وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ يَعْنِي التَّوْرَاةَ، وَخَصَّ مُوسَى بِالذِّكْرِ لِأَنَّ التَّوْرَاةَ أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ فِي الطُّورِ، وَكَانَ هَارُونُ خَلِيفَتَهُ فِي قَوْمِهِ: لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ أَيْ: لَعَلَّ قَوْمَ مُوسَى يَهْتَدُونَ بِهَا إِلَى الْحَقِّ، وَيَعْمَلُونَ بِمَا فِيهَا مِنَ الشَّرَائِعِ، فَجَعَلَ سُبْحَانَهُ إِيتَاءَ مُوسَى إِيَّاهَا إِيتَاءً لِقَوْمِهِ، لِأَنَّهَا وَإِنْ كَانَتْ مُنَزَّلَةً عَلَى مُوسَى فَهِيَ لِإِرْشَادِ قَوْمِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ ثَمَّ مُضَافًا مَحْذُوفًا أُقِيمَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، أَيْ: آتَيْنَا قَوْمَ مُوسَى الْكِتَابَ. وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي «لَعَلَّهُمْ» يَرْجِعُ «إِلى فِرْعَوْنَ وَمَلَائِهِ» ، وَهُوَ وَهْمٌ لِأَنَّ مُوسَى لَمْ يُؤْتَ التَّوْرَاةَ إِلَّا بَعْدَ إِهْلَاكِ فِرْعَوْنِ وَقَوْمِهِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى ثُمَّ أَشَارَ سُبْحَانَهُ إِلَى قِصَّةِ عِيسَى إِجْمَالًا فَقَالَ: وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً أَيْ: عَلَامَةً تَدُلُّ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِنَا، وَبَدِيعِ صُنْعِنَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذَا فِي آخِرِ سُورَةِ الْأَنْبِيَاءِ فِي تَفْسِيرِ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ . وَمَعْنَى قَوْلِهِ: وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ إِلَى مَكَانٍ مُرْتَفِعٍ، أَيْ: جَعَلْنَاهُمَا يَأْوِيَانِ إِلَيْهَا. قِيلَ: هِيَ أَرْضُ دِمَشْقَ، وَبِهِ قَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ وَسَعِيدُ بْنُ الْمُسَيَّبِ وَمُقَاتِلٌ وَقِيلَ: بَيْتُ الْمَقْدِسِ، قَالَهُ قَتَادَةُ وَكَعْبٌ وَقِيلَ: أَرْضُ فِلَسْطِينَ، قَالَهُ السُّدِّيُّ ذاتِ قَرارٍ أَيْ: ذَاتِ مُسْتَقَرٍّ يَسْتَقِرُّ عَلَيْهِ سَاكِنُوهُ وَمَعِينٍ أَيْ: وَمَاءٍ مَعِينٍ.
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik” yani Tevrat'ı. Mûsâ özellikle zikredilmiştir; çünkü Tevrat Tûr'da ona indirilmiştir, Hârûn ise kavmi içinde onun halifesi (vekil bıraktığı kimse) idi. { لَعَلَّهُمْ يَهْتَدُونَ } “Umulur ki doğru yolu bulurlar diye.” Yani Mûsâ'nın kavmi onunla hakka ulaşsın ve içindeki şeriat hükümleriyle amel etsin diye. Yüce Allah Tevrat'ın Mûsâ'ya verilmesini, kavmine verilmesi olarak kılmıştır; çünkü Mûsâ'ya indirilmiş olsa da kavminin irşadı içindir. Bir görüşe göre burada hazfedilmiş bir muzâf vardır ve muzâfun ileyh onun yerine geçmiştir; yani: “Mûsâ'nın kavmine Kitab'ı verdik” demektir. Bir görüşe göre de { لَعَلَّهُمْ } kavlindeki zamir “Firavun ve ileri gelenlerine” racidir; ancak bu bir vehimdir (hatadır), çünkü Mûsâ'ya Tevrat ancak Firavun ve kavminin helak edilmesinden sonra verilmiştir; nitekim Yüce Allah şöyle buyurmuştur: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ مِنْ بَعْدِ مَا أَهْلَكْنَا الْقُرُونَ الْأُولى } “Andolsun biz, önceki nesilleri helak ettikten sonra Mûsâ'ya Kitab'ı verdik.” Sonra Yüce Allah İsa'nın kıssasına icmâlen (özetle) işaret ederek şöyle buyurmuştur: { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet kıldık.” Yani kudretimizin büyüklüğüne ve sanatımızın eşsizliğine delalet eden bir işaret [kıldık]. Enbiyâ Suresi'nin sonunda Yüce Allah'ın: { وَجَعَلْناها وَابْنَها آيَةً لِلْعالَمِينَ } “Onu ve oğlunu âlemlere bir ibret kıldık” kavlinin tefsirinde buna dair açıklama geçmişti. { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ } “Ve o ikisini yüksek bir tepeye yerleştirdik” kavlinin anlamı: Yüksek bir mekâna, yani onların oraya sığınmasını sağladık. [Bu yerin] Dımaşk (Şam) toprağı olduğu söylenmiştir; Abdullah b. Selâm, Saîd b. el-Müseyyeb ve Mukâtil bu görüştedir. Beytü'l-Makdis olduğu da söylenmiştir; bunu Katâde ve Kâ'b söylemiştir. Filistin toprağı olduğu da söylenmiştir; bunu es-Süddî söylemiştir. { ذاتِ قَرارٍ } “Oturmaya elverişli” yani sakinlerinin üzerinde yerleşip kalabileceği bir yerleşim yeri olan, { وَمَعِينٍ } “Ve akarsuyu olan.” Yani akıp giden bir suyu olan [yere].
قَالَ الزَّجَّاجُ: هُوَ الْمَاءُ الْجَارِي فِي الْعُيُونِ، فالميم على هذا زائدة كزيادتها في مبيع، وَقِيلَ: هُوَ فَعِيلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.
Zeccâc şöyle demiştir: Bu, pınarlardan akıp giden sudur; buna göre [kelimenin başındaki] mim harfi, *mebî'* (مبيع) kelimesindeki ziyade gibi zâiddir. [Kelimenin] mef'ûl anlamında fa'îl vezninde olduğu da söylenmiştir.
قَالَ عَلِيُّ بن سليمان الأخفش: معن الماء إذا جرى فهو معين ومعيون. وَكَذَا قَالَ ابْنُ الْأَعْرَابِيِّ. وَقِيلَ:
Ali b. Süleyman el-Ahfeş şöyle demiştir: Su aktığında *me'ane'l-mâ'* (معن الماء) denir, böylesi su da *maîn* (معين) ve *ma'yûn* (معيون)'dur. İbnü'l-A'râbî de böyle demiştir. Şöyle de denilmiştir:
هُوَ مَأْخُوذٌ من الماعون، وهو النفع، وبمثل ما قاله الزجاج قال الفراء. يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ قَالَ الزَّجَّاجُ: هَذِهِ مخاطبة لرسول الله ﷺ وَدَلَّ الْجَمْعُ عَلَى أَنَّ الرُّسُلَ كُلَّهُمْ كَذَا أُمِرُوا. وَقِيلَ: إِنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ خُوطِبَ بِهَا كُلُّ نَبِيٍّ، لِأَنَّ هَذِهِ طَرِيقَتُهُمُ الَّتِي يَنْبَغِي لَهُمُ الْكَوْنُ عَلَيْهَا، فَيَكُونُ الْمَعْنَى: وَقُلْنَا يا أيها الرسل خطابا بكل وَاحِدٍ عَلَى انْفِرَادِهِ لِاخْتِلَافِ أَزْمِنَتِهِمْ. وَقَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: إِنَّ الْخُطَّابَ لِعِيسَى. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ كَمَا تَقُولُ لِلرَّجُلِ الْوَاحِدِ كَفُّوا عَنَّا. وَالطَّيِّبَاتُ: مَا يُسْتَطَابُ وَيُسْتَلَذُّ، وَقِيلَ: هِيَ الْحَلَالُ، وَقِيلَ: هِيَ مَا جَمَعَ الْوَصْفَيْنِ الْمَذْكُورَيْنِ. ثُمَّ بَعْدَ أَنْ أَمَرَهُمْ بِالْأَكْلِ مِنَ الطَّيِّبَاتِ أَمَرَهُمْ بِالْعَمَلِ الصَّالِحِ فَقَالَ: وَاعْمَلُوا صالِحاً أَيْ:
Bu kelime fayda anlamına gelen *mâûn* (الماعون) kelimesinden türemiştir. Ferrâ da Zeccâc'ın dediğinin benzerini söylemiştir. { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin.” Zeccâc şöyle demiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; çoğul sığa ise bütün peygamberlerin böyle emrolunduğuna delalet eder. Bir görüşe göre bu sözle her peygambere hitap edilmiştir; çünkü bu, onların üzerinde bulunması gereken yoldur. Bu durumda mana şöyle olur: Zamanlarının farklılığı sebebiyle her birine ayrı ayrı hitap ederek: “Dedik ki: Ey peygamberler!” İbn Cerîr hitabın İsa'ya olduğunu söylemiştir. Ferrâ ise: “Bu, bir kimseye 'bizden vazgeçin' demen gibidir” demiştir. *Tayyibât* (الطَّيِّبَاتُ): Hoş ve lezzetli bulunan şeylerdir. Helal olanlar olduğu da söylenmiştir. Zikredilen bu iki vasfı birden kendinde toplayan şeyler olduğu da söylenmiştir. Sonra onlara temiz şeylerden yemeyi emrettikten sonra salih amel işlemeyi emrederek şöyle buyurmuştur: { وَاعْمَلُوا صالِحاً } “Ve salih amel işleyin.” Yani:
عَمَلًا صَالِحًا وَهُوَ مَا كَانَ مُوَافِقًا لِلشَّرْعِ، ثُمَّ عَلَّلَ هَذَا الْأَمْرَ بِقَوْلِهِ: إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَلَيَّ شَيْءٌ مِنْهُ، وَإِنِّي مُجَازِيكُمْ عَلَى حَسَبِ أَعْمَالِكُمْ إِنْ خَيْرًا فَخَيْرٌ، وَإِنْ شَرًّا فَشَرٌّ وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا خُوطِبَ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَذِهِ مِلَّتَكُمْ وَشَرِيعَتَكُمْ أَيُّهَا الرُّسُلُ مِلَّةً وَاحِدَةً، وَشَرِيعَةً مُتَّحِدَةً يَجْمَعُهَا أَصْلٌ هُوَ أَعْظَمُ مَا بَعَثَ اللَّهُ بِهِ أَنْبِيَاءَهُ وَأَنْزَلَ فِيهِ كُتُبَهُ، وَهُوَ دُعَاءُ جَمِيعِ الْأَنْبِيَاءِ إِلَى عبادة الله وحده لَا شَرِيكَ لَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّ هَذَا الَّذِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ هُوَ دِينُكُمْ وَمِلَّتُكُمْ فَالْزَمُوهُ، عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ بِالْأُمَّةِ هُنَا الدِّينُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
Salih olan amel [işleyin]; o da şeriata uygun olandır. Sonra bu emrin gerekçesini şu kavliyle belirtmiştir: { إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Şüphesiz ben sizin yaptıklarınızı hakkıyla bilmekteyim.” Yaptıklarınızdan hiçbir şey bana gizli kalmaz; hayır ise hayırla, şer ise şerle amellerinizin karşılığını size eksiksiz vereceğim. { وَإِنَّ هذِهِ أُمَّتُكُمْ أُمَّةً واحِدَةً } “Ve şüphesiz bu sizin ümmetiniz tek bir ümmettir.” Bu da peygamberlere yapılan hitap cümlesindendir. Mana şudur: Ey peygamberler, sizin bu dininiz ve şeriatınız tek bir dindir, birbiriyle aynı olan tek bir şeriattır; onu bir araya getiren asıl ise Allah'ın peygamberlerini kendisiyle gönderdiği ve kitaplarını uğruna indirdiği en yüce esas olan, bütün peygamberlerin insanları hiçbir ortağı bulunmayan bir tek Allah'a ibadet etmeye davet etmeleridir. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Önce zikredilen bu esaslar sizin dininiz ve şeriatınızdır, öyleyse ona sımsıkı sarılın” demektir; nitekim buradaki *ümmet* (الْأُمَّة) kelimesinden maksat, { إِنَّا وَجَدْنا آباءَنا عَلى أُمَّةٍ } “Doğrusu biz atalarımızı bir din üzere bulduk” kavlinde olduğu gibi dindir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:
حَلَفْتُ فَلَمْ أَتْرُكْ لِنَفْسِكَ رِيبَةً ... وَهَلْ يَأْثَمَنْ ذُو أُمَّةٍ وَهُوَ طَائِعُ
Yemin ettim de içinde hiçbir şüphe bırakmadım... Bir din sahibi olup da [ona] itaat eden kimse hiç günaha girer mi?
قُرِئَ بِكَسْرٍ إِنَّ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ الْمُقَرِّرِ لِمَا تَقَدَّمَهُ، وَقُرِئَ بِفَتْحِهَا وَتَشْدِيدِهَا. قَالَ الْخَلِيلُ: هِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ لِمَا زَالَ الْخَافِضِ، أَيْ: أَنَا عَالِمٌ بِأَنَّ هَذَا دِينَكُمُ الَّذِي أَمَرْتُكُمْ أَنْ تُؤْمِنُوا بِهِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ:
[Bu ayet], önceki hükmü pekiştiren bir istînâf olarak { إِنَّ }'nin kesresiyle okunduğu gibi, fethası ve şeddesiyle de (Enne) okunmuştur. Halîl şöyle demiştir: Harf-i cer hazfedildiği için nasb mahallindedir; yani: “İnanmanızı emrettiğim bu dinin sizin dininiz olduğunu elbette biliyorum” demektir. Ferrâ ise şöyle demiştir:
«إِنَّ» مُتَعَلِّقَةٌ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، وَتَقْدِيرُهُ: وَاعْلَمُوا أَنَّ هَذِهِ أَمَتُّكُمْ. وقال سيبويه: هي متعلقة ب «فاتقون» وَالتَّقْدِيرُ: فَاتَّقُونِ لِأَنَّ أُمَّتَكُمْ أُمَّةٌ وَاحِدَةٌ. وَالْفَاءُ فِي فَاتَّقُونِ لِتَرْتِيبِ الْأَمْرِ بِالتَّقْوَى عَلَى مَا قَبْلَهُ مِنْ كَوْنِهِ رَبَّكُمُ الْمُخْتَصَّ بِالرُّبُوبِيَّةِ، أَيْ: لَا تَفْعَلُوا مَا يُوجِبُ الْعُقُوبَةَ عَلَيْكُمْ مِنِّي بِأَنْ تُشْرِكُوا بِي غَيْرِي، أَوْ تُخَالِفُوا مَا أَمَرْتُكُمْ بِهِ أَوْ نَهَيْتُكُمْ عَنْهُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا وَقَعَ مِنَ الْأُمَمِ مِنْ مُخَالَفَتِهِمْ لِمَا أَمَرَهُمْ بِهِ الرُّسُلُ، فَقَالَ: فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ عِصْيَانِهِمْ عَلَى مَا سبق من الأمر بالتقوى، والضمير يرجع إِلَى مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ لَفْظُ الْأُمَّةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ جَعَلُوا دِينَهُمْ مَعَ اتِّحَادِهِ قِطَعًا مُتَفَرِّقَةً مُخْتَلِفَةً. قَالَ الْمُبَرِّدُ: زُبُرًا: فِرَقًا وَقِطَعًا مُخْتَلِفَةً، وَاحِدُهَا زَبُورٌ، وَهِيَ الْفِرْقَةُ وَالطَّائِفَةُ، وَمِثْلُهُ الزُّبْرَةُ وَجَمْعُهَا زُبُرٌ، فَوَصَفَ سُبْحَانَهُ الْأُمَمَ بِأَنَّهُمُ اخْتَلَفُوا، فَاتَّبَعَتْ فِرْقَةٌ التَّوْرَاةَ، وَفِرْقَةٌ الزَّبُورَ، وَفِرْقَةٌ الْإِنْجِيلَ، ثُمَّ حَرَّفُوا وَبَدَّلُوا، وَفِرْقَةٌ مُشْرِكَةٌ تَبِعُوا مَا رَسَمَهُ لَهُمْ آبَاؤُهُمْ مِنَ الضَّلَالِ. قُرِئَ زُبُراً بِضَمِّ الْبَاءِ جَمْعُ زَبُورٍ، وَقُرِئَ بِفَتْحِهَا، أَيْ: قِطَعًا كَقِطَعِ الْحَدِيدِ كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ أَيْ: كُلِّ فَرِيقٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمُخْتَلِفِينَ بِمَا لَدَيْهِمْ، أَيْ: بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الدِّينِ فَرِحُونَ، أَيْ:
«Enne» (أَنَّ), takdiri “Bilin ki bu sizin ümmetinizdir” şeklinde olan gizli bir fiile mütealliktir. Sîbeveyh ise: { فاتقون } lafzına mütealliktir ve takdiri: “Ümmetiniz tek bir ümmet olduğu için benden sakının” şeklindedir demiştir. { فَاتَّقُونِ } “O halde benden sakının” kavlindeki fâ harfi, takva emrini önceki rabbinizin yalnızca O olduğu esasına bağlamak içindir; yani: “Bana başkasını ortak koşarak yahut size emrettiğim veya yasakladığım şeylere muhalefet ederek benden gelecek cezayı hak ettirecek şeyleri yapmayın.” Sonra Yüce Allah, peygamberlerin kendilerine emrettikleri hususlarda ümmetlerin düştükleri muhalefeti zikrederek şöyle buyurmuştur: { فَتَقَطَّعُوا أَمْرَهُمْ بَيْنَهُمْ زُبُراً } “Fakat onlar işlerini aralarında parça parça böldüler.” Fâ harfi, onların isyanlarını daha önce geçen takva emrine bağlamak içindir. Zamir ise “ümmet” lafzının delalet ettiği kimselere racidir. Mana şudur: Onlar dinleri tek bir din iken onu farklı ve dağınık parçalara böldüler. Müberred şöyle demiştir: Züberâ (زُبُرًا): Ayrışmış fırkalar ve parçalar demektir; tekili *zebûr* (زَبُور)'dur, o da fırka ve topluluk anlamına gelir. Tıpkı tekili *zübre* (الزُّبْرَة) olup çoğulu *züber* (زُبُر) geldiği gibi. Yüce Allah ümmetleri ihtilafa düşmekle nitelemiştir; nitekim bir fırka Tevrat'a, bir fırka Zebur'a, bir fırka İncil'e uymuş, sonra da tahrif edip değiştirmişlerdir; bir fırka da müşrik olup atalarının kendileri için çizdiği sapıklığa uymuşlardır. *Zebûr*un çoğulu olarak bâ harfinin zammesiyle { زُبُراً } okunduğu gibi, fethasıyla da (zebren) okunmuştur; yani demir parçaları gibi parça parça [kıldılar]. { كُلُّ حِزْبٍ بِما لَدَيْهِمْ فَرِحُونَ } “Her grup kendi yanındakiyle sevinip övünmektedir.” Yani bu ihtilafa düşenlerden her bir fırka kendi yanındakiyle, yani sahip olduğu diniyle sevinip ferahlanmaktadır; yani:
مُعْجَبُونَ بِهِ فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ أَيِ: اتْرُكْهُمْ فِي جَهْلِهِمْ، فَلَيْسُوا بِأَهْلٍ لِلْهِدَايَةِ، وَلَا يَضِقْ صَدْرُكَ بِتَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنْهُمْ، فَلِكُلِّ شَيْءٍ وَقْتٌ. شَبَّهَ سُبْحَانَهُ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْجَهْلِ بِالْمَاءِ الَّذِي يَغْمُرُ مَنْ دَخَلَ فِيهِ، وَالْغَمْرَةُ فِي الْأَصْلِ مَا يَغْمُرُكَ وَيَعْلُوكَ، وَأَصِلُهُ السِّتْرِ، وَالْغَمْرُ: الْمَاءُ الْكَثِيرُ لِأَنَّهُ يُغَطِّي الْأَرْضَ، وَغَمْرُ الرِّدَاءِ هُوَ الَّذِي يَشْمَلُ النَّاسَ بِالْعَطَاءِ، وَيُقَالُ لِلْحِقْدِ الْغَمْرِ، وَالْمُرَادُ هُنَا: الْحَيْرَةُ وَالْغَفْلَةُ وَالضَّلَالَةُ، وَالْآيَةُ خَارِجَةٌ مَخْرَجَ التَّهْدِيدِ لَهُمْ، لَا مَخْرَجَ الْأَمْرِ لَهُ ﷺ بِالْكَفِّ عَنْهُمْ، وَمَعْنَى حَتَّى حِينٍ حَتَّى يَحْضُرَ وَقْتُ عَذَابِهِمْ بِالْقَتْلِ، أَوْ حَتَّى يَمُوتُوا عَلَى الْكُفْرِ فَيُعَذَّبُونَ فِي النَّارِ أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ أَيْ:
Onunla böbürlenmektedir. { فَذَرْهُمْ فِي غَمْرَتِهِمْ حَتَّى حِينٍ } “Artık onları bir süreye kadar kendi sapıklık ve gafletleri içinde bırak!” Yani onları cehaletleri içinde bırak; zira onlar hidayete ehil değillerdir. Onlara azabın ertelenmesinden ötürü için daralmasın; zira her şeyin bir vakti vardır. Yüce Allah onların içinde bulundukları cehaleti, içine giren kimseyi bütünüyle örten suya benzetmiştir. *Gamra* (الْغَمْرَةُ) aslen seni bürüyüp üstünü örten şeydir; kökü ise örtmektir. *Gamr* (الْغَمْرُ): Yeryüzünü örttüğü için bol su demektir. *Gamru'r-ridâ* (غَمْرُ الرِّدَاءِ): İnsanları ihsanıyla kuşatan cömert kimsedir. Kine de *gamr* (الْغَمْرِ) denir. Buradaki murat ise: Şaşkınlık, gaflet ve dalalettir. Bu ayet, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlardan el çekmesi yönünde bir emir değil, onlara yönelik bir tehdit makamındadır. { حَتَّى حِينٍ } “Bir süreye kadar” ifadesinin manası; öldürülmek suretiyle azap vakitleri gelinceye veya küfür üzere ölüp cehennem ateşinde azap görecekleri zamana kadardır. { أَيَحْسَبُونَ أَنَّما نُمِدُّهُمْ بِهِ مِنْ مالٍ وَبَنِينَ } “Kendilerine mal ve evlat vermekle yardım ettiğimiz şeyle sanıyorlar mı ki...” Yani:
أَيَحْسَبُونَ أَنَمَا نُعْطِيهِمْ فِي هَذِهِ الدُّنْيَا مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْبَنِينِ نُسارِعُ بِهِ لَهُمْ فِيمَا فِيهِ خَيْرُهُمْ وَإِكْرَامُهُمْ، وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْجَوَابُ عَنْ هَذَا مُقَدَّرٌ يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهُ: بَلْ لَا يَشْعُرُونَ لِأَنَّهُ عَطْفٌ عَلَى مُقَدَّرٍ يَنْسَحِبُ إِلَيْهِ الْكَلَامُ، أَيْ: كَلَّا لَا نَفْعَلُ ذَلِكَ، بَلْ هُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِشَيْءٍ أَصْلًا كَالْبَهَائِمِ الَّتِي لَا تَفْهَمُ وَلَا تَعْقِلُ، فَإِنَّ مَا خَوَّلْنَاهُمْ مِنَ النِّعَمِ وَأَمْدَدْنَاهُمْ بِهِ مِنَ الْخَيِّرَاتِ إِنَّمَا هُوَ اسْتِدْرَاجٌ لَهُمْ لِيَزْدَادُوا إِثْمًا، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً . قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى نُسَارِعُ لَهُمْ بِهِ فِي الخيرات، فحذفت به، وما فِي «إِنَّمَا» مَوْصُولَةٌ، وَالرَّابِطُ هُوَ هَذَا الْمَحْذُوفُ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّ إِنَّمَا هُنَا حَرْفٌ وَاحِدٌ فلا يحتاج إلى تقدير رابط.
Bu dünyada kendilerine mal ve evlat olarak verdiğimiz şeylerle, onlar için hayır ve ikram olan hususlarda { نُسارِعُ } koştuğumuzu mu sanıyorlar? Baştaki hemze inkâr içindir. Bunun cevabı, sözün akışının gerektirdiği takdir edilen bir cevaba matuf olan { بَلْ لَا يَشْعُرُونَ } “Hayır, onlar farkında değiller” kavlinin delalet ettiği takdirdir; yani: “Hayır, asla öyle yapmıyoruz; aksine onlar anlamayan ve akletmeyen hayvanlar gibi hiçbir şeyin farkında değillerdir.” Zira onlara bağışladığımız nimetler ve kendilerine yardım olarak sunduğumuz iyilikler, Yüce Allah'ın: { إِنَّما نُمْلِي لَهُمْ لِيَزْدادُوا إِثْماً } “Biz onlara ancak günahlarını artırsınlar diye mühlet veriyoruz” kavlinde buyurduğu gibi, günahlarını artırmaları için onları adım adım helake yaklaştıran bir istidraçtır. Zeccâc şöyle demiştir: Mana; “Onlar için bununla hayırlara koştuğumuzu mu [sanıyorlar]” şeklindedir ve *bihî* (به) lafzı hazfedilmiştir. { إِنَّمَا } içindeki *mâ* (مَا) mevsûledir, râbıt (bağ zamiri) ise bu hazfedilen zamirdir. Kisâî ise şöyle demiştir: Buradaki *innemâ* (إِنَّمَا) tek bir harftir (kâffe ve mekfûfedir), dolayısıyla bir râbıt takdirine ihtiyaç yoktur.
قيل: يجوز الْوَقْفُ عَلَى «بَنِينَ» ، وَقِيلَ: لَا يَحْسُنُ لِأَنَّ «يَحْسَبُونَ» يَحْتَاجُ إِلَى مَفْعُولَيْنِ، فَتَمَامُ الْمَفْعُولَيْنِ «فِي الْخَيْرَاتِ» . قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَهَذَا خَطَأٌ لِأَنَّ «مَا» كَافَّةٌ. وَقَرَأَ أَبُو عَبْدِ الرَّحْمَنِ السُّلَمِيُّ وَعَبْدُ الرَّحْمَنِ بْنُ أَبِي بَكْرَةَ «يُسَارِعُ» بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ عَلَى أَنَّ فَاعِلَهُ مَا يَدُلُّ عَلَيْهِ «نمدّ» ، وهو الإمداد، ويجوز أن يكون
«بَنِينَ» kelimesi üzerinde durmanın (vakfın) caiz olduğu söylenmiştir. [Bunun] güzel olmadığı da söylenmiştir; çünkü «يَحْسَبُونَ» fiili iki mef'ûle (tümlece/nesneye) ihtiyaç duyar ve iki mef'ûlün tamamlanması «فِي الْخَيْرَاتِ» ile gerçekleşir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: “Bu yanlıştır; çünkü [buradaki] «مَا» kâffedir (amelden alıkoyandır).” Ebû Abdirrahmân es-Sülemî ve Abdurrahmân b. Ebî Bekre, fâili (öznesi) «نمدّ» fiilinin delalet ettiği mana -ki o da imdâddır (bolca vermektir)- olmak üzere [kelimeyi] alttan iki noktalı yâ ile «يُسَارِعُ» şeklinde okumuşlardır. Şöyle olması da caizdir:
الْمَعْنَى: يُسَارِعُ اللَّهُ لَهُمْ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ نُسارِعُ بِالنُّونِ. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ هِيَ الصَّوَابُ لقوله «نمدّهم» .
Mana: “Allah onlar için koşar” şeklinde olur. Diğer kurrâ ise nûn ile { نُسارِعُ } şeklinde okumuştur. Sa'lebî şöyle demiştir: “{ نمدّهم } kavlinden dolayı doğru olan kıraat budur.”
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: { ثُمَّ أَرْسَلْنا رُسُلَنا تَتْرا } kavli hakkında onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
يَتْبَعُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا. وَفِي لَفْظٍ قَالَ: بَعْضُهُمْ عَلَى إِثْرِ بَعْضٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جرير وابن المنذر وابن أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً قَالَ: وَلَدَتْهُ مِنْ غَيْرِ أَبٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الرَّبِيعِ بْنِ أَنَسٍ آيَةً قَالَ: عِبْرَةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ قال: الربوة: المستوية، والمعنى: الْمَاءُ الْجَارِي، وَهُوَ النَّهْرُ الَّذِي قَالَ اللَّهُ: قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ قَالَ: هِيَ الْمَكَانُ الْمُرْتَفِعُ مِنَ الْأَرْضِ، وَهُوَ أَحْسَنُ مَا يَكُونُ فِيهِ النَّبَاتُ ذاتِ قَرارٍ ذَاتَ خِصْبٍ، وَالْمَعِينُ: الْمَاءُ الظَّاهِرُ. وَأَخْرَجَ وَكِيعٌ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وابن أبي حاتم وتمام الرازي وابن عَسَاكِرٍ- قَالَ السُّيُوطِيُّ: بِسَنَدٍ صَحِيحٍ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِلى رَبْوَةٍ قَالَ: أَنْبَئَنَا أَنَّهَا دِمَشْقُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ مِثْلَهُ. وَكَذَا أَخْرَجَهُ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرٍ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ، وَإِسْنَادُهُ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَابْنُ مردويه وابن عساكر عن مرة البهزي، سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «الرَّبْوَةُ: الرَّمَلَةُ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَابْنُ عَسَاكِرٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: هِيَ الرَّمْلَةُ من فلسطين. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِهِ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ وابن السكن وابن مندة وأبو نعيم وابن عساكر عن الأقرع ابن شُفِيٍّ الْعَكِيِّ مَرْفُوعًا نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا، وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ المرسلين فقال: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ، وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ، وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ، وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ: يَا رَبِّ يَا رَبِّ، فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ» . وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْ حَفْصٍ الْفَزَارِيِّ فِي قَوْلِهِ: يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ قَالَ: ذَلِكَ عِيسَى بن مَرْيَمَ يَأْكُلُ مِنْ غَزْلِ أُمِّهِ. وَأَخْرَجَهُ عَبْدَانُ فِي «الصَّحَابَةِ» عَنْ حَفْصٍ مَرْفُوعًا، وَهُوَ مُرْسَلٌ لأن حفصا تابعي.
