinden Nûh'u ve Yüce Allah'ın yarattıklarını tefekkür etmeyi ve kullarına olan nimetlerini hatırlamayı terk etmeleri sebebiyle Nûh'un kavminin ona yaptıklarını zikrederek şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا نُوحاً إِلى قَوْمِهِ } “Andolsun biz Nûh'u kavmine gönderdik.” Bunda Resûlullah için bir teselli ve diğer peygamberlerin kavimlerinin de kendi peygamberlerine, onun kavminin kendisine yaptığı şeyleri yaptığını açıklamak suretiyle bir gönül ferahlatması vardır. [Buradaki] lâm harfi mahzuf bir yeminin cevabıdır. { فَقالَ يا قَوْمِ اعْبُدُوا اللَّهَ } “Dedi ki: 'Ey kavmim! Allah'a kulluk edin.'” Yani diğer ayetlerden anlaşıldığı üzere: "Yalnızca O'na ibadet edin ve O'na hiçbir şeyi ortak koşmayın." { ما لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” cümlesi kendisinden önceki ifadenin gerekçesi (ta‘lîl) konumundadır. { غَيْرُهُ } kelimesinin merfû oluşu, { إِلهٍ } kelimesinin mahallen sıfatı olmasındandır; çünkü o, haberi { لَكُمْ } olan bir mübtedadır; yani: "Sizin için varlıkta Yüce Allah'tan başka hiçbir ilah yoktur." İlah lafzının zâhirine itibar edilerek mecrûr olarak da [gayrihî şeklinde] okunmuştur. { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” Yani O'ndan başka ibadeti hak eden bulunmayan ve kendisinden gayrı hiçbir ilahınız olmayan Rabbinizin ibadetini terk etmekten korkmaz mısınız? Bir görüşe göre anlam: "Size bahşettiği nimetleri sizden çekip almasından ve onları sizden söküp almasından korkmaz mısınız?" şeklindedir. Bir diğer görüşe göre ise anlam:

11445. Metin

أَفَلَا تَقُونَ أَنْفُسَكُمْ عَذَابَهُ الَّذِي تَقْتَضِيهِ ذُنُوبُكُمْ؟ فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ أَيْ: قَالَ أَشْرَافُ قَوْمِهِ الَّذِينَ كَفَرُوا بِهِ: مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَيْ: مِنْ جِنْسِكُمْ فِي الْبَشَرِيَّةِ، لَا فَرْقَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُ يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ أَيْ: يَطْلَبُ الْفَضْلَ عَلَيْكُمْ بِأَنْ يَسُودَكُمْ حَتَّى تَكُونُوا تَابِعِينَ لَهُ مُنْقَادِينَ لِأَمْرِهِ، ثُمَّ صَرَّحُوا بِأَنَّ الْبَشَرَ لَا يَكُونُ رَسُولًا، فَقَالُوا: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً أَيْ: لَوْ شَاءَ اللَّهُ إِرْسَالَ رَسُولٍ لَأَرْسَلَ مَلَائِكَةً، وَإِنَّمَا عَبَّرَ بِالْإِنْزَالِ عَنِ الْإِرْسَالِ لِأَنَّ إِرْسَالَهُمْ إِلَى الْعِبَادِ يَسْتَلْزِمُ نُزُولَهُمْ إِلَيْهِمْ مَا سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ أَيْ: بِمِثْلِ دَعْوَى هَذَا الْمُدَّعِي لِلنُّبُوَّةِ مِنَ الْبَشَرِ، أَوْ بِمِثْلِ كَلَامِهِ، وَهُوَ الْأَمْرُ بِعِبَادَةِ اللَّهِ وَحْدَهُ، أَوْ مَا سَمِعْنَا بِبَشَرٍ يَدَّعِي هَذِهِ الدَّعْوَى فِي آبَائِنَا الْأَوَّلِينَ، أَيْ: فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ قَبْلَ هَذَا. وَقِيلَ: الْبَاءُ فِي «بِهَذَا» زَائِدَةٌ، أَيْ: مَا سَمِعْنَا هَذَا كَائِنًا فِي الْمَاضِينَ، قَالُوا هَذَا اعْتِمَادًا مِنْهُمْ عَلَى التَّقْلِيدِ وَاعْتِصَامًا بِحَبْلِهِ، وَلَمْ يَقْنَعُوا بِذَلِكَ حَتَّى ضَمُّوا إِلَيْهِ الْكَذِبَ الْبَحْتَ، وَالْبَهْتَ الصُّرَاحَ، فَقَالُوا: إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ أَيْ: جُنُونٌ لَا يَدْرِي مَا يَقُولُ فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ أَيِ: انْتَظِرُوا بِهِ حَتَّى يَسْتَبِينَ أَمْرُهُ، بِأَنْ يَفِيقَ مِنْ جُنُونِهِ فَيَتْرُكَ هَذِهِ الدَّعْوَى، أَوْ حَتَّى يَمُوتَ فَتَسْتَرِيحُوا مِنْهُ. قَالَ الْفَرَّاءُ: لَيْسَ يُرِيدُ بِالْحِينِ هُنَا وَقْتًا بِعَيْنِهِ، إِنَّمَا هُوَ كَقَوْلِهِمْ:

"Günahlarınızın gerektirdiği O'nun azabından kendinizi korumaz mısınız?" şeklindedir. { فَقالَ الْمَلَأُ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden inkâr eden ileri gelenler dediler ki:” Yani kavminin onu inkâr eden ileri gelenleri şöyle dediler: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu, sizin gibi bir insandan başkası değildir.” Yani insanlık bakımından sizin cinsinizdendir; sizinle onun arasında hiçbir fark yoktur. { يُرِيدُ أَنْ يَتَفَضَّلَ عَلَيْكُمْ } “Size üstünlük taslamak istiyor.” Yani size liderlik edip sizin onun emirlerine boyun eğen tâbileri olmanız suretiyle üzerinizde üstünlük arıyor. Sonra insanın peygamber olamayacağını açıkça belirterek şöyle dediler: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَأَنْزَلَ مَلائِكَةً } “Eğer Allah dileseydi melekler indirirdi.” Yani Allah bir elçi göndermek isteseydi melekleri gönderirdi. Kullara gönderilmeleri onların yanına inmelerini gerektirdiği için gönderme (irsâl) kavramı indirme (inzâl) ile ifade edilmiştir. { ما سَمِعْنا بِهذا فِي آبائِنَا الْأَوَّلِينَ } “Biz geçmiş atalarımızdan böyle bir şey işitmedik.” Yani insanlardan peygamberlik iddia eden böylesi bir müddeiyi yahut yalnızca Allah'a ibadet edilmesini emretmesi şeklindeki sözünün benzerini ya da geçmiş atalarımızda -yani bundan önceki geçmiş ümmetlerde- bu iddiada bulunan bir insanı işitmedik. { بِهَذَا } ifadesindeki ba harfinin zâid olduğu da söylenmiştir; yani: "Bunun geçmiştekiler arasında var olduğunu işitmedik." Onlar bu sözü taklide dayanarak ve onun ipine sarılarak söylemişlerdir. Bununla da yetinmeyip buna katıksız yalanı ve apaçık iftirayı eklemiş ve şöyle demişlerdir: { إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ بِهِ جِنَّةٌ } “O, kendisinde cinnet bulunan bir adamdan başkası değildir.” Yani ne söylediğini bilmeyen bir delidir. { فَتَرَبَّصُوا بِهِ حَتَّى حِينٍ } “O halde bir süreye kadar onu gözetleyin.” Yani deliliğinden ayılıp bu iddiayı bırakması suretiyle durumu netleşinceye kadar ya da ölüp de kendisinden kurtuluncaya kadar onu bekleyin. Ferrâ şöyle demiştir: "Buradaki hîn (süre) ile belirli bir vakti kastetmemektedir; bu sadece onların 'Onu bir güne kadar bırak' demeleri gibidir." Nûh aleyhisselâm onların sözlerini işitip küfürdeki azgınlıklarını ve bundaki ısrarlarını anlayınca:

11446. Metin

دَعْهُ إِلَى يَوْمٍ مَا، فَلَمَّا سَمِعَ ﵊ كَلَامَهُمْ وَعَرِفَ تَمَادِيَهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَإِصْرَارَهُمْ عَلَيْهِ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي عَلَيْهِمْ فَانْتَقِمْ مِنْهُمْ بِمَا تَشَاءُ وَكَيْفَ تُرِيدُ، وَالْبَاءُ فِي بِما كَذَّبُونِ لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّايَ فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ عِنْدَ ذَلِكَ، أَيْ: أَرْسَلْنَا إِلَيْهِ رسولا من السماء أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ و «أن» هِيَ مُفَسِّرَةٌ لِمَا فِي الْوَحْيِ مِنْ مَعْنَى الْقَوْلِ بِأَعْيُنِنا أَيْ: مُتَلَبِّسًا بِحِفْظِنَا وَكَلَاءَتِنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا فِي هُودٍ. وَمَعْنَى وَوَحْيِنا أَمْرِنَا لَكَ وَتَعْلِيمِنَا إِيَّاكَ لِكَيْفِيَّةِ صُنْعِهَا، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَإِذا جاءَ أَمْرُنا لِتَرْتِيبِ مَا بَعْدَهَا عَلَى مَا قَبْلَهَا مِنْ صُنْعِ الْفُلْكِ، وَالْمُرَادُ بِالْأَمْرِ الْعَذَابُ وَفارَ التَّنُّورُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهُ عَطْفَ النَّسَقِ، وَقِيلَ: عَطْفَ الْبَيَانِ، أَيْ: إِنَّ مَجِيءَ الْأَمْرِ هُوَ فَوْرُ التَّنُّورِ، أَيْ: تَنُّورِ آدَمَ الصَّائِرُ إِلَى نُوحٍ، أَيْ: إِذَا وَقَعَ ذَلِكَ فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ أَيِ: ادْخُلْ فِيهَا، يُقَالُ:

{ قالَ رَبِّ انْصُرْنِي } “'Rabbim! Bana yardım et' dedi.” Onlara karşı dilediğin şeyle ve istediğin şekilde benden intikamlarını al. { بِما كَذَّبُونِ } “Beni yalanlamalarına karşılık” ifadesindeki ba harfi sebebiyet bildirir; yani: "Beni yalanlamaları sebebiyle." { فَأَوْحَيْنا إِلَيْهِ } “Bunun üzerine ona vahyettik.” İşte o vakit, yani ona gökten bir elçi gönderdik: { أَنِ اصْنَعِ الْفُلْكَ } “Gemiyi yap diye.” Buradaki «en» harfi, vahiydeki söz manasını açıklayan tefsîriyyedir. { بِأَعْيُنِنا } “Gözetimimiz altında.” Yani korumamız ve himayemiz altında; bu hususun açıklaması daha önce Hûd Suresi'nde geçmişti. { وَوَحْيِنا } “Ve vahyimizle” ifadesinin manası; sana olan emrimiz ve onun yapılış keyfiyetini sana öğretmemiz iledir. { فَإِذا جاءَ أَمْرُنا } “Emrimiz geldiği zaman” kavlindeki fâ harfi, sonrasının öncesindeki gemi yapımına terettüp ettiğini (sıralandığını) belirtmek içindir. Emirden kasıt azaptır. { وَفارَ التَّنُّورُ } “Ve tandır kaynadığı [zaman]” [ifadesi] önceki cümleye atf-ı nesak ile matuftur. Atf-ı beyân olduğu da söylenmiştir; yani emrin gelmesi, tandırın -yani Nûh'a intikal eden Âdem'in tandırının- kaynamasıdır. Yani bu gerçekleştiği vakit: { فَاسْلُكْ فِيها مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ } “Hemen her çiftten ikişer taneyi onun içine sok.” Yani oraya girdir. Denilir ki:

11447. Metin

سلكه في كذا أدخله، وأسلكته: أدخلته. وقرأ حَفْصٌ مِنْ كُلٍّ بِالتَّنْوِينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْإِضَافَةِ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى مِنْ كُلِّ أُمَّةِ زَوْجَيْنِ، وَمَعْنَى الثَّانِيَةِ مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ، وَهُمَا أُمَّةُ الذكر والأنثى اثنين، وانتصاب أَهْلَكَ بِفِعْلٍ مَعْطُوفٍ عَلَى «فَاسْلُكْ» ، لَا بِالْعَطْفِ عَلَى زَوْجَيْنِ، أَوْ عَلَى اثْنَيْنِ عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ لِأَدَائِهِ إِلَى اخْتِلَافِ الْمَعْنَى، أَيْ: وَاسْلُكْ أَهْلَكَ إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ أَيِ: الْقَوْلِ بِإِهْلَاكِهِمْ مِنْهُمْ وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا بِالدُّعَاءِ لَهُمْ بِإِنْجَائِهِمْ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ تَعْلِيلٌ لِلنَّهْيِ عَنِ الْمُخَاطَبَةِ، أَيْ:

«سلكه في كذا» ve «أسلكته» onu falanca şeye soktu, girdirdi demektir. Hafs { مِنْ كُلٍّ } kelimesini tenvin ile okumuş, diğerleri ise izâfetle [minkülli zevceyni şeklinde] okumuşlardır. Birinci kıraatin manası: "Her cinsten bir çift", ikinci kıraatin manası ise: "Her çiftten iki tane (erkek ve dişi cinsi)" demektir. { أَهْلَكَ } kelimesinin mensûb oluşu { فَاسْلُكْ } fiiline matuf bir fiilden ötürüdür; yoksa her iki kıraatte de { زَوْجَيْنِ } veya { اثْنَيْنِ } kelimelerine atıfla değildir; zira bu, mananın bozulmasına yol açar. Yani: "Aileni de [oraya] girdir, { إِلَّا مَنْ سَبَقَ عَلَيْهِ الْقَوْلُ مِنْهُمْ } ancak onlardan aleyhlerine hüküm geçmiş olanlar müstesna." Yani helak edilmeleri hükmü verilmiş olanlar hariç. { وَلا تُخاطِبْنِي فِي الَّذِينَ ظَلَمُوا } “Zulmedenler hakkında bana hitapta bulunma (yalvarma).” Yani kurtarılmaları için onlar lehine dua ederek bana başvurma. { إِنَّهُمْ مُغْرَقُونَ } “Çünkü onlar mutlaka boğulacaklardır” cümlesi, hitaptan nehyedilmenin gerekçesidir; yani:

11448. Metin

إِنَّهُمْ مَقْضِيٌّ عَلَيْهِمْ بِالْإِغْرَاقِ لِظُلْمِهِمْ، وَمَنْ كَانَ هَكَذَا فَهُوَ لَا يَسْتَحِقُّ الدُّعَاءَ لَهُ فَإِذَا اسْتَوَيْتَ أَيْ:

Zulümleri sebebiyle boğulmalarına hükmedilmiştir; böyle olan bir kimse ise kendisine dua edilmeyi hak etmez. { فَإِذَا اسْتَوَيْتَ } “Yerleştiğin zaman” yani:

11449. Metin

عَلَوْتَ أَنْتَ وَمَنْ مَعَكَ مِنْ أَهْلِكَ وَأَتْبَاعِكَ عَلَى الْفُلْكِ رَاكِبِينَ عَلَيْهِ فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَيْ: حَالَ بَيْنَنَا وَبَيْنَهُمْ، وَخَلَّصَنَا مِنْهُمْ، كَقَوْلِهِ: فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ «١» . وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي سُورَةِ هود على التمام والكمال، وإنما جعل سبحانه اسْتِوَاءَهُمْ عَلَى السَّفِينَةِ نَجَاةً مِنَ الْغَرَقِ جَزْمًا، لِأَنَّهُ قَدْ سَبَقَ فِي عِلْمِهِ أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نَجَاتِهِمْ مِنَ الظَّلَمَةِ، وَسَلَامَتِهِمْ مِنْ أَنْ يُصَابُوا بِمَا أُصِيبُوا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ. ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يَسْأَلَ رَبَّهُ مَا هُوَ أَنْفَعُ لَهُ وَأَتَمُّ فَائِدَةً فَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً أَيْ: أَنْزِلْنِي فِي السَّفِينَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «مُنْزَلًا» بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ الزَّايِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ.

Sen ve seninle beraber olan ailen ve tâbilerin gemiye binip onun üzerine yerleştiğinizde; { فَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي نَجَّانا مِنَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “De ki: 'Bizi zalimler topluluğundan kurtaran Allah'a hamdolsun.'” Yani bizimle onlar arasına engel koyup bizi onlardan kurtaran [Allah'a hamdolsun]. Nitekim: { فَقُطِعَ دابِرُ الْقَوْمِ الَّذِينَ ظَلَمُوا وَالْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Böylece zulmeden o kavmin kökü kesildi. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur” (¬١) buyrulmuştur. Bu kıssanın tefsiri Hûd Suresi'nde eksiksiz ve tastamam olarak geçmişti. Yüce Allah'ın onların gemiye yerleşmelerini kesin bir kurtuluş kılmasının sebebi, bunun zalimlerden kurtuluşlarına ve onların uğradığı azaba uğramaktan selamet bulmalarına bir vesile olduğunun O'nun ezeli ilminde geçmiş olmasıdır. Sonra ona, kendisi için daha faydalı ve daha eksiksiz olanı Rabbinden istemesini emrederek şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } “Ve de ki: 'Rabbim! Beni bereketli bir inişle indir / bereketli bir menzile indir.'” Yani beni gemiye indir (yerleştir). Cumhur «مُنْزَلًا» kelimesini mim harfinin zammesi ve ze harfinin fethasıyla masdar olarak okumuştur.

11450. Metin

وَقَرَأَ زِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ وَالْمُفَضَّلُ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ الزَّايِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَكَانٍ. فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى:

Zirr b. Hubeyş, Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ve Mufaddal ise mim harfinin fethası ve ze harfinin kesresiyle ism-i mekân olarak [menzilen şeklinde] okumuşlardır. Birinci kıraate göre:

11451. Metin

أَنْزِلْنِي إِنْزَالًا مُبَارَكًا، وَعَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: أَنْزِلْنِي مَكَانًا مُبَارَكًا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالْمَنْزَلُ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالزَّايِ:

"Beni bereketli bir indirişle indir", ikinci kıraate göre ise: "Beni bereketli bir mekâna indir" demektir. Cevherî şöyle demiştir: Mim ve ze harflerinin fethasıyla el-menzel (الْمَنْزَلُ):

11452. Metin

النُّزُولُ، وَهُوَ الْحُلُولُ، تَقُولُ: نَزَلْتُ نُزُولًا وَمَنْزَلًا، قَالَ الشَّاعِرُ:

Nüzûl (inmek) yani konaklamaktır; dersin ki: «نَزَلْتُ نُزُولًا وَمَنْزَلًا» (İnişle indim / konakladım). Şair şöyle demiştir:

11453. Metin

أَإِنْ ذَكَّرَتْكَ الدَّارُ مَنْزِلَهَا جُمْلُ ... بِكَيْتَ فَدَمْعُ الْعَيْنِ مُنْحَدِرٌ سَجْلُ

“Ev(in kalıntıları) sana Cüml’ün konaklayışını hatırlattı diye mi ağladın da gözyaşın boşalırcasına aktı?”