“Birbirini ardı sıra takip ederler.” Başka bir lafızda ise: “Birbirinin peşi sıra” demiştir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den { وَجَعَلْنَا ابْنَ مَرْيَمَ وَأُمَّهُ آيَةً } “Meryem'in oğlunu da, annesini de bir ayet (mucize) kıldık” kavli hakkında onun: “Onu babasız doğurdu” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Rebî' b. Enes'ten { آيَةً } hakkında: “Bir ibret” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ } “Onları bir tepeye yerleştirdik” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “*Rabve* (الربوة); düzlük yerdir. [Ayetteki] mâin ise akan sudur; o da Allah'ın: { قَدْ جَعَلَ رَبُّكِ تَحْتَكِ سَرِيًّا } “Rabbin senin alt tarafında bir su arkı var etmiştir” buyurduğu nehirdir.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan (İbn Abbâs'tan) { وَآوَيْناهُما إِلى رَبْوَةٍ } hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “O, yeryüzünün yüksek yeridir ki bitkilerin en güzel bittiği yerdir. { ذاتِ قَرارٍ } verimli yer demektir; *el-mâîn* (الْمَعِينُ) ise açıkta akan sudur.” Vekî', Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Temmâm er-Râzî ve İbn Asâkir —Süyûtî: Sahih bir senetle demiştir— İbn Abbâs'tan { إِلى رَبْوَةٍ } kavli hakkında: “Bize oranın Dımaşk (Şam) olduğu bildirildi” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Asâkir, Abdullah b. Selâm'dan da benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim de ondan bu şekilde rivayet etmiştir. İbn Asâkir, Ebû Ümâme'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmiştir; isnadı zayıftır. İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, et-Taberânî *el-Evsat*ta, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Mürre el-Behzî'den, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittiğini rivayet etmişlerdir: « الرَّبْوَةُ: الرَّمَلَةُ » «Rabve, Remle'dir.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, el-Hâkim *el-Künâ*da ve İbn Asâkir, Ebû Hüreyre'den: “O, Filistin'deki Remle'dir” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye de bunu onun hadisinden merfû olarak rivayet etmiştir. Taberânî, İbnü's-Seken, İbn Mende, Ebû Nuaym ve İbn Asâkir, el-Akra' b. Şüfeyy el-Akkî'den merfû olarak bunun benzerini rivayet etmişlerdir. Ahmed, Müslim ve diğerleri Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: « يَا أَيُّهَا النَّاسُ إِنَّ اللَّهَ طَيِّبٌ لَا يَقْبَلُ إِلَّا طَيِّبًا، وَإِنَّ اللَّهَ أَمَرَ الْمُؤْمِنِينَ بِمَا أَمَرَ بِهِ المرسلين فقال: يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ وقال: يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ ثُمَّ ذَكَرَ الرَّجُلَ يُطِيلُ السَّفَرَ أَشْعَثَ أَغْبَرَ، وَمَطْعَمُهُ حَرَامٌ، وَمَشْرَبُهُ حَرَامٌ، وَمَلْبَسُهُ حَرَامٌ، وَغُذِّيَ بِالْحَرَامِ يَمُدُّ يَدَيْهِ إِلَى السَّمَاءِ: يَا رَبِّ يَا رَبِّ، فَأَنَّى يُسْتَجَابُ لِذَلِكَ » «Ey insanlar! Şüphesiz Allah temizdir, ancak temiz olanı kabul eder. Allah müminlere de peygamberlere emrettiği şeyleri emretmiş ve şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ وَاعْمَلُوا صالِحاً إِنِّي بِما تَعْمَلُونَ عَلِيمٌ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin ve salih amel işleyin; çünkü ben yaptıklarınızı hakkıyla bilirim.” Yine şöyle buyurmuştur: { يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُلُوا مِنْ طَيِّباتِ مَا رَزَقْناكُمْ } “Ey iman edenler! Size rızık olarak verdiklerimizin temiz olanlarından yiyin.” Sonra [Resûlullah ﷺ] üstü başı dağınık, toz toprak içinde uzun bir yolculuğa çıkan, yediği haram, içtiği haram, giydiği haram ve haramla beslenmiş olan, [buna rağmen] ellerini semaya uzatıp: “Yâ Rabbi, yâ Rabbi!” diye yalvaran bir adamı andı da: “Böyle birinin duası nasıl kabul edilsin?” buyurdu.» Saîd b. Mansûr, Hafs el-Fezârî'den { يا أَيُّهَا الرُّسُلُ كُلُوا مِنَ الطَّيِّباتِ } “Ey peygamberler! Temiz şeylerden yiyin” kavli hakkında: “Bu Meryem oğlu İsa'dır; annesinin eğirdiği ipliğin kazancından yerdi” dediğini rivayet etmiştir. Abdân, *es-Sahâbe* adlı eserinde bunu Hafs'tan merfû olarak rivayet etmiştir; fakat Hafs tâbiî olduğu için bu rivayet mürseldir. [Mü'minûn Sûresi (23), Âyetler: 57-67] { إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ (٥٨) وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ (٥٩) وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ (٦٠) أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ (٦١) وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلاَّ وُسْعَها وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ (٦٢) بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ هُمْ لَها عامِلُونَ (٦٣) حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ (٦٤) لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ (٦٥) قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ (٦٦) مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ (٦٧) } “(57) Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler, (58) Rablerinin ayetlerine iman edenler, (59) Rablerine ortak koşmayanlar, (60) Rablerine dönecekleri için verdiklerini kalpleri ürpererek verenler, (61) İşte onlar hayırlarda yarışırlar ve onlar bunun için öndedirler. (62) Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz. Katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır ve onlar haksızlığa uğratılmazlar. (63) Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet/cehalet içindedir. Onların bundan başka yapageldikleri birtakım [kötü] amelleri de vardır. (64) Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azapla yakaladığımız zaman, hemen feryat edip yalvarırlar. (65) [Onlara şöyle denir:] “Bugün feryat edip yalvarmayın! Şüphesiz siz bizden bir yardım göremeyeceksiniz.” (66) “Ayetlerim size okunurdu da siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz.” (67) “Ona karşı büyüklük taslayarak geceleyin hezeyanlar savururdunuz.””
لَمَّا نَفَى سُبْحَانَهُ الْخَيِّرَاتِ الْحَقِيقِيَّةَ عَنِ الْكَفَرَةِ الْمُتَنَعِّمِينَ أَتْبَعَ ذَلِكَ بِذِكْرِ مَنْ هُوَ أَهْلٌ لِلْخَيِّرَاتِ عَاجِلًا وَآجِلًا فَوَصَفَهُمْ بِصِفَاتٍ أَرْبَعٍ: الْأُولَى قَوْلُهُ: إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ الْإِشْفَاقُ: الْخَوْفُ، تَقُولُ أَنَا مُشْفِقٌ مِنْ هَذَا الْأَمْرِ، أَيْ: خَائِفٌ. قِيلَ: الْإِشْفَاقُ هُوَ الْخَشْيَةُ، فَظَاهِرُ مَا فِي الْآيَةِ التَّكْرَارُ. وَأُجِيبَ بِحَمْلِ الْخَشْيَةِ عَلَى الْعَذَابِ، أَيْ: مِنْ عَذَابِ رَبِّهِمْ خَائِفُونَ، وَبِهِ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَمُقَاتِلٌ. وَأُجِيبَ أَيْضًا بِحَمْلِ الْإِشْفَاقِ عَلَى مَا هُوَ أَثَرٌ لَهُ، وَهُوَ الدَّوَامُ عَلَى الطَّاعَةِ، أَيْ: الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ دَائِمُونَ عَلَى طَاعَتِهِ.
Yüce Allah nimetler içinde yüzen kâfirlerden gerçek hayırları nefyedince (olumsuzlayınca), bunun hemen peşinden dünyada ve ahirette hayırlara layık olan kimseleri zikredip onları dört sıfatla nitelemiştir: Birincisi: { إِنَّ الَّذِينَ هُمْ مِنْ خَشْيَةِ رَبِّهِمْ مُشْفِقُونَ } “Şüphesiz Rablerinin korkusundan titreyenler” kavlidir. *İşfâk* (الْإِشْفَاقُ): Korkudur; “Ben bu işten müşfikim” yani korkuyorum dersin. İşfâkın haşyet (korku) ile aynı olduğu, dolayısıyla ayetteki zahir ifadenin bir tekrar olduğu söylenmiştir. Buna haşyetin azap manasına hamledilmesiyle cevap verilmiştir; yani: “Rablerinin azabından korkarlar” demektir; Kelbî ve Mukâtil bu görüştedir. Yine buna işfâkın onun eseri olan itaate devam etme manasına hamledilmesiyle de cevap verilmiştir; yani: “Onlar Rablerinin korkusundan dolayı O'na itaate devam edenlerdir.”
وَأُجِيبَ أَيْضًا بِأَنَّ الْإِشْفَاقَ كَمَالُ الْخَوْفِ فَلَا تَكْرَارَ، وَقِيلَ: هُوَ تَكْرَارٌ لِلتَّأْكِيدِ. وَالصِّفَةُ الثَّانِيَةُ قَوْلِهِ:
Yine buna işfâkın korkunun kemali olduğu, dolayısıyla bir tekrar bulunmadığı şeklinde de cevap verilmiştir. Bunun tekit için bir tekrar olduğu da söylenmiştir. İkinci sıfat ise:
وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ قِيلَ: الْمُرَادُ بِالْآيَاتِ هِيَ التَّنْزِيلِيَّةُ، وَقِيلَ: هِيَ التَّكْوِينِيَّةُ، وَقِيلَ:
{ وَالَّذِينَ هُمْ بِآياتِ رَبِّهِمْ يُؤْمِنُونَ } “Ve Rablerinin ayetlerine iman edenler” kavlidir. Ayetlerden muradın indirilen ayetler olduğu söylenmiştir; kevnî ayetler (yaratılış delilleri) olduğu söylenmiştir; ikisinin
مَجْمُوعُهُمَا، قِيلَ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ بِهَا هو التصديق بوجودها فقط، فإن ذلك معلوم بالضرورة ولا يوجب المدح، بل المراد التَّصْدِيقُ بِكَوْنِهَا دَلَائِلَ وَأَنَّ مَدْلُولَهَا حَقٌّ. وَالصِّفَةُ الثَّالِثَةُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ أَيْ: يَتْرُكُونَ الشِّرْكَ تَرْكًا كُلِيًّا ظَاهِرًا وَبَاطِنًا. وَالصِّفَةُ الرَّابِعَةُ قَوْلُهُ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ أَيْ: يَعْطُونَ مَا أَعْطُوا وَقُلُوبُهُمْ خَائِفَةٌ مِنْ أَجْلِ ذَلِكَ الْإِعْطَاءِ يَظُنُّونَ أَنَّ ذَلِكَ لَا يُنْجِيهِمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ، وَجُمْلَةُ وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنَّ قُلُوبَهُمْ خَائِفَةٌ أَشَدَّ الْخَوْفِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: قُلُوبُهُمْ خَائِفَةٌ لِأَنَّهُمْ إِلَى رَبِّهِمْ رَاجِعُونَ، وَسَبَبُ الْوَجَلِ هُوَ أَنْ يَخَافُوا أَنْ لَا يُقْبَلَ مِنْهُمْ ذَلِكَ عَلَى الْوَجْهِ الْمَطْلُوبِ، لَا مُجَرَّدُ رُجُوعِهِمْ إِلَيْهِ سُبْحَانَهُ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَنَّ مَنِ اعْتَقَدَ الرُّجُوعَ إِلَى الْجَزَاءِ وَالْحِسَابِ وَعَلِمَ أَنَّ الْمُجَازِيَ وَالْمُحَاسِبَ هُوَ الرَّبُّ الَّذِي لَا تَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ لَمْ يَخْلُ مِنْ وَجَلٍ.
toplamı olduğu da söylenmiştir. Şöyle denilmiştir: Onlara iman etmekten maksat sadece onların varlığını tasdik etmek değildir; zira bu zorunlu olarak bilinen bir husustur ve övgüyü gerektirmez; bilakis maksat, onların birer delil olduğunu ve delalet ettikleri şeyin hak olduğunu tasdik etmektir. Üçüncü sıfat: { وَالَّذِينَ هُمْ بِرَبِّهِمْ لَا يُشْرِكُونَ } “Ve Rablerine ortak koşmayanlar” kavlidir; yani şirki zahiren ve bâtınen bütünüyle terk ederler. Dördüncü sıfat: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَنَّهُمْ إِلى رَبِّهِمْ راجِعُونَ } “Ve verdiklerini, Rablerine dönecekleri için kalpleri ürpererek verenler” kavlidir. Yani verdikleri şeyleri verirler ve bu verme sebebiyle kalpleri korku içindedir; bunun kendilerini Allah'ın azabından kurtaramayacağını düşünürler. { وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } cümlesi hâl olarak nasb mahallindedir; yani kalpleri şiddetli bir korku içinde bulunduğu halde [verirler]. Zeccâc şöyle demiştir: “Rablerine dönecekleri için kalpleri korku doludur; bu ürpertinin sebebi ise yalnızca O'na dönecek olmaları değil, yaptıklarının kendilerinden istenen şekilde kabul edilmemesinden korkmalarıdır.” Şöyle de denilmiştir: Mana; karşılık ve hesaba dönüleceğine inanan, cezayı ve hesabı görecek olanın kendisine hiçbir gizli şey saklı kalmayan Rab olduğunu bilen kimsenin kalbinin ürpertiden uzak kalmayacağıdır.
قَرَأَتْ عَائِشَةُ وابن عَبَّاسٍ وَالنَّخْعِيُّ «يَأْتُونَ مَا أَتَوْا» مَقْصُورًا مِنَ الْإِتْيَانِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَلَوْ صَحَّتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ لَمْ تُخَالِفْ قِرَاءَةَ الْجَمَاعَةِ، لِأَنَّ مِنَ الْعَرَبِ مَنْ يُلْزِمُ فِي الْهَمْزِ الْأَلْفَ فِي كُلِّ الحالات. قال النحاس: معنى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ يَعْمَلُونَ مَا عَمِلُوا وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الْمُتَّصِفِينَ بِهَذِهِ الصِّفَاتِ، وَمَعْنَى يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ يُبَادِرُونَ بِهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: ينافسون فيها، وَقُرِئَ «يُسْرِعُونَ» . وَهُمْ لَها سابِقُونَ اللَّامُ لِلتَّقْوِيَةِ، وَالْمَعْنَى: هُمْ سَابِقُونَ إِيَّاهَا، وَقِيلَ: اللَّامُ بِمَعْنَى إِلَى، كَمَا فِي قَوْلِهِ: بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها أَيْ: أَوْحَى إِلَيْهَا، وَأَنْشَدَ سِيبَوَيْهِ قَوْلَ الشَّاعِرِ :
Âişe, İbn Abbâs ve en-Nehaî [bu kelimeyi] gelmek kökünden maksûr olarak «يَأْتُونَ مَا أَتَوْا» (yaptıklarını yaparlar) şeklinde okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: “Bu kıraat sahih olsa bile cumhurun kıraatine muhalif olmaz; çünkü Araplardan bazıları hemzede her durumda elife iltizam ederler.” Nehhas şöyle demiştir: “Bu kıraatin manası: Yaptıkları amelleri yaparlar demektir.” { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavliyle yapılan işaret, bu sıfatlarla nitelenen kimseleredir. { يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ } “Hayırlarda yarışırlar” kavlinin manası; onlara koşarlar, acele ederler demektir. Ferrâ ve Zeccâc: “Onlarda yarışırlar” demiştir. Kelime «يُسْرِعُونَ» şeklinde de okunmuştur. { وَهُمْ لَها سابِقُونَ } “Ve onlar bunlar için önde gidenlerdir.” Lâm harfi takviye içindir; mana: “Onlar o hayırları geçenlerdir/onlara önceden ulaşanlardır” demektir. Lâm harfinin tıpkı: { بِأَنَّ رَبَّكَ أَوْحى لَها } “Çünkü Rabbin ona vahyetmiştir” kavlinde olduğu gibi “ilâ” (إلى) manasında olduğu, yani: “Ona vahyetmiştir” demek olduğu da söylenmiştir. Sîbeveyh şairin şu sözünü şahit getirmiştir :
تجانف عن جوّ اليمامة ناقتي ... وَمَا قَصَدْتَ مِنْ أَهْلِهَا لِسِوَائِكَا
Devem Yemâme havzasından saptı... Oysa onun ahalisinden senden başkasına yönelmemişti
أَيْ: إِلَى سِوَائِكَا، وَقِيلَ: الْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: وَهُمْ سَابِقُونَ النَّاسَ لِأَجْلِهَا. ثُمَّ لَمَّا انْجَرَّ الْكَلَامُ إِلَى ذِكْرِ أَعْمَالِ الْمُكَلَّفِينَ ذَكَرَ لَهُمَا حُكْمَيْنِ، الْأَوَّلُ قَوْلِهِ: وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها الْوُسْعُ: هو
Yani: «İlâ sivâike» (senden başkasına) demektir. Bir görüşe göre de mef‘ûl (tümleç) hazfedilmiştir; takdiri: [Ve onlar, hayırlar uğruna insanları geçenlerdir] şeklindedir. Sonra söz mükelleflerin amellerinin zikrine gelince, onlar hakkında iki hüküm zikretti. Birincisi: { وَلا نُكَلِّفُ نَفْساً إِلَّا وُسْعَها } “Biz hiçbir kimseye gücünün yettiğinden fazlasını yüklemeyiz” kavlidir. el-Vüs‘ (الْوُسْعُ) ise;
الطَّاقَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا فِي آخِرِ سُورَةِ الْبَقَرَةِ. وَفِي تَفْسِيرِ الْوُسْعِ قَوْلَانِ: الْأَوَّلُ: أَنَّهُ الطَّاقَةُ كَمَا فَسَّرَهُ بِذَلِكَ أَهْلُ اللُّغَةِ. الثَّانِي: أَنَّهُ دُونَ الطَّاقَةِ، وَبِهِ قَالَ مُقَاتِلٌ وَالضَّحَّاكُ وَالْكَلْبِيُّ. وَالْمُعْتَزِلَةُ قَالُوا: لِأَنَّ الْوُسْعَ إِنَّمَا سمّي وسعا لِأَنَّهُ يَتَّسِعُ عَلَى فَاعِلِهِ فِعْلُهُ وَلَا يَضِيقُ عليه، فمن لم يستطع الجلوس فليوم إِيمَاءً، وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعِ الصَّوْمَ فَلْيُفْطِرْ. وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلتَّحْرِيضِ عَلَى مَا وُصِفَ بِهِ السَّابِقُونَ مِنْ فِعْلِ الطَّاعَاتِ الْمُؤَدِّي إِلَى نَيْلِ الْكَرَامَاتِ بِبَيَانِ سُهُولَتِهِ وَكَوْنِهِ غَيْرَ خَارِجٍ عَنْ حَدِّ الْوُسْعِ وَالطَّاقَةِ، وَأَنَّ ذَلِكَ عَادَةُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي تَكْلِيفِ عِبَادِهِ، وَجُمْلَةُ وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ مِنْ تَمَامِ مَا قَبْلَهَا مِنْ نَفْيِ التَّكْلِيفِ بِمَا فَوْقَ الْوُسْعِ وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ صَحَائِفُ الْأَعْمَالِ، أَيْ: عِنْدَنَا كِتَابٌ قَدْ أَثْبَتَ فِيهِ أَعْمَالَ كُلِّ وَاحِدٍ مِنَ الْمُكَلَّفِينَ عَلَى مَا هِيَ عَلَيْهِ، وَمَعْنَى يَنْطِقُ بِالْحَقِّ يَظْهَرُ بِهِ الْحَقُّ الْمُطَابِقُ لِلْوَاقِعِ مِنْ دُونِ زِيَادَةٍ وَلَا نَقْصٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ ، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ لِلْعُصَاةِ وَتَأْنِيسٌ لِلْمُطِيعِينَ مِنَ الْحَيْفِ وَالظُّلْمِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ اللَّوْحُ الْمَحْفُوظُ، فَإِنَّهُ قَدْ كُتِبَ فِيهِ كُلُّ شَيْءٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: الْقُرْآنُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَفِي هَذِهِ الْآيَةِ تَشْبِيهٌ لِلْكِتَابِ بِمَنْ يَصْدُرُ عَنْهُ الْبَيَانُ بِالنُّطْقِ بِلِسَانِهِ، فَإِنَّ الْكِتَابَ يُعْرِبُ عَمَّا فِيهِ كَمَا يُعْرِبُ النَّاطِقُ الْمُحِقُّ. وَقَوْلُهُ: بِالْحَقِّ. يَتَعَلَّقُ بِيَنْطِقُ، أَوْ بِمَحْذُوفٍ هُوَ حَالٌ مِنْ فَاعِلِهِ، أَيْ: يَنْطِقُ مُلْتَبِسًا بِالْحَقِّ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ مُبَيِّنَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ تفضّله وعدله في جزاء عباده، أي: لا يظلمون بنقص ثواب أو بزيادة عِقَابٍ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً ، ثُمَّ أَضْرَبَ سُبْحَانَهُ عَنْ هَذَا فَقَالَ: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا وَالضَّمِيرُ لِلْكُفَّارِ، أَيْ: بَلْ قلوب الكفار في غمرة لَهَا عَنْ هَذَا الْكِتَابِ الَّذِي يَنْطِقُ بِالْحَقِّ، أَوْ عَنِ الْأَمْرِ الَّذِي عَلَيْهِ الْمُؤْمِنُونَ، يُقَالُ: غَمَرَهُ الْمَاءُ: إِذَا غَطَّاهُ، وَنَهْرٌ غَمْرٌ: يُغَطِّي مَنْ دَخَلَهُ وَالْمُرَادُ بِهَا هُنَا الْغِطَاءُ وَالْغَفْلَةُ أَوِ الْحَيْرَةُ وَالْعَمَى، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى الْغَمْرَةِ قَرِيبًا. وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ قَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: أَيْ لَهُمْ خَطَايَا لَا بُدَّ أَنْ يَعْمَلُوهَا مِنْ دُونِ الْحَقِّ. وَقَالَ الْحَسَنُ وَابْنُ زَيْدٍ: الْمَعْنَى وَلَهُمْ أَعْمَالٌ رَدِيئَةٌ لَمْ يَعْمَلُوهَا مِنْ دُونِ مَا هُمْ عَلَيْهِ لَا بُدَّ أَنْ يَعْمَلُوهَا فَيَدْخُلُونَ بِهَا النَّارَ، فَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكَ إِمَّا إِلَى أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ إِلَى أَعْمَالِ الْكُفَّارِ، أَيْ: لَهُمْ أَعْمَالٌ مَنْ دُونِ أَعْمَالِ الْمُؤْمِنِينَ الَّتِي ذَكَرَهَا اللَّهُ، أَوْ مِنْ دُونِ أَعْمَالِ الْكُفَّارِ الَّتِي تَقَدَّمَ ذِكْرُهَا مِنْ كَوْنِ قُلُوبِهِمْ فِي غَفْلَةٍ عَظِيمَةٍ مِمَّا ذُكِرَ، وَهِيَ فُنُونُ كُفْرِهِمْ وَمَعَاصِيهِمُ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا مَا سَيَأْتِي مِنْ طَعْنِهِمْ فِي الْقُرْآنِ، قَالَ الْوَاحِدِيُّ: إِجْمَاعُ الْمُفَسِّرِينَ وَأَصْحَابِ الْمَعَانِي عَلَى أَنَّ هَذَا إِخْبَارٌ عَمَّا سَيَعْمَلُونَهُ مِنْ أَعْمَالِهِمُ الْخَبِيثَةِ الَّتِي كُتِبَتْ عَلَيْهِمْ لَا بُدَّ لَهُمْ أَنْ يَعْمَلُوهَا، وَجُمْلَةُ هُمْ لَها عامِلُونَ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: وَاجِبٌ عَلَيْهِمْ أَنْ يَعْمَلُوهَا فَيَدْخُلُوا بِهَا النَّارَ لِمَا سَبَقَ لَهُمْ مِنَ الشَّقَاوَةِ لَا مَحِيصَ لَهُمْ عَنْ ذَلِكَ. ثُمَّ رَجَعَ سُبْحَانَهُ إِلَى وَصْفِ الْكُفَّارِ فَقَالَ:
Güç ve takattir; bunun açıklaması Bakara Suresi'nin sonunda geçmişti. Vüs' kelimesinin tefsirinde iki görüş vardır: Birincisi: Dil ehlinin tefsir ettiği gibi onun güç ve takat olduğudur. İkincisi: Gücün altında olan [kolaylık] olduğudur; Mukâtil, Dahhâk ve Kelbî bu görüştedir. Mu'tezile ise şöyle demiştir: Çünkü vüs', yapan kişiye fiili geniş geldiği ve ona darlık vermediği için bu adla anılmıştır; bu yüzden ayakta duramayan kimse ima ile kılsın, oruca gücü yetmeyen kimse de iftar etsin. Bu cümle, önde geçenlerin nitelendiği ve ikramlara erişmeyi sağlayan taatleri işlemeye teşvik etmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (istînâftır); bunun kolay olduğunu, güç ve takat sınırının dışına çıkmadığını ve kullarını mükellef kılmada Yüce Allah'ın adetinin bu olduğunu açıklamaktadır. { وَلَدَيْنا كِتابٌ يَنْطِقُ بِالْحَقِّ } “Ve katımızda hakkı söyleyen bir kitap vardır” cümlesi, önceki güç yetirilemeyenin yüklenmeyeceği hükmünü tamamlayıcı mahiyettedir. Kitaptan maksat amel defterleridir; yani: Katımızda her bir mükellefin amelini olduğu gibi kaydeden bir kitap vardır. { يَنْطِقُ بِالْحَقِّ } “Hakkı söyler” ifadesinin manası; hiçbir artırma ve eksiltme olmaksızın gerçeğe tamı tamına uyan hakkın onunla açığa çıkmasıdır. Yüce Allah'ın: { هَذَا كِتابُنا يَنْطِقُ عَلَيْكُمْ بِالْحَقِّ إِنَّا كُنَّا نَسْتَنْسِخُ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “İşte bu bizim kitabımızdır, sizin aleyhinize hakkı söyler; zira biz sizin yaptıklarınızı kaydediyorduk” kavli de böyledir. Bunda günahkârlar için bir tehdit, itaatkârlara ise haksızlık ve zulme uğramayacaklarına dair bir teselli ve güvence vardır. Kitaptan maksadın her şeyin içine yazıldığı Levh-i Mahfûz olduğu da söylenmiştir. Kitaptan muradın Kur'an olduğu da söylenmiştir; fakat birinci görüş daha evladır. Bu ayette kitap, diliyle konuşup beyanda bulunan kimseye benzetilmiştir; zira kitap da içindekini tıpkı hak söz söyleyen bir hatip gibi açıkça ifade eder. { بِالْحَقِّ } kavli { يَنْطِقُ } fiiline yahut onun failinden hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir; yani: “Hakkı barındırarak konuşur” demektir. { وَهُمْ لَا يُظْلَمُونَ } “Ve onlara haksızlık edilmez” cümlesi ise kullarının karşılığını vermede O'nun lütfunu ve adaletini beyan etmektedir; yani ne mükâfatları eksiltilerek ne de cezaları artırılarak kendilerine haksızlık edilmez. Yüce Allah'ın: { وَوَجَدُوا مَا عَمِلُوا حاضِراً وَلا يَظْلِمُ رَبُّكَ أَحَداً } “Yaptıklarını hazır bulurlar; Rabbin hiç kimseye haksızlık etmez” kavli de böyledir. Sonra Yüce Allah bundan sarf-ı nazar ederek şöyle buyurmuştur: { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } “Hayır, onların kalpleri bundan yana bir gaflet ve cehalet içindedir.” Zamir kâfirlere aittir; yani: Bilakis kâfirlerin kalpleri hakkı söyleyen bu kitaptan veya müminlerin üzerinde bulunduğu durumdan yana derin bir gaflet ve örtü içindedir. “Su onu örttüğü zaman *gamerehu'l-mâ'* (غَمَرَهُ الْمَاءُ) denir; içine gireni bürüyüp örten nehre de *nehrun gamrun* (نَهْرٌ غَمْرٌ) denir.” Burada kastedilen ise örtü ve gaflet yahut şaşkınlık ve körlüktür; *gamra* kelimesine dair açıklama az önce geçmişti. { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ } “Ve onların bundan başka birtakım amelleri de vardır” Katâde ve Mücâhid: “Yani haktan başka mutlaka işleyecekleri günahları vardır” demişlerdir. Hasan ve İbn Zeyd şöyle demiştir: Mana; “Onların üzerinde bulundukları durumdan başka, henüz işlemedikleri ama mutlaka işleyecekleri ve kendisi sebebiyle cehenneme girecekleri kötü amelleri vardır” şeklindedir. Dolayısıyla { ذلِكَ } “Bundan” kavlindeki işaret ya müminlerin amellerinedir ya da kâfirlerin amellerinedir; yani: Onların, Allah'ın zikrettiği müminlerin amellerinden daha aşağı amelleri vardır yahut kâfirlerin daha önce zikredilen ve kalplerinin bu hakikatten büyük bir gaflet içinde bulunması şeklindeki durumlarından başka amelleri vardır. Bunlar da onların küfür ve isyanlarının çeşitleridir ki, birazdan gelecek olan Kur'an'a dil uzatmaları da bu kabildendir. Vâhidî şöyle demiştir: “Müfessirlerin ve meânî ehlinin icmâı şudur ki; bu, haklarında yazılmış olan ve mutlaka işleyecekleri o çirkin amelleri gelecekte yapacaklarına dair bir haberdir.” { هُمْ لَها عامِلُونَ } “Onlar o amelleri yapmaya devam edeceklerdir” cümlesi öncekini tekit etmektedir; yani haklarındaki ezelî şekavet (bedbahtlık) sebebiyle onları işlemeleri ve bu yüzden ateşe girmeleri kaçınılmazdır, bundan kurtuluşları yoktur. Sonra Yüce Allah tekrar kâfirlerin vasfına dönerek şöyle buyurmuştur:
حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ حَتَّى هَذِهِ هِيَ الَّتِي يُبْتَدَأُ بَعْدَهَا الْكَلَامُ، وَالْكَلَامُ هُوَ الْجُمْلَةُ الشَّرْطِيَّةُ الْمَذْكُورَةُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مُبَيِّنَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَالضَّمِيرُ فِي مُتْرَفِيهِمْ رَاجِعٌ إِلَى مَنْ تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْكُفَّارِ، وَالْمُرَادُ بِالْمُتْرَفِينَ الْمُتَنَعِّمِينَ مِنْهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ أَمَدَّهُمُ اللَّهُ بِمَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ الْمَالِ وَالْبَنِينَ، أَوِ الْمُرَادُ بِهِمُ الرؤساء منهم.
{ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } “Nihayet onların refah içinde şımarmış olanlarını azap ile yakaladığımız zaman” [ayetinde geçen] buradaki “hattâ” (حَتَّى), kendisinden sonra söze başlanan [ibtidâiyye harfi]dir. Bu söz ise zikredilen şart cümlesidir. Bu cümle, kendisinden öncekini açıklamaktadır. “Mütrafîhim” (مُتْرَفِيهِمْ) kelimesindeki zamir, daha önce zikri geçen kâfirlere dönmektedir. “el-Mütrafîn”den (الْمُتْرَفِينَ) maksat, onların refah ve nimet içinde yüzenleridir; onlar da Allah'ın kendilerine daha önce zikri geçen mal ve evlatları bolca verdiği kimselerdir. Yahut onlardan maksat, onların ileri gelenleridir (önderleridir).
وَالْمُرَادُ بِالْعَذَابِ هُوَ عَذَابُهُمْ بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ، أَوْ بِالْجُوعِ بِدُعَاءِ النَّبِيِّ ﷺ عليهم حَيْثُ قَالَ: «اللَّهُمَّ اشْدُدْ وَطْأَتَكَ عَلَى مُضَرَ، وَاجْعَلْهَا عَلَيْهِمْ سِنِينَ كَسِنِي يُوسُفَ» . وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَذَابِ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَرَجَّحَ هَذَا بِأَنَّ مَا يَقَعُ مِنْهُمْ مَنِ الْجُؤَارِ إِنَّمَا يَكُونُ عِنْدَ عَذَابِ الْآخِرَةِ، لِأَنَّهُ الِاسْتِغَاثَةُ بِاللَّهِ وَلَمْ يَقَعْ مِنْهُمْ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ وَلَا فِي سِنِي الْجُوعِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْجُؤَارَ فِي اللُّغَةِ الصُّرَاخُ وَالصِّيَاحُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: الْجُؤَارُ مِثْلُ الْخُوَارِ، يُقَالُ: جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ أَيْ صَاحَ، وَقَدْ وقع منهم ومن أهلهم وأولادهم عند ما عُذِّبُوا بِالسَّيْفِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَبِالْجُوعِ فِي سِنِي الجوع، وليس الجؤار هاهنا مقيد بِالْجُؤَارِ الَّذِي هُوَ التَّضَرُّعُ بِالدُّعَاءِ حَتَّى يَتِمَّ مَا ذَكَرَهُ ذَلِكَ الْقَائِلُ، وَجُمْلَةُ إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ جَوَابُ الشَّرْطِ، وَإِذَا هِيَ الْفُجَائِيَّةُ، وَالْمَعْنَى: حتى إذا أخذنا مترفيهم بالعذاب فاجؤوا بِالصُّرَاخِ، ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ يُقَالُ لَهُمْ حِينَئِذٍ عَلَى جِهَةِ التَّبْكِيتِ لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ فَالْقَوْلُ مُضْمَرٌ، وَالْجُمْلَةُ مَسُوقَةٌ لِتَبْكِيتِهِمْ وِإِقْنَاطِهِمْ وَقَطْعِ أَطْمَاعِهِمْ وَخَصَّصَ سُبْحَانَهُ الْمُتْرَفِينَ مَعَ أَنَّ الْعَذَابَ لا حق بِهِمْ جَمِيعًا، وَاقِعٌ عَلَى مُتْرَفِيهِمْ وَغَيْرِ مُتْرَفِيهِمْ لِبَيَانِ أَنَّهُمْ بَعْدَ النِّعْمَةِ الَّتِي كَانُوا فِيهَا صَارُوا عَلَى حَالَةِ تُخَالِفُهَا وَتُبَايِنُهَا، فَانْتَقَلُوا مِنَ النَّعِيمِ التَّامِّ إِلَى الشَّقَاءِ الْخَالِصِ، وَخُصَّ الْيَوْمُ بِالذِّكْرِ لِلتَّهْوِيلِ، وَجُمْلَةُ إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ تعليل للنهي على الجوار، وَالْمَعْنَى: إِنَّكُمْ مِنْ عَذَابِنَا لَا تُمْنَعُونَ وَلَا يَنْفَعُكُمْ جَزَعُكُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى:
Azaptan maksat; Bedir gününde kılıçla [cezalandırılmaları] yahut Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in onların aleyhine: “Allah'ım! Mudar üzerindeki baskını şiddetlendir ve onların üzerine Yûsuf'un kıtlık yılları gibi yıllar ver!” diye dua etmesiyle gelen açlıktır. Azaptan maksadın ahiret azabı olduğu da söylenmiştir; bunun tercihi, onlardan sâdır olan feryat ve çığlığın ancak ahiret azabı vaktinde olacağı gerekçesine dayandırılmıştır; çünkü bu Allah'tan yardım istemektir ve bu durum onlardan ne Bedir günü ne de açlık yıllarında meydana gelmiştir. Buna şöyle cevap verilir: Dilde *cüâr* (الْجُؤَارُ) feryat etmek ve çığlık atmaktır. Cevherî şöyle demiştir: “Cüâr, böğürme (*huvâr*) gibidir; öküz böğürdüğünde *ceera's-sevru yec'eru* (جَأَرَ الثَّوْرُ يَجْأَرُ) yani bağırdı denir.” Bu durum Bedir günü kılıçla azap edildiklerinde ve kıtlık yıllarında açlıkla azap gördüklerinde hem kendilerinden hem de ailelerinden ve çocuklarından sâdır olmuştur; buradaki cüâr, o sözü söyleyenin iddia ettiği neticeye varacak şekilde dua ile yalvarıp yakarmak anlamındaki cüâr ile mukayyet değildir. { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } “Bir de bakarsın ki feryat edip bağırırlar” cümlesi şartın cevabıdır; { إِذا } ise sürpriz (müfâcee) bildiren edattır. Mana: Nihayet onların refah düşkünlerini azapla yakaladığımız zaman birdenbire feryadı basarlar. Sonra Yüce Allah o vakit kendilerini azarlamak ve susturmak amacıyla onlara: { لَا تَجْأَرُوا الْيَوْمَ } “Bugün feryat etmeyin!” denileceğini haber vermiştir; buradaki “denilir” sözü gizlidir (mukadderdir). Bu cümle onları azarlamak, ümitsizliğe düşürmek ve bütün umutlarını kesmek için sevk edilmiştir. Azap hepsini kuşatıcı olup hem refah içinde olanlarına hem de olmayanlarına indiği halde, Yüce Allah'ın özellikle refah düşkünlerini zikretmesi; içinde bulundukları nimetten sonra onun tam zıddı ve bambaşka bir hale dönüştüklerini, böylece tastamam bir nimetten katıksız bir şekavete sürüklendiklerini açıklamak içindir. “Bugün” lafzının tahsisi ise durumun dehşetini belirtmek içindir. { إِنَّكُمْ مِنَّا لَا تُنْصَرُونَ } “Şüphesiz siz bizden hiçbir yardım göremezsiniz” cümlesi feryat etmekten nehyedilmenin gerekçesidir. Mana: Şüphesiz siz bizim azabımızdan kurtarılamazsınız ve feryat edip dövünmeniz size hiçbir fayda vermez. Şöyle de denilmiştir: Mana;
إِنَّكُمْ لَا يَلْحَقُكُمْ مِنْ جِهَتِنَا نُصْرَةٌ تَمْنَعُكُمْ مِمَّا دَهَمَكُمْ مِنَ الْعَذَابِ. ثُمَّ عَدَّدَ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ قَبَائِحَهُمْ تَوْبِيخًا لَهُمْ فَقَالَ: قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ أَيْ: فِي الدُّنْيَا، وَهِيَ آيَاتُ الْقُرْآنِ فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ أَيْ: تَرْجِعُونَ وَرَاءَكُمْ، وَأَصْلُ النُّكُوصِ أَنْ يَرْجِعَ الْقَهْقَرَى، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
“Sizi başınıza gelen azaptan koruyacak bir yardım bizim tarafımızdan size asla ulaşmaz” demektir. Sonra Yüce Allah onları kınamak ve azarlamak üzere çirkin işlerini bir bir sayarak şöyle buyurmuştur: { قَدْ كانَتْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunurdu da” yani dünyada iken [okunurdu], onlar da Kur'an ayetleridir; { فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ } “Siz ökçeleriniz üzerinde gerisin geri dönerdiniz.” Yani arkanıza dönerdiniz. Nükûs (نُكُوص) kelimesinin aslı, kişinin gerisin geri dönmesidir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
زعموا بأنّهم على سبل النّجا ... ة وإنّما نكص على الأعقاب
Kurtuluş yolları üzerinde olduklarını sandılar... Oysa ancak ökçeleri üzerinde gerisingeri dönüyorlardı.
وهو هنا استعار لِلْإِعْرَاضِ عَنِ الْحَقِّ، وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَالِبٍ «عَلَى أَدْبَارِكُمْ» بَدَلَ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ بِضَمِّ الْكَافِ، وَعَلَى أَعْقَابِكُمْ مُتَعَلِّقٌ بِتَنْكِصُونَ، أَوْ مُتَعَلِّقٍ بِمَحْذُوفٍ وَقَعَ حَالًا مِنْ فَاعِلِ تَنْكِصُونَ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ الضَّمِيرُ فِي بِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْبَيْتِ الْعَتِيقِ، وَقِيلَ: لِلْحَرَمِ، وَالَّذِي سَوَّغَ الْإِضْمَارَ قَبْلَ الذِّكْرِ اشْتِهَارُهُمْ بِالِاسْتِكْبَارِ بِهِ وَافْتِخَارُهُمْ بِوِلَايَتِهِ وَالْقِيَامِ بِهِ، وَكَانُوا يَقُولُونَ: لَا يَظْهَرُ عَلَيْنَا أَحَدٌ لِأَنَّا أَهْلُ الْحَرَمِ وَخُدَّامُهُ. وَإِلَى هَذَا ذَهَبَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ. وَقِيلَ: الضَّمِيرُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ. وَالْمَعْنَى: أَنَّ سَمَاعَهُ يُحْدِثُ لَهُمْ كِبْرًا وَطُغْيَانًا فَلَا يُؤْمِنُونَ بِهِ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَهَذَا قَوْلٌ جَيِّدٌ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: الْقَوْلُ الْأَوَّلُ أَوْلَى وَبَيَّنَهُ بِمَا ذَكَرْنَا. فَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ يَكُونُ بِهِ مُتَعَلِّقَا بِمُسْتَكْبِرِينَ، وَعَلَى الثَّانِي يَكُونُ مُتَعَلِّقًا بِ سامِراً لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَجْتَمِعُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ بِاللَّيْلِ يَسْمُرُونَ، وَكَانَ عَامَّةُ سَمَرِهِمْ ذِكْرَ الْقُرْآنِ وَالطَّعْنَ فِيهِ، وَالسَّامِرُ كَالْحَاضِرِ فِي الْإِطْلَاقِ عَلَى الْجَمْعِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: السَّامِرُ: الْجَمَاعَةُ يَسْمُرُونَ بِاللَّيْلِ، أَيْ: يَتَحَدَّثُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَتَعَلَّقَ بِهِ بِقَوْلِهِ: تَهْجُرُونَ وَالْهَجْرُ بِالْفَتْحِ الْهَذَيَانُ، أَيْ: تَهْذُونَ فِي شَأْنِ الْقُرْآنِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنَ الْهُجْرِ بِالضَّمِّ، وَهُوَ الْفُحْشُ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَابْنُ عُمَرَ وَأَبُو حَيْوَةَ «سُمَّرًا» بِضَمِّ السِّينِ وَفَتْحِ الْمِيمِ مُشَدَّدَةً، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَأَبُو رَجَاءٍ «سَمَارًا» وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَانْتِصَابُ سَامِرًا عَلَى الْحَالِ إِمَّا مِنْ فَاعِلِ تَنْكِصُونَ، أَوْ مِنَ الضَّمِيرِ فِي مُسْتَكْبِرِينَ، وَقِيلَ هُوَ مَصْدَرٌ جَاءَ عَلَى لَفْظِ الْفَاعِلِ،
Bu ifade burada haktan yüz çevirmekten istiare edilmiştir. Ali b. Ebî Tâlib { عَلى أَعْقابِكُمْ } yerine «عَلَى أَدْبَارِكُمْ» (arkalarınız üzerine) şeklinde okumuştur. { تَنْكِصُونَ } kâf harfinin zammesiyle okunmuştur. { عَلَى أَعْقَابِكُمْ } ise { تَنْكِصُونَ } fiiline mütealliktir yahut { تَنْكِصُونَ } fiilinin failinden hâl olan mahzûf bir kelimeye mütealliktir. { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ } “Ona karşı büyüklük taslayarak.” { بِهِ } lafzındaki zamir Beyt-i Atîk'e (Kâbe'ye) racidir; Harem'e raci olduğu da söylenmiştir. Açıkça zikredilmeden önce zamir getirilmesini caiz kılan husus, onların Kâbe ile büyüklük taslamaları ve onun idarecisi ve hizmetçisi olmakla övünmeleri konusundaki şöhretleridir. Onlar: “Biz Harem ehli ve onun hizmetçileriyiz, bize kimse üstün gelemez” derlerdi. Müfessirlerin cumhuru bu görüşe meyletmiştir. Zamirin Kur'an'a raci olduğu da söylenmiştir; bu takdirde mana: Onu dinlemek kendilerinde kibir ve taşkınlık meydana getirir de ona iman etmezler, demektir. İbn Atiyye: “Bu güzel bir görüştür” demiştir. Nehhas ise: “Birinci görüş daha evladır” demiş ve bunu bizim zikrettiğimiz şekilde açıklamıştır. Birinci görüşe göre { بِهِ } ifadesi { مُسْتَكْبِرِينَ } kelimesine müteallik olur. İkinci görüşe göre ise { سامِراً } kelimesine müteallik olur; çünkü onlar Beyt'in etrafında geceleyin toplanıp gece sohbeti yaparlardı ve gece sohbetlerinin çoğunluğu Kur'an'ı zikretmek ve ona dil uzatmak olurdu. *Sâmir* (السَّامِرُ) kelimesi, çoğula ıtlak edilmesinde tıpkı *hâzır* (الْحَاضِرِ) gibidir. Vâhidî şöyle demiştir: “*Sâmir*, geceleyin toplanıp konuşan, gece sohbeti yapan topluluktur.” { بِهِ } ifadesinin { تَهْجُرُونَ } kavline müteallik olması da caizdir. Fetha ile *hecr* (الْهَجْرُ) hezeyan demektir; yani: “Kur'an hakkında hezeyanda bulunursunuz.” Damme ile *hucr* (الْهُجْرِ) kelimesinden olması da caizdir ki o da çirkin ve kaba sözdür. İbn Mes'ûd, İbn Abbâs, İbn Ömer ve Ebû Hayve, sîn'in zammesi ve mîm'in şeddeli fethasıyla «سُمَّرًا» okumuşlardır. Zeyd b. Ali ve Ebû Recâ «سَمَارًا» okumuşlardır; bu kıraat İbn Abbâs'tan da rivayet edilmiştir. { سَامِرًا } kelimesinin mansub olması ise ya { تَنْكِصُونَ } fiilinin failinden yahut { مُسْتَكْبِرِينَ } kelimesindeki zamirden hâl olmasındandır. Fâil lafzında gelmiş bir masdar olduğu da söylenmiştir;
يُقَالُ قَوْمٌ سَامِرٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
*Kavmün sâmirun* (قَوْمٌ سَامِرٌ - gece toplanıp sohbet eden topluluk) denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
كَأَنْ لَمْ يَكُنْ بَيْنَ الْحَجُونِ إِلَى الصَّفَا ... أَنِيسٌ وَلَمْ يَسْمُرْ بِمَكَّةَ سَامِرُ
Sanki Hacûn ile Safâ arasında hiçbir can yoldaşı yokmuş... Ve Mekke'de gece sohbet eden hiçbir kimse bulunmamış gibi.
قَالَ الرَّاغِبُ: وَيُقَالُ سَامِرٌ وَسُمَّارٌ وَسُمْرٌ وَسَامِرُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ تَهْجُرُونَ بِفَتْحِ التَّاءِ الْمُثَنَّاةِ مِنْ فَوْقٍ وَضَمِّ الْجِيمِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ، مِنْ أَهْجَرَ، أَيْ: أَفْحَشَ فِي مَنْطِقِهِ. وقرأ زيد ابن عَلِيٍّ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَأَبُو نَهِيكٍ بِضَمِّ التَّاءِ وَفَتْحِ الْهَاءِ وَكَسْرِ الْجِيمِ مُشَدَّدَةً، مُضَارِعَ هَجَّرَ بِالتَّشْدِيدِ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَاصِمٍ كَالْجُمْهُورِ إِلَّا أَنَّهُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَفِيهِ الْتِفَاتٌ.
Râgıb şöyle demiştir: *Sâmir*, *sümmâr*, *sümr* ve *sâmirûn* denilir. Cumhur, üstten iki noktalı tâ'nın fethası ve cîm'in zammesiyle { تَهْجُرُونَ } okumuştur. Nâfi' ve İbn Muhaysın, *ehcere* fiilinden olmak üzere sözünde haddi aşıp çirkinleşti manasında tâ'nın zammesi ve cîm'in kesresiyle (tühcirûn) okumuşlardır. Zeyd b. Ali, İbn Muhaysın ve Ebû Nehîk, şeddeli *heccere* fiilinin muzârii olarak tâ'nın zammesi, hâ'nın fethası ve cîm'in şeddeli kesresiyle (tüheccirûn) okumuşlardır. İbn Ebî Âsım ise cumhur gibi okumuş, ancak [muhatap tâ'sı yerine] alttan iki noktalı yâ ile (yehcurûn) okumuştur ki bunda iltifât sanatı vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَأَحْمَدُ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي نَعْتِ الْخَائِفِينَ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ:
Firyâbî, Ahmed, Abd b. Humeyd, Tirmizî, İbn Mâce, İbn Ebî'd-Dünyâ Na'tü'l-Hâifîn'de, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu tashih etmiştir—, İbn Merdûye ve Beyhakî Şuab'da Âişe'den onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَوْلُ اللَّهِ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ أَهْوَ الرَّجُلُ يَسْرِقُ وَيَزْنِي وَيَشْرَبُ الْخَمْرَ وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَخَافُ اللَّهَ؟ قَالَ: «لَا، وَلَكِنَّهُ الرَّجُلُ يَصُومُ وَيَتَصَدَّقُ وَيُصَلِّي، وَهُوَ مَعَ ذَلِكَ يَخَافُ اللَّهَ أَنْ لَا يَتَقَبَّلَ مِنْهُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ، فَذَكَرَ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا قَالَ: يُعْطُونَ مَا أَعْطَوْا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حاتم عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ قَالَ: يَعْمَلُونَ خَائِفِينَ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا قَالَ: الزَّكَاةَ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عَائِشَةَ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا قَالَتْ: هُمُ الَّذِينَ يَخْشَوْنَ اللَّهَ وَيُطِيعُونَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ أَبِي مُلَيْكَةَ قَالَ: قَالَتْ عَائِشَةُ: لَأَنْ تَكُونَ هَذِهِ الْآيَةُ كَمَا أَقْرَأُ أَحَبُّ إِلَيَّ مِنْ حُمُرِ النَّعَمِ، فَقَالَ لَهَا ابْنُ عَبَّاسٍ: مَا هِيَ قَالَتِ:
“Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Allah'ın: { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } kavli; hırsızlık yapan, zina eden ve içki içen, bununla birlikte Allah'tan korkan adam mıdır? Buyurdu ki: 'Hayır, bilakis o; oruç tutan, sadaka veren ve namaz kılan, bununla birlikte kendisinden kabul edilmeyeceğinden korkarak Allah'tan çekinen kimsedir.'” İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'den Âişe'nin: “Ey Allah'ın Resûlü!” dediğini ve bunun benzerini zikrettiğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, İbn Abbâs'tan { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا } kavli hakkında: “Verdiklerini verirler” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan { وَقُلُوبُهُمْ وَجِلَةٌ } kavli hakkında: “Korkarak amel ederler” dediğini rivayet etmişlerdir. Firyâbî ve İbn Cerîr, İbn Ömer'den { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا } kavli hakkında: “Zekâtı [verirler]” dediğini rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir Âişe'den { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا } kavli hakkında onun: “Onlar Allah'tan korkup O'na itaat edenlerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Müleyke'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: Âişe: “Bu ayetin benim okuduğum gibi olması bana kızıl tüylü develerden daha sevimlidir” dedi. İbn Abbâs ona: “O nasıldır?” deyince şöyle dedi:
الَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا وَقَدْ قَدَّمْنَا ذكر قراءتها ومعناها. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهَا عَنِ النَّبِيِّ ﷺ أَنَّهُ قرأ: والذين يأتون مَا آتَوْا مَقْصُورًا مِنَ الْمَجِيءِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بن منصور وأحمد وعبد ابن حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ فِي الْمَصَاحِفِ، وَالدَّارَقُطْنِيُّ فِي الْأَفْرَادِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عبيد بن عمير أَنَّهُ سَأَلَ عَائِشَةَ كَيْفَ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ هَذِهِ الْآيَةَ وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا؟ قَالَتْ: أَيَّتُهُمَا أَحَبُّ إِلَيْكَ. قُلْتُ: وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَأَحَدِهِمَا أَحَبُّ إِلَيَّ مِنَ الدُّنْيَا وما فيها جميعا، قالت: أيهما؟ قلت: الَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا فَقَالَتْ: أَشْهَدُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقْرَؤُهَا كَذَلِكَ، وَكَذَلِكَ أُنْزِلَتْ، وَلَكِنَّ الْهِجَاءَ حَرْفٌ. وَفِي إِسْنَادِهِ إِسْمَاعِيلُ بْنُ عَلِيٍّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ قَالَ: سَبَقَتْ لَهُمُ السَّعَادَةُ مِنَ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا يَعْنِي بِالْغَمْرَةِ الْكُفْرَ وَالشَّكَّ وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ يَقُولُ: أَعْمَالٌ سَيِّئَةٌ دُونَ الشِّرْكِ هُمْ لَها عامِلُونَ قَالَ: لَا بُدَّ لَهُمْ أَنْ يَعْمَلُوهَا. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ عَنْهُ حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ قَالَ: هُمْ أَهْلُ بَدْرٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ
«الَّذِينَ يَأْتُونَ مَا أَتَوْا» (Yaptıklarını yapanlar). Biz onun kıraatini ve manasını daha önce zikretmiştik. Saîd b. Mansûr ve İbn Merdûye, Âişe'den Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in bunu gelmek (yapmak) kökünden maksûr olarak: «والذين يأتون مَا آتَوْا» şeklinde okuduğunu rivayet etmişlerdir. Saîd b. Mansûr, Ahmed, Abd b. Humeyd, Buhârî Târih'inde, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Enbârî el-Mesâhif'te, Dârekutnî el-Efrâd'da, Hâkim —ve bunu tashih etmiştir— ve İbn Merdûye, Ubeyd b. Umeyr'den onun Âişe'ye, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bu ayeti { وَالَّذِينَ يُؤْتُونَ مَا آتَوْا } şeklinde nasıl okuduğunu sorduğunu rivayet etmişlerdir. Âişe: “İkisinden hangisi sana daha sevimlidir?” dedi. Dedim ki: “Nefsim elinde olan [Allah]'a yemin olsun ki, onlardan biri bana dünyadan ve içindeki her şeyden daha sevimlidir.” Âişe: “Hangisi?” dedi. Ben: «الَّذِينَ يَأْتُونَ مَا أَتَوْا» dedim. Bunun üzerine şöyle dedi: “Şehadet ederim ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onu bu şekilde okurdu ve o böyle indirilmiştir; ancak imlâ harfi [farklıdır].” Bunun senedinde İsmâil b. Aliyye vardır ve o zayıftır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { أُولئِكَ يُسارِعُونَ فِي الْخَيْراتِ وَهُمْ لَها سابِقُونَ } kavli hakkında onun: “Allah katından onlara saadet önceden takdir edilmiştir” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { بَلْ قُلُوبُهُمْ فِي غَمْرَةٍ مِنْ هَذَا } kavli hakkında, gamra ile küfrü ve şüpheyi kastettiğini; { وَلَهُمْ أَعْمالٌ مِنْ دُونِ ذلِكَ } kavli hakkında: “Şirkten başka kötü ameller” dediğini; { هُمْ لَها عامِلُونَ } kavli hakkında da: “Onları mutlaka işleyeceklerdir” dediğini rivayet etmişlerdir. Nesâî ondan { حَتَّى إِذا أَخَذْنا مُتْرَفِيهِمْ بِالْعَذابِ } kavli hakkında: “Onlar Bedir ehlidir” dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn
أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ قَالَ: يَسْتَغِيثُونَ، وَفِي قَوْلِهِ: فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ قَالَ: تُدْبِرُونَ، وَفِي قَوْلِهِ: سامِراً تَهْجُرُونَ قَالَ: تَسْمُرُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ وَتَقُولُونَ هُجْرًا.
Ebî Hâtim yine ondan { إِذا هُمْ يَجْأَرُونَ } kavli hakkında: “Yardım dilerler”; { فَكُنْتُمْ عَلى أَعْقابِكُمْ تَنْكِصُونَ } kavli hakkında: “Geri dönersiniz”; { سامِراً تَهْجُرُونَ } kavli hakkında ise: “Beyt'in etrafında gece sohbeti yapar ve çirkin sözler söylersiniz” dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ قال: بحرم الله أنه لا يظهر عليهم فيه أحد. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا سامِراً تَهْجُرُونَ قَالَ: كَانَتْ قُرَيْشٌ يَتَحَلَّقُونَ حِلَقًا يَتَحَدَّثُونَ حَوْلَ الْبَيْتِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ كَانَ يَقْرَأُ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ قَالَ: كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَهْجُرُونَ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي الْقَوْلِ فِي سَمَرِهِمْ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ:
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ } kavli hakkında: “Allah'ın Harem'i ile [büyüklük taslarlar] ki, orada kendilerine kimsenin üstün gelemeyeceğini sanırlar” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim yine ondan { سامِراً تَهْجُرُونَ } kavli hakkında: “Kureyş halkalar halinde toplanıp Beyt'in etrafında konuşurdu” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim —ve bunu tashih etmiştir— ve İbn Merdûye ondan Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ } şeklinde okuduğunu ve şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Müşrikler gece sohbetlerinde Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem hakkında çirkin lakırdılar ederlerdi.” Nesâî, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —ve bunu tashih etmiştir— ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:
إِنَّمَا كُرِهَ السَّمَرُ حِينَ نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ.
“Gece sohbeti ancak { مُسْتَكْبِرِينَ بِهِ سامِراً تَهْجُرُونَ } ayeti indiği zaman mekruh kılındı.”