11454. Metin

بِنَصْبِ مَنْزِلِهَا لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ. قِيلَ: أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَقُولَ هَذَا الْقَوْلَ عِنْدَ دُخُولِهِ السَّفِينَةَ، وَقِيلَ:

Masdar olduğu için { مَنْزِلَهَا } kelimesi nasb ile gelmiştir. Yüce Allah'ın ona bu sözü gemiye binerken söylemesini emrettiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:

11455. Metin

عِنْدَ خُرُوجِهِ مِنْهَا، وَالْآيَةُ تَعْلِيمٌ مِنَ اللَّهِ لِعِبَادِهِ إِذَا رَكِبُوا ثُمَّ نَزَلُوا أَنْ يَقُولُوا هَذَا الْقَوْلَ. وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ هَذَا ثَنَاءٌ مِنْهُ عَلَى اللَّهِ ﷿ إِثْرَ دُعَائِهِ لَهُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إنّه أمر أن يقول عند استوائه

[gemiden] çıktığı vakit [bunu söylemesi emredilmiştir]. Bu ayet, kullarına [bir vasıtaya] bindikleri ve ardından indikleri vakit bu sözü söylemeleri için Allah'tan bir öğretmedir. { وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Sen konaklatanların en hayırlısısın” [ifadesi], O'na yaptığı duasının akabinde Allah azze ve celle'ye bir övgüdür. Vâhidî şöyle demiştir: Müfessirler dediler ki: Şüphesiz o, [geminin] üzerine yerleştiği vakit...1

11456. Metin

عَلَى الْفُلْكِ: الْحَمْدُ لِلَّهِ، وَعِنْدَ نُزُولِهِ مِنْهَا: رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبَارَكًا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ فِي ذلِكَ إِلَى مَا تَقَدَّمَ مِمَّا قَصَّهُ اللَّهُ عَلَيْنَا مِنْ أَمْرِ نُوحٍ ﵇. وَالْآيَاتُ: الدَّلَالَاتُ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، سُبْحَانَهُ، وَالْعَلَامَاتُ الَّتِي يُسْتَدَلُّ بِهَا عَلَى عَظِيمِ شَأْنِهِ. وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ أَيْ: لَمُخْتَبِرِينَ لَهُمْ بِإِرْسَالِ الرُّسُلِ إليهم، ليظهر المطيع والعاصي للناس أو للملائكة. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّهُ يُعَامِلُهُمْ سُبْحَانَهُ مُعَامَلَةَ الْمُخْتَبِرِ لِأَحْوَالِهِمْ، تَارَةً بِالْإِرْسَالِ، وَتَارَةً بِالْعَذَابِ. ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِهْلَاكِهِمْ. قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّ هَؤُلَاءِ الَّذِينَ أَنْشَأَهُمُ اللَّهُ بَعْدَهُمْ هُمْ عَادٌ قَوْمُ هُودٍ، لِمَجِيءِ قِصَّتِهِمْ عَلَى إِثْرِ قِصَّةِ نُوحٍ فِي غَيْرِ هَذَا الْمَوْضِعِ، وَلِقَوْلِهِ فِي الْأَعْرَافِ وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ «١» وَقِيلَ: هُمْ ثَمُودُ لِأَنَّهُمُ الَّذِينَ أُهْلِكُوا بِالصَّيْحَةِ. وَقَدْ قَالَ سُبْحَانَهُ فِي هَذِهِ الْقِصَّةِ فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ وَقِيلَ: هُمْ أَصْحَابُ مَدْيَنَ قَوْمُ شُعَيْبٍ لِأَنَّهُمْ مِمَّنْ أُهْلِكَ بِالصَّيْحَةِ فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا عُدِّيَ فِعْلُ الْإِرْسَالِ بِفِي مَعَ أَنَّهُ يَتَعَدَّى بِإِلَى لِلدَّلَالَةِ عَلَى أَنَّ هَذَا الرَّسُولَ الْمُرْسَلَ إِلَيْهِمْ نَشَأَ فِيهِمْ بَيْنَ أَظْهُرِهِمْ، يَعْرِفُونَ مَكَانَهُ وَمَوْلِدَهُ، لِيَكُونَ سُكُونُهُمْ إِلَى قَوْلِهِ أَكْثَرَ مِنْ سُكُونِهِمْ إِلَى مَنْ يَأْتِيهِمْ مِنْ غَيْرِ مَكَانِهِمْ. وَقِيلَ: وَجْهُ التَّعْدِيَةِ لِلْفِعْلِ الْمَذْكُورِ بِفِي أَنَّهُ ضُمِّنَ مَعْنَى الْقَوْلِ، أَيْ: قُلْنَا لَهُمْ عَلَى لِسَانِ الرَّسُولِ اعْبُدُوا اللَّهَ وَلِهَذَا جِيءَ بِأَنْ الْمُفَسِّرَةِ. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ تَضْمِينَ أَرْسَلْنَا مَعْنَى قُلْنَا لَا يَسْتَلْزِمُ تَعْدِيَتَهُ بِفِي، وَجُمْلَةُ مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ تَعْلِيلٌ لِلْأَمْرِ بِالْعِبَادَةِ أَفَلا تَتَّقُونَ عَذَابَهُ الَّذِي يَقْتَضِيهِ شِرْكِكُمْ وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ أَيْ: أَشْرَافُهُمْ وَقَادَتُهُمْ. ثُمَّ وَصَفَ الْمَلَأَ بِالْكُفْرِ وَالتَّكْذِيبِ فَقَالَ: الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ أَيْ: كَذَّبُوا بِمَا فِي الْآخِرَةِ مِنَ الْحِسَابِ وَالْعِقَابِ، أَوْ كَذَّبُوا بِالْبَعْثِ وَأَتْرَفْناهُمْ أَيْ: وَسَّعْنَا لَهُمْ نِعَمَ الدُّنْيَا فَبَطَرُوا بِسَبَبِ مَا صَارُوا فِيهِ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا مِنْ كَثْرَةِ الْأَمْوَالِ وَرَفَاهَةِ الْعَيْشِ مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ أَيْ: قَالَ الْمَلَأُ لِقَوْمِهِمْ هَذَا الْقَوْلَ، وَصَفُوهُ بِمُسَاوَاتِهِمْ فِي الْبَشَرِيَّةِ، وَفِي الْأَكْلِ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَالشُّرْبِ مِمَّا تَشْرَبُونَ مِنْهُ، وَذَلِكَ يَسْتَلْزِمُ عِنْدَهُمْ أَنَّهُ لَا فَضْلَ لَهُ عَلَيْهِمْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ مَعْنَى وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ عَلَى حَذْفِ مِنْهُ، أَيْ: مِمَّا تَشْرَبُونَ مِنْهُ. وَقِيلَ: إِنَّ «مَا» مَصْدَرِيَّةٌ، فَلَا تَحْتَاجُ إِلَى عَائِدٍ. وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ فِيمَا ذُكِرَ مِنَ الْأَوْصَافِ إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ أَيْ: مَغْبُونُونَ بِتَرْكِكُمْ آلِهَتَكُمْ وَاتِّبَاعِكُمْ إِيَّاهُ مِنْ غَيْرِ فَضِيلَةٍ لَهُ عَلَيْكُمْ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ: أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ لِلْإِنْكَارِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ تَقْبِيحِ اتِّبَاعِهِمْ لَهُ. قُرِئَ بِكَسْرِ الْمِيمِ مَنْ «مِتُّمْ» ، مِنْ مَاتَ يَمَاتُ، كَخَافَ يَخَافُ. وَقُرِئَ بِضَمِّهَا مِنْ مَاتَ يَمُوتُ، كَقَالَ يَقُولُ. وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً أَيْ: كَانَ بَعْضُ أَجْزَائِكُمْ تُرَابًا، وَبَعْضُهَا عِظَامًا نَخِرَةً لَا لحم فيها ولا أعصاب عليها، وقيل: وَتَقْدِيمُ التُّرَابِ لِكَوْنِهِ أَبْعَدَ فِي عُقُولِهِمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: كَانَ مُتَقَدِّمُوكُمْ تُرَابًا، وَمُتَأَخِّرُوكُمْ عِظَامًا أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ أَيْ: مِنْ قُبُورِكُمْ أَحْيَاءً كَمَا كُنْتُمْ، قَالَ سِيبَوَيْهِ: «أَنَّ» الْأُولَى فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بوقوع «أيعدكم» عليها، و «أن» الثَّانِيَةَ بَدَلٌ مِنْهَا. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالْجَرْمِيُّ وَالْمُبَرِّدُ: إِنَّ «أَنَّ» الثَّانِيَةَ مُكَرَّرَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَحَسُنَ تَكْرِيرُهَا لِطُولِ الْكَلَامِ، وَبِمِثْلِهِ قَالَ الزَّجَّاجُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: «أن» الثانية