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٦٨ الى ٨٣]
[Mü'minûn Suresi (23), Ayetler: 68-83]
أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠) وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢)
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ (٦٩) أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ (٧٠) وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ (٧١) أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٧٢) } “Onlar o sözü (Kur'an'ı) hiç düşünmediler mi? Yoksa kendilerine, önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi? (68) Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar? (69) Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar? Hayır, o kendilerine hakkı getirdi; fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar. (70) Eğer hak onların hevalarına uysaydı, gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar, bozulurdu. Hayır, biz onlara kendi şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik; fakat onlar kendi şereflerinden yüz çevirmektedirler. (71) Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun? Rabbinin vereceği mükâfat daha hayırlıdır; O, rızık verenlerin en hayırlısıdır. (72)”
وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧)
{ وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٧٣) وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ (٧٤) وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ يَعْمَهُونَ (٧٥) وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ (٧٦) حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ (٧٧) } “Şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun. (73) Ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapmaktadırlar. (74) Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik, yine de azgınlıkları içinde bocalayıp dururlardı. (75) Andolsun biz onları azapla yakaladık; yine de Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar. (76) Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda, bir de bakarsın ki onun içinde bütün ümitlerini yitirip şaşkına dönerler. (77)”
وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢)
{ وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ وَالْأَفْئِدَةَ قَلِيلاً مَا تَشْكُرُونَ (٧٨) وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ (٧٩) وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَفَلا تَعْقِلُونَ (٨٠) بَلْ قالُوا مِثْلَ ما قالَ الْأَوَّلُونَ (٨١) قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ (٨٢) } “O, sizin için işitme duyusunu, gözleri ve kalpleri yaratandır; ne kadar da az şükrediyorsunuz! (78) Sizi yeryüzünde yaratıp yayan da O'dur ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız. (79) O, hem dirilten hem öldürendir; gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir. Hâlâ akletmiyor musunuz? (80) Hayır, onlar öncekilerin dediklerinin benzerini söylediler. (81) Dediler ki: 'Biz ölüp bir toprak ve kemik yığını haline geldikten sonra mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?' (82)”
لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣)
{ لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٨٣) } “Andolsun bu tehdit bize de daha önce atalarımıza da yapılmıştı; bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir. (83)”
قَوْلُهُ: أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ سَبَبَ إِقْدَامِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ هُوَ أَحَدُ هَذِهِ الْأُمُورِ الْأَرْبَعَةِ:
{ أَفَلَمْ يَدَّبَّرُوا الْقَوْلَ } kavli: Yüce Allah onların küfre cüret etmelerinin sebebinin şu dört husustan biri olduğunu beyan buyurmuştur:
الْأَوَّلُ عَدَمُ التَّدَبُّرِ فِي الْقُرْآنِ، فَإِنَّهُمْ لَوْ تَدَبَّرُوا مَعَانِيَهُ لَظَهَرَ لَهُمْ صِدْقُهُ وَآمَنُوا بِهِ وَبِمَا فِيهِ، وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ أَيْ: فَعَلُوا مَا فَعَلُوا فَلَمْ يَتَدَبَّرُوا، وَالْمُرَادُ بِالْقَوْلِ الْقُرْآنُ، وَمِثْلُهُ: أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ . وَالثَّانِي: قَوْلُهُ: أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ «أَمْ» هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، أَيْ:
Birincisi: Kur'an'ı etraflıca düşünmemeleridir. Zira onlar onun manalarını tefekkür edip düşünselerdi, doğruluğu kendilerine aşikâr olur, ona ve içindekilere iman ederlerdi. Baştaki hemze inkâr içindir; fâ harfi ise mahzûf bir cümleye atıftır; yani: “Yaptıklarını yaptılar da hiç mi etraflıca düşünmediler?” “Söz” ile kastedilen Kur'an'dır. { أَفَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ } “Onlar Kur'an'ı hiç düşünmüyorlar mı?” kavli de böyledir. İkincisi: { أَمْ جاءَهُمْ مَا لَمْ يَأْتِ آباءَهُمُ الْأَوَّلِينَ } “Yoksa onlara, önceki atalarına gelmeyen bir şey mi geldi?” kavlidir. { أَمْ } münkatiadır; yani:
بل أجاءهم مِنَ الْكِتَابِ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ؟ فَكَانَ ذَلِكَ سَبَبًا لِاسْتِنْكَارِهِمْ لِلْقُرْآنِ، وَالْمَقْصُودُ تَقْرِيرُ أَنَّهُ لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ رَسُولٌ، فَلِذَلِكَ أَنْكَرُوهُ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ وَقِيلَ: إِنَّهُ أَتَى آبَاءَهُمُ الْأَقْدَمِينَ رُسُلٌ أَرْسَلَهُمُ اللَّهُ إِلَيْهِمْ. كَمَا هِيَ سُنَّةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فِي إِرْسَالِ الرُّسُلِ إِلَى عِبَادِهِ، فَقَدْ عَرَفَ هَؤُلَاءِ ذَلِكَ، فَكَيْفَ كَذَّبُوا هَذَا الْقُرْآنَ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: أَمْ جَاءَهُمْ مِنَ الْأَمْنِ مِنْ عذاب
“Yoksa kendilerine kitaptan, önceki atalarına gelmemiş olan bir şey mi geldi?” Bu durum Kur'an'ı yadırgayıp inkâr etmelerine bir sebep mi teşkil etti? Burada maksat, onların önceki atalarına bir peygamber gelmediğini, bu sebeple onu yadırgadıklarını ortaya koymaktır. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de bu kabildendir: { لِتُنْذِرَ قَوْماً مَا أُنْذِرَ آباؤُهُمْ } “Ataları uyarılmamış bir kavmi uyarman için”. Bir diğer görüşe göre ise: Yüce Allah'ın kullarına peygamber gönderme sünneti gereğince onların geçmiş atalarına Allah'ın gönderdiği peygamberler gelmişti; nitekim bunlar da bunu biliyorlardı. Öyleyse bu Kur'an'ı nasıl yalanladılar? Yine şöyle de denilmiştir: Ayetin anlamı, “Yoksa onlara Allah'ın azabından
اللَّهِ مَا لَمْ يَأْتِ آبَاءَهُمُ الْأَوَّلِينَ كَإِسْمَاعِيلَ وَمَنْ بَعْدَهُ. وَالثَّالِثُ: قَوْلُهُ: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ وَفِي هَذَا إِضْرَابٌ وَانْتِقَالٌ مِنَ التَّوْبِيخِ بِمَا تَقَدَّمَ إِلَى التَّوْبِيخِ بِوَجْهٍ آخَرَ، أَيْ: بَلْ أَلَمْ يَعْرِفُوهُ بِالْأَمَانَةِ وَالصِّدْقِ فَأَنْكَرُوهُ، وَمَعْلُومٌ أَنَّهُمْ قَدْ عَرَفُوهُ بِذَلِكَ. وَالرَّابِعُ: قَوْلُهُ: أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ وَهَذَا أَيْضًا انْتِقَالٌ مِنْ تَوْبِيخٍ إِلَى تَوْبِيخٍ، أَيْ: بَلْ أَتَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ، أَيْ: جُنُونٌ، مَعَ أَنَّهُمْ قَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ أَرْجَحُ النَّاسِ عَقْلًا، وَلَكِنَّهُ جَاءَ بِمَا يُخَالِفُ هَوَاهُمْ، فَدَفَعُوهُ وَجَحَدُوهُ تَعَصُّبًا وَحَمِيَّةً. ثُمَّ أَضْرَبَ سُبْحَانَهُ عَنْ ذَلِكَ كُلِّهِ فَقَالَ: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ أَيْ: لَيْسَ الْأَمْرُ كَمَا زَعَمُوا فِي حَقِّ الْقُرْآنِ وَالرَّسُولِ، بَلْ جَاءَهُمْ مُلْتَبِسًا بِالْحَقِّ، وَالْحَقُّ:
İsmâil ve sonrakiler gibi önceki atalarına gelmeyen bir güvence mi geldi?” Üçüncüsü: { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ } “Yoksa peygamberlerini tanımadılar da bu yüzden mi onu inkâr ediyorlar?” kavlidir. Bunda bir idrab (vazgeçiş) ve önceki kınamadan başka bir kınama şekline intikal vardır; yani: “Yoksa onu emanet ve doğrulukla tanımadılar da bu yüzden mi inkâr ettiler?” Oysa onların onu bu vasıflarla tanıdıkları apaçık bilinen bir husustur. Dördüncüsü: { أَمْ يَقُولُونَ بِهِ جِنَّةٌ } “Yoksa 'Onda bir cinnet var' mı diyorlar?” kavlidir. Bu da bir kınamadan diğerine intikaldir; yani: “Yoksa 'onda delilik vardır' mı diyorsunuz?” Oysa onlar onun insanların akılca en üstünü olduğunu kesinlikle bilmişlerdir; fakat o onların hevalarına muhalif olanı getirince, taassup ve cahiliye gururu yüzünden onu reddedip inkâr etmişlerdir. Sonra Yüce Allah bütün bunlardan sarf-ı nazar ederek şöyle buyurmuştur: { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } “Hayır, o kendilerine hakkı getirdi.” Yani durum Kur'an ve Resûl hakkında onların iddia ettikleri gibi değildir; bilakis o kendilerine hakla bezenmiş olarak gelmiştir. Hak ise:
هُوَ الدِّينُ الْقَوِيمُ. وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ لِمَا جُبِلُوا عَلَيْهِ مِنَ التَّعَصُّبِ، وَالِانْحِرَافِ عَنِ الصَّوَابِ، وَالْبُعْدِ عَنِ الْحَقِّ، فَلِذَلِكَ كَرِهُوا هَذَا الْحَقَّ الْوَاضِحَ الظَّاهِرَ. وَظَاهِرُ النَّظْمِ أَنَّ أَقَلَّهُمْ كَانُوا لَا يَكْرَهُونَ الْحَقَّ، وَلَكِنَّهُمْ لَمْ يُظْهِرُوا الْإِيمَانَ خَوْفًا مِنَ الْكَارِهِينَ لَهُ. وَجُمْلَةُ وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ أَنَّهُ لَوْ جَاءَ الْحَقُّ عَلَى مَا يَهْوَوْنَهُ وَيُرِيدُونَهُ لَكَانَ ذَلِكَ مُسْتَلْزِمًا لِلْفَسَادِ الْعَظِيمِ، وَخُرُوجِ نِظَامِ الْعَالَمِ عَنِ الصَّلَاحِ بِالْكُلِّيَّةِ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ قَالَ أَبُو صَالِحٍ وَابْنُ جُرَيْجٍ وَمُقَاتِلٌ وَالسُّدِّيُّ: الْحَقُّ هُوَ اللَّهُ، وَالْمَعْنَى: لَوْ جَعَلَ مَعَ نَفْسِهِ كَمَا يُحِبُّونَ شَرِيكًا لَفَسَدَتِ السَّمَاوَاتُ وَالْأَرْضُ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْحَقِّ الْقُرْآنُ، أَيْ: لَوْ نَزَلَ الْقُرْآنُ بِمَا يُحِبُّونَ مِنَ الشِّرْكِ لَفَسَدَ نِظَامُ الْعَالَمِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: وَلَوْ كَانَ الْحَقُّ مَا يَقُولُونَ مِنَ اتِّحَادِ الْآلِهَةِ مَعَ اللَّهِ لَاخْتَلَفَتِ الْآلِهَةُ، وَمِثْلُ ذَلِكَ قَوْلُهُ:
Dosdoğru olan dindir. { وَأَكْثَرُهُمْ لِلْحَقِّ كارِهُونَ } “Fakat onların çoğu haktan hoşlanmamaktadırlar.” Çünkü taassup, doğrudan sapma ve haktan uzaklaşma onların tabiatı olmuştur; bundan ötürü apaçık ve aşikâr olan bu haktan hoşlanmamışlardır. Sözün zahirinden anlaşılan şudur ki, onların az bir kısmı haktan nefret etmiyordu; ancak haktan nefret edenlerin korkusundan dolayı imanlarını açığa vuramıyorlardı. { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } “Eğer hak onların hevalarına uysaydı” cümlesi, şayet hak onların arzu ve isteklerine göre gelseydi, bunun büyük bir fesadı ve âlemdeki nizamın bütünüyle bozulmasını zorunlu kılacağını açıklamak üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (istînâftır). Bu da Yüce Allah'ın: { لَفَسَدَتِ السَّماواتُ وَالْأَرْضُ وَمَنْ فِيهِنَّ } “Gökler, yer ve bunlarda bulunanlar kesinlikle fesada uğrar, bozulurdu” kavlinin manasıdır. Ebû Sâlih, İbn Cüreyc, Mukâtil ve es-Süddî şöyle demişlerdir: “Hak, Allah'tır; mana ise: Şayet O, onların istediği gibi kendisiyle birlikte bir ortak kılsaydı gökler ve yer fesada uğrardı, demektir.” Ferrâ ve Zeccâc ise: “Haktan muradın Kur'an olması caizdir; yani Kur'an onların arzu ettiği şirk üzere inseydi âlemin nizamı fesada uğrardı” demişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Şayet hak onların iddia ettiği gibi ilahların Allah ile birleşmesi olsaydı, ilahlar birbiriyle ihtilafa düşerdi” şeklindedir. Nitekim Yüce Allah'ın şu kavli de bunun gibidir:
لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا وَقَدْ ذَهَبَ إِلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ الْأَكْثَرُونَ، وَلَكِنَّهُ يرد عليه أن المراد بالحق هنا هو الحق المذكور قبله في قوله: بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ ولا يصح أن يكون الْمُرَادَ بِهِ هُنَالِكَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، فَالْأَوْلَى تَفْسِيرُ الْحَقِّ هُنَا وَهُنَاكَ بِالصِّدْقِ الصَّحِيحِ مِنَ الدِّينِ الخالص من شرع الله، والمعنى: ولو وَرَدَ الْحَقُّ مُتَابِعًا لِأَهْوَائِهِمْ مُوَافِقًا لِفَاسِدِ مَقَاصِدِهِمْ لَحَصَلَ الْفَسَادُ. وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: وَمَنْ فِيهِنَّ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «وَمَا بَيْنَهُمَا» وَسَبَبُ فَسَادِ الْمُكَلَّفِينَ مِنْ بَنِي آدَمَ ظَاهِرٌ، وَهُوَ ذُنُوبُهُمُ الَّتِي مِنْ جُمْلَتِهَا الْهَوَى الْمُخَالِفُ لِلْحَقِّ، وَأَمَّا فَسَادُ مَا عَدَاهُمْ فَعَلَى وَجْهِ التَّبَعِ لِأَنَّهُمْ مُدَبَّرُونَ فِي الْغَالِبِ بِذَوِي الْعُقُولِ فَلَمَّا فَسَدُوا فَسَدُوا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ نُزُولَ الْقُرْآنِ عَلَيْهِمْ مِنْ جُمْلَةِ الْحَقِّ فَقَالَ: بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ وَالْمُرَادُ بِالذِّكْرِ هُنَا الْقُرْآنُ، أَيْ: بِالْكِتَابِ الَّذِي هُوَ فَخْرُهُمْ وَشَرَفُهُمْ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ وَالْمَعْنَى: بَلْ أَتَيْنَاهُمْ بِفَخْرِهِمْ وَشَرَفِهِمُ الَّذِي كَانَ يَجِبُ عَلَيْهِمْ أَنْ يَقْبَلُوهُ، وَيُقْبِلُوا عَلَيْهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْمَعْنَى بِذِكْرِهِمُ الَّذِي ذُكِرَ فِيهِ ثَوَابُهُمْ وَعِقَابُهُمْ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: بِذِكْرِ مَا لَهُمْ بِهِ حَاجَةٌ مِنْ أَمْرِ الدِّينِ.
{ لَوْ كانَ فِيهِما آلِهَةٌ إِلَّا اللَّهُ لَفَسَدَتا } “Eğer o ikisinde Allah'tan başka ilahlar olsaydı, ikisi de harap olup giderdi.” Çoğunluk birinci görüşe gitmiştir; fakat buna karşı, buradaki haktan muradın daha önce { بَلْ جاءَهُمْ بِالْحَقِّ } kavlinde geçen hak olduğu ve oradaki hakkın Yüce Allah olmasının sahih olamayacağı itirazı yöneltilir. Dolayısıyla burada ve orada hakkı, Allah'ın şeriatından olan halis ve dosdoğru din olarak tefsir etmek daha evladır. Mana şudur: Şayet hak, onların hevalarına tâbi olarak ve bozuk arzularına uygun düşecek şekilde gelseydi elbette fesat meydana gelirdi. { وَمَنْ فِيهِنَّ } “Ve bunlarda bulunanlar” kavliyle kastedilen, göklerde ve yerde bulunan mahlukattır. İbn Mes'ûd «وَمَا بَيْنَهُمَا» (ve ikisi arasındakiler) şeklinde okumuştur. Âdemoğlundan olan mükelleflerin fesada uğramasının sebebi gayet açıktır; o da onların haktan sapan hevaları başta olmak üzere işledikleri günahlardır. Bunların dışındakilerin fesadı ise tâbi olma yoluyladır; zira onlar çoğunlukla akıl sahiplerinin idaresi altındadır, onlar bozulunca bunlar da bozulmuştur. Sonra Yüce Allah Kur'an'ın onlara indirilmesinin de hakkın ta kendisinden olduğunu zikrederek şöyle buyurmuştur: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Hayır, biz onlara kendi şan ve şereflerini (öğütlerini) getirdik.” Buradaki zikirden murat Kur'an'dır; yani onların iftiharı ve şerefi olan Kitab'ı getirdik. { وَإِنَّهُ لَذِكْرٌ لَكَ وَلِقَوْمِكَ } “Şüphesiz bu, senin için de kavmin için de bir şereftir (öğüttür)” kavli de böyledir. Mana: “Aksine biz onlara kabul etmeleri ve yönelmeleri gereken iftihar ve şereflerini getirdik” demektir. Katâde şöyle demiştir: “Mana; içinde mükâfatlarının ve cezalarının zikredildiği zikirlerini getirdik demektir.” Din işlerinden ihtiyaç duydukları şeylerin zikrini getirdik manasında olduğu da söylenmiştir.
وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ «أَتَيْتُهُمْ» بِتَاءِ الْمُتَكَلِّمِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ وَالْجَحْدَرِيُّ «أَتَيْتَهُمْ» بِتَاءِ الْخِطَابِ، أَيْ: أَتَيْتَهُمْ يَا مُحَمَّدُ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ «بِذِكْرَاهُمْ» وَقَرَأَ قَتَادَةُ «نُذَكِّرُهُمْ» بِالنُّونِ وَالتَّشْدِيدِ مِنَ التَّذْكِيرِ، وَتَكُونُ الْجُمْلَةُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَقِيلَ: الذِّكْرُ: هُوَ الْوَعْظُ وَالتَّحْذِيرُ فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ أَيْ: هُمْ بِمَا فَعَلُوا مِنَ الِاسْتِكْبَارِ والنكوص عن هذا الذكر المختص بهم
İbn Ebî İshâk ve Îsâ b. Ömer mütekellim (birinci tekil şahıs) tâ'sı ile «أَتَيْتُهُمْ» [onlara ben getirdim] şeklinde okumuşlardır. Ebû Hayve ve el-Cahderî ise hitap (ikinci tekil şahıs) tâ'sı ile «أَتَيْتَهُمْ» [onlara sen getirdin] şeklinde okumuşlardır; yani: «Ey Muhammed, onlara sen getirdin» demektir. Îsâ b. Ömer «بِذِكْرَاهُمْ» (öğütleriyle) şeklinde; Katâde ise tezkîr (öğüt verme) kökünden nûn harfi ve şedde ile «نُذَكِّرُهُمْ» [onlara öğüt veririz] şeklinde okumuştur. Bu kıraate göre cümle hâl konumunda nasb mahallinde olur. Bir görüşe göre zikir; vaaz ve uyarıdır. { فَهُمْ عَنْ ذِكْرِهِمْ مُعْرِضُونَ } “onlar kendilerine gelen zikirden yüz çevirmektedirler” ifadesinin anlamı şudur: Onlar sergiledikleri kibir ve kendilerine mahsus olan bu zikirden yüz çevirip geri durmaları sebebiyle...
مُعْرِضُونَ، لَا يَلْتَفِتُونَ إِلَيْهِ بِحَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، وَفِي هَذَا التَّرْكِيبِ مَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ إِعْرَاضَهُمْ مُخْتَصٌّ بِذَلِكَ لَا يَتَجَاوَزُهُ إِلَى غَيْرِهِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ دَعْوَةَ نَبِيِّهِ ﷺ لَيْسَتْ مَشُوبَةً بِأَطْمَاعِ الدُّنْيَا، فَقَالَ: أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً و «أم» هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَالْمَعْنَى: أَمْ يَزْعُمُونَ أَنَّكَ تَسْأَلُهُمْ خرجا تأخذه على الرِّسَالَةِ، وَالْخَرْجُ:
yüz çevirirler; hiçbir surette ona iltifat etmezler. Bu söz diziminde, onların yüz çevirmelerinin sadece buna mahsus olduğuna ve başkasına geçmediğine delalet eden bir mana vardır. Sonra Yüce Allah Nebîsi sallallâhu aleyhi ve sellem'in davasının dünya tamahlarıyla karışık olmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { أَمْ تَسْأَلُهُمْ خَرْجاً } “Yoksa sen onlardan bir ücret mi istiyorsun?” Buradaki «أم» münkatiadır; mana ise: “Yoksa onlar senin risalet görevine karşılık alacağın bir vergi/ücret istediğini mi iddia ediyorlar?” *Harc* (الْخَرْجُ):
الْأَجْرُ وَالْجَعْلُ، فَتَرَكُوا الْإِيمَانَ بِكَ وَبِمَا جِئْتَ بِهِ لِأَجْلِ ذَلِكَ، مَعَ أَنَّهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّكَ لَمْ تَسْأَلْهُمْ ذَلِكَ وَلَا طَلَبْتَهُ مِنْهُمْ فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ أَيْ: فَرِزْقُ رَبِّكَ الَّذِي يَرْزُقُكَ فِي الدُّنْيَا، وَأَجْرُهُ الَّذِي يُعْطِيكَهُ فِي الْآخِرَةِ خَيْرٌ لَكَ مِمَّا ذُكِرَ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ «أَمْ تسألهم خراجا» وقرأ الباقون «خرجا» ، وكلّهم قرءوا فَخَراجُ إِلَّا ابْنَ عَامِرٍ وَأَبَا حَيْوَةَ فَإِنَّهُمَا قَرَآ: «فَخَرَجَ» بِغَيْرِ أَلْفٍ، وَالْخَرْجُ: هُوَ الَّذِي يَكُونُ مُقَابِلًا لِلدَّخْلِ، يُقَالُ لِكُلِّ مَا تُخْرِجُهُ إِلَى غَيْرِكَ خَرْجًا، وَالْخَرَاجُ غَالِبٌ فِي الضَّرِيبَةِ عَلَى الْأَرْضِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: الْخَرْجُ الْمَصْدَرُ، وَالْخَرَاجُ الِاسْمُ. قَالَ النَّضْرُ بْنُ شُمَيْلٍ: سَأَلْتُ أَبَا عَمْرِو بْنِ الْعَلَاءِ عَنِ الْفَرْقِ بَيْنَ الْخَرْجِ وَالْخَرَاجِ، فَقَالَ: الْخَرَاجُ: مَا لَزِمَكَ، وَالْخَرْجُ: مَا تَبَرَّعْتَ بِهِ. وَرُوِيَ عَنْهُ أَنَّهُ قَالَ: الْخَرْجُ مِنَ الرِّقَابِ، وَالْخَرَاجُ مِنَ الْأَرْضِ. وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ كون خراجه سبحانه خير. ثُمَّ لَمَّا أَثْبَتَ سُبْحَانَهُ لِرَسُولِهِ مِنَ الْأَدِلَّةِ الْوَاضِحَةِ الْمُقْتَضِيَةِ لِقَبُولِ مَا جَاءَ بِهِ، وَنَفَى عَنْهُ أَضْدَادَ ذَلِكَ، قَالَ: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ أَيْ: إِلَى طَرِيقٍ وَاضِحَةٍ تَشْهَدُ الْعُقُولُ بِأَنَّهَا مُسْتَقِيمَةٌ غَيْرُ مُعْوَجَّةٍ، وَالصِّرَاطُ فِي اللُّغَةِ: الطَّرِيقُ، فَسُمِّيَ الدِّينُ طَرِيقًا لِأَنَّهَا تُؤَدِّي إِلَيْهِ. ثُمَّ وَصَفَهُمْ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُمْ عَلَى خِلَافِ ذَلِكَ، فَقَالَ: وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ يُقَالُ: نَكَبَ عَنِ الطَّرِيقِ يَنْكُبُ نُكُوبًا إِذَا عَدَلَ عَنْهُ وَمَالَ إِلَى غَيْرِهِ، وَالنُّكُوبُ وَالنَّكْبُ: الْعُدُولُ وَالْمَيْلُ، وَمِنْهُ النَّكْبَاءُ لِلرِّيحِ بَيْنَ رِيحَيْنِ، سُمِّيَتْ بِذَلِكَ لِعُدُولِهَا عَنِ المهابّ، و «عن الصِّرَاطِ» مُتَعَلِّقٌ بَنَاكِبُونَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ هَؤُلَاءِ الْمَوْصُوفِينَ بِعَدَمِ الْإِيمَانِ بِالْآخِرَةِ عَنْ ذَلِكَ الصِّرَاطِ أَوْ جِنْسِ الصِّرَاطِ لَعَادِلُونَ عَنْهُ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُمْ مُصِرُّونَ عَلَى الْكُفْرِ لَا يَرْجِعُونَ عَنْهُ بِحَالٍ، فَقَالَ: وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ أَيْ: مِنْ قَحْطٍ وَجَدْبٍ لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ أَيْ: لَتَمَادَوْا فِي طُغْيَانِهِمْ وَضَلَالِهِمْ يَعْمَهُونَ يَتَرَدَّدُونَ وَيَتَذَبْذَبُونَ وَيَخْبِطُونَ، وَأَصْلُ اللَّجَاجِ: التَّمَادِي فِي الْعِنَادِ، وَمِنْهُ اللَّجَّةُ بِالْفَتْحِ لِتَرَدُّدِ الصَّوْتِ، وَلُجَّةُ الْبَحْرِ: تَرَدُّدُ أَمْوَاجِهِ، وَلُجَّةُ اللَّيْلِ: تَرَدُّدُ ظلامه. وقيل: المعنى: رَدَدْنَاهُمْ إِلَى الدُّنْيَا وَلَمْ نُدْخِلْهُمُ النَّارَ وَامْتَحَنَّاهُمْ لَلَجُّوا فِي طُغْيَانِهِمْ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ جُمْلَةٌ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِتَقْرِيرِ مَا قَبْلَهَا. وَالْعَذَابُ: قِيلَ هُوَ الْجُوعُ الَّذِي أَصَابَهُمْ فِي سِنِي الْقَحْطِ، وقيل: المرض، وقيل: القتل يَوْمَ بَدْرٍ، وَاخْتَارَهُ الزَّجَّاجُ، وَقِيلَ: الْمَوْتُ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مَنْ أَصَابَهُ الْعَذَابُ مِنَ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ أَيْ: مَا خَضَعُوا وَلَا تَذَلَّلُوا، بَلْ أَقَامُوا عَلَى مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ التَّمَرُّدِ عَلَى اللَّهِ وَالِانْهِمَاكِ فِي مَعَاصِيهِ وَما يَتَضَرَّعُونَ أَيْ: وَمَا يَخْشَعُونَ لِلَّهِ فِي الشَّدَائِدِ عِنْدَ إِصَابَتِهَا لَهُمْ، وَلَا يَدْعُونَهُ لِرَفْعِ ذَلِكَ حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ قِيلَ: هُوَ عَذَابُ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ: قَتْلُهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ بِالسَّيْفِ، وَقِيلَ: الْقَحْطُ الَّذِي أَصَابَهُمْ، وَقِيلَ: فَتْحُ مَكَّةَ إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ أَيْ: مُتَحَيِّرُونَ، لَا يَدْرُونَ مَا يَصْنَعُونَ، والإبلاس: التَّحَيُّرُ وَالْإِيَاسُ مِنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ مُبْلَسُونَ بِفَتْحِ اللَّامِ
Ücret ve karşılıktır; bu sebeple mi sana ve getirdiklerine iman etmeyi terk ettiler? Oysa onlar senin kendilerinden böyle bir şey istemediğini ve talep etmediğini pekâlâ bilmektedirler. { فَخَراجُ رَبِّكَ خَيْرٌ } “Rabbinin vereceği mükâfat daha hayırlıdır.” Yani Rabbinin sana dünyada vereceği rızık ve ahirette sana bahşedeceği ecir, zikredilen şeyden senin için çok daha hayırlıdır. Hamza, Kisâî, A'meş ve Yahyâ b. Vessâb «أَمْ تسألهم خراجا» okumuşlar, diğerleri ise «خرجا» okumuşlardır. İbn Âmir ve Ebû Hayve hariç hepsi { فَخَراجُ } okumuş; bu ikisi ise elifsiz olarak «فَخَرَجَ» okumuşlardır. *Harc* (الْخَرْجُ): Gelirin (*dahl*) karşılığı olan şeydir; başkasına çıkardığın (verdiğin) her şeye harc denir. *Harâc* (الْخَرَاجُ) ise çoğunlukla toprak vergisi hakkında kullanılır. Müberred şöyle demiştir: “Harc mastardır, harâc ise isimdir.” Nadr b. Şümeyl şöyle demiştir: Ebû Amr b. el-Alâ'ya harc ile harâc arasındaki farkı sordum; o da şöyle dedi: “Harâc, üzerine vacip (farz) olan şeydir; harc ise gönüllü olarak bağışladığın şeydir.” Ondan şöyle dediği de rivayet edilmiştir: “Harc canlardan (baş vergisi olarak), harâc ise araziden alınandır.” { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.” Bu cümle, Yüce Allah'ın vereceği rızkın daha hayırlı olduğu yönündeki önceki hükmü tekit etmektedir. Sonra Yüce Allah, Resûlüne getirdiği şeyi kabullenmeyi gerektiren apaçık delilleri ortaya koyup onun zıddı olan hususları nefyedince şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّكَ لَتَدْعُوهُمْ إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ } “Ve şüphesiz sen onları dosdoğru bir yola çağırıyorsun.” Yani akılların dosdoğru olduğuna ve hiçbir eğriliği bulunmadığına şahitlik ettiği apaçık bir yola [çağırıyorsun]. Dilde *sırât* (الصِّرَاطُ): Yoldur. Din de kişiyi hedefe ulaştırdığı için yol olarak isimlendirilmiştir. Sonra Yüce Allah onların bu durumun tam aksine bulunduklarını bildirerek şöyle buyurmuştur: { وَإِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ } “Ve ahirete inanmayanlar ise kesinlikle yoldan sapmaktadırlar.” Yoldan sapıp başkasına meylettiği zaman *nekebe ani't-tarîkı yenkübü nükûben* (نَكَبَ عَنِ الطَّرِيقِ يَنْكُبُ نُكُوبًا) denilir. Nükûb ve nekb: Sapmak ve meyletmektir. İki rüzgâr arasındaki rüzgâra da esme yönünden saptığı için *nakbâ* (النَّكْبَاءُ) adı verilmiştir. { عَنِ الصِّراطِ } ifadesi { نَاكِبُونَ } kelimesine mütealliktir; mana: Ahirete inanmamakla nitelenen bu kimseler, o yoldan veya mutlak yol cinsinden kesinlikle sapan kimselerdir. Sonra Yüce Allah onların küfürde ısrarcı olduklarını ve hiçbir surette ondan dönmeyeceklerini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { وَلَوْ رَحِمْناهُمْ وَكَشَفْنا مَا بِهِمْ مِنْ ضُرٍّ } “Eğer biz onlara merhamet edip de başlarındaki sıkıntıyı giderseydik” yani kıtlık ve kuraklığı [giderseydik], { لَلَجُّوا فِي طُغْيانِهِمْ } “Yine de azgınlıkları içinde direnirlerdi” yani taşkınlık ve dalaletlerinde ısrarla devam ederlerdi, { يَعْمَهُونَ } “Bocalayıp dururlardı.” Tereddüt eder, bocalayıp bocalayıp şaşırırlardı. *Lecâc*ın (اللَّجَاجِ) aslı: İnatta ısrar edip haddi aşmaktır. Sesin yankılanıp gidip gelmesine fetha ile *lecce* (اللَّجَّةُ), denizin dalgalarının çalkalanmasına *lüccetü'l-bahr* (لُجَّةُ الْبَحْرِ), gecenin karanlığının birbirine girmesine de *lüccetü'l-leyl* (لُجَّةُ اللَّيْلِ) denmesi bundandır. Şöyle de denilmiştir: Mana; “Onları dünyaya geri döndürseydik ve ateşe sokmayıp imtihan etseydik yine de azgınlıklarında direnirlerdi” demektir. { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Andolsun biz onları azapla yakaladık” cümlesi, önceki hükmü pekiştirmek üzere sevk edilmiş yeni bir cümledir (istînâftır). Azap: Kıtlık yıllarında kendilerine isabet eden açlık olduğu söylenmiştir; hastalık olduğu söylenmiştir; Bedir gününde öldürülmeleri olduğu söylenmiştir ki Zeccâc bunu tercih etmiştir; ölüm olduğu söylenmiştir; kastedilenlerin geçmiş ümmetlerden azaba uğrayanlar olduğu da söylenmiştir. { فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ } “Yine de Rablerine boyun eğmediler” yani ne teslim olup boyun eğdiler ne de alçakgönüllülük gösterdiler; bilakis Allah'a isyan ve günahlara dalma konusundaki azgınlıkları üzere kaldılar. { وَما يَتَضَرَّعُونَ } “Ve yalvarıp yakarmadılar.” Yani sıkıntılar kendilerine isabet ettiği zaman ne Allah'a karşı haşyet duydular ne de bunun kaldırılması için O'na dua ettiler. { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda...” Bunun ahiret azabı olduğu söylenmiştir; Bedir gününde kılıçla öldürülmeleri olduğu söylenmiştir; başlarına gelen kıtlık olduğu söylenmiştir; Mekke'nin fethi olduğu da söylenmiştir. { إِذا هُمْ فِيهِ مُبْلِسُونَ } “Bir de bakarsın ki onun içinde bütün ümitlerini yitirmişlerdir.” Yani şaşkına dönerler, ne yapacaklarını bilemezler. *İblâs* (الإِبْلَاسُ): Şaşkınlık ve her türlü hayırdan ümidini kesmektir. Sülemî lâm'ın fethasıyla «مُبْلَسُونَ» okumuştur.