...gemiye bindiğinde: "el-Hamdü lillâh" (Allah'a hamdolsun), oradan indiğinde ise: "Rabbim! Beni bereketli bir yere indir" [demesi emredildi, demişlerdir]. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda...” kavlindeki işaret, Allah'ın bize Nûh aleyhisselâm'ın kıssasından daha önce anlattığı hususlaradır. Âyetler ise, O Sübhânehu'nun kudretinin kemâline delalet eden hüccetler ve şanının yüceliğine kendileriyle delil getirilen alametlerdir. { وَإِنْ كُنَّا لَمُبْتَلِينَ } “ve elbette Biz imtihan edicileriz” yani insanlara yahut meleklere itaatkâr olan ile isyankâr olan açığa çıksın diye onlara elçiler göndermek suretiyle onları sınayıcılarız. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı; Yüce Allah'ın, bazen [elçi] göndermekle bazen de azap ile durumlarını sınayan kimsenin muamelesi gibi onlara muamele etmesidir. { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قَرْناً آخَرِينَ } “Sonra onların ardından başka bir nesil var ettik” yani onları helak ettikten sonra. Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Allah'ın onların ardından var ettiği bu kimseler Hûd'un kavmi olan Âd'dır. Zira bu yerin dışındaki yerlerde onların kıssası Nûh'un kıssasının hemen peşinden gelmektedir ve A'râf [Suresi]'ndeki şu buyruk sebebiyle böyledir: { وَاذْكُرُوا إِذْ جَعَلَكُمْ خُلَفاءَ مِنْ بَعْدِ قَوْمِ نُوحٍ } “Hatırlayın ki O sizi Nûh kavminden sonra halifeler kıldı”1. Şöyle de denilmiştir: Onlar Semûd kavmidir, çünkü onlar sayha (korkunç ses) ile helak edilenlerdir. Nitekim Yüce Allah bu kıssada { فَأَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ } “Derken onları o korkunç ses yakalayıverdi” buyurmuştur. Şöyle de denilmiştir: Onlar Şuayb'ın kavmi olan Medyen halkıdır; çünkü onlar da sayha ile helak edilenlerdendir. { فَأَرْسَلْنا فِيهِمْ رَسُولًا } “Onların arasına bir elçi gönderdik” ifadesinde irsâl (gönderme) fiili [normalde] { إِلَى } (ilâ) ile geçişli kılındığı halde burada { فِي } (fî) ile geçişli kılınmıştır; ta ki kendilerine gönderilen bu elçinin onların içinde, aralarında yetiştiğine, onun yerini ve doğduğu yeri bildiklerine, dolayısıyla onun sözüne duyacakları güven ve huzurun kendi muhitlerinin dışından gelen birine duyacakları güvenden daha fazla olacağına delalet etsin. Şöyle de denilmiştir: Zikredilen fiilin { فِي } ile geçişli kılınmasının sebebi, "kavl" (söz) manasını tazammun etmesidir (içermesidir); yani: Elçinin diliyle onlara: "Allah'a kulluk edin" dedik [anlamındadır]. Bundan dolayı tefsir edici { أَنْ } (en-i müfessire) getirilmiştir. Birinci [görüş] daha evladır; çünkü { أَرْسَلْنَا } fiiline { قُلْنَا } manasının yüklenmesi, onun { فِي } ile geçişli kılınmasını gerektirmez. { مَا لَكُمْ مِنْ إِلهٍ غَيْرُهُ } “Sizin O'ndan başka hiçbir ilahınız yoktur” cümlesi, kulluk emrinin gerekçesidir (illetidir). { أَفَلا تَتَّقُونَ } “Hâlâ sakınmaz mısınız?” [ifadesi], şirkinizin gerektirdiği O'nun azabından [sakınmaz mısınız? demektir]. { وَقالَ الْمَلَأُ مِنْ قَوْمِهِ } “Kavminden ileri gelenler dediler ki” yani onların eşrafı ve önderleri [şöyle dediler]. Sonra [Yüce Allah] o ileri gelenleri küfür ve yalanlama ile niteleyerek şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِلِقاءِ الْآخِرَةِ } “İnkâr eden ve ahirete kavuşmayı yalanlayan...” yani ahiretteki hesap ve cezayı yalanlayan yahut ba'sı (yeniden dirilişi) inkâr eden [kimseler]. { وَأَتْرَفْناهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “ve dünya hayatında kendilerine refah verdiğimiz [ileri gelenler]” yani kendilerine dünya nimetlerini bolca verdiğimiz, böylece dünya hayatında eriştikleri çokça mal ve refah dolu yaşam sebebiyle şımarıp azgınlaşan [kimseler dediler ki]: { مَا هَذَا إِلَّا بَشَرٌ مِثْلُكُمْ } “Bu da sizin gibi bir insandan başkası değildir”. Yani ileri gelenler kavimlerine bu sözü söylemiş; onu beşeriyette (insan olmakta), { يَأْكُلُ مِمَّا تَأْكُلُونَ مِنْهُ وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } “yediğinizden yer, içtiğinizden içer” diyerek yiyip içtikleri şeylerde kendileriyle eşit olmakla nitelemişlerdir. Bu durum onların nezdinde onun kendilerine hiçbir üstünlüğünün bulunmamasını gerektiriyordu. Ferrâ şöyle demiştir: { وَيَشْرَبُ مِمَّا تَشْرَبُونَ } ifadesinin anlamı, { مِنْهُ } (ondan) kelimesinin hazfi (düşürülmesi) üzeredir; yani: "İçtiğiniz şeyden içer" [demektir]. Şöyle de denilmiştir: { مَا } masdariyyedir, dolayısıyla âid zamirine ihtiyaç duymaz. { وَلَئِنْ أَطَعْتُمْ بَشَراً مِثْلَكُمْ } “Andolsun, sizin gibi bir insana itaat ederseniz” zikredilen vasıflarda [sizin gibi olan birine], { إِنَّكُمْ إِذاً لَخاسِرُونَ } “mutlaka ziyana uğrayanlardan olursunuz” yani onun sizin üzerinize hiçbir üstünlüğü yokken ilahlarınızı terk etmeniz ve ona tabi olmanız sebebiyle aldanmış ve zarara uğramış kimseler olursunuz. { أَيَعِدُكُمْ أَنَّكُمْ إِذا مِتُّمْ } “O size, öldüğünüz vakit... vaat mi ediyor?” buyruğundaki istifham (soru) inkâr içindir. Cümle müste'nefe (yeni bir başlangıç cümlesi) olup, öncesinde geçen ona tabi olmalarının çirkinliğini pekiştirmektedir. { مِتُّمْ } kelimesi, { خَافَ يَخَافُ } veznindeki { مَاتَ يَمَاتُ } fiilinden mim harfinin kesresiyle okunmuştur. { قَالَ يَقُولُ } veznindeki { مَاتَ يَمُوتُ } fiilinden mim'in zammesiyle de okunmuştur. { وَكُنْتُمْ تُراباً وَعِظاماً } “toprak ve kemik olduğunuz zaman” yani bazı parçalarınız toprak, bazıları da üzerinde et ve sinir bulunmayan çürümüş kemikler haline geldiği vakit [demektir]. Şöyle de denilmiştir: Toprağın öne alınması, onların akıllarında [dirilişten] daha uzak görülmesinden ötürüdür. Şöyle de denilmiştir: Anlamı; sizden öncekiler toprak, sizden sonrakiler de kemik olduğu zaman [demektir]. { أَنَّكُمْ مُخْرَجُونَ } “gerçekten sizin [yeniden diriltilip] çıkarılacağınızı mı [vaat ediyor?]” yani kabirlerinizden daha önce olduğunuz gibi diri olarak [çıkarılacağınızı mı?]. Sîbeveyh şöyle demiştir: Birinci { أَنَّ } (enne), { أَيَعِدُكُمْ } fiilinin üzerine vaki olması sebebiyle nasb mahallindedir; ikinci { أَنَّ } ise ondan bedeldir. Ferrâ, Cermî ve Müberred ise şöyle demişlerdir: İkinci { أَنَّ }, tekit (pekiştirme) için tekrarlanmıştır ve söz uzadığı için tekrarlanması güzel düşmüştür. Zeccâc da bunun benzerini söylemiştir. Ahfeş ise şöyle demiştir: İkinci { أَنَّ }...