مِنْ أَبْلَسَهُ، أَيْ: أَدْخَلَهُ فِي الْإِبْلَاسِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ. وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ امْتَنَّ عَلَيْهِمْ بِبَعْضِ النِّعَمِ الَّتِي أَعْطَاهُمْ، وَهِيَ نِعْمَةُ السَّمْعِ وَالْبَصَرِ وَالْأَفْئِدَةَ فَصَارَتْ هَذِهِ الْأُمُورُ مَعَهُمْ لِيَسْمَعُوا الْمَوَاعِظَ، وَيَنْظُرُوا الْعِبَرَ، وَيَتَفَكَّرُوا بِالْأَفْئِدَةِ، فَلَمْ يَنْتَفِعُوا بِشَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ لِإِصْرَارِهِمْ عَلَى الْكُفْرِ وَبُعْدِهِمْ عَنِ الْحَقِّ، وَلَمْ يَشْكُرُوهُ عَلَى ذَلِكَ، وَلِهَذَا قَالَ: قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ أَيْ: شُكْرًا قَلِيلًا حَقِيرًا غَيْرَ مُعْتَدٍّ بِهِ بِاعْتِبَارِ تِلْكَ النِّعَمِ الْجَلِيلَةِ. وَقِيلَ: الْمَعْنَى: إِنَّهُمْ لَا يَشْكُرُونَهُ أَلْبَتَّةَ، لَا أَنَّ لَهُمْ شُكْرًا قَلِيلًا. كَمَا يُقَالُ لِجَاحِدِ النِّعْمَةِ: مَا أقلّ شكره! أي: لا يشكره، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ: فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ . وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ أَيْ: بَثَّكُمْ فِيهَا كَمَا تُبَثُّ الْحُبُوبُ لِتَنْبُتَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ أَيْ: تُجْمَعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بَعْدَ تَفَرُّقِكُمْ وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ عَلَى جهة الانفراد والاستقلال، وفي هذا تذكير بنعمة الْحَيَاةِ، وَبَيَانُ الِانْتِقَالِ مِنْهَا إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ قَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ الَّذِي جَعَلَهُمَا مُخْتَلِفَيْنِ يَتَعَاقَبَانِ وَيَخْتَلِفَانِ فِي السَّوَادِ وَالْبَيَاضِ، وَقِيلَ:
«أَبْلَسَهُ» (ebleshü) fiilinden gelir; yani onu ümitsizliğe ve şaşkınlığa sevk etti demektir. Bu husus daha önce En'âm sûresinde geçmişti. { وَهُوَ الَّذِي أَنْشَأَ لَكُمُ السَّمْعَ وَالْأَبْصارَ } “O, sizin için işitmeyi, gözleri... inşa edendir” ayetiyle, kendilerine bahşettiği bazı nimetleri onlara hatırlatıp başlarına kakmıştır. Bunlar işitme, görme ve gönüller nimetidir. Bu vasıtalar öğütleri dinlesinler, ibretlere baksınlar ve kalpleriyle tefekkür etsinler diye kendilerine verilmiştir; fakat küfürdeki ısrarları ve haktan uzak kalmaları sebebiyle bunlardan hiçbir şekilde istifade etmediler ve bu nimetlere karşılık O'na şükretmediler. Nitekim bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { قَلِيلًا مَا تَشْكُرُونَ } “Ne de az şükrediyorsunuz!” Yani o yüce nimetlere kıyasla pek az, değersiz ve hesaba katılmayacak bir şükürdür. Şöyle de denilmiştir: Mana; onların az da olsa bir şükürleri olduğu anlamına gelmeyip, O'na asla şükretmedikleri şeklindedir. Nitekim nimeti inkâr eden kimseye: “Onun şükrü ne kadar da az!” denilir ki bu, “Hiç şükretmez” demektir. Bu ayetin benzeri şu ayettir: { فَما أَغْنى عَنْهُمْ سَمْعُهُمْ وَلا أَبْصارُهُمْ وَلا أَفْئِدَتُهُمْ } “Ne kulakları, ne gözleri, ne de kalpleri onlara hiçbir fayda sağlamadı.” { وَهُوَ الَّذِي ذَرَأَكُمْ فِي الْأَرْضِ } “O, sizi yeryüzünde yaratıp yayan (üretendir)” yani tohumların bitmesi için saçıldığı gibi sizi orada yayıp çoğaltmıştır; bunun tahkiki daha önce geçmişti. { وَإِلَيْهِ تُحْشَرُونَ } “Ve ancak O'nun huzurunda toplanacaksınız” yani dağılmanızın ardından kıyamet günü O'nun huzurunda bir araya getirileceksiniz. { وَهُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Dirilten de öldüren de O'dur.” Tek başına ve müstakil olarak bunu yapar. Bunda hayat nimetini hatırlatma ve hayattan ahiret yurduna geçişin beyanı vardır. { وَلَهُ اخْتِلافُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Gece ile gündüzün birbiri ardınca değişmesi de O'na aittir.” Ferrâ şöyle demiştir: Onları birbirinin ardı sıra gelen, siyahlık ve beyazlıkta farklılaşan iki şey kılan O'dur. Şöyle de denilmiştir:
اخْتِلَافُهُمَا: نُقْصَانُ أَحَدِهِمَا وَزِيَادَةُ الْآخَرِ، وَقِيلَ: تَكَرُّرُهُمَا يَوْمًا بَعْدَ يَوْمٍ وَلَيْلَةً بَعْدَ لَيْلَةٍ أَفَلا تَعْقِلُونَ كُنْهَ قُدْرَتِهِ وَتَتَفَكَّرُونَ فِي ذَلِكَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَا شُبْهَةَ لَهُمْ فِي إِنْكَارِ الْبَعْثِ إِلَّا التَّشَبُّثُ بِحَبْلِ التَّقْلِيدِ الْمَبْنِيِّ عَلَى مُجَرَّدِ الِاسْتِبْعَادِ، فَقَالَ: بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ أَيْ: آبَاؤُهُمْ وَالْمُوَافِقُونَ لَهُمْ فِي دِينِهِمْ. ثُمَّ بَيَّنَ مَا قاله الأوّلون فقال: قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ فَهَذَا مُجَرَّدُ اسْتِبْعَادٍ لَمْ يَتَعَلَّقُوا فِيهِ بِشَيْءٍ مِنَ الشُّبَهِ، ثُمَّ كَمَّلُوا ذَلِكَ الْقَوْلَ بِقَوْلِهِمْ: لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ أَيْ: وُعِدْنَا هَذَا الْبَعْثَ وَوُعِدَهُ آبَاؤُنَا الْكَائِنُونَ مِنْ قَبْلِنَا فَلَمْ نُصَدِّقْهُ كَمَا لَمْ يُصَدِّقْهُ مَنْ قَبْلَنَا، ثُمَّ صَرَّحُوا بِالتَّكْذِيبِ وَفَرُّوا إِلَى مُجَرَّدِ الزَّعْمِ الْبَاطِلِ، فَقَالُوا: إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَيْ: مَا هَذَا إِلَّا أَكَاذِيبُ الْأَوَّلِينَ الَّتِي سَطَرُوهَا فِي الْكُتُبِ، جَمْعُ أُسْطُورَةٍ كَأُحْدُوثَةٍ، وَالْأَسَاطِيرُ: الْأَبَاطِيلُ وَالتُّرَّهَاتُ وَالْكَذِبُ.
Onların ihtilafı: Birinin kısalıp diğerinin uzamasıdır. Şöyle de denilmiştir: Gün be gün ve gece be gece tekrarlanıp durmalarıdır. { أَفَلا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ aklınızı kullanmayacak mısınız?” O'nun kudretinin künhünü kavrayıp bu hususta tefekkür etmeyecek misiniz? Ardından [Allah] Teâlâ, onların yeniden dirilişi inkâr etmelerinin salt imkânsız görmeye dayalı taklit bağına tutunmaktan başka bir dayanağı olmadığını beyan ederek şöyle buyurmuştur: { بَلْ قالُوا مِثْلَ مَا قالَ الْأَوَّلُونَ } “Aksine onlar, öncekilerin dedikleri gibi dediler.” Yani ataları ve dinlerinde kendilerine muvafakat eden kimseler gibi konuştular. Sonra öncekilerin ne dediğini beyan ederek şöyle buyurmuştur: { قالُوا أَإِذا مِتْنا وَكُنَّا تُراباً وَعِظاماً أَإِنَّا لَمَبْعُوثُونَ } “Dediler ki: Öldüğümüz, toprak ve kemik haline geldiğimiz zaman mı, gerçekten biz mi diriltileceğiz?” Bu, herhangi bir şüpheye dayanmayan salt bir imkânsız görmedir. Sonra bu sözlerini şu ifadeleriyle tamamladılar: { لَقَدْ وُعِدْنا نَحْنُ وَآباؤُنا هَذَا مِنْ قَبْلُ } “Andolsun biz de, bizden önce atalarımız da bununla tehdit edilmiştik (bize de bu vaat edilmişti).” Yani biz bu dirilişle tehdit edildik, bizden önce yaşayan atalarımız da bununla tehdit edildi; fakat bizden öncekiler inanmadığı gibi biz de inanmadık. Sonra açıkça yalanlamaya geçtiler ve sadece bâtıl bir iddiaya sığınarak şöyle dediler: { إِنْ هَذَا إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ } “Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.” Yani bu, öncekilerin kitaplara yazdığı yalanlardan başka bir şey değildir. *Ustûre* (أُسْطُورَة) kelimesinin çoğuludur, tıpkı *uhdûse* (أُحْدُوثَة) gibidir. *Esâtîr* (الْأَسَاطِيرُ): Bâtıllar, safsatalar ve yalanlar demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي صَالِحٍ فِي قَوْلِهِ: أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ قَالَ: عَرَفُوهُ وَلَكِنَّهُمْ حَسَدُوهُ. وَفِي قَوْلِهِ: وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ قَالَ: الْحَقُّ اللَّهُ ﷿. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ قَالَ: بَيَّنَّا لَهُمْ. وَأَخْرَجُوا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ قَالَ: عَنِ الْحَقِّ لَحَائِدُونَ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالطَّبَرَانِيُّ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَنْشُدُكَ اللَّهَ وَالرَّحِمَ، فَقَدْ أَكَلْنَا الْعِلْهِزَ، يَعْنِي: الْوَبَرَ بِالدَّمِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ، وَأَصْلُ الْحَدِيثِ فِي الصَّحِيحَيْنِ «أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ دَعَا عَلَى قُرَيْشٍ حِينَ اسْتَعْصَوْا فَقَالَ: اللَّهُمَّ أَعِنِّي عَلَيْهِمْ بِسَبْعٍ كَسَبْعِ يُوسُفَ» الْحَدِيثَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْمَعْرِفَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ، عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّ ابْنَ أُثَالٍ الْحَنَفِيَّ لَمَّا أَتَى رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فَأَسْلَمَ وَهُوَ أَسِيرٌ فَخَلَّى سَبِيلَهُ لَحِقَ بِالْيَمَامَةِ، فَحَالَ بَيْنَ أَهْلِ مَكَّةَ وَبَيْنَ الْمِيرَةِ
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Ebû Sâlih'ten bildirdiğine göre o, { أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ } “Yoksa peygamberlerini tanımadılar mı?” ayeti hakkında: “Onu tanıdılar, fakat ona haset ettiler” demiştir. { وَلَوِ اتَّبَعَ الْحَقُّ أَهْواءَهُمْ } “Eğer hak onların heva ve heveslerine uysaydı...” ayeti hakkında ise: “Hak, Azîz ve Celîl olan Allah'tır” demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o, { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِذِكْرِهِمْ } “Bilakis biz onlara zikirlerini (şan ve şereflerini / öğütlerini) getirdik” ayeti hakkında: “Onlara [her şeyi] açıkladık” demiştir. Yine onlar İbn Abbâs'tan, { عَنِ الصِّراطِ لَناكِبُونَ } “[onlar] yoldan sapanlardır” ayeti hakkında: “Haktan sapanlardır” dediğini rivayet etmişlerdir. Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, Hâkim (ve bunu tashih etmiştir), İbn Merdûye ve *ed-Delâil*’de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre o şöyle demiştir: Ebû Süfyân, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: “Ey Muhammed! Allah adına ve akrabalık bağı hakkı için senden diliyorum; artık *ılhız* (الْعِلْهِزَ) -yani kanla yoğrulmuş deve tüyü- yer olduk” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ } “Andolsun biz onları azap ile yakaladık da yine Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmıyorlar” ayetini indirdi. Hadisin aslı *Sahîhayn*’da yer almaktadır: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem, Kureyş başkaldırıp direndiğinde onlara beddua edip: 'Allahım! Yûsuf'un yedi [yıllık kıtlığı] gibi yedi [kıtlık yılı] ile onlara karşı bana yardım et!' buyurdu.» Hadisin devamı vardır. İbn Cerîr, *el-Ma'rife*’de Ebû Nuaym ve *ed-Delâil*’de Beyhakî'nin İbn Abbâs'tan bildirdiğine göre İbn Üsâl el-Hanefî [Sümâme], Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip esir iken Müslüman olunca Resûlullah onu serbest bıraktı. O da Yemâme'ye vardı ve Mekkeliler ile [Yemâme'den gelen] zahire arasına engel oldu.
مِنَ الْيَمَامَةِ حَتَّى أَكَلَتْ قُرَيْشٌ الْعِلْهِزَ، فَجَاءَ أَبُو سُفْيَانَ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: أَلَيْسَ تَزْعُمُ أَنَّكَ بُعِثْتَ رَحْمَةً لِلْعَالَمِينَ؟ قَالَ: بَلَى. قَالَ: فَقَدْ قَتَلْتَ الْآبَاءَ بِالسَّيْفِ وَالْأَبْنَاءَ بِالْجُوعِ، فَأَنْزَلَ اللَّهُ وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْعَسْكَرِيُّ فِي الْمَوَاعِظِ، عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ قَالَ: أَيْ: لَمْ يتواضعوا في الدعاء ولو يَخْضَعُوا، وَلَوْ خَضَعُوا لِلَّهِ لَاسْتَجَابَ لَهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ قَالَ: قد مضى، كان يوم بدر.
Öyle ki Kureyş *ılhız* (الْعِلْهِزَ) yemek zorunda kaldı. Bunun üzerine Ebû Süfyân, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelerek: “Sen âlemlere rahmet olarak gönderildiğini iddia etmiyor musun?” dedi. O da: “Evet” buyurdu. Ebû Süfyân: “Oysa sen babaları kılıçla, çocukları da açlıkla öldürdün” dedi. Bunun üzerine Allah Teâlâ: { وَلَقَدْ أَخَذْناهُمْ بِالْعَذابِ } “Andolsun biz onları azapla yakaladık...” ayetini indirdi. Askerî *el-Mevâız*’da Ali b. Ebî Tâlib'den { فَمَا اسْتَكانُوا لِرَبِّهِمْ وَما يَتَضَرَّعُونَ } “Yine de Rablerine boyun eğmediler ve yalvarıp yakarmadılar” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Yani duada alçakgönüllülük göstermediler ve boyun eğmediler; şayet Allah'a boyun eğselerdi onlara icabet ederdi.” İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan { حَتَّى إِذا فَتَحْنا عَلَيْهِمْ بَابًا ذَا عَذابٍ شَدِيدٍ } “Nihayet üzerlerine şiddetli bir azap kapısı açtığımızda...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: “Bu geçmiştir, Bedir günü idi.”
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٨٤ الى ٩٨]
[Mü'minûn Suresi (23), 84 - 98. Ayetler]
قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨)
{ قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٤) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ (٨٥) قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ أَفَلا تَتَّقُونَ (٨٧) قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (٨٨) } “De ki: Eğer biliyorsanız [söyleyin], yeryüzü ve içindekiler kime aittir? (84) «Allah'ındır» diyecekler. De ki: Hâlâ düşünüp öğüt almayacak mısınız? (85) De ki: Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir? (86) «Allah'ındır» diyecekler. De ki: Hâlâ sakınmayacak mısınız? (87) De ki: Eğer biliyorsanız [söyleyin], her şeyin melekûtu (mutlak mülkiyeti ve yönetimi) elinde olan, koruyup gözeten fakat kendisine karşı korunulamayan kimdir? (88)”
سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣)
{ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ (٨٩) بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ (٩٠) مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ سُبْحانَ اللَّهِ عَمَّا يَصِفُونَ (٩١) عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ فَتَعالى عَمَّا يُشْرِكُونَ (٩٢) قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ (٩٣) } “«Allah'ındır» diyecekler. De ki: O halde nasıl büyüleniyorsunuz (aldatılıyorsunuz)? (89) Bilakis biz onlara hakkı getirdik, fakat onlar kesinlikle yalancıdırlar. (90) Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur. Aksi takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürür ve muhakkak ki biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı. Allah, onların nitelemelerinden münezzehtir. (91) Gaybı da görünen âlemi de bilendir. Ortak koştukları şeylerden çok yücedir. (92) De ki: Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azabı] mutlaka bana göstereceksen; (93)”
رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥) ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨)
{ رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ (٩٤) وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ (٩٥) ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ (٩٦) وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ (٩٧) وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ (٩٨) } “Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde bulundurma! (94) Şüphesiz biz, onlara vadettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz. (95) Kötülüğü en güzel olan [haslet] ile sav. Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok iyi biliyoruz. (96) Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından (vesveselerinden) sana sığınırım. (97) Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim! (98)”
أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ نَبِيَّهُ ﷺ أَنْ يَسْأَلَ الْكُفَّارَ عَنْ أُمُورٍ لَا عُذْرَ لَهُمْ مِنَ الِاعْتِرَافِ فِيهَا، ثُمَّ أَمَرَهُ أَنْ يُنْكِرَ عَلَيْهِمْ بَعْدَ الِاعْتِرَافِ مِنْهُمْ وَيُوَبِّخُهُمْ، فَقَالَ: قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِأَهْلِ مَكَّةَ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، وَالْمُرَادُ بِمَنْ فِي الْأَرْضِ الْخَلْقُ جَمِيعًا، وَعَبَّرَ عَنْهُمْ بِمَنْ تَغْلِيبًا لِلْعُقَلَاءِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ فَأَخْبِرُونِي. وَفِي هَذَا تَلْوِيحٌ بِجَهْلِهِمْ وَفَرْطِ غَبَاوَتِهِمْ سَيَقُولُونَ لِلَّهِ أَيْ: لَا بُدَّ لَهُمْ أَنْ يَقُولُوا ذَلِكَ، لِأَنَّهُ مَعْلُومٌ بِبَدِيهَةِ الْعَقْلِ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ بَعْدَ اعْتِرَافِهِمْ أَفَلا تَذَكَّرُونَ تَرْغِيبًا لَهُمْ فِي التَّدَبُّرِ وَإِمْعَانِ النَّظَرِ وَالْفِكْرِ، فَإِنَّ ذَلِكَ مِمَّا يَقُودُهُمْ إِلَى اتِّبَاعِ الْحَقِّ وَتَرْكِ الْبَاطِلِ، لِأَنَّ مَنْ قَدَرَ عَلَى ذَلِكَ ابْتِدَاءً قَدَرَ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوْتَى قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ- سَيَقُولُونَ لِلَّهِ جَاءَ سُبْحَانَهُ بِاللَّامِ نَظَرًا إِلَى مَعْنَى السُّؤَالِ، فَإِنَّ قَوْلَكَ: مَنْ رَبُّهُ، وَلِمَنْ هُوَ فِي مَعْنًى وَاحِدٍ، كَقَوْلِكَ:
Allah Teâlâ, Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e, kâfirlere ikrar etmekten başka kaçışları olmayan hususlar hakkında soru sormasını, ardından onların itirafından sonra durumu inkâr edip onları kınamasını emrederek şöyle buyurmuştur: { قُلْ لِمَنِ الْأَرْضُ وَمَنْ فِيها } “De ki: Yeryüzü ve içindekiler kime aittir?” Yani: Ey Muhammed! Mekkelilere bu sözü söyle. Yeryüzündekilerden kasıt bütün mahlukattır; akıl sahipleri tağlip yoluyla öne çıkarılarak «مَنْ» (kim) lafzıyla ifade edilmiştir. { إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Eğer biliyorsanız” yani ilimden bir nasibiniz varsa. Şartın cevabı mahzuftur; yani “Eğer biliyorsanız bana haber verin” demektir. Bunda onların cehaletine ve aşırı ahmaklığına bir işaret vardır. { سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “«Allah'ındır» diyecekler.” Yani zorunlu olarak bunu diyeceklerdir, zira bu apaçık aklî bir bedahetle bilinir. Sonra [Allah] Teâlâ, onların itirafından sonra ona { أَفَلا تَذَكَّرُونَ } “Hâlâ düşünüp öğüt almayacak mısınız?” demesini emretmiştir ki bu, onları tefekkür etmeye, derinlemesine bakıp düşünmeye teşvik etmek içindir. Çünkü bu, onları hakka uymaya ve bâtılı terk etmeye sevk eder; zira buna baştan güç yetiren, ölüleri diriltmeye de güç yetirir. { قُلْ مَنْ رَبُّ السَّماواتِ السَّبْعِ وَرَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٨٦) سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } “De ki: Yedi göğün Rabbi ve büyük Arş'ın Rabbi kimdir? «Allah'ındır» diyecekler.” [Allah] Teâlâ, sorunun manasını gözeterek «لِلَّهِ» şeklinde lâm harfiyle getirmiştir; zira senin “Onun Rabbi kimdir?” demen ile “O kime aittir?” demen aynı manadadır, tıpkı senin:
مَنْ رَبُّ هَذِهِ الدَّارِ؟ فَيُقَالُ: زَيْدٌ، وَيُقَالُ: لِزَيْدٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْعِرَاقِ: «سَيَقُولُونَ اللَّهُ» بِغَيْرِ لَامٍ نَظَرًا إِلَى لَفْظِ السُّؤَالِ، وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ أَوْضَحُ مِنْ قِرَاءَةِ الْبَاقِينَ بِاللَّامِ، وَلَكِنَّهُ يُؤَيِّدُ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ أَنَّهَا مَكْتُوبَةٌ فِي جَمِيعِ الْمَصَاحِفِ بِاللَّامِ بِدُونِ أَلِفٍ، وهكذا قرأ الجمهور في قوله: قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- سَيَقُولُونَ لِلَّهِ بِاللَّامِ نَظَرًا إِلَى مَعْنَى السُّؤَالِ كَمَا سَلَفَ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَأَهْلُ الْعِرَاقِ بِغَيْرِ لَامٍ نَظَرًا إِلَى لَفْظِ السؤال، ومثل هذا قول الشاعر:
“Bu evin sahibi kimdir?” demen gibidir; buna “Zeyd'dir” de denir, “Zeyd'e aittir” de denir. Ebû Amr ve Irak ehli, sorunun lafzını gözeterek lâm harfi olmaksızın «سَيَقُولُونَ اللَّهُ» şeklinde okumuşlardır. Bu kıraat, diğerlerinin lâm ile olan kıraatinden daha açıktır; fakat cumhurun kıraatini, bütün mushaflarda elifsiz olarak lâm harfiyle yazılmış olması teyit etmektedir. Cumhur { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَهُوَ يُجِيرُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ إِنْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ- سَيَقُولُونَ لِلَّهِ } ayetinde de yukarıda geçtiği üzere sorunun manasını gözeterek lâm ile «لِلَّهِ» şeklinde okumuştur. Ebû Amr ve Irak ehli ise sorunun lafzını gözeterek lâm olmaksızın okumuşlardır. Şairin şu sözü de bunun gibidir:
إذ قِيلَ مَنْ رَبُّ الْمَزَالِفِ وَالْقُرَى ... وَرَبُّ الْجِيَادِ الجرد قلت لِخَالِدُ
“Sınır boylarının ve köylerin rabbi kimdir, / Ve yağız atların rabbi kimdir? denildiğinde: Hâlid'dir (Hâlid'e aittir) dedim.”
أَيْ: لِمَنِ الْمَزَالِفُ. وَالْمَلَكُوتُ: الْمُلْكُ، وَزِيَادَةُ التاء للمبالغة، ونحو جَبَرُوتٍ وَرَهَبُوتٍ، وَمَعْنَى وَهُوَ يُجِيرُ أَنَّهُ يُغِيثُ غَيْرَهُ إِذَا شَاءَ وَيَمْنَعُهُ وَلا يُجارُ عَلَيْهِ أي: لا يمنع أحدا أَحَدًا مِنْ عَذَابِ اللَّهِ وَلَا يَقْدِرُ عَلَى نَصْرِهِ وَإِغَاثَتِهِ، يُقَالُ: أَجَرْتُ فُلَانًا إِذَا اسْتَغَاثَ بِكَ فَحَمَيْتَهُ، وَأَجَرْتُ عَلَيْهِ: إِذَا حَمَيْتُ عَنْهُ قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: أَيْ: تُصْرَفُونَ عَنِ الْحَقِّ وَتُخْدَعُونَ، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ يُخَيَّلُ لَكُمُ الْحَقُّ بَاطِلًا وَالصَّحِيحُ فَاسِدًا، وَالْخَادِعُ لَهُمْ هُوَ الشَّيْطَانُ أَوِ الْهَوَى أَوْ كِلَاهُمَا. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ قَدْ بَالَغَ فِي الِاحْتِجَاجِ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ أَيِ: الْأَمْرِ الْوَاضِحِ الَّذِي يَحِقُّ اتِّبَاعُهُ وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ فِيمَا يَنْسُبُونَهُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ مِنَ الْوَلَدِ وَالشَّرِيكِ، ثُمَّ نَفَاهُمَا عَنْ نَفْسِهِ فَقَالَ: مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ «مِنْ» فِي الْمَوْضِعَيْنِ زَائِدَةٌ لِتَأْكِيدِ النَّفْيِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ مَا يَسْتَلْزِمُهُ مَا يَدَّعِيهِ الكفار من إِثْبَاتِ الشَّرِيكِ، فَقَالَ: إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ وفي الكلام حذف تقديره: لو كان مع الله آلهة لا نفرد كُلُّ إِلَهٍ بِخَلْقِهِ، وَاسْتَبَدَّ بِهِ، وَامْتَازَ مُلْكُهُ عَنْ مُلْكِ الْآخَرِ، وَوَقَعَ بَيْنَهُمُ التَّطَالُبُ وَالتَّحَارُبُ وَالتَّغَالُبُ وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ أَيْ: غَلَبَ الْقَوِيُّ عَلَى الضَّعِيفِ، وَقَهَرَهُ، وَأَخَذَ مُلْكَهُ، كَعَادَةِ الْمُلُوكِ مِنْ بَنِي آدَمَ، وَحِينَئِذٍ فَذَلِكَ الضَّعِيفُ الْمَغْلُوبُ لَا يَسْتَحِقُّ أَنْ يَكُونَ إِلَهًا، وَإِذَا تَقَرَّرَ عَدَمُ إِمْكَانِ الْمُشَارَكَةِ فِي ذَلِكَ، وَأَنَّهُ لَا يَقُومُ بِهِ إِلَّا وَاحِدٌ، تَعَيَّنَ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْوَاحِدُ هُوَ اللَّهَ سُبْحَانَهُ، وَهَذَا الدَّلِيلُ كَمَا دَلَّ عَلَى نَفْيِ الشَّرِيكِ فَإِنَّهُ يدلّ على نفي الولد، لأن لِلَّهِ ﷿ عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ أَيْ: هُوَ مُخْتَصٌّ بِعِلْمِ الْغَيْبِ وَالشَّهَادَةِ، وَأَمَّا غَيْرُهُ فَهُوَ وَإِنْ عَلِمَ الشَّهَادَةَ لَا يَعْلَمُ الْغَيْبَ. قَرَأَ نَافِعٌ وَأَبُو بَكْرٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ عَالِمُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ عَالِمٌ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَرِّ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِلَّهِ أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ. وَرُوِيَ عَنْ يَعْقُوبَ أَنَّهُ كَانَ يُخْفِضُ إِذَا وَصَلَ وَيَرْفَعُ إِذَا ابْتَدَأَ فَتَعالى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ مَعْطُوفٌ على معنى ما تقدّم كأنه قال: علم الْغَيْبِ فَتَعَالَى، كَقَوْلِكَ: زَيْدٌ شُجَاعٌ فَعَظُمَتْ مَنْزِلَتُهُ، أَيْ: شَجُعَ فَعَظُمَتْ، أَوْ يَكُونُ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ: أَقُولُ فَتَعَالَى اللَّهُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ سُبْحَانَهُ مُتَعَالٍ عَنْ أَنْ يَكُونَ لَهُ شَرِيكٌ فِي الْمُلْكِ قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ أَيْ:
Yani: Sınır boyları kime aittir, demektir. *Melekût* (الْمَلَكُوتُ): Mülk demektir, ta ziyadesi mübalağa içindir; tıpkı *ceberût* (جَبَرُوت) ve *rahebût* (رَهَبُوت) gibi. { وَهُوَ يُجِيرُ } “O korur” ifadesinin anlamı: Dilediği zaman başkasına yardım eder ve onu korur; { وَلا يُجارُ عَلَيْهِ } “O'na karşı korunulamaz” ise: Hiç kimse bir başkasını Allah'ın azabından koruyamaz, ona yardım edip kurtarmaya da güç yetiremez demektir. Şöyle denir: Bir kimse sana sığındığında onu himaye edersen «أَجَرْتُ فُلَانًا» denir; onu birine karşı korursan «أَجَرْتُ عَلَيْهِ» denir. { قُلْ فَأَنَّى تُسْحَرُونَ } “De ki: O halde nasıl büyüleniyorsunuz?” Ferrâ ve Zeccâc: Yani haktan nasıl çevriliyor ve aldatılıyorsunuz, demişlerdir. Mana: Hak size nasıl bâtıl, doğru olan da nasıl bozuk gibi gösteriliyor? Onları aldatan ise şeytan ya da nefsin hevası yahut her ikisidir. Sonra [Allah] Teâlâ onlara karşı delili en üst seviyede ortaya koyduğunu belirterek: { بَلْ أَتَيْناهُمْ بِالْحَقِّ } “Bilakis biz onlara hakkı getirdik” yani uyulması gereken apaçık gerçeği getirdik; { وَإِنَّهُمْ لَكاذِبُونَ } “Ve şüphesiz onlar yalancıdırlar” yani Allah Teâlâ'ya çocuk ve ortak isnat etmelerinde yalancıdırlar, buyurmuştur. Ardından bunları Zatından nefyederek şöyle buyurmuştur: { مَا اتَّخَذَ اللَّهُ مِنْ وَلَدٍ وَما كانَ مَعَهُ مِنْ إِلهٍ } “Allah hiçbir çocuk edinmemiştir; O'nunla birlikte hiçbir ilah da yoktur.” Her iki yerdeki «مِنْ» harfi nefyi pekiştirmek için fazladan gelmiştir (zâiddir). Sonra [Allah] Teâlâ kâfirlerin ileri sürdüğü ortak iddiasının neyi gerektireceğini açıklayarak: { إِذاً لَذَهَبَ كُلُّ إِلهٍ بِما خَلَقَ } “O takdirde her ilah kendi yarattığını alıp götürürdü” buyurmuştur. Sözde takdiri şöyle olan bir hazif vardır: Şayet Allah ile beraber başka ilahlar olsaydı, her ilah kendi yarattığıyla baş başa kalır, ona hükmeder, mülkü diğerinin mülkünden ayrılır ve aralarında hak iddia etme, savaşma ve üstünlük mücadelesi baş gösterirdi. { وَلَعَلا بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ } “Ve muhakkak ki biri diğerine üstün gelmeye çalışırdı” yani âdemoğlundan olan kralların âdeti olduğu üzere güçlü olan zayıfa galip gelir, ona boyun eğdirir ve mülkünü elinden alırdı. Bu durumda o yenilgiye uğramış zayıf olanın ilah olması hak olmazdı. Bu hususta ortaklığın imkânsızlığı ve bunun ancak tek bir varlık tarafından yürütülebileceği sabit olunca, bu tek varlığın [izzet ve celâl sahibi] Allah olduğu zorunlu olarak ortaya çıkar. Bu delil ortağın nefyine delalet ettiği gibi çocuğun nefyine de delalet eder. Çünkü [izzet ve celâl sahibi] Allah { عالِمِ الْغَيْبِ وَالشَّهادَةِ } “Gaybı da görünen âlemi de bilendir.” Yani gaybı ve görüneni bilmek sadece O'na mahsustur; O'nun dışındakiler ise görüneni bilseler bile gaybı bilemezler. Nâfi', Ebû Bekr, Hamza ve Kisâî, mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfû ile «عَالِمُ» okumuşlardır; yani “O bilendir” takdirindedir. Diğerleri ise Allah lafzının sıfatı veya bedeli olarak mecrûr okumuşlardır. Ya'kūb'dan, vasıl halinde cer ile (esreli), ibtidâ halinde ise ref ile (ötreli) okuduğu rivayet edilmiştir. { فَتَعالى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ } “Ortak koştukları şeylerden çok yücedir” ifadesi önceki manaya matuftur; sanki “Gaybı bildi de yüce oldu” demiş gibidir. Nitekim “Zeyd cesur oldu da mertebesi yükseldi” yani cesaret gösterdi ve yükseldi denmesi gibidir. Yahut mahzuf bir söze dayanır; yani “Allah çok yücedir derim” takdirindedir. Mana şudur: O Teâlâ, mülkünde bir ortağı olmasından münezzeh ve yücedir. { قُلْ رَبِّ إِمَّا تُرِيَنِّي مَا يُوعَدُونَ } “De ki: Rabbim! Eğer onlara vadedilen [azabı] bana göstereceksen;” yani:
إِنْ كَانَ وَلَا بُدَّ أَنْ تُرِيَنِّي مَا يُوعِدُونَ مِنَ الْعَذَابِ الْمُسْتَأْصَلِ لَهُمْ رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَيْ:
Onların kökünü kazıyacak olan azaptan kendilerine vadedilen şeyi bana mutlaka göstereceksen; { رَبِّ فَلا تَجْعَلْنِي فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ } “Rabbim! O halde beni o zalimler topluluğunun içinde kılma!” yani:
قُلْ يَا رَبِّ فَلَا تَجْعَلْنِي. قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ إِنْ أَنْزَلْتَ بِهِمُ النِّقْمَةَ يَا رَبِّ فَاجْعَلْنِي خَارِجًا عَنْهُمْ، وَمَعْنَى كَلَامِهِ هَذَا أَنَّ النداء معترض، و «ما» فِي «إِمَّا» زَائِدَةٌ، أَيْ: قُلْ رَبِّ إِنْ تُرِيَنِّي، وَالْجَوَابُ: «فَلَا تَجْعَلْنِي» ، وَذِكْرُ الرَّبَّ مَرَّتَيْنِ مَرَّةً قَبْلَ الشَّرْطِ، وَمَرَّةً بَعْدَهُ مُبَالَغَةٌ فِي التَّضَرُّعِ. وَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَسْأَلَهُ أَنْ لَا يَجْعَلَهُ فِي الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ مَعَ أَنَّ الْأَنْبِيَاءَ لَا يَكُونُونَ مَعَ الْقَوْمِ الظَّالِمِينَ أَبَدًا، تَعْلِيمًا له ﷺ مِنْ رَبِّهِ كَيْفَ يَتَوَاضَعُ. وَقِيلَ: يَهْضِمُ نَفْسَهُ، أَوْ لِكَوْنِ شُؤْمِ الْكُفْرِ قَدْ يَلْحَقُ مَنْ لَمْ يَكُنْ مِنْ أَهْلِهِ كَقَوْلِهِ: وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً ثُمَّ لَمَّا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يُنْكِرُونَ الْعَذَابَ وَيَسْخَرُونَ من النبيّ ﷺ إِذَا ذَكَرَ لَهُمْ ذَلِكَ أَكَّدَ سُبْحَانَهُ وُقُوعَهُ بِقَوْلِهِ: وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ
“Ey Rabbim! Beni onların içinde kılma” de. Zeccâc şöyle demiştir: Yani ey Rabbim, şayet üzerlerine azap indirirsen beni onların dışında tut. Bu sözün manası şudur: Nida cümlesi itiraziyedir (ara cümledir), «إِمَّا»daki «مَا» harfi ise zâiddir; yani “De ki: Rabbim, eğer bana gösterirsen...” demektir. Cevap ise «فَلَا تَجْعَلْنِي» “beni kılma” ifadesidir. «Rab» lafzının biri şarttan önce, diğeri şarttan sonra olmak üzere iki kez zikredilmesi yalvarıp yakarmada (tazarru) mübalağa içindir. Peygamberler asla zalimler topluluğuyla birlikte olmayacakları halde Allah'ın ona kendisini zalimler topluluğu içinde kılmamasını dilemesini emretmesi, Rabbinden ona sallallâhu aleyhi ve sellem nasıl alçakgönüllü davranacağını öğretmek içindir. Şöyle de denilmiştir: Kendini küçük görmesi için veya küfrün uğursuzluğunun o ehlinden olmayan kimseye de dokunabileceği içindir; nitekim: { وَاتَّقُوا فِتْنَةً لَا تُصِيبَنَّ الَّذِينَ ظَلَمُوا مِنْكُمْ خَاصَّةً } “Öyle bir fitneden sakının ki o, içinizden sadece zulmedenlere isabet etmez” buyrulmuştur. Sonra müşrikler azabı inkâr edip Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem bunu kendilerine hatırlattığında onunla alay ettikleri için, [Allah] Teâlâ onun vukuunu şu buyruğuyla pekiştirmiştir: { وَإِنَّا عَلى أَنْ نُرِيَكَ مَا نَعِدُهُمْ لَقادِرُونَ } “Şüphesiz biz, onlara vadettiğimiz şeyi sana göstermeye elbette kadiriz.”
أَيْ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَادِرٌ على أن يري رسوله
Yani şüphesiz Allah Sübhânehu, Resûlü'ne göstermeye kādirdir
عَذَابَهُمْ، وَلَكِنَّهُ يُؤَخِّرُهُ لِعِلْمِهِ بِأَنَّ بَعْضَهُمْ سَيُؤْمِنُ، أَوْ لِكَوْنِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ لَا يُعَذِّبُهُمْ وَالرَّسُولُ فِيهِمْ، وَقِيلَ:
onların azabını; fakat onların bir kısmının iman edeceğini bildiği için veya Allah Teâlâ Resûl onların arasındayken kendilerine azap etmeyeceği için bunu ertelemektedir. Şöyle de denilmiştir:
قَدْ أَرَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ يَوْمَ بَدْرٍ وَيَوْمَ فَتْحِ مَكَّةَ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالصَّبْرِ إِلَى أَنْ يَنْقَضِيَ الْأَجَلُ الْمَضْرُوبُ لِلْعَذَابِ، فَقَالَ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ أَيِ: ادْفَعْ بِالْخَصْلَةِ الَّتِي هِيَ أَحْسَنُ مِنْ غيرها، وهي الصفح والإعراض عما يفعله الكافر مِنَ الْخَصْلَةِ السَّيِّئَةِ، وَهِيَ الشِّرْكُ. قِيلَ: وَهَذِهِ الْآيَةُ مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ، وَقِيلَ: هِيَ مُحْكَمَةٌ فِي حَقِّ هَذِهِ الْأُمَّةِ فِيمَا بَيْنَهُمْ، مَنْسُوخَةٌ فِي حَقِّ الْكُفَّارِ نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ أَيْ: مَا يَصِفُونَكَ بِهِ مِمَّا أَنْتَ عَلَى خِلَافِهِ، أَوْ بِمَا يَصِفُونَ مِنَ الشِّرْكِ وَالتَّكْذِيبِ، وَفِي هَذَا وَعِيدٌ لَهُمْ بِالْعُقُوبَةِ.
Allah Teâlâ bunu ona Bedir günü ve Mekke'nin fethi günü göstermiştir. Ardından [Allah] Teâlâ, azap için belirlenen süre doluncaya kadar ona sabretmeyi emrederek şöyle buyurmuştur: { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olan [haslet] ile sav.” Yani diğerlerinden daha güzel olan hasletle sav ki o da kâfirin yaptığı kötü hasletten —ki o da şirktir— vazgeçip affetmek ve yüz çevirmektir. Bu ayetin kılıç ayetiyle neshedildiği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu ayet, bu ümmetin kendi aralarındaki ilişkilerde muhkemdir, kâfirler hakkında ise mensuhtur. { نَحْنُ أَعْلَمُ بِما يَصِفُونَ } “Biz, onların nitelemekte oldukları şeyleri çok iyi biliyoruz.” Yani senin onun hilafına olduğun şeylerle seni nasıl nitelediklerini veya şirk ve yalanlamadan neleri nitelediklerini çok iyi biliyoruz. Bunda onlar için cezalandırma tehdidi vardır.
ثُمَّ عَلَّمَهُ سُبْحَانَهُ مَا يُقَوِّيهِ عَلَى مَا أَرْشَدَهُ إِلَيْهِ مِنَ الْعَفْوِ وَالصَّفْحِ وَمُقَابَلَةِ السَّيِّئَةِ بِالْحَسَنَةِ، فَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ الْهَمَزَاتُ جَمْعُ هَمْزَةٍ، وَهِيَ فِي اللُّغَةِ الدَّفْعَةُ بِالْيَدِ أَوْ بِغَيْرِهَا، وَهَمَزَاتُ الشَّيَاطِينِ: نَزَغَاتُهُمْ وَوَسَاوِسُهُمْ كَمَا قَالَهُ الْمُفَسِّرُونَ، يُقَالُ: هَمَزَهُ وَلَمَزَهُ وَنَخَسَهُ، أَيْ: دَفَعَهُ وَقِيلَ: الْهَمْزُ:
Sonra [Allah] Teâlâ, yönlendirdiği af, hoşgörü ve kötülüğe iyilikle karşılık verme hususunda kendisini güçlendirecek şeyi ona öğreterek şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ أَعُوذُ بِكَ مِنْ هَمَزاتِ الشَّياطِينِ } “Ve de ki: Rabbim! Şeytanların kışkırtmalarından (vesveselerinden) sana sığınırım.” *Hemezât* (الْهَمَزَاتُ), *hemze* (هَمْزَة) kelimesinin çoğuludur; lügatte elle veya başka bir şeyle itmek/dürtmektir. Şeytanların hemezâtı ise müfessirlerin dediği gibi onların dürtmeleri ve vesveseleridir. Onu itti/dürttü anlamında «هَمَزَهُ وَلَمَزَهُ وَنَخَسَهُ» denir. Şöyle de denilmiştir: *Hemz* (الْهَمْزُ):
كَلَامٌ مِنْ وَرَاءِ الْقَفَا، وَاللَّمْزُ: الْمُوَاجَهَةُ، وَفِيهِ إِرْشَادٌ لِهَذِهِ الْأُمَّةِ إِلَى التَّعَوُّذِ مِنَ الشَّيْطَانِ، وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ سَوَرَاتُ الْغَضَبِ الَّتِي لَا يَمْلِكُ الْإِنْسَانُ فِيهَا نَفْسَهُ وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يَتَعَوَّذَ بِاللَّهِ مِنْ حُضُورِ الشَّيَاطِينِ بَعْدَ مَا أَمَرَهُ أَنْ يَتَعَوَّذَ مِنْ هَمَزَاتِهِمْ، وَالْمَعْنَى: وَأَعُوذُ بِكَ أَنْ يَكُونُوا مَعِي فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ، فَإِنَّهُمْ إِذَا حَضَرُوا الْإِنْسَانَ لَمْ يَكُنْ لَهُمْ عَمَلٌ إِلَّا الْوَسْوَسَةَ وَالْإِغْرَاءَ عَلَى الشَّرِّ وَالصَّرْفِ عَنِ الْخَيْرِ.
Arkadan konuşmaktır, *lemz* (اللَّمْزُ) ise yüz yüze çekiştirmektir. Bunda bu ümmete şeytandan sığınmaları hususunda bir irşat vardır. Şeytanların kışkırtmalarından biri de insanın kendisine hâkim olamadığı öfke nöbetleridir. { وَأَعُوذُ بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونِ } “Ve onların yanımda bulunmalarından da sana sığınırım Rabbim!” [Allah] Teâlâ, onların kışkırtmalarından sığınmayı emrettikten sonra şeytanların huzurunda bulunmasından da Allah'a sığınmasını emretmiştir. Mana şudur: Hiçbir durumda onların benimle birlikte olmalarından sana sığınırım. Zira onlar bir insanın yanında hazır bulunduklarında onların işi ancak vesvese vermek, kötülüğe kışkırtmak ve hayırdan alıkoymaktır.
وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «وَقُلْ رَبِّ عَائِذًا بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ- وَعَائِذًا بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونَ» .
Ubeyy'in kıraatinde «وَقُلْ رَبِّ عَائِذًا بِكَ مِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ- وَعَائِذًا بِكَ رَبِّ أَنْ يَحْضُرُونَ» (“De ki: Rabbim, şeytanların kışkırtmalarından sana sığınarak... ve Rabbim, yanımda bulunmalarından sana sığınarak...”) şeklindedir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ قَالَ: خَزَائِنُ كُلِّ شَيْءٌ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ يَقُولُ: أَعْرِضْ عَنْ أَذَاهُمْ إِيَّاكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَطَاءٍ ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَالَ: بِالسَّلَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنِ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ قَالَ: قَوْلُ الرَّجُلِ لِأَخِيهِ مَا لَيْسَ فِيهِ، فَيَقُولُ: إِنْ كُنْتَ كَاذِبًا فَأَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لَكَ، وَإِنْ كُنْتَ صَادِقًا فَأَنَا أَسْأَلُ اللَّهَ أَنْ يَغْفِرَ لِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، عَنْ عَمْرِو بْنِ شُعَيْبٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ جَدِّهِ قَالَ: «كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُعَلِّمُنَا كَلِمَاتٍ نَقُولَهُنَّ عِنْدَ النَّوْمِ مِنَ الْفَزَعِ: بِسْمِ اللَّهِ، أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ، وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يَحْضُرُونَ» قَالَ: فَكَانَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَمْرٍو يُعَلِّمُهَا مَنْ بَلَغَ مِنْ وَلَدَهُ أَنْ يَقُولَهَا عِنْدَ نَوْمِهِ، وَمَنْ كَانَ مِنْهُمْ صَغِيرًا لَا يَعْقِلُ أَنْ يَحْفَظَهَا كَتَبَهَا لَهُ فَعَلَّقَهَا فِي عُنُقِهِ. وَفِي إِسْنَادِهِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ، وَفِيهِ مَقَالٌ مَعْرُوفٌ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنِ خالد بْنِ الْوَلِيدِ أَنَّهُ قَالَ: «يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنِّي أَجِدُ وَحْشَةً، قَالَ: إِذَا أَخَذَتْ مَضْجِعَكَ فَقُلْ: أَعُوذُ بِكَلِمَاتِ اللَّهِ التَّامَّةِ مِنْ غَضَبِهِ وَعِقَابِهِ وَشَرِّ عِبَادِهِ، وَمِنْ هَمَزَاتِ الشَّيَاطِينِ وَأَنْ يحضرون، فإنه لا يحضرك، وبالحريّ أن لا يضرّك» .
İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den { قُلْ مَنْ بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “De ki: Her şeyin melekûtu elinde olan kimdir?” ayeti hakkında: “Her şeyin hazineleri” dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olan ile sav” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Onların sana verdikleri eziyetten yüz çevir.” İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Atâ'dan { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “En güzel olan ile sav” ayeti hakkında: “Selam ile” dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ve Ebû Nuaym *el-Hilye*’de Enes'ten { ادْفَعْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ السَّيِّئَةَ } “Kötülüğü en güzel olan ile sav” ayeti hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Bir adamın kardeşine onda olmayan bir şeyi söylemesi üzerine [diğerinin]: ‘Eğer yalancıysan Allah'tan seni bağışlamasını dilerim; eğer doğru söylüyorsan Allah'tan beni bağışlamasını dilerim’ demesidir.” İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Ebû Dâvûd, Tirmizî (ve hasen olduğunu belirtmiştir), Nesâî ve Beyhakî *el-Esmâ ve's-Sıfât*’ta Amr b. Şuayb'dan, o babasından, o da dedesinden şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem korkudan dolayı uyku anında söyleyeceğimiz şu kelimeleri bize öğretirdi: “Bismillâh, Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tam kelimelerine sığınırım.”» [Ravi] dedi ki: Abdullah b. Amr, çocuklarından akıl baliğ olanlara uyurken bunu söylemelerini öğretir; onlardan ezberleyecek yaşta olmayan küçükler için ise bunu yazar ve boynuna asardı. İsnadında Muhammed b. İshâk vardır ve onun hakkında bilinen eleştiriler mevcuttur. Ahmed, Hâlid b. el-Velîd'den şöyle rivayet etmiştir: «O: “Ey Allah'ın Resûlü! Ben bir iç sıkıntısı (korku) hissediyorum” dedi. Resûlullah: “Yatağına girdiğinde şöyle de: Allah'ın gazabından, cezasından, kullarının şerrinden, şeytanların kışkırtmalarından ve yanımda hazır bulunmalarından Allah'ın tam kelimelerine sığınırım. Zira o takdirde şeytan senin yanına yaklaşamaz ve kuvvetle muhtemeldir ki sana zarar da veremez” buyurdu.»
[سورة المؤمنون (٢٣) : الآيات ٩٩ الى ١١٨]
[Mü'minûn Suresi (23), 99 - 118. Ayetler]
حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣)
{ حَتَّى إِذا جاءَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ (٩٩) لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ كَلاَّ إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ (١٠٠) فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ (١٠١) فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ (١٠٢) وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ (١٠٣) } “Nihayet onlardan birine ölüm geldiği zaman der ki: Rabbim! Beni geri döndürün; (99) Ta ki terk ettiğim [dünyada] salih bir amelde bulunayım. Hayır! Kesinlikle bu, sadece onun söylediği bir sözden ibarettir. Onların arkalarında ise yeniden diriltilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır. (100) Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında ne soy sop bağları kalır ne de birbirlerine bir şey sorabilirler. (101) Artık kimin tartıları ağır gelirse, işte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir. (102) Kimin de tartıları hafif gelirse, işte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır; cehennemde ebedî kalacaklardır. (103)”
تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨)
{ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ وَهُمْ فِيها كالِحُونَ (١٠٤) أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (١٠٥) قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ (١٠٦) رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ (١٠٧) قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ (١٠٨) } “Ateş yüzlerini yalar da onlar orada dişleri sırıtıp dudakları büzülmüş (yüzleri çarpılmış) haldedirler. (104) [Onlara şöyle denir:] Ayetlerim size okunurdu da siz onları yalanlamaz mıydınız? (105) Derler ki: Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı ve biz sapkın bir topluluk idik. (106) Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek, şüphesiz biz zalimleriz. (107) [Allah] buyurur ki: Yıkılıp gidin orada ve benimle konuşmayın! (108)”
إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١) قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣)
{ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١٠٩) فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ (١١٠) إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ (١١١) قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ (١١٢) قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّينَ (١١٣) } “Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki: Rabbimiz! İman ettik, artık bizi bağışla, bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın, derlerdi. (109) Siz ise onları alaya aldınız; öyle ki [onlarla uğraşmanız] size beni anmayı unutturdu ve siz onlara gülüyordunuz. (110) Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım; şüphesiz onlar muratlarına erenlerin ta kendileridir. (111) [Allah] buyurur: Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız? (112) Dediler ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık; sayanlara sor. (113)”
قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨)
{ قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلاَّ قَلِيلاً لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ (١١٤) أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ (١١٥) فَتَعالَى اللَّهُ الْمَلِكُ الْحَقُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ (١١٦) وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ (١١٧) وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ (١١٨) } “Buyurdu ki: Pek az kaldınız, keşke bilmiş olsaydınız! (114) Sizi boş yere yarattığımızı ve huzurumuza döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? (115) Mutlak hükümdar ve hak olan Allah çok yücedir. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; yüce Arş'ın Rabbidir. (116) Kim hakkında hiçbir delili olmadığı halde Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarır (kulluk ederse), onun hesabı ancak Rabbinin katındadır. Şüphesiz kâfirler kurtuluşa eremezler. (117) Ve de ki: Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın. (118)”
حَتَّى هِيَ الِابْتِدَائِيَّةُ، دَخَلَتْ عَلَى الْجُمْلَةِ الشَّرْطِيَّةِ، وَهِيَ مَعَ ذَلِكَ غَايَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، مُتَعَلِّقَةٌ بِقَوْلِهِ لَكَاذِبُونَ وَقِيلَ بِيَصِفُونَ، وَالْمُرَادُ بِمَجِيءِ الْمَوْتِ مَجِيءُ عَلَامَاتِهِ قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ أي: قال ذلك الواحد الَّذِي حَضَرَهُ الْمَوْتُ تَحَسُّرًا وَتَحَزُّنًا عَلَى مَا فَرَطَ مِنْهُ رَبِّ ارْجِعُونِ، أَيْ: رَدُّونِي إِلَى الدُّنْيَا، وَإِنَّمَا قَالَ ارْجِعُونِ بِضَمِيرِ الْجَمَاعَةِ لِتَعْظِيمِ الْمُخَاطَبِ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى مَعْنَى تَكْرِيرِ الْفِعْلِ، أَيْ: ارْجِعْنِي ارْجِعْنِي ارْجِعْنِي، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ قَالَ الْمَازِنِيُّ: مَعْنَاهُ أَلْقِ أَلْقِ، وَهَكَذَا قِيلَ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:
{ حَتَّى } ibtidâiyedir (başlangıç harfidir), şart cümlesinin başına gelmiştir; bununla birlikte önceki sözün gayesidir (son sınırıdır), «لَكَاذِبُونَ» sözüne veya «يَصِفُونَ» sözüne taalluk etmektedir. Ölümün gelmesinden kasıt, onun alametlerinin belirmesidir. { قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ } “Der ki: Rabbim! Beni geri döndürün” yani ölümü hazır olan o kimse, kaçırdığı şeylere hasret ve üzüntü duyarak “Rabbim, beni geri döndürün” yani beni dünyaya geri döndürün der. «ارْجِعُونِ» fiilini muhatabın yüceltilmesi (tâzim) amacıyla çoğul zamiriyle söylemiştir. Şöyle de denilmiştir: Bu, fiilin tekrarı manasındadır; yani “Beni döndür, beni döndür, beni döndür” demektir. Nitekim { أَلْقِيا فِي جَهَنَّمَ } “[Siz ikiniz] cehenneme atın” ayeti de böyledir. Mâzinî: Bunun anlamı “At, at!” demektir, demiştir. İmruü'l-Kays'ın şu beyti hakkında da böyle denilmiştir:
قِفَا نَبْكِ مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ
«قِفَا نَبْكِ مِنْ ذِكْرَى حَبِيبٍ وَمَنْزِلِ» (“Durun [ikiniz], sevgilinin ve konağın hatırasına ağlayalım”)
............... ....