11457. Metin

فِي مَحَلِّ رَفْعٍ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ: يَحْدُثُ إِخْرَاجُكُمْ كَمَا تَقُولُ: الْيَوْمَ الْقِتَالُ، فَالْمَعْنَى: الْيَوْمَ يَحْدُثُ الْقِتَالُ هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ أَيْ: بَعْدِ مَا تُوعَدُونَ، أَوْ بَعِيدٌ مَا تُوعَدُونَ، وَالتَّكْرِيرُ لِلتَّأْكِيدِ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيُّ: وَفِي هَيْهَاتَ عَشْرُ لُغَاتٍ ثُمَّ سَرَدَهَا، وَهِيَ مُبَيَّنَةٌ فِي عِلْمِ النَّحْوِ. وَقَدْ قُرِئَ بِبَعْضِهَا، وَاللَّامُ فِي «لِمَا تُوعَدُونَ» لِبَيَانِ الْمُسْتَبْعَدِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: هَيْتَ لَكَ «١» ، كَأَنَّهُ قِيلَ: لِمَاذَا هَذَا الِاسْتِبْعَادُ؟ فَقِيلَ: لِمَا تُوعَدُونَ. وَالْمَعْنَى: بَعْدَ إِخْرَاجِكُمْ لِلْوَعْدِ الَّذِي تُوعَدُونَ، هَذَا عَلَى أَنَّ هَيْهَاتَ اسْمُ فِعْلٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:

...gizli bir fiille ref mahallindedir; yani: "Sizin çıkarılmanız meydana gelecektir." Tıpkı «الْيَوْمَ الْقِتَالُ» (Bugün savaş vardır) demen gibi ki manası: "Bugün savaş vuku bulacaktır" demektir. { هَيْهاتَ هَيْهاتَ لِما تُوعَدُونَ } “Heyhat, heyhat! Size vaat edilen şey ne kadar uzak!” Yani size vaat edilen şey uzaklaştı yahut size vaat edilen şey çok uzaktır. Tekrar tekit içindir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: Heyhât lafzında on lügat (lehçe/kullanım) vardır; sonra bunları sıralamıştır ve bunlar nahiv ilminde açıklanmıştır. Bunların bazısıyla kıraat de edilmiştir. { لِمَا تُوعَدُونَ } ifadesindeki lâm harfi, uzak görülen şeyi açıklamak içindir; nitekim { هَيْتَ لَكَ } “Sana geldim / Haydi gelsene” (¬١) kavlinde de böyledir. Sanki: "Bu uzak görme neyedir?" denilmiş, "Size vaat edilen şeyedir" diye cevap verilmiştir. Mana: "Vaat olunduğunuz vaat için çıkarılmanız çok uzaktır" şeklindedir; bu, heyhât kelimesinin fiil-i isim (ism-i fiil) olması esasına göredir. Zeccâc şöyle demiştir:

11458. Metin

هُوَ فِي تَقْدِيرِ الْمَصْدَرِ، أَيِ: الْبُعْدُ لِمَا تُوعَدُونَ، أَوْ بُعْدٌ لِمَا تُوعَدُونَ عَلَى قِرَاءَةِ مَنْ نَوَّنَ فَتَكُونُ عَلَى هَذَا مُبْتَدَأً خَبَرُهُ لِمَا تُوعَدُونَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ إِتْرَافَهُمْ بِأَنَّهُمْ قَالُوا: إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا أَيْ: مَا الْحَيَاةُ إِلَّا حَيَاتَنَا الدُّنْيَا، لَا الْحَيَاةَ الْآخِرَةَ الَّتِي تَعِدُنَا بِهَا، وَجُمْلَةُ نَمُوتُ وَنَحْيا مُفَسِّرَةٌ لِمَا ادَّعُوهُ مِنْ قَصْرِهِمْ حَيَاتَهُمْ عَلَى حَيَاةِ الدُّنْيَا. ثُمَّ صَرَّحُوا بِنَفْيِ الْبَعْثِ، وَأَنَّ الْوَعْدَ بِهِ مِنْهُ افْتِرَاءٌ على الله فقالوا: ما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً

O, masdar takdirindedir; yani: "Size vaat edilen şey için uzaklık olsun" yahut tenvinli okuyanın kıraatine göre: "Size vaat edilen şey için bir uzaklık vardır" demektir; bu takdirde o mübteda olur, haberi ise { لِمَا تُوعَدُونَ } ifadesidir. Sonra Yüce Allah onların şımarıklıklarını şöyle dediklerini naklederek beyan etmiştir: { إِنْ هِيَ إِلَّا حَياتُنَا الدُّنْيا } “Hayat, ancak bizim şu dünya hayatımızdan ibarettir.” Yani hayat, bize vaat ettiğin ahiret hayatı değil, sadece şu dünya hayatımızdır. { نَمُوتُ وَنَحْيا } “Ölürüz ve yaşarız” cümlesi, hayatlarını dünya hayatına hasretme iddialarını açıklamaktadır. Sonra yeniden dirilişi açıkça inkâr ettiler ve bunun vaat edilmesinin Allah'a bir iftira olduğunu söyleyerek şöyle dediler: { وَما نَحْنُ بِمَبْعُوثِينَ } “Biz diriltilecek de değiliz.” { إِنْ هُوَ إِلَّا رَجُلٌ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “O, Allah'a yalan uyduran bir adamdan başkası değildir.”

11459. Metin

أَيْ: مَا هُوَ فِيمَا يَدَّعِيهِ إِلَّا مُفْتَرٍ لِلْكَذِبِ عَلَى اللَّهِ وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ أَيْ: بِمُصَدِّقِينَ لَهُ فِيمَا يَقُولُهُ: قالَ رَبِّ انْصُرْنِي أَيْ: قَالَ نَبِيُّهُمْ لَمَّا عَلِمَ بِأَنَّهُمْ لَا يُصَدِّقُونَهُ أَلْبَتَّةَ: رَبِّ انْصُرْنِي عَلَيْهِمْ وَانْتَقِمْ لِي مِنْهُمْ بِسَبَبِ تَكْذِيبِهِمْ إِيَّايَ قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ أَيْ: قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ مُجِيبًا لِدُعَائِهِ وَاعِدًا لَهُ بِالْقَبُولِ لِمَا دَعَا بِهِ: عَمَّا قَلِيلٍ مِنَ الزَّمَانِ لَيُصْبِحُنَّ نَادِمِينَ عَلَى مَا وَقَعَ مِنْهُمْ مَنِ التَّكْذِيبِ وَالْعِنَادِ وَالْإِصْرَارِ عَلَى الْكُفْرِ، وَمَا فِي «عَمَّا قَلِيلٍ» مَزِيدَةٌ بَيْنَ الْجَارِّ وَالْمَجْرُورِ لِلتَّوْكِيدِ لِقِلَّةِ الزَّمَانِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ «٢» ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهَا أَخَذَتْهُمُ الصَّيْحَةُ وَحَاقَ بِهِمْ عَذَابُهُ وَنَزَلَ عَلَيْهِمْ سَخَطُهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: صَاحَ بِهِمْ جِبْرِيلُ صَيْحَةً وَاحِدَةً مَعَ الرِّيحِ الَّتِي أَهْلَكَهُمُ اللَّهُ بِهَا فَمَاتُوا جَمِيعًا.

Yani: "O, iddia ettiği şeylerde Allah'a yalan iftira eden bir kimseden başkası değildir. { وَما نَحْنُ لَهُ بِمُؤْمِنِينَ } Biz ona inanacak da değiliz." Yani söylediği şeylerde onu tasdik ediciler değiliz. { قالَ رَبِّ انْصُرْنِي } “[Peygamberleri] dedi ki: 'Rabbim! Bana yardım et.'” Yani peygamberleri onların kendisini asla tasdik etmeyeceklerini anlayınca: "Rabbim! Onlara karşı bana yardım et ve beni yalanlamaları sebebiyle benim intikamımı onlardan al" dedi. { قالَ عَمَّا قَلِيلٍ لَيُصْبِحُنَّ نادِمِينَ } “[Allah] buyurdu ki: 'Çok az bir zaman sonra mutlaka pişman olacaklardır.'” Yani Yüce Allah onun duasına icabet ederek ve dilediği şeyi kabul edeceğini vaat ederek şöyle buyurdu: "Pek az bir zaman sonra, kendilerinden sadır olan yalanlama, inat ve küfürdeki ısrarlarından ötürü mutlaka pişman olacaklardır." { عَمَّا قَلِيلٍ } ifadesindeki «مَا» harfi, zamanın azlığını tekit etmek üzere câr ile mecrûr arasına zâid olarak girmiştir; nitekim { فَبِما رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ } “Allah'tan bir rahmet sebebiyle...” (¬٢) kavlinde de böyledir. Sonra Yüce Allah onları o korkunç sesin yakaladığını, azabının onları kuşattığını ve gazabının üzerlerine indiğini haber vermiştir. Müfessirler şöyle demişlerdir: Cebrâil, Allah'ın kendilerini helak ettiği rüzgâr ile birlikte onlara tek bir çığlık attı ve hepsi birden öldüler.

11460. Metin

وَقِيلَ: الصَّيْحَةُ هِيَ نَفْسُ الْعَذَابِ الَّذِي نَزَلَ بِهِمْ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Sayhanın, üzerlerine inen azabın bizzat kendisi olduğu da söylenmiştir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

11461. Metin

صَاحَ الزَّمَانُ بِآلِ بَرْمَكَ صَيْحَةً ... خَرُّوا لِشِدَّتِهَا عَلَى الْأَذْقَانِ

“Zaman Bermekî ailesine öyle bir haykırdı ki, şiddetinden yüzüstü kapaklandılar.”