............... ....
وَمِنْهُ قَوْلُ الْحَجَّاجُ: يَا حَرَسِي اضْرِبَا عُنُقَهُ.
Haccâc'ın: «يَا حَرَسِي اضْرِبَا عُنُقَهُ» (“Ey muhafızım, [ikiniz] onun boynunu vurun!”) sözü de bu kabildendir.
وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ: وَلَوْ شِئْتُ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمُ وَقَوْلُ الْآخَرِ: أَلَا فَارْحَمُونِي يَا إِلَهِ مُحَمَّدٍ وَقِيلَ: إِنَّهُمْ لَمَّا اسْتَغَاثُوا بِاللَّهِ قَالَ قَائِلُهُمْ: رَبِّ، ثُمَّ رَجَعَ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْمَلَائِكَةِ فَقَالَ: ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً أَيْ: أَعْمَلُ عَمَلًا صَالِحًا فِي الدُّنْيَا إِذَا رَجَعْتُ إِلَيْهَا مِنَ الْإِيمَانِ وَمَا يَتْبَعُهُ مِنْ أَعْمَالِ الْخَيْرِ، وَلَمَّا تَمَنَّى أَنْ يَرْجِعَ لِيَعْمَلَ رَدَّ اللَّهِ عَلَيْهِ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها فَجَاءَ بِكَلِمَةِ الرَّدْعِ وَالزَّجْرِ، وَالضَّمِيرُ فِي «إِنَّهَا» يَرْجِعُ إِلَى قَوْلِهِ: رَبِّ ارْجِعُونِ أَيْ: إِنَّ هَذِهِ الْكَلِمَةَ هُوَ قائلها لا محالة، وليس
Şairin şu sözü de bu kabildendir: «وَلَوْ شِئْتُ حَرَّمْتُ النِّسَاءَ سِوَاكُمُ» (“Dileseydim sizden başka kadınları kendime haram kılardım”) ve diğerinin şu sözü de [bu kabildendir]: «أَلَا فَارْحَمُونِي يَا إِلَهِ مُحَمَّدٍ» (“Bana merhamet edin ey Muhammed'in İlâhı!”). Şöyle de denilmiştir: Onlar Allah'a feryat edip sığındıklarında, içlerinden söyleyen kişi: «رَبِّ» (Rabbim!) demiş, sonra meleklere hitap etmeye dönerek: { ارْجِعُونِ } “[Beni] geri döndürün” demiştir. { لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً } “Tâ ki ben salih bir amel işleyeyim” yani: Eğer oraya geri dönersem dünyada iman ve onun peşinden gelen hayır işlerinden oluşan salih bir amel işleyeyim [demiştir]. O, amel işlemek için geri dönmeyi temenni edince, Allah Teâlâ onun bu talebini: { كَلَّا إِنَّها كَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها } “Hayır! Doğrusu bu, onun söyleyeceği bir sözden ibarettir” buyruğuyla reddetmiştir. Böylece caydırma ve azarlama lafzı getirilmiştir. «إِنَّهَا» (Şüphesiz o) ifadesindeki zamir, onun: «رَبِّ ارْجِعُونِ» (Rabbim, beni geri döndürün!) sözüne racidir. Yani: Şüphesiz bu sözü o ister istemez söyleyecektir; yoksa
الْأَمْرُ عَلَى مَا يَظُنُّهُ مِنْ أَنَّهُ يُجَابُ إِلَى الرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا، أَوِ الْمَعْنَى: أَنَّهُ أُجِيبَ إِلَى ذَلِكَ لَمَا حَصَلَ مِنْهُ الْوَفَاءُ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي «قَائِلِهَا» يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ، أَيْ: لَا خُلْفَ فِي خَبَرِهِ، وَقَدْ أَخْبَرَنَا بِأَنَّهُ لَا يُؤَخِّرُ نَفْسًا إِذَا جَاءَ أَجْلُهَا وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ أَيْ: مِنْ أَمَامِهِمْ وَبَيْنَ أَيْدِيهِمْ، وَالْبَرْزَخُ: هُوَ الْحَاجِزُ بَيْنَ الشَّيْئَيْنِ. قَالَهُ الْجَوْهَرِيُّ.
durum onun sandığı gibi dünyaya döndürülme talebine icabet edilecek şekilde değildir. Yahut mana şöyledir: Eğer bu talebine icabet edilseydi bile sözünde durmayacaktı; nitekim: { وَلَوْ رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنْهُ } “Eğer geri döndürülselerdi, yine menolundukları şeylere dönerlerdi” buyrulmuştur. Şöyle de denilmiştir: «قَائِلِهَا» (onu söyleyen) lafzındaki zamir Allah'a racidir; yani O'nun haberinde asla hilaf yoktur ve O, eceli geldiğinde hiçbir nefsi ertelemeyeceğini bize bildirmiştir. { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ } “Onların arkalarında ise bir berzah (engel) vardır.” Yani önlerinde ve karşılarında bir berzah vardır. *Berzah* (الْبَرْزَخُ): İki şey arasındaki engeldir. Bunu Cevherî söylemiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى الْآيَةِ، فَقَالَ الضَّحَّاكُ وَمُجَاهِدٌ وَابْنُ زَيْدٍ: حَاجِزٌ بَيْنَ الْمَوْتِ وَالْبَعْثِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ:
Ayetin manasında ihtilaf edilmiştir: Dahhâk, Mücâhid ve İbn Zeyd: Ölüm ile diriliş arasındaki engeldir, demişlerdir. Kelbî ise şöyle demiştir:
هُوَ الْأَجَلُ مَا بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، وَبَيْنَهُمَا أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ الأجل، وإِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ هُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ قِيلَ: هَذِهِ هِيَ النَّفْخَةُ الْأُولَى، وَقِيلَ: الثَّانِيَةُ، وَهَذَا أَوْلَى، وَهِيَ النَّفْخَةُ الَّتِي تَقَعُ بَيْنَ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَإِذَا نَفَخَ فِي الْأَجْسَادِ أَرْوَاحَهَا، عَلَى أَنَّ الصُّوَرَ جَمْعُ صُورَةٍ، لَا الْقَرْنُ، وَيَدُلُّ عَلَى هَذَا قِرَاءَةُ ابْنِ عَبَّاسٍ وَالْحَسَنِ «الصُّوَرِ» بِفَتْحِ الْوَاوِ مَعَ ضَمِّ الصَّادِ جَمْعُ صُورَةٍ. وَقَرَأَ أَبُو رَزِينٍ بِفَتْحِ الصَّادِ وَالْوَاوِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الصَّادِ وَسُكُونِ الْوَاوِ، وَهُوَ الْقَرْنُ الَّذِي يُنْفَخُ فِيهِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَيْ: لَا يتفاخرون بالأنساب ويذكرونها لما هم فِيهِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ أَيْ:
O, iki sûra üfleme arasındaki süredir ve aralarındaki müddet kırk yıldır. Süddî: O süredir, demiştir. { إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Yeniden diriltilecekleri güne kadar” ise kıyamet günüdür. { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ } “Sûra üflendiği zaman...” Bunun birinci üfleme olduğu söylenmiştir; ikinci üfleme olduğu da söylenmiştir ki bu daha evladır; bu da diriliş ve kabirlerden kalkış arasında vuku bulan üflemedir. Şöyle de denilmiştir: Mana; cesetlere ruhları üflendiği zamandır; bu yoruma göre *es-suver* (الصُّوَرُ), boynuz/sûr değil, *sûret* (صُورَة) kelimesinin çoğuludur. İbn Abbâs ve Hasan'ın sâd'ın zammesi ve vâv'ın fethasıyla «الصُّوَرِ» şeklindeki, sûretin çoğulu olan kıraati buna delalet eder. Ebû Rezîn sâd ve vâv'ın fethasıyla okumuştur. Diğerleri ise sâd'ın zammesi ve vâv'ın sükûnu ile okumuşlardır ki bu, içine üflenen boynuz/sûrdur. { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ } “Artık o gün aralarında ne soy sop bağları kalır...” Yani içinde bulundukları durum sebebiyle soylarıyla övünmez ve onları anmazlar. { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ } “Artık o gün aralarında ne soy sop bağları kalır...” yani:
لَا يَتَفَاخَرُونَ بِالْأَنْسَابِ وَيَذْكُرُونَهَا لِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْحَيْرَةِ وَالدَّهْشَةِ وَلا يَتَساءَلُونَ أَيْ: لَا يَسْأَلُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَإِنَّ لَهُمْ إِذْ ذَاكَ شُغْلًا شَاغِلًا، وَمِنْهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ- وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ- وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ ، وقوله: وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً ، وَلَا يُنَافِي هَذَا مَا فِي الْآيَةِ الْأُخْرَى مِنْ قَوْلِهِ: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ فَإِنَّ ذَلِكَ مَحْمُولٌ عَلَى اخْتِلَافِ الْمَوَاقِفِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، فَالْإِثْبَاتُ بِاعْتِبَارِ بَعْضِهَا، وَالنَّفْيُ بِاعْتِبَارِ بَعْضٍ آخَرَ كَمَا قَرَّرْنَاهُ فِي نَظَائِرِ هَذَا، مِمَّا أُثْبِتَ تَارَةً وَنُفِيَ أُخْرَى فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ أَيْ:
İçinde bulundukları şaşkınlık ve dehşetten ötürü soylarıyla övünmez ve onları anmazlar. { وَلا يَتَساءَلُونَ } “Ne de birbirlerine bir şey sorabilirler.” Yani birbirlerine bir şey soramazlar; çünkü o vakit onları meşgul eden büyük bir meşgale vardır. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da bundandır: { يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ أَخِيهِ- وَأُمِّهِ وَأَبِيهِ- وَصاحِبَتِهِ وَبَنِيهِ } “Kişinin kardeşinden, annesinden, babasından, eşinden ve çocuklarından kaçacağı gün...” ve { وَلا يَسْئَلُ حَمِيمٌ حَمِيماً } “Hiçbir yakın dost bir yakın dostunu sormaz.” Bu durum, diğer ayette geçen { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” buyruğuna aykırı değildir; zira o, kıyamet günündeki farklı duraklara hamledilir. İspat bazısına göredir, nefy ise bir diğerine göredir; nitekim bir yerde ispat edilip diğer yerde nefyedilen benzer hususlarda bunu ortaya koymuştuk. { فَمَنْ ثَقُلَتْ مَوازِينُهُ } “Artık kimin tartıları ağır gelirse” yani:
مَوْزُونَاتُهُ مِنْ أَعْمَالِهِ الصَّالِحَةِ فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ أَيِ: الْفَائِزُونَ بِمَطَالِبِهِمُ الْمَحْبُوبَةِ، النَّاجُونَ مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يَخَافُونَهَا وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ وَهِيَ أَعْمَالُهُ الصَّالِحَةُ فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ أَيْ:
Salih amellerinden tartılan şeyleri [ağır gelirse]; { فَأُولئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ } “İşte onlar kurtuluşa erenlerin ta kendileridir.” Yani sevdikleri arzularına kavuşanlar, korktukları şeylerden kurtulanlardır. { وَمَنْ خَفَّتْ مَوازِينُهُ } “Kimin de tartıları hafif gelirse” ki bunlar salih amelleridir; { فَأُولئِكَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ } “İşte onlar kendilerini hüsrana uğratanlardır” yani:
ضيعوها وَتَرَكُوا مَا يَنْفَعُهَا فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ هَذَا بَدَلٌ مِنْ صِلَةِ الْمَوْصُولِ، أَوْ خَبَرٌ ثَانٍ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى هَذِهِ الْآيَةِ مُسْتَوْفًى فَلَا نُعِيدُهُ. وَجُمْلَةُ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ مُسْتَأْنَفَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَوْ تَكُونُ خَبَرًا آخَرَ لِأُولَئِكَ، وَاللَّفْحُ: الْإِحْرَاقُ، يُقَالُ: لَفَحَتْهُ النَّارُ إِذَا أَحْرَقَتْهُ، وَلَفَحْتُهُ بِالسَّيْفِ إِذَا ضَرَبْتُهُ ، وَخَصَّ الْوُجُوهَ لِأَنَّهَا أَشْرَفُ الْأَعْضَاءِ. وَهُمْ فِيها كالِحُونَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَالْكَالِحُ: الَّذِي قَدْ تَشَمَّرَتْ شَفَتَاهُ وَبَدَتْ أَسْنَانُهُ، قَالَهُ الزَّجَّاجُ. وَدَهْرٌ كَالِحٌ: أَيْ شَدِيدٌ. قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ: الْكُلُوحُ: تَكْنِيزٌ فِي عُبُوسٍ. وَجُمْلَةُ أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ هِيَ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ، أَيْ: يُقَالُ لَهُمْ ذَلِكَ تَوْبِيخًا وَتَقْرِيعًا، أَيْ: أَلَمْ تَكُنْ آيَاتِي تُتْلَى عَلَيْكُمْ فِي الدُّنْيَا فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ وَجُمْلَةُ قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: غَلَبَتْ عَلَيْنَا لَذَّاتُنَا وَشَهَوَاتُنَا، فَسَمَّى ذَلِكَ شِقْوَةً لِأَنَّهُ يُؤَوَّلُ إِلَى الشَّقَاءِ. قَرَأَ أَهْلُ المدينة وأبو عمرو وعاصم شِقْوَتُنا
[Onları] zayi etmiş ve kendilerine fayda sağlayacak şeyleri terk etmişlerdir. { فِي جَهَنَّمَ خالِدُونَ } “Cehennemde ebedî kalıcıdırlar.” Bu [ifade], sıla-i mevsûlden bedeldir yahut işaret isminin ikinci haberidir (yüklemidir). Bu ayet hakkındaki açıklama daha önce eksiksiz olarak geçmişti, bu yüzden tekrar etmiyoruz. { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Ateş onların yüzlerini yalar/kavurur” cümlesi müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir); hâl olarak mahallen mansûb olması veya { أُولئِكَ } “işte onlar” [ism-i işareti] için bir başka haber olması da caizdir. *Lefh* (اللَّفْحُ); yakmak, dağlamak demektir. Ateş bir kimseyi yaktığında «لَفَحَتْهُ النَّارُ» [ateş onu yaktı], kılıçla ona hafifçe vurduğunda ise «لَفَحْتُهُ بِالسَّيْفِ» [kılıçla ona vurdum] denir. Yüzlerin özellikle zikredilmesi, organların en şereflisi olmasındandır. { وَهُمْ فِيها كالِحُونَ } “Onlar orada [dudakları kasılıp dişleri sırıtarak] somurtup kalacaklardır.” Bu cümle hâl olarak mahallen mansûbdur. *Kâlih* (الْكَالِحُ); iki dudağı çekilip gerilmiş ve dişleri açığa çıkmış kimsedir; bunu Zeccâc söylemiştir. «دَهْرٌ كَالِحٌ» ifadesi; çetin, şiddetli bir zaman demektir. Dil âlimleri şöyle demiştir: *Külûh* (الْكُلُوحُ); yüzü asıp somurtmayla birlikte [dudakların] büzülmesidir. { أَلَمْ تَكُنْ آياتِي تُتْلى عَلَيْكُمْ } “Ayetlerim size okunmuyor muydu?” cümlesi, "kavl" (söz) fiilinin takdir edilmesine dayanır; yani onlara kınama ve azarlama maksadıyla şöyle denilir: “Dünyada ayetlerim size okunmuyor muydu da siz { فَكُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } onları yalanlıyordunuz?” { قالُوا رَبَّنا غَلَبَتْ عَلَيْنا شِقْوَتُنا } “Onlar: 'Rabbimiz! Bedbahtlığımız bize galebe çaldı' derler” cümlesi müste'nefe olup takdirî bir sorunun cevabıdır. Yani: “Lezzetlerimiz ve arzularımız bize galebe çaldı” demektir; akıbeti bedbahtlığa varacağı için buna *şikve* (bedbahtlık) adı verilmiştir. Medine ehli, Ebû Amr ve Âsım { شِقْوَتُنا } şeklinde okumuşlardır.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «شَقَاوَتُنَا» وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَرْوِيَّةٌ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَالْحَسَنِ. وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ أَيْ: بِسَبَبِ ذَلِكَ، فَإِنَّهُمْ ضَلُّوا عَنِ الْحَقِّ بِتِلْكَ الشِّقْوَةِ. ثُمَّ طَلَبُوا مَا لَا يُجَابُونَ إِلَيْهِ، فَقَالُوا: رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ أَيْ: فَإِنْ عُدْنَا إِلَى مَا كُنَّا عَلَيْهِ مِنَ الْكُفْرِ وَعَدَمِ الْإِيمَانِ فَإِنَّا ظَالِمُونَ لِأَنْفُسِنَا بِالْعَوْدِ إِلَى ذَلِكَ، فَأَجَابَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بقوله: قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ أَيِ: اسْكُنُوا فِي جَهَنَّمَ. قَالَ الْمُبَرِّدُ:
Diğerleri ise «شَقَاوَتُنَا» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat İbn Mes'ûd ve Hasan'dan da rivayet edilmiştir. { وَكُنَّا قَوْماً ضالِّينَ } “Ve biz sapkın bir topluluk idik.” Yani bu sebeple; zira onlar bu bedbahtlık sebebiyle haktan saptılar. Sonra kendilerine icabet edilmeyecek bir talepte bulunarak şöyle dediler: { رَبَّنا أَخْرِجْنا مِنْها فَإِنْ عُدْنا فَإِنَّا ظالِمُونَ } “Rabbimiz! Bizi buradan çıkar; eğer bir daha [küfre] dönersek, şüphesiz biz zalimleriz.” Yani eğer daha önce üzerinde bulunduğumuz küfür ve imansızlığa geri dönersek, muhakkak ki buna dönmekle kendimize zulmetmiş oluruz. Bunun üzerine Allah onlara şu buyruğuyla cevap verdi: { قالَ اخْسَؤُا فِيها وَلا تُكَلِّمُونِ } “[Allah] buyurdu ki: Yıkılıp gidin orada ve benimle konuşmayın!” Yani cehennemde kalın. Müberred şöyle demiştir:
الْخَسْءُ: إِبْعَادٌ بِمَكْرُوهٍ، وَقَالَ الزَّجَّاجُ: تَبَاعَدُوا تَبَاعُدَ سَخَطٍ وَأُبْعِدُوا بُعْدَ الْكَلْبِ. فَالْمَعْنَى عَلَى هَذَا: أُبْعِدُوا فِي جَهَنَّمَ، كَمَا يُقَالُ لِلْكَلْبِ اخْسَأْ: أَيْ ابْعُدْ، خَسَأْتُ الْكَلْبَ خَسْأً طَرَدْتُهُ، وَلَا تُكَلِّمُونَ فِي إِخْرَاجِكُمْ مِنَ النَّارِ وَرُجُوعِكُمْ إِلَى الدُّنْيَا، أَوْ فِي رَفْعِ الْعَذَابِ عَنْكُمْ وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا تُكَلِّمُونِ رَأْسًا. ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ وَهُمُ الْمُؤْمِنُونَ، وَقِيلَ: الصَّحَابَةُ، يَقُولُونَ: رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ بِكَسْرِ إِنَّ اسْتِئْنَافًا تَعْلِيلِيًّا، وَقَرَأَ أُبَيٌّ بِفَتْحِهَا فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا قَرَأَ نَافِعٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّ السِّينِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا. وَفَرَّقَ بَيْنَهُمَا أَبُو عَمْرٍو فجعل الكسر من جهة التهزؤ، والضم من جهة السّخرة. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا يَعْرِفُ هَذَا الْفَرْقَ الْخَلِيلُ وَلَا سِيبَوَيْهِ وَلَا الْكِسَائِيُّ وَلَا الْفَرَّاءُ، وَحَكَى الثَّعْلَبِيُّ عَنِ الْكِسَائِيِّ: أَنَّ الْكَسْرَ بِمَعْنَى الِاسْتِهْزَاءِ وَالسُّخْرِيَةِ بِالْقَوْلِ، وَالضَّمَّ بِمَعْنَى التَّسْخِيرِ وَالِاسْتِبْعَادِ بِالْفِعْلِ حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي أَيِ: اتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا إِلَى هَذِهِ الْغَايَةِ، فَإِنَّهُمْ نَسُوا ذِكْرَ اللَّهِ لِشِدَّةِ اشْتِغَالِهِمْ بِالِاسْتِهْزَاءِ وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ فِي الدُّنْيَا، وَالْمَعْنَى:
*Hahs'* (الْخَسْءُ): Hoşlanılmayan bir muamele ile kovup uzaklaştırmaktır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Gazaba uğramış kimselerin uzaklaşması gibi uzaklaşın ve köpeğin kovulması gibi kovulun. Buna göre mana şudur: Köpeğe “defol, uzaklaş!” anlamında «اخْسَأْ» dendiği gibi, cehennemde kovulup uzaklaştırılın. Köpeği kovduğumda «خَسَأْتُ الْكَلْبَ خَسْأً» denir. Ateşten çıkarılmanız, dünyaya geri döndürülmeniz yahut azabın sizden kaldırılması hususunda benimle konuşmayın. Şöyle de denilmiştir: Mana; benimle kesinlikle hiçbir şekilde konuşmayın demektir. Sonra bunu şu buyruğuyla gerekçelendirmiştir: { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ مِنْ عِبادِي يَقُولُونَ } “Çünkü kullarımdan bir zümre vardı ki... derlerdi.” Onlar müminlerdir; sahabe olduğu da söylenmiştir; şöyle diyorlardı: { رَبَّنا آمَنَّا فَاغْفِرْ لَنا وَارْحَمْنا وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Rabbimiz! İman ettik, artık bizi bağışla, bize merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.” Cumhur ta'lil bildiren bir istînâf olarak inne'nin kesresiyle { إِنَّهُ كانَ فَرِيقٌ } şeklinde okumuş; Ubeyy ise fethasıyla okumuştur. { فَاتَّخَذْتُمُوهُمْ سِخْرِيًّا } “Siz ise onları alaya aldınız” kısmını Nâfi', Hamza ve Kisâî sîn harfinin zammesiyle (sühriyyen) okumuşlardır. Diğerleri ise sîn'in kesresiyle (sihriyyen) okumuşlardır. Ebû Amr ikisinin arasını ayırarak; kesreli okuyuşu alay etme cihetinden, zammeli okuyuşu ise boyun eğdirip köle gibi kullanma cihetinden kılmıştır. Nahhâs: Bu farkı Halîl de, Sîbeveyh de, Kisâî de, Ferrâ da bilmez, demiştir. Sa'lebî ise Kisâî'den şunu nakletmiştir: Kesre söz ile alay etme ve maskaraya alma manasındadır; zamme ise fiil ile boyun eğdirme ve hor görme manasındadır. { حَتَّى أَنْسَوْكُمْ ذِكْرِي } “Öyle ki size beni anmayı unutturdu.” Yani onları bu sınıra varıncaya kadar alaya aldınız; zira onlar alayla aşırı derecede meşgul olmaları sebebiyle Allah'ı anmayı unuttular. { وَكُنْتُمْ مِنْهُمْ تَضْحَكُونَ } “Ve siz onlara gülüyordunuz” dünyada gülüyordunuz. Mana:
حَتَّى نَسِيتُمْ ذِكْرِي بِاشْتِغَالِكُمْ بِالسُّخْرِيَةِ وَالضَّحِكِ، فَنَسَبَ ذَلِكَ إِلَى عِبَادِهِ الْمُؤْمِنِينَ لِكَوْنِهِمُ السَّبَبَ، وَجُمْلَةُ إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا مُسْتَأْنَفَةٌ لِتَقْرِيرِ مَا سَبَقَ، وَالْبَاءُ فِي «بِمَا صَبَرُوا» لِلسَّبَبِيَّةِ أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَتْحِ، أَيْ: لِأَنَّهُمُ الْفَائِزُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي لِلْفِعْلِ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ الْقَائِلُ هُوَ اللَّهُ ﷿ وَتَذْكِيرًا لَهُمْ كَمْ لَبِثُوا؟ لَمَّا سَأَلُوا الرُّجُوعَ إِلَى الدُّنْيَا بَعْدَ أَنْ أَخْبَرَهُمْ بِأَنَّ ذَلِكَ غَيْرُ كَائِنٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ:
Alay ve gülmeyle meşgul olmanız sebebiyle beni anmayı unuttunuz demektir; sebep oldukları için bunu mümin kullarına nispet etmiştir. { إِنِّي جَزَيْتُهُمُ الْيَوْمَ بِما صَبَرُوا } “Sabretmelerine karşılık bugün onları mükâfatlandırdım” cümlesi, önceki hükmü teyit eden müstakil bir cümledir (istînâftır); «بِمَا صَبَرُوا» ifadesindeki bâ harfi sebebiyyet bildirir. { أَنَّهُمْ هُمُ الْفائِزُونَ } “Şüphesiz onlar muratlarına erenlerin ta kendileridir.” Hamza ve Kisâî yeni bir başlangıç (istînâf) olarak hemzenin kesresiyle «إِنَّهُمْ» okumuşlardır. Diğerleri ise fetha ile okumuşlardır; yani “Onlar muratlarına erenler oldukları için” takdirindedir. Fiilin ikinci mef'ûlü olarak mansûb olması da caizdir. { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ عَدَدَ سِنِينَ } “[Allah] buyurur: Yeryüzünde yıl sayısı olarak ne kadar kaldınız?” Söyleyen [izzet ve celâl sahibi] Allah'tır. Onlar dünyaya geri dönmeyi talep ettiklerinde, { اخْسَئُوا فِيهَا } ayetinde olduğu gibi bunun asla olmayacağını onlara bildirdikten sonra, ne kadar kaldıklarını onlara bir hatırlatmadır.
اخْسَئُوا فِيهَا، وَالْمُرَادُ بِالْأَرْضِ هِيَ الْأَرْضُ الَّتِي طَلَبُوا الرُّجُوعَ إِلَيْهَا، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ السُّؤَالُ عَنْ جَمِيعِ مَا لَبِثُوهُ فِي الْحَيَاةِ وَفِي الْقُبُورِ، وَقِيلَ: هُوَ سُؤَالٌ عَنْ مُدَّةِ لُبْثِهِمْ فِي الْقُبُورِ لِقَوْلِهِ: «فِي الْأَرْضِ» ، وَلَمْ يَقُلْ عَلَى الْأَرْضِ، وَرُدَّ بِمِثْلِ قَوْلِهِ تَعَالَى: وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ وَانْتِصَابُ عَدَدَ سِنِينَ عَلَى التَّمْيِيزِ، لِمَا فِي كَمْ مِنَ الْإِبْهَامِ، وَسِنِينَ بِفَتْحِ النُّونِ عَلَى أَنَّهَا نُونُ الْجَمْعِ، وَمِنَ الْعَرَبِ مَنْ يَخْفِضُهَا وَيُنَوِّنُهَا قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ اسْتَقْصَرُوا مُدَّةَ لُبْثِهِمْ لِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ الشَّدِيدِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْعَذَابَ رُفِعَ عَنْهُمْ بَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ، فَنَسُوا مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ فِي قُبُورِهِمْ وَقِيلَ: أَنْسَاهُمُ اللَّهُ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الْعَذَابِ مِنَ النَّفْخَةِ الْأُولَى إِلَى النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ. ثُمَّ لَمَّا عَرَفُوا مَا أَصَابَهُمْ مِنَ النِّسْيَانِ لِشِدَّةِ مَا هُمْ فِيهِ مِنَ الْهَوْلِ الْعَظِيمِ أَحَالُوا عَلَى غَيْرِهِمْ فَقَالُوا:
«اخْسَئُوا فِيهَا» (Yıkılıp gidin orada!) buyurmuştur. Yeryüzünden kasıt, geri dönmeyi talep ettikleri dünyadır. Sorunun hem hayatta hem de kabirlerde kaldıkları sürenin tamamı hakkında olması da muhtemeldir. Şöyle de denilmiştir: Ayette «عَلَى الْأَرْضِ» (yeryüzünün üzerinde) demeyip { فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde (içinde)” buyurduğu için bu, kabirlerde kalış süreleri hakkındaki bir sorudur; ancak bu görüş, Allah Teâlâ'nın: { وَلا تُفْسِدُوا فِي الْأَرْضِ } “Yeryüzünde fesat çıkarmayın” buyruğu gibi delillerle reddedilmiştir. { عَدَدَ سِنِينَ } “yıl sayısı olarak” tamlamasının mansûb olması, «كَمْ» lafzındaki kapalılıktan dolayı temyiz olmasındandır. «سِنِينَ» çoğul nun'u olduğu için fetha iledir; Araplardan bazısı onu mecrûr ve tenvinli okur. { قالُوا لَبِثْنا يَوْماً أَوْ بَعْضَ يَوْمٍ } “Dediler ki: Bir gün yahut günün bir kısmı kadar kaldık.” İçinde bulundukları şiddetli azap sebebiyle kalış sürelerini pek kısa gördüler. Şöyle de denilmiştir: İki nefha arasında azap onlardan kaldırıldı da kabirlerindeki azabı unuttular. Şöyle de denilmiştir: Birinci nefhadan ikinci nefhaya kadar içinde bulundukları azabı Allah onlara unutturmuştur. Sonra içinde bulundukları dehşetin büyüklüğü sebebiyle başlarına gelen unutkanlığı fark edince başkasına havale ederek şöyle dediler:
فَسْئَلِ الْعادِّينَ أَيِ: الْمُتَمَكِّنِينَ مِنْ مَعْرِفَةِ الْعَدَدِ، وَهُمُ الْمَلَائِكَةُ لِأَنَّهُمُ الْحَفَظَةُ الْعَارِفُونَ بِأَعْمَالِ الْعِبَادِ وَأَعْمَارِهِمْ، وَقِيلَ: الْمَعْنَى: فَاسْأَلِ الْحَاسِبِينَ الْعَارِفِينَ بِالْحِسَابِ مِنَ الناس. وقرأ ابن كثير وحمزة والكسائي
{ فَسْئَلِ الْعادِّينَ } “Sayabilenlere sor” yani sayıyı bilme imkânına sahip olanlara [sor] demektir. Bunlar meleklerdir; zira onlar kulların amellerini ve ömürlerini bilen hafaza melekleridir. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, “İnsanlardan hesabı bilen, hesap yapabilen kimselere sor” demektir. İbn Kesîr, Hamza ve el-Kisâî...
«قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ» عَلَى الْأَمْرِ، وَالْمَعْنَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِلْكَفَّارِ، أَوْ يَكُونُ أَمْرًا لِلْمَلِكِ بِسُؤَالِهِمْ، أَوِ التَّقْدِيرُ: قُولُوا كَمْ لَبِثْتُمْ، فَأَخْرَجَ الْكَلَامَ مَخْرَجَ الْأَمْرِ لِلْوَاحِدِ، وَالْمُرَادُ الْجَمَاعَةُ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ عَلَى أَنَّ الْقَائِلَ هُوَ اللَّهُ ﷿ أَوِ الْمَلَكُ قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «قُلْ إِنْ لَبِثْتُمْ» كَمَا فِي الْآيَةِ الْأُولَى، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ (قَالَ) عَلَى الْخَبَرِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَوْجِيهُ الْقِرَاءَتَيْنِ، أَيْ: مَا لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ إِلَّا لُبْثًا قَلِيلًا لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ، وَالْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَوْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ لَعَلِمْتُمُ الْيَوْمَ قِلَّةَ لُبْثِكُمْ فِي الْأَرْضِ أَوْ فِي الْقُبُورِ أَوْ فِيهِمَا، فَكُلُّ ذَلِكَ قَلِيلٌ بِالنِّسْبَةِ إِلَى لُبْثِهِمْ. ثُمَّ زَادَ سُبْحَانَهُ فِي تَوْبِيخِهِمْ فَقَالَ:
Emir kipiyle «قُلْ كَمْ لَبِثْتُمْ فِي الْأَرْضِ» (“De ki: Yeryüzünde ne kadar kaldınız?”) şeklinde okumuşlardır. Mana: Ey Muhammed, kâfirlere de ki... demektir; yahut meleğe onları sorgulaması için verilmiş bir emir olur ya da takdiri şöyledir: “Siz ne kadar kaldınız deyin”; böylece hitap çoğul kastedildiği halde tekil şahsa emir kipinde çıkarılmıştır. Diğerleri ise { قالَ كَمْ لَبِثْتُمْ } şeklinde mazi haber kipiyle okumuşlardır ki söyleyen [izzet ve celâl sahibi] Allah'tır veya melektir. { قالَ إِنْ لَبِثْتُمْ إِلَّا قَلِيلًا } “Buyurdu ki: Pek az kaldınız.” Hamza ve Kisâî ilk ayette olduğu gibi «قُلْ إِنْ لَبِثْتُمْ» şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise haber kipiyle (قَالَ) okumuşlardır; her iki kıraatin izahı daha önce geçmişti. Yani: Yeryüzünde ancak pek az bir müddet kaldınız. { لَوْ أَنَّكُمْ كُنْتُمْ تَعْلَمُونَ } “Keşke bilmiş olsaydınız!” Yani ilimden bir nasibiniz olsaydı. Cevap mahzuftur; yani “Eğer bilmiş olsaydınız, bugün yeryüzünde veya kabirlerde yahut her ikisinde kalışınızın ne kadar az olduğunu bilirdiniz”; zira bunların hepsi onların [ebedî] kalışına nispetle pek azdır. Sonra [Allah] Teâlâ onları azarlamayı daha da artırarak şöyle buyurdu:
أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً الْهَمْزَةُ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيرِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَمَا تَقَدَّمَ بَيَانُهُ فِي مَوَاضِعَ، أَيْ: أَلَمْ تَعْلَمُوا شَيْئًا فَحَسِبْتُمْ، وَانْتِصَابُ عَبَثًا عَلَى الْحَالِ، أَيْ: عَابِثِينَ، أَوْ عَلَى الْعِلَّةِ، أَيْ: لِلْعَبَثِ. قَالَ بِالْأَوَّلِ سِيبَوَيْهِ وَقُطْرُبُ، وَبِالثَّانِي أَبُو عُبَيْدَةَ. وَقَالَ أَيْضًا: يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مُنْتَصِبًا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، وَجُمْلَةُ وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى «أَنَمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا» ، وَالْعَبَثُ فِي اللُّغَةِ: اللَّعِبُ، يُقَالُ: عَبَثَ يَعْبَثُ عَبَثًا فَهُوَ عَابِثٌ، أَيْ: لَاعِبٌ، وَأَصْلُهُ مِنْ قولهم عَبَثْتُ الْأَقِطَ: أَيْ خَلَطْتُهُ، وَالْمَعْنَى: أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّ خَلْقَنَا لَكُمْ لِلْإِهْمَالِ كَمَا خُلِقَتِ الْبَهَائِمُ وَلَا ثَوَابَ وَلَا عِقَابَ، وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تَرْجِعُونَ بِالْبَعْثِ وَالنُّشُورِ فَنُجَازِيكُمْ بِأَعْمَالِكُمْ. قَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «تَرْجِعُونَ» بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَكَسْرِ الْجِيمِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ يَجُوزُ عَطْفُ وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ عَلَى عَبَثًا، عَلَى مَعْنَى: أَنَمَا خَلَقْنَاكُمْ لِلْعَبَثِ وَلِعَدَمِ الرُّجُوعِ. ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ فَقَالَ: فَتَعالَى اللَّهُ أَيْ: تَنَزَّهَ عَنِ الْأَوْلَادِ وَالشُّرَكَاءِ أَوْ عَنْ أَنْ يَخْلُقَ شَيْئًا عَبَثًا، أَوْ عَنْ جَمِيعِ ذَلِكَ، وَهُوَ الْمَلِكُ الَّذِي يَحِقُّ لَهُ الْمُلْكُ عَلَى الْإِطْلَاقِ الْحَقُّ فِي جَمِيعِ أَفْعَالِهِ وَأَقْوَالِهِ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ فَكَيْفَ لَا يَكُونُ إِلَهًا وَرَبًّا، لِمَا هُوَ دُونَ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ مِنَ الْمَخْلُوقَاتِ، وَوَصْفُ الْعَرْشِ بِالْكَرِيمِ لِنُزُولِ الرَّحْمَةِ وَالْخَيْرِ مِنْهُ، أَوْ بِاعْتِبَارِ مَنِ اسْتَوَى عَلَيْهِ، كَمَا يُقَالُ بَيْتٌ كَرِيمٌ إِذَا كَانَ سَاكِنُوهُ كِرَامًا قَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَإِسْمَاعِيلُ وَأَبَانُ بْنُ ثَعْلَبٍ الْكَرِيمُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِرَبٍّ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَرِّ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلْعَرْشِ. ثُمَّ زَيَّفَ مَا عَلَيْهِ أَهْلُ الشِّرْكِ تَوْبِيخًا لَهُمْ وَتَقْرِيعًا فَقَالَ: وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ يَعْبُدُهُ مَعَ اللَّهِ أَوْ يَعْبُدُهُ وَحْدَهُ، وَجُمْلَةُ لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ صِفَةٌ لِقَوْلِهِ إِلَهًا، وَهِيَ صِفَةٌ لَازِمَةٌ جِيءَ بِهَا لِلتَّأْكِيدِ، كَقَوْلِهِ: يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ وَالْبُرْهَانُ: الْحُجَّةُ الْوَاضِحَةُ وَالدَّلِيلُ الْوَاضِحُ، وَجَوَابُ الشَّرْطِ قَوْلُهُ: فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ وَجُمْلَةُ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الشَّرْطِ وَالْجَزَاءِ، كَقَوْلِكَ: مَنْ أَحْسَنَ إِلَى زَيْدٍ لَا أَحَقَّ مِنْهُ بِالْإِحْسَانِ، فَاللَّهُ مُثِيبُهُ، وَقِيلَ: إِنَّ جَوَابَ الشَّرْطِ قَوْلُهُ:
{ أَفَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناكُمْ عَبَثاً } “Sizi boş yere yarattığımızı mı sandınız?” Hemze kınama ve takrir içindir; fâ harfi ise daha önce muhtelif yerlerde açıklandığı üzere mukadder bir cümleye atıftır; yani “Hiçbir şey bilmiyordunuz da mı öyle sandınız?” demektir. «عَبَثًا» lafzının mansûb olması hal içindir, yani “boş ve anlamsız iş yapanlar olarak”; yahut illet bildirdiği içindir, yani “abes olsun diye”. Birincisini Sîbeveyh ve Kutrub, ikincisini ise Ebû Ubeyde söylemiştir. Ebû Ubeyde ayrıca mef'ûl-i mutlak olarak mansûb olmasının da caiz olduğunu belirtmiştir. { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنا لَا تُرْجَعُونَ } “Ve huzurumuza döndürülmeyeceğinizi mi [sandınız]?” cümlesi «أَنَّمَا خَلَقْنَاكُمْ عَبَثًا» ifadesine matuftur. Lügatte *abes* (الْعَبَثُ): Oyundur. Boş iş yaptı, oynadı anlamında «عَبِثَ يَعْبَثُ عَبَثًا فَهُوَ عَابِثٌ» denir; aslı ise kurutulmuş peyniri karıştırdım anlamındaki «عَبَثْتُ الْأَقِطَ» sözünden gelir. Mana şudur: Hayvanların yaratıldığı gibi sizin de başıboş bırakılmak üzere, mükâfat ve ceza olmaksızın yaratıldığımızı ve amellerinizin karşılığını vermek üzere diriliş ve toplanışla huzurumuza döndürülmeyeceğinizi mi sandınız? Hamza ve Kisâî ta harfinin fethası ve cîm'in kesresiyle mâlûm olarak «تَرْجِعُونَ» okumuşlardır. Diğerleri ise meçhul bina ile okumuşlardır. { وَأَنَّكُمْ إِلَيْنَا لَا تُرْجَعُونَ } cümlesinin «عَبَثًا» lafzına matuf olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; bu takdirde mana: “Sizi sırf abes olsun diye ve geri döndürülmeyeceksiniz diye yarattığımızı mı sandınız?” şeklinde olur. Sonra [Allah] Teâlâ Zatını tenzih ederek: { فَتَعالَى اللَّهُ } “Allah çok yücedir” buyurmuştur; yani çocuklardan, ortaklardan yahut herhangi bir şeyi abes olarak yaratmaktan veya bunların hepsinden münezzehtir. { الْمَلِكُ } Mutlak anlamda mülk sahibi olmayı hak eden O'dur; { الْحَقُّ } Bütün fiillerinde ve sözlerinde hak olandır; { لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْكَرِيمِ } “O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; yüce Arş'ın Rabbidir.” O halde yüce Arş'ın altındaki mahlukatın ilahı ve Rabbi nasıl olmasın? Arş'ın “kerîm” (şerefli/yüce) olarak nitelenmesi, ondan rahmet ve hayrın inmesi sebebiyledir yahut onun üzerine istivâ eden Zat itibarıyladır; nitekim sakinleri kerîm olan ev için «بَيْتٌ كَرِيمٌ» (kerîm/şerefli ev) denmesi gibidir. Ebû Ca'fer, İbn Muhaysın, İsmâil ve Ebân b. Sa'leb «الْكَرِيمُ» lafzını «رَبّ» kelimesinin sıfatı olarak merfû okumuşlardır. Diğerleri ise Arş'ın sıfatı olarak mecrûr okumuşlardır. Sonra [Allah] Teâlâ şirk ehlini kınamak ve azarlamak üzere onların yolunun bozukluğunu ortaya koyarak şöyle buyurmuştur: { وَمَنْ يَدْعُ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ } “Kim Allah ile birlikte başka bir ilaha yalvarır (kulluk ederse)...” yani O'na Allah ile beraber taparsa yahut tek başına ona taparsa. { لَا بُرْهانَ لَهُ بِهِ } “Hakkında hiçbir delili olmadığı halde” cümlesi, mahallen mansûb olup «إِلَهًا» lafzının sıfatıdır; pekiştirme (tekit) amacıyla getirilmiş lüzûmî (ayrılmaz) bir sıfattır; nitekim { يَطِيرُ بِجَناحَيْهِ } “İki kanadıyla uçar” buyruğu gibidir. *Burhân* (الْبُرْهَانُ): Apaçık hüccet ve apaçık delildir. Şartın cevabı ise { فَإِنَّما حِسابُهُ عِنْدَ رَبِّهِ } “Onun hesabı ancak Rabbinin katındadır” buyruğudur. { لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } cümlesi şart ile ceza arasına girmiş itiraziyedir (ara cümledir); tıpkı senin: “Zeyd'e —ki iyiliğe ondan daha layığı yoktur— kim iyilik ederse, Allah onu mükâfatlandıracaktır” demen gibidir. Şartın cevabının ceza fâ'sının hazfiyle:
لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ عَلَى حَذْفِ فَاءِ الْجَزَاءِ، كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:
{ لَا بُرْهَانَ لَهُ بِهِ } cümlesi olduğu da söylenmiştir; tıpkı şairin şu sözünde olduğu gibi:
مَنْ يَفْعَلِ الْحَسَنَاتِ اللَّهُ يَشْكُرُهَا إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ قَرَأَ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ بِفَتْحِ «أَنَّ» عَلَى التَّعْلِيلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْكَسْرِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ «لَا يُفْلِحُ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَاللَّامِ مُضَارِعُ فَلَحَ بِمَعْنَى أفلح. ثم ختم هذه السورة بتعليم
«Kim iyilikler yaparsa Allah onu mükâfatlandırır.» { إِنَّهُ لَا يُفْلِحُ الْكافِرُونَ } “Şüphe yok ki kâfirler kurtuluşa eremezler.” Hasan ve Katâde illet bildirmesi üzere [hemzenin] fethasıyla «أَنَّهُ» şeklinde okumuşlardır. Geriye kalanlar ise istînâf (yeni bir başlangıç) üzere [hemzenin] kesrasıyla okumuşlardır. Hasan «لَا يَفْلَحُ» şeklinde yâ ve lâm harflerinin fethasıyla, «أَفْلَحَ» mânasındaki «فَلَحَ» fiilinin muzârii olarak okumuştur. Sonra [Allah Teâlâ] bu sûreyi ... öğreterek tamamlamıştır:
رسوله ﷺ أَنْ يَدْعُوَهُ بِالْمَغْفِرَةِ وَالرَّحْمَةِ فَقَالَ: وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لِتَقْتَدِيَ بِهِ أُمَّتُهُ، وَقِيلَ: أَمَرَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لِأُمَّتِهِ. وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ كَوْنِهِ أَرْحَمَ الرَّاحِمِينَ، وَوَجْهُ اتِّصَالِ هَذَا بِمَا قَبِلَهُ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ لَمَّا شَرَحَ أَحْوَالَ الْكُفَّارِ أَمَرَ بِالِانْقِطَاعِ إِلَيْهِ وَالِالْتِجَاءِ إِلَى غُفْرَانِهِ وَرَحْمَتِهِ.
Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem mağfiret ve rahmet dileğiyle dua etmesini öğreterek tamamlamış ve şöyle buyurmuştur: { وَقُلْ رَبِّ اغْفِرْ وَارْحَمْ وَأَنْتَ خَيْرُ الرَّاحِمِينَ } “Ve de ki: Rabbim! Bağışla ve merhamet et; sen merhamet edenlerin en hayırlısısın.” Ümmeti kendisine uysun diye [Allah] Teâlâ ona istiğfar etmeyi emretmiştir. Şöyle de denilmiştir: Ümmeti için istiğfar etmesini emretmiştir. O'nun merhametlilerin en merhametlisi oluşunun beyanı daha önce geçmişti. Bu kısmın önceki kısımla irtibatının veçhi şudur: [Allah] Teâlâ kâfirlerin durumlarını etraflıca açıkladıktan sonra, sırf Kendisine yönelmeyi, O'nun mağfiretine ve rahmetine sığınmayı emretmiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي ذِكْرِ الْمَوْتِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: إِذَا أُدْخِلَ الْكَافِرُ فِي قَبْرِهِ فَيَرَى مَقْعَدَهُ مِنَ النار قالَ رَبِّ ارْجِعُونِ أتوب أعمل صَالِحًا، فَيُقَالُ لَهُ: قَدْ عَمَّرْتَ مَا كُنْتَ مُعَمَّرًا، فَيَضِيقُ عَلَيْهِ قَبْرُهُ، فَهُوَ كَالْمَنْهُوشِ يُنَازِعُ وَيَفْزَعُ، تَهْوِي إِلَيْهِ حَيَّاتُ الْأَرْضِ وَعَقَارِبُهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ قَالَ: زَعَمُوا أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ لِعَائِشَةَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ إِذَا عَايَنَ الْمَلَائِكَةَ قَالُوا: نُرْجِعُكَ إِلَى الدُّنْيَا، فَيَقُولُ: إِلَى دَارَ الْهُمُومِ وَالْأَحْزَانِ، بَلْ قَدِّمَا إِلَى اللَّهِ وأما الكافر فَيَقُولُونَ لَهُ: نُرْجِعُكَ، فَيَقُولُ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صالِحاً فِيما تَرَكْتُ هو مُرْسَلٌ. وَأَخْرَجَ الدَّيْلَمِيُّ عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا حَضَرَ الْإِنْسَانَ الْوَفَاةُ يُجْمَعُ لَهُ كُلُّ شَيْءٍ يَمْنَعُهُ عَنِ الْحَقِّ فَيُجْعَلُ بَيْنَ عَيْنَيْهِ، فَعِنْدَ ذَلِكَ يَقُولُ: رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، مِنْ طَرِيقِ عِكْرِمَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَعْمَلُ صالِحاً قَالَ: أَقُولُ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: وَيْلٌ لِأَهْلِ الْمَعَاصِي مِنْ أَهْلِ الْقُبُورِ، يَدْخُلُ عَلَيْهِمْ فِي قُبُورِهِمْ حَيَّاتٌ سُودٌ، حَيَّةٌ عِنْدَ رَأْسِهِ، وَحَيَّةٌ عِنْدَ رِجْلَيْهِ، يَقْرُصَانِهِ حَتَّى تَلْتَقِيَا فِي وَسَطِهِ، فَذَلِكَ الْعَذَابُ فِي الْبَرْزَخِ الَّذِي قَالَ اللَّهُ: وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ قال: حين ينفخ فِي الصُّورِ، فَلَا يَبْقَى حَيٌّ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَنَّهُ سُئِلَ عَنْ قَوْلِهِ: فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ وَقَوْلُهُ: وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ فَقَالَ: إِنَّهَا مَوَاقِفُ، فَأَمَّا الْمَوْقِفُ الَّذِي لَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ وَلَا يَتَسَاءَلُونَ عِنْدَ الصَّعْقَةِ الْأُولَى لَا أَنْسَابَ بَيْنَهُمْ فِيهَا إِذَا صُعِقُوا، فَإِذَا كَانَتِ النَّفْخَةُ الْآخِرَةُ فَإِذَا هُمْ قِيَامٌ يَتَسَاءَلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، عَنْهُ أَيْضًا أَنَّهُ سُئِلَ عَنِ الْآيَتَيْنِ فَقَالَ: أَمَّا قَوْلُهُ: وَلا يَتَساءَلُونَ فَهَذَا فِي النَّفْخَةِ الْأُولَى حِينَ لَا يَبْقَى عَلَى الْأَرْضِ شَيْءٌ، وَأَمَّا قَوْلُهُ: فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ فَإِنَّهُمْ لَمَّا دَخَلُوا الْجَنَّةَ أَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ يَتَسَاءَلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَابْنُ عَسَاكِرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ جمع الله الأوّلين والآخرين. وَفِي لَفْظٍ: يُؤْخَذُ بِيَدِ الْعَبْدِ أَوِ الْأَمَةِ يوم القيامة على رؤوس الْأَوَّلِينَ وَالْآخِرِينَ، ثُمَّ يُنَادِي مُنَادٍ: أَلَا إِنَّ هَذَا فُلَانُ بْنُ فُلَانٍ، فَمَنْ كَانَ لَهُ حَقٌّ قِبَلَهُ فَلْيَأْتِ إِلَى حَقِّهِ. وَفِي لَفْظٍ: مَنْ كَانَ لَهُ مَظْلَمَةٌ فَلْيَجِئْ فَلْيَأْخُذْ حَقَّهُ، فَيَفْرَحُ وَاللَّهِ الْمَرْءُ أَنْ يَكُونَ لَهُ الْحَقُّ عَلَى وَالِدِهِ أَوْ وَلَدِهِ أَوْ زَوْجَتِهِ وَإِنْ كَانَ صَغِيرًا، وَمِصْدَاقُ ذَلِكَ فِي كِتَابِ اللَّهِ فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ.
İbn Ebî’d-Dünyâ *Zikrü'l-Mevt*’te ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Hureyre’den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kâfir kabrine konulup cehennemdeki yerini gördüğünde: “Rabbim! Beni geri döndürün; tövbe edip salih amel işleyeyim” der. Kendisine: “Sana yaşayacağın kadar ömür verilmişti” denilir. Kabri onun üzerine daralır; o [kabirde], zehirlenmiş kimse gibi kıvranır ve dehşete kapılır. Yerin yılanları ve akrepleri ona doğru hücum eder.» İbn Cerîr ve İbnü’l-Münzir, İbn Cüreyc’den şöyle rivayet etmiştir: Onlar Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in Âişe'ye şöyle dediğini nakletmişlerdir: «Mümin melekleri gördüğünde melekler: “Seni dünyaya geri döndürelim [mi]?” derler. O da: “Kederler ve hüzünler yurduna mı? Bilakis beni Allah'a ulaştırın!” der. Kâfire gelince melekler ona: “Seni geri döndürelim [mi]?” derler. O ise: “Rabbim! Beni geri döndürün; belki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işlerim” der.» Bu rivayet mürseldir. Deylemî, Câbir b. Abdillâh’tan rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «İnsana ölüm geldiğinde, onu haktan alıkoyan her şey toplanıp iki gözünün arasına konur. İşte o vakit: { رَبِّ ارْجِعُونِ لَعَلِّي أَعْمَلُ صَالِحًا فِيمَا تَرَكْتُ } “Rabbim! Beni geri döndürünüz; belki terk ettiğim [dünyada] salih bir amel işlerim” der.» Beyhakî *el-Esmâ ve's-Sıfât*’ta İkrime yoluyla İbn Abbâs'tan { أَعْمَلُ صالِحاً } “Salih amel işleyeyim” buyruğu hakkında: «Lâ ilâhe illallâh diyeyim [demektir]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Âişe'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Kabir ehlinden günahkâr olanların vay haline! Kabrinde onların yanına siyah yılanlar girer; bir yılan başucunda, bir yılan ayakucundadır. Ortasında birleşinceye kadar onu sokup ısırırlar. İşte bu, Allah'ın: { وَمِنْ وَرائِهِمْ بَرْزَخٌ إِلى يَوْمِ يُبْعَثُونَ } “Onların arkasında, yeniden dirilecekleri güne kadar bir berzah (engel) vardır” buyurduğu berzahtaki azaptır.» İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “O gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğu hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Sûra üflendiği zamandır; Allah'tan başka hiçbir canlı kalmaz.» Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbnü’l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, kendisinden [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiklerine göre ona { فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “O gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğu ile { وَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” buyruğu sorulduğunda şöyle demiştir: «Bunlar farklı duraklardır (aşamalar). Aralarında soy bağlarının kalmadığı ve birbirlerine soru sormadıkları durak, ilk çarpılma/bayılma (sa'ka) vaktidir; çarpıldıklarında aralarında soy bağları kalmaz. Son üfleme gerçekleştiğinde ise bir de bakarsın ki ayaktadırlar ve birbirlerine soru sorarlar.» İbn Cerîr ve sahih olduğunu belirterek Hâkim de ondan [İbn Abbâs'tan] bu iki ayet hakkında sorulduğunda şöyle dediğini rivayet etmiştir: «{ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine [bir şey] sormazlar” buyruğuna gelince; bu, yeryüzünde hiçbir şeyin kalmadığı birinci üflemededir. { فَأَقْبَلَ بَعْضُهُمْ عَلى بَعْضٍ يَتَساءَلُونَ } “Birbirlerine dönüp sorarlar” buyruğuna gelince; onlar cennete girdiklerinde birbirlerine dönüp soru sorarlar.» İbnü’l-Mübârek *ez-Zühd*’de, İbn Cerîr, İbnü’l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Ebû Nuaym *el-Hilye*’de ve İbn Asâkir, İbn Mes'ûd'dan şöyle rivayet etmiştir: «Kıyamet günü olduğunda Allah öncekileri de sonrakileri de toplar.» Bir lafızda: «Kıyamet günü erkek veya kadın kulun elinden tutulup öncekilerin ve sonrakilerin huzuruna çıkarılır. Sonra bir münâdi: “Haberiniz olsun, bu falan oğlu falandır! Kimin onun üzerinde bir hakkı varsa gelsin, hakkını alsın!” diye seslenir.» Bir diğer lafızda ise: «“Kimin bir haksızlık alacağı varsa gelsin, hakkını alsın!” [diye seslenir.] Allah'a yemin olsun ki kişi, babasında, çocuğunda veya eşinde -küçük bir şey dahi olsa- bir hakkı bulunmasına sevinir. Bunun Allah'ın kitabındaki doğrulaması da şudur: { فَإِذا نُفِخَ فِي الصُّورِ فَلا أَنْسابَ بَيْنَهُمْ يَوْمَئِذٍ وَلا يَتَساءَلُونَ } “Sûra üflendiği zaman, artık o gün aralarında soy bağları kalmaz ve birbirlerine [bir şey] sormazlar”.»
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَالْحَاكِمُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ، عَنِ الْمِسْوَرِ بْنِ مَخْرَمَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
Ahmed, Taberânî, Hâkim ve Beyhakî *Sünen*’inde Misver b. Mahrame'den şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
«إِنَّ الْأَنْسَابَ تَنْقَطِعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ غَيْرَ نَسَبِي وَسَبَبِي وَصِهْرِي» . وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَالطَّبَرَانِيُّ وَأَبُو نُعَيْمٍ وَالْحَاكِمُ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ، عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ: سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «كُلُّ سَبَبٍ وَنَسَبٍ مُنْقَطِعٌ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا سَبَبِي وَنَسَبِي» . وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «كُلُّ نَسَبٍ وَصِهْرٍ يَنْقَطِعُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ إِلَّا نَسَبِي وَصِهْرِي» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ عَلَى الْمِنْبَرِ: «مَا بَالَ رِجَالٍ يَقُولُونَ: إِنَّ رَحِمَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ لَا يَنْفَعُ قَوْمَهُ؟ بَلَى وَاللَّهِ إِنَّ رَحِمِي مَوْصُولَةٌ فِي الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، وَإِنِّي أَيُّهَا النَّاسُ فَرَطٌ لَكُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ قَالَ: تَنْفُخُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالضِّيَاءُ فِي صِفَةِ النَّارِ، عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ فِي قَوْلِهِ: تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ قَالَ: «تَلْفَحُهُمْ لَفْحَةً فَتَسِيلُ لُحُومُهُمْ عَلَى أَعْقَابِهِمْ» . وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَفَحَتْهُمْ لَفْحَةً فَمَا أَبْقَتْ لَحْمًا عَلَى عَظْمٍ إِلَّا أَلْقَتْهُ عَلَى أَعْقَابِهِمْ.
«Kıyamet günü benim nesebim, sebebim ve hısımlığım dışında bütün nesepler kesilir.» Bezzâr, Taberânî, Ebû Nuaym, Hâkim ve Ziyâ *el-Muhtâre*’de Ömer b. el-Hattâb'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu işittim: «Kıyamet günü benim sebebim ve nesebim müstesna bütün sebep ve nesepler kesilir.» İbn Asâkir, İbn Ömer'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Kıyamet günü benim nesebim ve sıhriyetim müstesna bütün nesepler ve sıhriyetler kesilir.» Ahmed, Ebû Saîd el-Hudrî'den şöyle rivayet etmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in minberde şöyle buyurduğunu işittim: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in akrabalığı kavmine fayda vermez diyen kimselere ne oluyor? Evet, vallahi benim akrabalık bağım dünyada da ahirette de bitiştirilmiştir (geçerlidir); ey insanlar, ben sizin havz başına varacak öncünüzüm.» İbn Cerîr, İbn Abbâs'tan { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Ateş yüzlerini yalar” ayeti hakkında: “Üfler” dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye ve Ziyâ *Sıfatü'n-Nâr*’da Ebû'd-Derdâ'dan şöyle rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem { تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ } “Ateş yüzlerini yalar” ayeti hakkında şöyle buyurdu: «Onları öyle bir yalar ki etleri topuklarına doğru akar.» Ebû Nuaym *el-Hilye*’de İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmiştir: “Ateş onları öyle bir yaladı ki kemik üzerinde et namına ne varsa hepsini topuklarına döktü.”