11462. Metin

وَالْبَاءُ فِي بِالْحَقِّ مُتَعَلِّقٌ بِالْأَخْذِ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَمَّا صَارُوا إِلَيْهِ بَعْدَ الْعَذَابِ النَّازِلِ بِهِمْ، فَقَالَ:

{ بِالْحَقِّ } “Hak olarak” ifadesindeki ba harfi yakalama (ahz) fiiline mütealliktir. Sonra Yüce Allah üzerlerine inen azaptan sonra dönüştükleri hali haber vererek şöyle buyurmuştur:

11463. Metin

فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً أَيْ: كَغُثَاءِ السَّيْلِ الَّذِي يَحْمِلُهُ. وَالْغُثَاءُ: مَا يَحْمِلُ السَّيْلُ مِنْ بَالِي الشَّجَرِ وَالْحَشِيشِ وَالْقَصَبِ وَنَحْوِ ذَلِكَ مِمَّا يَحْمِلُهُ عَلَى ظَاهِرِ الْمَاءِ. وَالْمَعْنَى: صَيَّرَهُمْ هَلْكَى فَيَبِسُوا كَمَا يَبِسَ الْغُثَاءُ فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ انْتِصَابُ «بُعْدًا» عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، وَهُوَ مِنَ الْمَصَادِرِ الَّتِي لَا يُذْكَرُ فِعْلُهَا مَعَهَا، أَيْ: بَعُدُوا بُعْدًا، وَاللَّامُ لِبَيَانِ مَنْ قِيلَ لَهُ ذَلِكَ.

{ فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً } “Böylece onları bir sel süprüntüsü kılıverdik.” Yani selin sürükleyip getirdiği köpük ve çer çöp gibi kıldık. Gusâ (غُثَاء): Selin sürüklediği çürümüş ağaç parçaları, çer çöp, kamış ve suyun yüzeyinde taşıdığı benzeri şeylerdir. Mana: Onları helak edilmiş kıldı da tıpkı çer çöpün kuruduğu gibi kuruyup gittiler. { فَبُعْداً لِلْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Zalimler topluluğu uzak olsun!” { بُعْدًا } kelimesinin mansûb olması masdariyet sebebiyledir ve o, fiili kendisiyle birlikte zikredilmeyen masdarlardandır; yani: "Uzaklaştıkça uzaklaşsınlar." Lâm harfi ise bu sözün kendisine söylendiği kimseyi açıklamak içindir.

11464. Metin

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَاسْلُكْ فِيها يَقُولُ: اجْعَلْ مَعَكَ فِي السَّفِينَةِ مِنْ كُلٍّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً قَالَ لِنُوحٍ حِينَ أُنْزِلَ مِنَ السَّفِينَةِ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْ قَتَادَةَ فِي الْآيَةِ قَالَ: يُعَلِّمُكُمْ سُبْحَانَهُ كَيْفَ تَقُولُونَ إِذَا رَكِبْتُمْ، وَكَيْفَ تَقُولُونَ إذا نزلتم. أما عند الركوب:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan [radıyallâhu anhümâ] rivayet ettiğine göre o, { فَاسْلُكْ فِيها } “Ona bindir” [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: "Gemiye seninle birlikte her [türden] ikişer çift koy." İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Mücâhid'den rivayet ettiğine göre o, { وَقُلْ رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً } “Ve de ki: Rabbim! Beni bereketli bir yere indir” [buyruğu hakkında] şöyle demiştir: "Gemiden indirildiği vakit Nûh'a [böyle demesi emredilmiştir]." Yine bu müelliflerin Katâde'den bu ayet hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: "Yüce Allah bindiğinizde ne diyeceğinizi ve indiğinizde ne diyeceğinizi sizlere öğretmektedir. Binme esnasında [şöyle denir]:"12

11465. Metin

سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ- وَإِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ «١» وَ: بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ «٢» ، وَعِنْدَ النُّزُولِ: رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: قَرْناً قَالَ: أُمَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: هَيْهاتَ هَيْهاتَ قَالَ: بِعِيدٌ بَعِيدٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً قَالَ: جُعِلُوا كالشيء الميت البالي من الشجر.

{ سُبْحانَ الَّذِي سَخَّرَ لَنا هَذَا وَما كُنَّا لَهُ مُقْرِنِينَ- وَإِنَّا إِلى رَبِّنا لَمُنْقَلِبُونَ } “Bunu bizim hizmetimize veren Allah'ın şânı yücedir, yoksa biz buna güç yetiremezdik. Şüphesiz biz Rabbimize döneceğiz” (¬١) ve { بِسْمِ اللَّهِ مَجْراها وَمُرْساها إِنَّ رَبِّي لَغَفُورٌ رَحِيمٌ } “Onun akıp gitmesi de durması da Allah'ın adıyladır. Şüphesiz Rabbim çok bağışlayandır, çok merhamet edendir” (¬٢) [denir]; inerken ise: { رَبِّ أَنْزِلْنِي مُنْزَلًا مُبارَكاً وَأَنْتَ خَيْرُ الْمُنْزِلِينَ } “Rabbim! Beni bereketli bir inişle indir / bereketli bir menzile indir; Sen konuklayanların en hayırlısısın” [denir]." İbn Ebî Hâtim'in Ebû Mâlik'ten { قَرْناً } kavli hakkında naklettiğine göre: "Bir ümmet" demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { هَيْهاتَ هَيْهاتَ } kavli hakkında naklettiğine göre: "Çok uzak, çok uzak" demiştir. İbn Cerîr'in ondan { فَجَعَلْناهُمْ غُثاءً } kavli hakkında naklettiğine göre: "Ağaçtan ölü ve çürümüş şey gibi kılındılar" demiştir.

11466. Metin

[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٤٢ الى ٥٦]

[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler 42-56]

11467. Metin

ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦)

{ ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ (٤٢) مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ (٤٣) ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ (٤٤) ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا وَسُلْطانٍ مُبِينٍ (٤٥) إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلائِهِ فَاسْتَكْبَرُوا وَكانُوا قَوْماً عالِينَ (٤٦) } “Sonra onların ardından başka nesiller var ettik. (42) Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu erteleyemez. (43) Sonra peygamberlerimizi birbiri ardınca gönderdik. Bir ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar. Biz de onları birbiri ardınca helak ettik ve onları ibretlik masallar yaptık. Artık inanmayan bir kavim uzak olsun! (44) Sonra Mûsâ ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle ve apaçık bir delille gönderdik; (45) Firavun'a ve ileri gelenlerine. Fakat büyüklük tasladılar ve zaten üstünlük taslayan zorba bir topluluk idiler. (46)”

11468. Metin

فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١)

{ فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ (٤٧) فَكَذَّبُوهُما فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ (٤٨) وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ (٤٩) وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ ذاتِ قَرارٍ وَمَعِينٍ (٥٠) يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ (٥١) } “Bu yüzden: 'Kavimleri bize kölelik edip dururken bizim gibi iki insana mı inanacağız?' dediler. (47) Böylece o ikisini yalanladılar ve helak edilenlerden oldular. (48) Andolsun biz, hidayete ersinler diye Mûsâ'ya Kitab'ı verdik. (49) Meryem'in oğlunu da annesini de bir mucize kıldık ve her ikisini yerleşmeye elverişli, akarsuyu bulunan yüksek bir yere yerleştirdik. (50) Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; şüphesiz ben yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim. (51)”

11469. Metin

وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢) فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ (٥٦)

{ وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً وَأَنَا رَبُّكُمْ فَاتَّقُونِ (٥٢) فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ (٥٣) فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ (٥٤) أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ (٥٥) نُسارِعُ لَهُمْ فِي الْخَيْراتِ بَلْ لا يَشْعُرُونَ (٥٦) } “Şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir; ben de sizin Rabbinizim, öyleyse benden sakının. (52) Fakat onlar işlerini aralarında parça parça edip fırkalara ayrıldılar; her grup kendi yanındakiyle sevinip böbürlenmektedir. (53) Artık bir süreye kadar onları kendi gafletleri içinde bırak. (54) Kendilerine mal ve oğullarla yardım etmemiz sebebiyle zannediyorlar mı ki, (55) kendilerine hayırları yetiştirmek için acele ediyoruz? Hayır, onlar farkında değiller! (56)”

11470. Metin

قوله: ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ أَيْ: مِنْ بَعْدِ إِهْلَاكِهِمْ قُرُوناً آخَرِينَ قِيلَ: هُمْ قَوْمُ صَالِحٍ وَلُوطٍ وَشُعَيْبٍ كَمَا وَرَدَتْ قِصَّتُهُمْ عَلَى هَذَا التَّرْتِيبِ فِي الْأَعْرَافِ وَهُودٍ، وَقِيلَ: هُمْ بَنُو إِسْرَائِيلَ. وَالْقُرُونُ: الْأُمَمُ، وَلَعَلَّ وَجْهُ الْجَمْعِ هُنَا لِلْقُرُونِ وَالْإِفْرَادِ فِيمَا سَبَقَ قَرِيبًا أَنَّهُ أَرَادَ هَاهُنَا أُمَمًا مُتَعَدِّدَةً وَهُنَاكَ أُمَّةً وَاحِدَةً. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ كَمَالَ عِلْمِهِ وَقُدْرَتِهِ فِي شَأْنِ عِبَادِهِ، فَقَالَ: مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ أَيْ: مَا تَتَقَدَّمُ كُلُّ طَائِفَةٍ مُجْتَمِعَةٍ فِي قَرْنٍ آجَالَهَا الْمَكْتُوبَةَ لَهَا فِي الْهَلَاكِ وَلَا تَتَأَخَّرُ عَنْهَا، وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ تَعَالَى: فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ «٣» ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ رُسُلَهُ كَانُوا بَعْدَ هَذِهِ الْقُرُونِ مُتَوَاتِرِينَ، وَأَنَّ شَأْنَ أُمَمِهِمْ كَانَ وَاحِدًا فِي التَّكْذِيبِ لَهُمْ فَقَالَ: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا بِمَعْنَى أَنَّ إِرْسَالَ كُلِّ رَسُولٍ مُتَأَخِّرٌ عَنْ إِنْشَاءِ الْقَرْنِ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِ، لَا عَلَى مَعْنَى أَنَّ إِرْسَالَ الرُّسُلِ جَمِيعًا مُتَأَخِّرٌ عَنْ إِنْشَاءِ تلك القرون جميعا، ومعنى تَتْرا تَتَوَاتَرُ وَاحِدًا بَعْدَ وَاحِدٍ، وَيَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، مِنَ الْوِتْرِ وَهُوَ الْفَرْدُ. قَالَ الْأَصْمَعِيُّ: وَاتَرْتُ كُتُبِي عَلَيْهِ: أَتْبَعْتُ بَعْضَهَا بَعْضًا إِلَّا أَنَّ بَيْنَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهَا وَبَيْنَ الْآخَرِ مُهْلَةً. وَقَالَ غَيْرُهُ: الْمُتَوَاتِرَةُ: الْمُتَتَابِعَةُ بِغَيْرِ مُهْلَةٍ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ عَمْرٍو «تَتْرَى» بِالتَّنْوِينِ عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَعَلَى هَذَا يَجُوزُ «تَتْرَى» بِكَسْرِ التَّاءِ الْأُولَى. لِأَنَّ مَعْنَى ثُمَّ أرسلنا: وواترنا،

[Cenâb-ı Hakk'ın] { ثُمَّ أَنْشَأْنا مِنْ بَعْدِهِمْ } “Sonra onların ardından var ettik...” buyruğu, yani onların helak edilmelerinin ardından { قُرُوناً آخَرِينَ } “başka nesiller...” [var ettik demektir]. Bunların; Sâlih, Lût ve Şuayb kavimleri olduğu söylenmiştir; nitekim onların kıssaları el-A'râf ve Hûd surelerinde bu sırayla zikredilmiştir. Bunların İsrâiloğulları olduğu da söylenmiştir. Kurûn (الْقُرُونُ), ümmetler/nesiller demektir. Burada çoğul olarak "kurûn" ifadesinin, az önce geçen yerde ise tekil kullanılmasının sebebi; muhtemelen burada birden çok ümmetin, orada ise tek bir ümmetin kastedilmiş olmasıdır. Ardından [Allah] Teâlâ, kullarının hâli hakkındaki ilminin ve kudretinin kemâlini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { مَا تَسْبِقُ مِنْ أُمَّةٍ أَجَلَها وَما يَسْتَأْخِرُونَ } “Hiçbir ümmet kendi ecelinin önüne geçemez ve onu geciktiremez.” Yani aynı çağda yaşayan hiçbir topluluk, kendileri için helak konusunda takdir edilmiş olan ecellerinin önüne geçemez ve ondan geri de kalamaz. Yüce Allah'ın şu buyruğu da böyledir: { فَإِذا جاءَ أَجَلُهُمْ لَا يَسْتَأْخِرُونَ ساعَةً وَلا يَسْتَقْدِمُونَ } “Ecelleri geldiğinde ise ne bir an erteleyebilirler ne de öne alabilirler.”3 Sonra [Allah] Teâlâ, bu nesillerin ardından peygamberlerinin peş peşe gönderildiğini ve ümmetlerinin onları yalanlama hususundaki tavırlarının aynı olduğunu açıklayarak şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } “Sonra birbiri ardınca peygamberlerimizi gönderdik.” Bu cümle, bir önceki cümleye matuftur. Bunun anlamı; her bir peygamberin gönderilişinin, kendisine gönderildiği neslin var edilmesinden sonra olduğudur; yoksa bütün peygamberlerin gönderilmesinin bu nesillerin tamamının yaratılmasından sonra olduğu anlamına gelmez. Tetrâ (تَتْرا) kelimesinin manası, tek anlamına gelen vitr (الْوِتْر) kökünden gelip birbiri ardınca, teker teker ve birbirini takip ederek gelmektir. el-Asmaî şöyle demiştir: "Ona mektuplarımı birbiri ardınca ulaştırdım (وَاتَرْتُ كُتُبِي عَلَيْهِ)" sözü; her birinin arasında belirli bir mühlet bulunmak üzere birbiri peşi sıra gönderdim demektir. Başkası ise şöyle demiştir: Mütevâtir (الْمُتَوَاتِرَة), aralıksız olarak peş peşe gelendir. İbn Kesîr ve İbn Âmir, masdar kabul ederek tenvin ile «تَتْرًا» şeklinde okumuşlardır. en-Nehhâs şöyle demiştir: Bu kıraate göre ilk te harfinin kesresiyle «تِتْرَى» okunması da caizdir; çünkü { ثُمَّ أَرْسَلْنا } ifadesinin manası "peş peşe gönderdik (وَاتَرْنَا)" demektir.

11471. Metin

وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ: مُتَوَاتِرِينَ كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَجِيءِ كُلِّ رَسُولٍ لِأُمَّتِهِ، عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْمَجِيءِ التَّبْلِيغُ فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً أَيْ: فِي الْهَلَاكِ بِمَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعَذَابِ وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ الْأَحَادِيثُ: جَمْعُ أُحْدُوثَةٍ، وَهِيَ مَا يَتَحَدَّثُ بِهِ النَّاسُ، كَالْأَعَاجِيبِ جَمْعُ أُعْجُوبَةٍ، وَهِيَ مَا يَتَعَجَّبُ النَّاسُ مِنْهُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّمَا يُقَالُ «جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ» فِي الشَّرِّ وَلَا يُقَالُ فِي الْخَيْرِ، كَمَا يُقَالُ: صَارَ فُلَانٌ حَدِيثًا، أَيْ: عِبْرَةً، وَكَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ فِي آيَةٍ أُخْرَى: فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ

Hâl konumunda olması da caizdir; yani birbiri ardınca gelenler olarak... { كُلَّ مَا جاءَ أُمَّةً رَسُولُها كَذَّبُوهُ } “Bir ümmete peygamberi geldikçe onu yalanladılar.” Bu cümle, gelmekten maksadın tebliğ olması üzere her peygamberin kendi ümmetine gelişini açıklayan müste'nefe bir cümledir. { فَأَتْبَعْنا بَعْضَهُمْ بَعْضاً } “Biz de onları birbiri ardınca helak ettik.” Yani üzerlerine inen azap ile helak olma hususunda [onları birbiri ardınca kıldık]. { وَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ } “Ve onları ibretlik masallar yaptık.” Ehâdîs (أَحَادِيث), uhdûse (أُحْدُوثَة) kelimesinin çoğuludur; o da insanların dillerde dolaştırdığı ibretlik sözdür; tıpkı insanların hayret ettiği şey anlamına gelen u‘cûbe (أُعْجُوبَة) kelimesinin çoğulunun e‘âcîb (أَعَاجِيب) olması gibi. Ahfeş şöyle demiştir: «جَعَلْنَاهُمْ أَحَادِيثَ» (Onları masallar kıldık) ifadesi sadece şer hakkında kullanılır, hayır hakkında kullanılmaz; tıpkı: "Falan kimse bir dedikodu / ibret konusu oldu" denildiği gibi; nitekim Yüce Allah başka bir ayette de şöyle buyurmuştur: { فَجَعَلْناهُمْ أَحادِيثَ وَمَزَّقْناهُمْ كُلَّ مُمَزَّقٍ } “Onları ibretlik masallar yaptık ve onları darmadağın ettik”

11472. Metin

«١» . قُلْتُ: وَهَذِهِ الْكُلِّيَّةُ غَيْرُ مُسَلَّمَةٍ فَقَدْ يُقَالُ: صَارَ فُلَانٌ حَدِيثًا حَسَنًا، وَمِنْهُ قَوْلُ ابْنِ دُرَيْدٍ فِي مَقْصُورَتِهِ:

(¬١). Ben derim ki: Bu genel kural kabul edilebilir değildir; zira bazen: "Falan kimse güzel bir yâd / anlatı konusu oldu" denilebilir; nitekim İbn Düreyd'in Maksûre'sindeki şu sözü de bundandır:

11473. Metin

وَإِنَّمَا الْمَرْءُ حَدِيثٌ بَعْدَهُ ... فكن حديثا حسنا لمن وعى

“İnsan kendisinden sonra ancak bir anlatıdır (anılacak sözdür); o halde kavrayıp anlayan kimse için güzel bir yâd ol!”

11474. Metin

فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ وَصَفَهُمْ هُنَا بِعَدَمِ الْإِيمَانِ، وَفِيمَا سَبَقَ قَرِيبًا بِالظُّلْمِ لِكَوْنِ كُلٍّ مِنَ الْوَصْفَيْنِ صَادِرًا عَنْ كُلِّ طَائِفَةٍ مِنَ الطَّائِفَتَيْنِ، أَوْ لِكَوْنِ هَؤُلَاءِ لَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ إِلَّا مُجَرَّدُ عَدَمِ التَّصْدِيقِ، وَأُولَئِكَ ضَمُّوا إِلَيْهِ تِلْكَ الْأَقْوَالَ الشَّنِيعَةَ الَّتِي هِيَ مِنْ أَشَدِّ الظُّلْمِ وَأَفْظَعِهِ. ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ مَا وَقَعَ مِنْ فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ عِنْدَ إِرْسَالِ مُوسَى وَهَارُونَ إِلَيْهِمْ فَقَالَ: ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا هِيَ التِّسْعُ الْمُتَقَدِّمُ ذِكْرُهَا غَيْرَ مَرَّةٍ، وَلَا يَصِحُّ عَدُّ فَلْقِ الْبَحْرِ مِنْهَا هُنَا لِأَنَّ الْمُرَادَ الْآيَاتُ الَّتِي كَذَّبُوا بِهَا وَاسْتَكْبَرُوا عَنْهَا. وَالْمُرَادُ بِالسُّلْطَانِ الْمُبِينِ:

{ فَبُعْداً لِقَوْمٍ لَا يُؤْمِنُونَ } “Artık inanmayan bir kavim uzak olsun!” Onları burada imansızlıkla, az önce geçen yerde ise zulümle nitelemiştir; çünkü her iki vasıf da bu iki topluluğun her birinden sadır olmuştur ya da bu sonrakilerden sadece tasdik etmeme durumu meydana gelmişken, öncekiler buna zulmün en şiddetlisi ve en çirkini olan o feci sözleri de eklemişlerdir. Sonra Yüce Allah Mûsâ ve Hârûn kendilerine gönderildiğinde Firavun ve kavminden sadır olan şeyleri naklederek şöyle buyurmuştur: { ثُمَّ أَرْسَلْنا مُوسى وَأَخاهُ هارُونَ بِآياتِنا } “Sonra Mûsâ ve kardeşi Hârûn'u ayetlerimizle gönderdik.” Bu ayetler, daha önce defalarca zikri geçen dokuz mucizedir. Burada denizin yarılmasını bunlardan saymak doğru olmaz; zira kastedilen, onların yalanladıkları ve karşısında büyüklük tasladıkları ayetlerdir. Apaçık delil (sultân-ı mübîn) ile kastedilen ise:

11475. Metin

الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ الْبَيِّنَةُ. قِيلَ: هِيَ الْآيَاتُ التِّسْعُ نَفْسُهَا، وَالْعَطْفُ مِنْ بَابِ:

Açık ve kesin hüccettir. Bunun bizzat dokuz ayetin kendisi olduğu da söylenmiştir; bu takdirde [ikisinin birbirine] atfı şu kabildendir:

11476. Metin

إِلَى الْمَلِكِ الْقَرْمِ وَابْنِ الْهُمَامِ

“O ulu hükümdara ve yüce şahsiyetin oğluna...”

11477. Metin

............... ....

11478. Metin

وَقِيلَ: أَرَادَ الْعَصَا لِأَنَّهَا أُمُّ الْآيَاتِ، فَيَكُونُ مِنْ بَابِ عَطْفِ جِبْرِيلَ عَلَى الْمَلَائِكَةِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بالآيات التي كانت لهما، وبالسلطان: الدلائل، والمبين: التِّسْعُ الْآيَاتِ، وَالْمُرَادُ بِالْمَلَأِ فِي قَوْلِهِ: إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ هُمُ الْأَشْرَافُ مِنْهُمْ كَمَا سَبَقَ بَيَانُهُ غَيْرَ مَرَّةٍ فَاسْتَكْبَرُوا أَيْ: طَلَبُوا الْكِبْرَ وَتَكَلَّفُوهُ فَلَمْ يَنْقَادُوا لِلْحَقِّ وَكانُوا قَوْماً عالِينَ قَاهِرِينَ لِلنَّاسِ بِالْبَغْيِ وَالظُّلْمِ، مُسْتَعْلِينَ عَلَيْهِمْ، مُتَطَاوِلِينَ كِبْرًا وِعِنَادًا وَتَمَرُّدًا.

Bununla asânın kastedildiği de söylenmiştir; çünkü o ayetlerin anasıdır; bu durumda Cebrâil'in meleklere atfedilmesi kabilinden olur. Âyât ile o ikisine verilen şeylerin, sultân ile delillerin, mübîn ile de dokuz ayetin kastedildiği söylenmiştir. { إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ } “Firavun'a ve ileri gelenlerine” kavlindeki mele' ile kastedilenler, daha önce defalarca açıklandığı üzere onların eşrafıdır. { فَاسْتَكْبَرُوا } “Fakat büyüklük tasladılar.” Yani kibri aradılar ve kendilerini büyük görmeye zorladılar da hakka boyun eğmediler. { وَكانُوا قَوْماً عالِينَ } “Ve zaten üstünlük taslayan zorba bir topluluk idiler.” Azgınlık ve zulümle insanlara galebe çalan, onlara tepeden bakan, kibir, inat ve taşkınlıkla haddi aşan kimseler idiler.

11479. Metin

وَجُمْلَةُ فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا مَعْطُوفَةٌ على جملة فَاسْتَكْبَرُوا وَمَا بَيْنَهُمَا اعْتِرَاضٌ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ، أَيْ: كَيْفَ نُصَدِّقُ مَنْ كَانَ مِثْلَنَا فِي الْبَشَرِيَّةِ، وَالْبَشَرُ يطلق على الواحد كقوله: بَشَراً سَوِيًّا

{ فَقالُوا أَنُؤْمِنُ لِبَشَرَيْنِ مِثْلِنا } “Bu yüzden: 'Bizim gibi iki insana mı inanacağız?' dediler” cümlesi { فَاسْتَكْبَرُوا } cümlesine matuftur, aralarındaki kısım ise itirâziyyedir (ara cümledir). İstifham inkâr içindir; yani: "İnsanlıkta bizim gibi olan kimseyi nasıl tasdik ederiz?" Beşer kelimesi tıpkı { بَشَراً سَوِيًّا } “Düzgün bir insan”

11480. Metin

«٢» كَمَا يُطْلَقُ عَلَى الْجَمْعِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً «٣» فَتَثْنِيَتُهُ هُنَا هِيَ بِاعْتِبَارِ الْمَعْنَى الْأَوَّلِ، وَأَفْرَدَ الْمَثَلَ لِأَنَّهُ فِي حُكْمٍ الْمَصْدَرِ، وَمَعْنَى وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ أَنَّهُمْ مُطِيعُونَ لَهُمْ، مُنْقَادُونَ لِمَا يَأْمُرُونَهُمْ بِهِ كَانْقِيَادِ الْعَبِيدِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْعَابِدُ: الْمُطِيعُ الْخَاضِعُ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْعَرَبُ تُسَمِّي كُلَّ مَنْ دَانَ لِمَلِكٍ عَابِدًا لَهُ، وَقِيلَ: يُحْتَمَلُ أَنَّهُ كَانَ يَدَّعِي الْإِلَهِيَّةَ فَدَعَا النَّاسَ إِلَى عِبَادَتِهِ فَأَطَاعُوهُ، وَاللَّامُ فِي لَنا مُتَعَلِّقَةٌ بِعَابِدُونَ، قُدِّمَتْ عَلَيْهِ لِرِعَايَةِ الْفَوَاصِلِ، وَالْجُمْلَةُ حَالِيَّةٌ. فَكَذَّبُوهُما أَيْ: فَأَصَرُّوا عَلَى تَكْذِيبِهِمَا فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ بِالْغَرَقِ فِي الْبَحْرِ. ثُمَّ حَكَى سُبْحَانَهُ مَا جَرَى عَلَى قَوْمِ مُوسَى بَعْدَ إِهْلَاكِ عَدْوِهِمْ فَقَالَ:

12 [kavlinde olduğu gibi tekil için kullanıldığı] gibi, { فَإِمَّا تَرَيِنَّ مِنَ الْبَشَرِ أَحَداً } “Eğer insanlardan herhangi birini görürsen”3 kavlinde olduğu gibi çoğul için de kullanılır. Dolayısıyla buradaki tesniye (ikil) kılınması, birinci anlamı (tekil manası) itibarıyladır. 'Misl' (مِثْل) kelimesini tekil getirmiştir; çünkü o masdar hükmündedir. { وَقَوْمُهُما لَنا عابِدُونَ } “Kavimleri de bize boyun eğip kulluk etmektedir” kavlinin anlamı; onların, kölelerin boyun eğmesi gibi kendilerine itaat edip emrettikleri şeylere boyun eğmeleridir. Müberred şöyle demiştir: 'Âbid (عَابِد), itaat eden ve boyun eğendir.' Ebû Ubeyde şöyle demiştir: 'Araplar bir hükümdara boyun eğip itaat eden herkese onun âbidi adını verirler.' [Firavun'un] ilahlık iddia ettiği, dolayısıyla insanları kendisine tapınmaya çağırdığı ve onların da kendisine itaat ettiği anlamına gelme ihtimali de söylenmiştir. { لَنا } ifadesindeki lâm harfi { عابِدُونَ } kelimesine mütealliktir (bağlıdır); fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek öne geçirilmiştir. Cümle ise hâl cümlesidir. { فَكَذَّبُوهُما } “Böylece o ikisini yalanladılar” yani o ikisini yalanlamakta ısrar ettiler. { فَكانُوا مِنَ الْمُهْلَكِينَ } “ve helak edilenlerden oldular”; denizde boğulmak suretiyle [helak edildiler]. Sonra Yüce Allah, düşmanları helak edildikten sonra Mûsâ'nın kavminin başına gelenleri anlatıp şöyle buyurdu: