Neml Suresi | Fethu'l-Kadîr

12486. Metin

هي ثلاث وتسعون آية، وقيل أربع وتسعون قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَهِيَ مَكِّيَّةٌ كُلُّهَا فِي قَوْلِ الْجَمِيعِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الضَّرِيسِ وَالنَّحَّاسُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الدَّلَائِلِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أُنْزِلَتْ سُورَةُ النَّمْلِ بِمَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ الزُّبَيْرِ مِثْلَهُ.

O, doksan üç ayettir; doksan dört olduğu da söylenmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Âlimlerin ittifakıyla tamamı Mekkîdir. İbnü'd-Durays, en-Nehhâs, İbn Merdeveyh ve ed-Delâil'de el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: "Neml Suresi Mekke'de indirildi." İbn Merdeveyh, İbnü'z-Zübeyr'den de benzerini rivayet etmiştir.

12487. Metin

﷽

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

12488. Metin

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ١ الى ١٤]

[Neml Suresi (27), Âyetler 1-14]

12489. Metin

﷽

Rahmân ve Rahîm olan Allah'ın adıyla.

12490. Metin

طس تِلْكَ آياتُ الْقُرْآنِ وَكِتابٍ مُبِينٍ (١) هُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ (٢) الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ (٣) إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ يَعْمَهُونَ (٤)

Tâ. Sîn. Bunlar Kur'an'ın ve apaçık bir Kitab'ın ayetleridir. (1) Müminler için bir hidayet ve bir müjdedir. (2) Onlar ki namazı dosdoğru kılarlar, zekâtı verirler ve ahirete de kesin olarak inanırlar. (3) Ahirete inanmayanlara gelince, biz onlara yaptıklarını süslü gösterdik de onlar bocalayıp dururlar. (4)

12491. Metin

أُوْلئِكَ الَّذِينَ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ (٥) وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ (٦) إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ إِنِّي آنَسْتُ نَارًا سَآتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ (٧) فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها وَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٨) يَا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٩)

İşte onlar, kendileri için azabın en kötüsü olanlardır ve ahirette de en çok ziyana uğrayacak olanlar onlardır. (5) Şüphesiz ki sen Kur'an'ı, Hakîm [ve] Alîm olanın katından almaktasın. (6) Hani Mûsâ ailesine şöyle demişti: "Gerçekten ben bir ateş gördüm. Oradan size bir haber getireceğim yahut bir kor ateş getireceğim ki ısınırsınız." (7) Oraya geldiğinde şöyle seslenildi: "Ateşte olan ve çevresinde bulunanlar mübarek kılınmıştır. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücedir!" (8) "Ey Mûsâ! Şüphesiz ki Ben, Azîz ve Hakîm olan Allah'ım." (9)

12492. Metin

وَأَلْقِ عَصاكَ فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ وَلَّى مُدْبِراً وَلَمْ يُعَقِّبْ يَا مُوسى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ (١٠) إِلاَّ مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ (١١) وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ فِي تِسْعِ آياتٍ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ (١٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ (١٣) وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ (١٤)

"Asanı at!" [Mûsâ] onu bir yılan gibi hareket eder görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı. "Ey Mûsâ, korkma! Şüphesiz Benim huzurumda elçiler korkmaz." (10) "Ancak kim zulmeder, sonra kötülüğün ardından [bunu] iyiliğe çevirirse, şüphesiz Ben Gafûr'um, Rahîm'im." (11) "Elini koynuna sok, kusursuz bembeyaz olarak çıksın; Firavun'a ve kavmine [gönderilen] dokuz mucize içinde. Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavim idiler." (12) Ayetlerimiz onlara apaçık bir şekilde gelince: "Bu, apaçık bir sihirdir" dediler. (13) İçleri kesin olarak inandığı halde, zulüm ve kibir yüzünden onları inkâr ettiler. Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna bir bak! (14)

12493. Metin

قَوْلُهُ: طس قَدْ مَرَّ الْكَلَامُ مُفَصَّلًا فِي فَوَاتِحِ السُّوَرِ، وَهَذِهِ الْحُرُوفُ إِنْ كَانَتِ اسْمًا لِلسُّورَةِ، فَمَحَلُّهَا الرَّفْعُ عَلَى الِابْتِدَاءِ، وَمَا بَعْدَهُ خَبَرُهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هَذَا اسْمُ هَذِهِ السُّورَةِ، وَإِنْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْحُرُوفُ اسْمًا لِلسُّورَةِ، بَلْ مَسْرُودَةً عَلَى نَمَطِ التَّعْدِيدِ، فَلَا مَحَلَّ لَهَا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: تِلْكَ إِلَى نَفْسِ السُّورَةِ، لِأَنَّهَا قَدْ ذُكِرَتْ إِجْمَالًا بِذِكْرِ اسْمِهَا، وَاسْمُ الْإِشَارَةِ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: آياتُ الْقُرْآنِ وَالْجُمْلَةُ: خَبَرُ الْمُبْتَدَأِ الْأَوَّلِ، عَلَى تَقْدِيرِ أَنَّهُ مُرْتَفِعٌ بِالِابْتِدَاءِ وَكِتابٍ مُبِينٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِجَرِّ كِتَابٍ عَطْفًا عَلَى الْقُرْآنِ، أَيْ: تِلْكَ آيَاتُ الْقُرْآنِ، وَآيَاتُ كِتَابٍ مُبِينٍ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:

Yüce Allah'ın {طس} "Tâ Sîn" sözü hakkındaki ayrıntılı açıklama sure başlarında geçmişti. Bu harfler eğer surenin ismi ise, mübteda (özne) olarak ref mahallindedir ve sonrası onun haberidir (yüklemidir). Veya "Bu, bu surenin adıdır" takdirinde mahzuf bir mübtedanın haberi olması da caizdir. Eğer bu harfler surenin adı değil de sayma tarzında sıralanmışsa, irabtan mahalli yoktur. {تِلْكَ} "Bunlar" sözündeki işaret bizzat surenin kendisinedir; çünkü ismi zikredilerek icmâlî olarak anılmıştır. İşaret ismi mübtedadır, haberi ise {آياتُ الْقُرْآنِ} "Kur'an'ın ayetleridir" ifadesidir. Cümle ise, mübtedanın ref olduğu takdirde ilk mübtedanın haberidir. {وَكِتابٍ مُبِينٍ} "ve apaçık bir Kitab'ın" ifadesinde cumhur, {الْقُرْآنِ} kelimesine atıfla {كِتَابٍ} kelimesini cer ile okumuştur; yani: "Bunlar Kur'an'ın ayetleridir ve apaçık bir Kitab'ın ayetleridir." Şöyle buyrulmasıyla da:

12494. Metin

وَكِتابٍ الْقُرْآنَ نَفْسَهُ، فَيَكُونُ مِنْ عَطْفِ بَعْضِ الصِّفَاتِ عَلَى بَعْضٍ، مَعَ اتِّحَادِ الْمَدْلُولِ، وَأَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: اللَّوْحَ الْمَحْفُوظَ، أَوْ نَفْسَ السُّورَةِ، وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ «وَكِتَابٌ مُبِينٌ» بِرَفْعِهِمَا عَطْفًا عَلَى آيَاتُ. وَقِيلَ: هُوَ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، وَإِقَامَةِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ مَقَامَهُ، أَيْ: وَآيَاتُ كِتَابٍ مُبِينٍ، فَقَدْ وَصَفَ الْآيَاتِ بِالْوَصْفَيْنِ: الْقُرْآنِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ مَقْرُوءًا، مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى كَوْنِهِ قُرْآنًا عَرَبِيًّا مُعْجِزًا، وَالْكِتَابِيَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى كَوْنِهِ مَكْتُوبًا، مَعَ الْإِشَارَةِ إِلَى كَوْنِهِ مُتَّصِفًا بِصِفَةِ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ، فَلَا يَكُونُ عَلَى هَذَا مِنْ بَابِ عَطْفِ صِفَةٍ عَلَى صِفَةٍ، مَعَ اتِّحَادِ الْمَدْلُولِ، ثُمَّ ضَمَّ إِلَى الْوَصْفَيْنِ وَصَفًّا ثَالِثًا، وَهِيَ: الْإِبَانَةُ

{وَكِتابٍ} ile bizzat Kur'an'ın kastedilmiş olması muhtemeldir; böylece medlûl (gösterilen anlam) bir olmakla birlikte bazı sıfatların bazısına atfı kabilinden olur. Kitap ile Levh-i Mahfuz'un veya bizzat surenin kastedilmiş olması da muhtemeldir. İbn Ebî Able ise {آيَاتُ} kelimesine atıfla her ikisini de ref ile "وَكِتَابٌ مُبِينٌ" şeklinde okumuştur. Denildi ki: Bu kıraate göre bu, mahzuf bir muzafın takdiri ve muzafun ileyhin onun makamına geçirilmesi iledir; yani: "ve apaçık bir kitabın ayetleridir." Böylece ayetleri iki vasıfla nitelemiştir: Okunan bir şey olduğunu gösteren Kur'anîlik vasfı -ki bununla onun mucizevî bir Arapça Kur'an olduğuna işaret edilmektedir- ve yazılı bir şey olduğunu gösteren Kitaplık vasfı -ki bununla onun indirilmiş kitapların vasfıyla vasıflandığına işaret edilmektedir-. Dolayısıyla bu durum, medlûl bir olmakla birlikte bir sıfatın bir sıfata atfı kabilinden olmaz. Sonra bu iki vasfa üçüncü bir vasıf eklemiştir ki o da şudur: [Kitab'ın] apaçık kılması (el-ibâne)

12495. Metin

لمعانيه لمن يقرؤه، أَوْ هُوَ مِنْ أَبَانَ بِمَعْنَى: بَانَ مَعْنَاهُ، وَاتَّضَحَ إِعْجَازُهُ بِمَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْبَلَاغَةِ. وَقُدِّمَ وَصْفُ الْقُرْآنِيَّةِ هُنَا، نَظَرًا إِلَى تَقَدُّمِ حال القرآنية على حال الكتابية وأخّره في سورة فَقَالَ: الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ «١» نَظَرًا إِلَى حَالَتِهِ الَّتِي قَدْ صَارَ عَلَيْهَا، فَإِنَّهُ مَكْتُوبٌ، وَالْكِتَابَةُ سَبَبُ الْقِرَاءَةِ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ. وَأَمَّا تَعْرِيفُ الْقُرْآنِ هُنَا، وَتَنْكِيرُ الْكِتَابِ، وَتَعْرِيفُ الْكِتَابِ فِي سُورَةِ الْحِجْرِ، وَتَنْكِيرُ الْقُرْآنِ فَلِصَلَاحِيَّةِ كُلِّ وَاحِدٍ مِنْهُمَا لِلتَّعْرِيفِ وَالتَّنْكِيرِ هُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْآيَاتِ أَوْ مِنَ الْكِتَابِ، أَيْ: تِلْكَ آيَاتٌ هَادِيَةٌ وَمُبَشِّرَةٌ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى الِابْتِدَاءِ، أَيْ: هُوَ هُدًى، أَوْ هُمَا خَبِرَانِ آخَرَانِ لِتِلْكَ، أَوْ هُمَا مَصْدَرَانِ مَنْصُوبَانِ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: يَهْدِي هُدًى وَيُبَشِّرُ بُشْرًى. ثُمَّ وَصَفَ الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ لَهُمُ الْهُدَى وَالْبُشْرَى فَقَالَ: الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ وَالْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ، أَوْ يَكُونُ بَدَلًا أَوْ بَيَانًا، أَوْ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ، أَوْ مَرْفُوعًا عَلَى تَقْدِيرِ مُبْتَدَأٍ. وَالْمُرَادُ بِالصَّلَاةِ: الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ، وَالْمُرَادُ بِالزَّكَاةِ: الزَّكَاةُ الْمَفْرُوضَةُ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، وَكَرَّرَ الضَّمِيرَ لِلدَّلَالَةِ عَلَى الْحَصْرِ، أَيْ: لَا يُوقِنُ بِالْآخِرَةِ حَقَّ الْإِيقَانِ إِلَّا هَؤُلَاءِ الْجَامِعُونَ بَيْنَ الْإِيمَانِ، وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ، وَجَعَلَ الْخَبَرَ مضارعا لِلدَّلَالَةِ عَلَى التَّجَدُّدِ فِي كُلِّ وَقْتٍ وَعَدَمِ الِانْقِطَاعِ. ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَهْلَ السَّعَادَةِ ذَكَرَ بَعْدَهَمْ أَهْلَ الشَّقَاوَةِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ وَهُمُ الْكُفَّارُ، أَيْ: لَا يُصَدِّقُونَ بِالْبَعْثِ زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ قِيلَ: الْمُرَادُ زَيَّنَ اللَّهُ لَهُمْ أَعْمَالَهُمُ السَّيِّئَةَ حَتَّى رَأَوْهَا حَسَنَةً. وَقِيلَ: الْمُرَادُ أَنَّ اللَّهَ زَيَّنَ لَهُمُ الْأَعْمَالَ الْحَسَنَةَ، وَذَكَرَ لَهُمْ مَا فِيهَا مِنْ خَيْرَيِ الدُّنْيَا وَالْآخِرَةِ، فَلَمْ يَقْبَلُوا ذَلِكَ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَى الْآيَةِ أَنَّا جَعَلْنَا جَزَاءَهُمْ عَلَى كُفْرِهِمْ أَنْ زَيَّنَّا لَهُمْ مَا هُمْ فِيهِ فَهُمْ يَعْمَهُونَ أَيْ: يَتَرَدَّدُونَ فِيهَا، مُتَحَيِّرِينَ عَلَى الِاسْتِمْرَارِ، لَا يَهْتَدُونَ إِلَى طَرِيقَةٍ، وَلَا يَقِفُونَ عَلَى حَقِيقَةٍ. وَقِيلَ: مَعْنَى يَعْمَهُونَ: يَتَمَادَوْنَ. وَقَالَ قَتَادَةُ:

...onu okuyan kimse için manalarını [açıklar]; yahut 'ebâne' (أبان) fiilindendir ki, manası açığa çıktı ve içerdiği belagat sebebiyle mucizevîliği belirginleşti demektir. Kur'anîlik vasfının burada öne alınması, Kur'anîlik halinin Kitaplık halinden önceliğine binaendir. [Hicr] suresinde ise onu erteleyerek şöyle buyurmuştur: {الر تِلْكَ آياتُ الْكِتابِ وَقُرْآنٍ مُبِينٍ} «١» “Elif. Lâm. Râ. Bunlar, Kitab'ın ve apaçık bir Kur'an'ın ayetleridir.” Bu da onun dönüştüğü nihai duruma binaendir; zira o yazılmıştır ve yazma, okumanın sebebidir; Allah en iyisini bilir. Kur'an kelimesinin burada marife (belirli), Kitap kelimesinin nekire (belirsiz) yapılmasına; Hicr suresinde ise Kitap kelimesinin marife, Kur'an kelimesinin nekire yapılmasına gelince; bu, her ikisinin de marife ve nekire olmaya elverişli olmasındandır. {هُدىً وَبُشْرى لِلْمُؤْمِنِينَ} “Müminler için bir hidayet ve müjdedir” ifadesi, ayetlerden veya kitaptan hal olarak nasb mahallindedir; yani: 'Bunlar, hidayet veren ve müjdeleyen ayetlerdir.' [Bu ifadenin] {هُوَ هُدًى} takdiriyle mübteda olarak ref mahallinde olması da caizdir; yahut her ikisi {تِلْكَ} için diğer iki haberdir veya takdir edilen bir fiille mensub iki masdardır; yani: 'hidayet verir ve müjdeler.' Sonra kendileri için hidayet ve müjde bulunan müminleri niteleyerek şöyle buyurmuştur: {الَّذِينَ يُقِيمُونَ الصَّلاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكاةَ} “Onlar ki namazı dosdoğru kılarlar ve zekâtı verirler.” İsm-i mevsul cer mahallindedir; yahut bedel veya [atf-ı] beyandır, yahut övgü üzere mensubdur veya takdir edilen bir mübtedanın [haberi olarak] merfudur. Namaz ile kastedilen: Beş vakit namazdır. Zekât ile kastedilen: Farz olan zekâttır. {وَهُمْ بِالْآخِرَةِ هُمْ يُوقِنُونَ} “Onlar ahirete de kesin olarak inanırlar” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir. Hasr (özgüleme) bildirmek için zamir tekrarlanmıştır; yani: Ahirete, hakkıyla ancak iman ile salih ameli kendisinde birleştiren bu kimseler kesin olarak inanır. Haberi de her vakitte yenilendiğini ve kesintisiz olduğunu göstermek için muzari (geniş/şimdiki zaman) yapmıştır. Sonra Yüce Allah bahtiyar olanları zikredince, onların ardından bedbaht olanları zikrederek şöyle buyurmuştur: {إِنَّ الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ} “Ahirete inanmayanlara gelince” ki onlar kâfirlerdir; yani yeniden dirilişi tasdik etmezler, {زَيَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ} “onlara amellerini süsledik”. Denildi ki: Kastedilen, Allah'ın onların kötü amellerini kendilerine süslemesi, neticede onları güzel görmeleridir. Şöyle de denildi: Kastedilen, Allah'ın onlara güzel amelleri süslemesi, onlara bu amellerdeki dünya ve ahiret hayrını zikretmesi, fakat onların bunu kabul etmemeleridir. Zeccâc şöyle demiştir: Ayetin manası; bizim onların küfürlerine ceza olarak içinde bulundukları durumu kendilerine süslemiş olmamızdır. {فَهُمْ يَعْمَهُونَ} “böylece onlar şaşkınca bocalarlar” yani onda tereddüt ederler, sürekli bir şaşkınlık içinde ne bir yola hidayet bulabilirler ne de bir hakikate vakıf olabilirler. {يَعْمَهُونَ} kelimesinin 'haddi aşarlar/azgınlıkta ileri giderler' manasına geldiği de söylenmiştir. Katâde şöyle demiştir:

12496. Metin

يَلْعَبُونَ، وَفِي مَعْنَى التَّحَيُّرِ. قَالَ الشَّاعِرُ:

"Oynarlar." Bu, şaşkınlık manasındadır. Şair şöyle demiştir:

12497. Metin

ومهمه أطرافه في مهمه ... أعمى الهدى بالحائرين الْعُمَّهِ

"Ve uçsuz bucaksız bir çöl ki etrafı başka bir çöldedir... Hidayet, şaşkın ve kör bocalayanlara karşı körleşmiştir."

12498. Metin

وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُوْلئِكَ إِلَى الْمَذْكُورِينَ قَبْلَهُ، وَهُوَ مُبْتَدَأٌ خَبَرُهُ لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ قِيلَ: فِي الدُّنْيَا، كَالْقَتْلِ، وَالْأَسْرِ، وَوَجْهُ تَخْصِيصِهِ بِعَذَابِ الدنيا، قوله بعده: وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ أَيْ: هُمْ أَشَدُّ النَّاسِ خُسْرَانًا، وَأَعْظَمُهُمْ خَيْبَةً، ثُمَّ مَهَّدَ سُبْحَانَهُ مُقَدِّمَةً نَافِعَةً لِمَا سَيَذْكُرُهُ بَعْدَ ذَلِكَ مِنَ الْأَخْبَارِ الْعَجِيبَةِ، فَقَالَ: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ أَيْ: يُلْقَى عَلَيْكَ فَتَلْقَاهُ، وَتَأْخُذَهُ مِنْ لَدُنْ كَثِيرِ الْحِكْمَةِ، وَالْعَلَمِ، قِيلَ: إِنَّ لَدُنْ هَاهُنَا: بِمَعْنَى عِنْدَ. وَفِيهَا لُغَاتٌ كَمَا تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ الْكَهْفِ إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِمُضْمَرٍ وَهُوَ ذاكر. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَوْضِعُ إِذْ نَصْبٌ، الْمَعْنَى: اذْكُرْ إِذْ قَالَ مُوسَى، أَيِ: اذْكُرْ قِصَّتَهُ إِذْ قَالَ لِأَهْلِهِ، وَالْمُرَادُ بِأَهْلِهِ: امْرَأَتُهُ فِي مَسِيرِهِ مِنْ مَدْيَنَ إِلَى مِصْرَ، وَلَمْ يَكُنْ مَعَهُ إِذْ ذَاكَ إِلَّا زَوْجَتُهُ بِنْتُ شُعَيْبٍ، فَكَنَّى عَنْهَا بِلَفْظِ الْأَهْلِ، الدَّالِّ عَلَى الْكَثْرَةِ، وَمِثْلُهُ قوله: امْكُثُوا ومعنى

{أُوْلئِكَ} “İşte onlar” ifadesiyle, kendisinden önce zikredilenlere işaret edilmektedir. Bu kelime mübteda (özne), haberi (yüklemi) ise {لَهُمْ سُوءُ الْعَذابِ} “en kötü azap onlaradır” cümlesidir. [Buradaki azabın] öldürülme ve esir edilme gibi dünyada olduğu söylenmiştir. Bunun dünya azabına tahsis edilmesinin gerekçesi, ardından gelen şu ayettir: {وَهُمْ فِي الْآخِرَةِ هُمُ الْأَخْسَرُونَ} “Ve ahirette en çok hüsrana uğrayacak olanlar da onlardır”; yani insanların hüsranı en şiddetli ve hayal kırıklığı en büyük olanlarıdırlar. Sonra [Allah] Teâlâ, bundan sonra zikredeceği hayret verici kıssalar için faydalı bir mukaddime hazırlayarak şöyle buyurdu: {وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ} “Şüphesiz ki bu Kur'an sana, hikmet sahibi ve her şeyi hakkıyla bilen [Allah] katından verilmektedir”; yani Kur'an sana vahyolunmakta, sen de onu hikmeti ve ilmi pek çok olanın katından almaktasın. Burada geçen “ledün” (لَدُنْ) kelimesinin “ınde” (عِنْدَ / katında) manasında olduğu söylenmiştir. Bu kelimede, Kehf Suresi'nde1 geçtiği üzere çeşitli lehçe kullanımları bulunmaktadır. {إِذْ قالَ مُوسى لِأَهْلِهِ} “Hani Mûsâ ailesine şöyle demişti”; bu zaman zarfı gizli bir âmil ile mensubdur, o da zikret [anlamındaki fiildir]. Zeccâc şöyle demiştir: {إِذْ} lafzının iraptaki yeri nasbtır; mana şöyledir: “Mûsâ'nın dediği vakti hatırla”, yani ailesine [bunu] söylediği zamandaki kıssasını hatırla. “Ailesi” ile kastedilen, Medyen'den Mısır'a yaptığı yolculuğunda yanında bulunan hanımıdır. O vakitte yanında Şuayb'ın kızı olan eşinden başkası yoktu; ancak çoğula delalet eden “ehl” lafzı ile ona kinaye yapılmıştır. {امْكُثُوا} “[Siz] bekleyin” buyruğu da bunun gibidir. Ve [şunun] manası:

12499. Metin

إِنِّي آنَسْتُ نَارًا أَبْصَرْتُهَا سَآتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ السِّينُ تَدُلُّ عَلَى بُعْدِ مَسَافَةِ النَّارِ أَوْ آتِيكُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ بِتَنْوِينِ شِهَابٍ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِضَافَتِهِ إِلَى قَبَسٍ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى يَكُونُ قَبَسٌ بَدَلًا مِنْ شِهَابٍ، أَوْ صِفَةً لَهُ، لِأَنَّهُ بِمَعْنَى مَقْبُوسٍ، وعلى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ: الْإِضَافَةُ لِلْبَيَانِ، وَالْمَعْنَى عَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ: آتِيكُمْ بِشُعْلَةِ نَارٍ مَقْبُوسَةٍ، أَيْ: مَأْخُوذَةٍ مِنْ أَصْلِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَنْ نَوَّنَ جَعَلَ قَبَسٍ مِنْ صِفَةِ شِهَابٍ، وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هَذِهِ الْإِضَافَةُ كَالْإِضَافَةِ فِي قَوْلِهِمْ: مَسْجِدُ الْجَامِعِ، وَصَلَاةُ الْأُولَى، وأضاف الشَّيْءَ إِلَى نَفْسِهِ لِاخْتِلَافِ أَسْمَائِهِ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: هِيَ إِضَافَةُ النَّوْعِ إِلَى الْجِنْسِ كَمَا تَقُولُ: ثَوْبُ خَزٍّ، وَخَاتَمُ حَدِيدٍ.

{إِنِّي آنَسْتُ نَارًا} “Gerçekten ben bir ateş gördüm” sözünün manası: Onu gördüm demektir. {سَآتِيكُمْ مِنْها بِخَبَرٍ} “Oradan size bir haber getireceğim” ifadesindeki "sîn" harfi, ateşin mesafesinin uzaklığına delalet eder. {أَوْ آتِيكُمْ بِشِهابٍ قَبَسٍ} “yahut bir kor ateş getireceğim”. Âsım, Hamza ve Kisâî {شِهَابٍ} kelimesini tenvin ile okumuşlar; diğerleri ise onu {قَبَسٍ} kelimesine izafe ederek okumuşlardır. Birinci kıraate göre {قَبَسٌ}, {شِهَابٍ} kelimesinden bedel yahut onun sıfatı olur; çünkü "makbûs" (alınmış) manasındadır. İkinci kıraate göre ise izafet beyan (açıklama) içindir. İki kıraate göre de mana şudur: "Size kökünden alınmış, tutuşturulmuş bir ateş alevi getireceğim." Zeccâc şöyle demiştir: Tenvinli okuyan kimse {قَبَسٍ} kelimesini {شِهَابٍ} kelimesinin sıfatı yapmıştır. Ferrâ ise şöyle demiştir: Bu izafet, Arapların "mescidü'l-câmi'" ve "salâtü'l-ûlâ" sözlerindeki izafet gibidir; isimlerinin farklılığından dolayı bir şeyi kendi nefsine izafe etmiştir. Nehhâs ise şöyle demiştir: Bu, tıpkı "savbu hazzin" (ipek elbise) ve "hâtemu hadîdin" (demir yüzük) denmesi gibi nevin cinse izafetidir.

12500. Metin

قَالَ: وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ بِشِهَابٍ قَبَسًا، عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، أَوْ بَيَانٌ، أَوْ حَالٌ لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ أَيْ:

Şöyle demiştir: Kur'an dışındaki bir metinde masdar, beyan veya hal olmak üzere "bi-şihâbin kabesen" şeklinde okunması da caizdir. {لَعَلَّكُمْ تَصْطَلُونَ} “ki ısınırsınız” yani:

12501. Metin

رَجَاءٌ أَنْ تَسْتَدْفِئُوا بِهَا، أَوْ لِكَيْ تَسْتَدْفِئُوا بِهَا مِنَ الْبَرْدِ، يُقَالُ: صَلَى بِالنَّارِ وَاصْطَلَى بِهَا: إِذَا اسْتَدْفَأَ بِهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: كُلُّ أَبْيَضَ ذِي نُورٍ فَهُوَ شِهَابٌ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الشِّهَابُ: النَّارُ، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي النَّجْمِ:

onunla ısınmanız umuduyla veya soğuktan onunla ısınasınız diye [bunu yapacağım]. Bir kimse ateşle ısındığı zaman "salâ bi'n-nâr" ve "istalâ bihâ" denir. Zeccâc şöyle demiştir: Işık sahibi olan her beyaz şey "şihâb"dır. Ebû Ubeyde ise: "Şihâb ateştir" demiştir. Ebü'n-Necm'in şu sözü de bu kabildendir:

12502. Metin

كَأَنَّمَا كَانَ شِهَابًا وَاقِدًا ... أَضَاءَ ضَوْءًا ثُمَّ صَارَ خَامِدًا

"Sanki o parlayan bir ateş koruydu... Işık saçtı, sonra söndü."

12503. Metin

وَقَالَ ثَعْلَبٌ: أَصْلُ الشِّهَابِ عُودٌ فِي أَحَدِ طَرَفَيْهِ جَمْرَةٌ، وَالْآخَرُ لَا نَارَ فِيهِ، وَالشِّهَابُ: الشُّعَاعُ الْمُضِيءُ، وَقِيلَ: لِلْكَوْكَبِ شِهَابٌ، ومه قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Sa'leb ise şöyle demiştir: Şihâbın aslı, bir ucunda kor bulunan, diğer ucunda ise ateş olmayan odundur. Şihâb: Parlayan ışıktır. Yıldıza da "şihâb" denildiği söylenmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

12504. Metin

فِي كَفِّهِ صَعْدَةٌ «١» مُثَقَّفَةٌ ... فِيهَا سِنَانٌ كَشُعْلَةِ الْقَبَسِ

Elinde düzeltilmiş düzgün bir mızrak «١» vardır... ucunda meşale alevi gibi bir temren bulunan.

12505. Metin

فَلَمَّا جاءَها أَيْ: جَاءَ النَّارَ مُوسَى نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها أَنْ هِيَ الْمُفَسِّرَةُ لِمَا فِي النِّدَاءِ مِنْ مَعْنَى الْقَوْلِ، أَوْ هِيَ الْمَصْدَرِيَّةُ، أَيْ: بِأَنْ بُورِكَ، وَقِيلَ: هِيَ الْمُخَفَّفَةُ مِنَ الثَّقِيلَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ:

{فَلَمَّا جاءَها} “Oraya geldiğinde” yani Mûsâ ateşe geldiğinde, {نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها} “şöyle seslenildi: 'Ateşte olan ve çevresinde bulunanlar mübarek kılınmıştır'”. {أَنْ} harfi, nidadaki kavil (söz) manasından ötürü müfessiredir (açıklama edatıdır) yahut masdariyyedir; yani: "mübarek kılındığına dair" demektir. Muhaffefe (şeddesiz kılınmış) olduğu da söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir:

12506. Metin

أَنْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ، أَيْ: بِأَنْ قَالَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ اسْمِ مَا لَمْ يُسَمَّ فَاعِلُهُ. وَالْأَوْلَى:

{أَنْ} nasb mahallindedir, yani: "Şöyle diyerek seslendi" demektir. Nâib-i fâilin ismi olarak ref mahallinde olması da caizdir. En uygun olanı:

12507. Metin

أَنَّ النَّائِبَ ضَمِيرٌ يَعُودُ إِلَى مُوسَى. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ عَبَّاسٍ وَمُجَاهِدٌ «أَنْ بُورِكَتِ النَّارُ وَمَنْ حَوْلَهَا» حَكَى ذَلِكَ أَبُو حَاتِمٍ. وَحَكَى الْكِسَائِيُّ عَنِ الْعَرَبِ: بَارَكَكَ اللَّهُ، وَبَارَكَ فِيكِ، وَبَارَكَ عَلَيْكِ، وَبَارَكَ لَكَ، وَكَذَلِكَ حَكَى هَذَا الْفَرَّاءُ. قَالَ ابْنُ جَرِيرٍ: قَالَ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ، وَلَمْ يَقُلْ بُورِكَ عَلَى النَّارِ عَلَى لُغَةِ مَنْ يَقُولُ بَارَكَكَ اللَّهُ، أَيْ: بُورِكَ عَلَى مَنْ فِي النَّارِ، وَهُوَ مُوسَى، أَوْ عَلَى مَنْ فِي قُرْبِ النَّارِ، لَا أَنَّهُ كَانَ فِي وَسَطِهَا. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَانَ فِي النَّارِ مَلَائِكَةٌ، وَالنَّارُ هُنَا هي مجرّد نور، ولكن ظَنَّ مُوسَى أَنَّهَا نَارٌ، فَلَمَّا وَصَلَ إِلَيْهَا وَجَدَهَا نُورًا. وَحُكِيَ عَنِ الْحَسَنِ وَسَعِيدِ بْنِ جبير أن المراد بمن فِي النَّارِ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، أَيْ: نُورُهُ. وَقِيلَ: بُورِكَ مَا فِي النَّارِ مِنْ أَمْرِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ الَّذِي جَعَلَهَا عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَمَذْهَبُ الْمُفَسِّرِينَ أَنَّ الْمُرَادَ بِالنَّارِ النُّورُ، ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهَ فَقَالَ: وَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ وفيه تعجيب لموسى من ذلك يَا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ الضَّمِيرُ لِلشَّأْنِ، أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْغَالِبُ الْقَاهِرُ الْحَكِيمُ فِي أَمْرِهِ وَفِعْلِهِ. وَقِيلَ: إِنَّ مُوسَى قَالَ: يَا رَبِّ! مَنِ الَّذِي نَادَانِي؟ فَأَجَابَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِقَوْلِهِ: إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُلْقِيَ عَصَاهُ، لِيَعْرِفَ مَا أَجْرَاهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَى يَدِهِ مِنَ الْمُعْجِزَةِ الخارقة، وجملة وَأَلْقِ عَصاكَ معطوفة على

nâibin (sözde öznenin), Mûsâ'ya dönen bir zamir olmasıdır. Übeyy, İbn Abbâs ve Mücâhid: «أَنْ بُورِكَتِ النَّارُ وَمَنْ حَوْلَهَا» şeklinde okumuşlardır; bunu Ebû Hâtim nakletmiştir. Kisâî Araplardan: "Bârakekallâh", "bârake fîk", "bârake aleyk" ve "bârake lek" kullanımlarını nakletmiştir; aynı şekilde bunu Ferrâ da nakletmiştir. İbn Cerîr şöyle demiştir: "Bârakekallâh" (Allah seni mübarek kılsın) diyen kimsenin lügatine göre {بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ} denilmiş, "bûrike ale'n-nâr" denilmemiştir; yani: "Ateşte olan kimse mübarek kılınmıştır" demektir ki o da Mûsâ'dır yahut ateşin yakınında bulunan kimsedir; yoksa onun ateşin bizzat ortasında olduğu anlamına gelmez. Süddî şöyle demiştir: "Ateşte melekler vardı. Buradaki ateş ise yalnızca bir nurdur, fakat Mûsâ onun bir ateş olduğunu zannetti; oraya vardığında ise onun bir nur olduğunu gördü." Hasan ve Saîd b. Cübeyr'den, ateşte olandan kastın Allah Teâlâ, yani O'nun nuru olduğu nakledilmiştir. Şöyle de denilmiştir: "Ateşin içinde bulunan ve onu bu nitelikte kılan Allah Teâlâ'nın emri mübarek kılınmıştır." Vâhidî şöyle demiştir: "Müfessirlerin benimsediği görüşe göre ateşten kasıt nurdur." Sonra [Allah] Teâlâ Zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: {وَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “Âlemlerin Rabbi olan Allah her türlü eksiklikten münezzehtir”. Bunda Mûsâ için bu durumdan ötürü bir hayret ettirme vardır. {يَا مُوسى إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ} “Ey Mûsâ! Gerçek şu ki Ben, mutlak güç ve hikmet sahibi olan Allah'ım”. [Buradaki] zamir şân zamiridir; Ben, el-Azîz (mutlak galip ve kahredici), emrinde ve fiilinde el-Hakîm (hikmet sahibi) olan Allah'ım. Şöyle de denilmiştir: Mûsâ: "Ey Rabbim! Bana seslenen kimdir?" dedi; Allah Teâlâ da ona {إِنَّهُ أَنَا اللَّهُ} “Şüphesiz Ben Allah'ım” buyurarak cevap verdi. Sonra [Allah] Teâlâ, kendi eliyle gerçekleştireceği harikulade mucizeyi bilsin diye asasını1 atmasını emretti. {وَأَلْقِ عَصاكَ} “Asanı at!” cümlesi ise...

12508. Metin

بُورِكَ، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَلْقَاهَا مِنْ يَدِهِ فَصَارَتْ حَيَّةً فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ قَالَ الزَّجَّاجُ: صَارَتِ الْعَصَا تَتَحَرَّكُ كَمَا يَتَحَرَّكُ الْجَانُّ، وَهِيَ الْحَيَّةُ الْبَيْضَاءُ، وَإِنَّمَا شَبَّهَهَا بِالْجَانِّ فِي خِفَّةِ حَرَكَتِهَا، وَشَبَّهَهَا فِي مَوْضِعٍ آخَرَ بِالثُّعْبَانِ لِعِظَمِهَا، وَجَمْعُ الْجَانِّ: جِنَانٌ، وَهِيَ الْحَيَّةُ الْخَفِيفَةُ الصَّغِيرَةُ الْجِسْمِ. وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: لَا صَغِيرَةٌ، وَلَا كَبِيرَةٌ وَلَّى مُدْبِراً مِنَ الْخَوْفِ وَلَمْ يُعَقِّبْ أَيْ: لَمْ يَرْجِعْ، يُقَالُ: عَقَّبَ فُلَانٌ إِذَا رَجَعَ، وَكُلُّ رَاجِعٍ مُعَقِّبٌ، وَقِيلَ: لَمْ يَقِفْ وَلَمْ يَلْتَفِتْ. وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى، لِأَنَّ التَّعْقِيبَ هُوَ الْكَرُّ بَعْدَ الْفَرِّ، فَلَمَّا وَقَعَ منه ذلك قال الله سبحانه: يا مُوسى لَا تَخَفْ أَيْ: مِنَ الْحَيَّةِ وَضَرَرِهَا إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ أَيْ: لَا يَخَافُ عِنْدِي مَنْ أَرْسَلْتُهُ بِرِسَالَتِي، فَلَا تَخَفْ أَنْتَ. قِيلَ: وَنَفْيُ الْخَوْفِ عَنِ الْمُرْسَلِينَ لَيْسَ فِي جَمِيعِ الْأَوْقَاتِ، بَلْ فِي وَقْتِ الْخِطَابِ لَهُمْ، لِأَنَّهُمْ إِذْ ذَاكَ مُسْتَغْرِقُونَ. ثُمَّ اسْتَثْنَى اسْتِثْنَاءً مُنْقَطِعًا فَقَالَ: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ أَيْ: لَكِنَّ مَنْ أَذْنَبَ فِي ظُلْمِ نَفْسِهِ بِالْمَعْصِيَةِ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً أَيْ: تَوْبَةً وَنَدَمًا بَعْدَ سُوءٍ أَيْ: بَعْدَ عَمَلِ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ وَقِيلَ: الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ مُقَدَّرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ، وَإِنَّمَا يَخَافُ غَيْرُهُمْ مِمَّنْ ظَلَمَ. إِلَّا مِنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ إِلَخْ. كَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ. قَالَ النَّحَّاسُ: الِاسْتِثْنَاءُ مِنْ مَحْذُوفٍ مُحَالٌ، لِأَنَّهُ اسْتِثْنَاءٌ مِنْ شَيْءٍ لَمْ يُذْكَرْ.

{بُورِكَ} fiiline matuftur. Kelamda hazif vardır; takdiri şöyledir: "Bunun üzerine onu elinden attı ve o bir yılan oldu." {فَلَمَّا رَآها تَهْتَزُّ كَأَنَّها جَانٌّ} “[Mûsâ] onu bir yılan gibi hareket eder görünce”. Zeccâc şöyle demiştir: Asa, tıpkı beyaz yılan olan cannın hareket ettiği gibi hareket etmeye başladı. Hareketinin çevikliğinde onu canna benzetmiş, büyüklüğü sebebiyle ise başka bir yerde onu sübâna (ejderha/büyük yılan) benzetmiştir. Cânn kelimesinin çoğulu cinândır; o, çevik, küçük gövdeli yılandır. Kelbî ise: "Ne küçük ne de büyüktür" demiştir. {وَلَّى مُدْبِراً} “arkasına bakmadan dönüp kaçtı” korkudan dolayı, {وَلَمْ يُعَقِّبْ} “arkasına bakmadan” yani geri dönmedi. Bir kimse geri döndüğü zaman "akkabe fülânun" denir; her geri dönene "muakkib" denir. Durmadı ve arkasına bakmadı diye de açıklanmıştır. Birinci görüş daha uygundur; çünkü ta'kîb, kaçtıktan sonra tekrar geri dönmektir. Ondan bu durum vaki olunca Allah Teâlâ şöyle buyurdu: {يا مُوسى لَا تَخَفْ} “Ey Mûsâ, korkma!” yani yılandan ve onun zararından korkma. {إِنِّي لَا يَخافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ} “Şüphesiz Benim huzurumda elçiler korkmaz.” Yani risaletimle gönderdiğim kimseler Benim katımda korkmazlar, sen de korkma. Denildi ki: Peygamberlerden korkunun nefyedilmesi her vakitte değil, onlara hitap vaktindedir; çünkü onlar o anda [ilahi huzura] dalmış durumdadırlar. Sonra munkatı bir istisna yaparak şöyle buyurdu: {إِلَّا مَنْ ظَلَمَ ثُمَّ بَدَّلَ حُسْناً بَعْدَ سُوءٍ فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} “Ancak kim zulmeder, sonra kötülüğün ardından [bunu] iyiliğe çevirirse, şüphesiz Ben Gafûr'um, Rahîm'im.” Yani: Ancak günah işleyerek nefsine zulmeden, sonra {حُسْناً} yani tevbe ve pişmanlıkla {بَعْدَ سُوءٍ} yani kötü bir amelden sonra bunu değiştiren kimseye gelince, {فَإِنِّي غَفُورٌ رَحِيمٌ} şüphesiz Ben Gafûr'um, Rahîm'im. Denildi ki: İstisna mahzuf bir mukadderdendir; yani: Benim katımda elçiler korkmaz; ancak zulmeden diğer kimseler korkar. Meğerki zulmettikten sonra değiştiren kimse ola... ilâh. Ferrâ böyle demiştir. Nehhâs ise: "Mahzuftan istisna muhaldir, çünkü zikredilmemiş bir şeyden istisnadır" demiştir.

12509. Metin

وَرُوِيَ عَنِ الْفَرَّاءِ أَنَّهُ قَالَ: إِلَّا بِمَعْنَى الْوَاوِ. وَقِيلَ: إِنَّ الِاسْتِثْنَاءَ مُتَّصِلٌ مِنَ الْمَذْكُورِ، لَا مِنَ الْمَحْذُوفِ. وَالْمَعْنَى:

Ferrâ'dan, {إِلَّا} edatının "vav" manasında olduğu da rivayet edilmiştir. İstisnanın mahzuftan değil, zikredilenden muttasıl bir istisna olduğu da söylenmiştir. Manası:

12510. Metin

إِلَّا مَنْ ظَلَمَ مِنَ الْمُرْسَلِينَ، بِإِتْيَانِ الصَّغَائِرِ الَّتِي لَا يَسْلَمُ مِنْهَا أَحَدٌ، وَاخْتَارَ هَذَا النَّحَّاسُ، وَقَالَ: عَلِمَ مَنْ عَصَى مِنْهُمْ، فَاسْتَثْنَاهُ فَقَالَ: إِلَّا مَنْ ظَلَمَ، وَإِنْ كُنْتُ قَدْ غَفَرْتُ لَهُ كَآدَمَ وَدَاوُدَ وَإِخْوَةِ يُوسُفَ وَمُوسَى بِقَتْلِهِ الْقِبْطِيِّ.

"Peygamberlerden, hiç kimsenin kurtulamadığı küçük günahları işlemek suretiyle nefsine zulmedenler müstesna" demektir. Nehhâs bu görüşü tercih etmiş ve şöyle demiştir: Onlardan kimin [küçük hata ile] isyan ettiğini bildi de onu istisna ederek: "Zulmeden müstesna; her ne kadar Ben onu bağışlamış olsam da" buyurdu. Âdem, Dâvûd, Yûsuf'un kardeşleri ve Kıbtî'yi öldürmesi sebebiyle Mûsâ gibi.

12511. Metin

وَلَا مَانِعَ مِنْ الْخَوْفِ بَعْدَ الْمَغْفِرَةِ، فإن نبينا ﷺ الَّذِي غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ، وَمَا تَأَخَّرَ كَانَ يَقُولُ:

Mağfiretten sonra korkunun bulunmasına hiçbir engel yoktur; nitekim Allah'ın geçmiş ve gelecek günahlarını bağışladığı Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyururdu:

12512. Metin

وَدِدْتُ أَنِّي شَجَرَةٌ تُعْضَدُ وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ الْمُرَادُ بِالْجَيْبِ هُوَ الْمَعْرُوفُ، وَفِي الْقَصَصِ اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ «١» وَفِي أَدْخِلَ مِنَ الْمُبَالَغَةِ مَا لَمْ يَكُنْ فِي اسْلُكْ تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ أَيْ: مِنْ غَيْرِ بَرَصٍ، أَوْ نَحْوِهُ مِنَ الْآفَاتِ، فَهُوَ احْتِرَاسٌ. وَقَوْلُهُ: «تَخْرُجُ» جَوَابُ أَدْخِلْ يَدَكَ. وَقِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ تَقْدِيرُهُ: أَدْخِلْ يَدَكَ تَدْخُلْ، وَأَخْرِجْهَا تَخْرُجْ، وَلَا حَاجَةَ لِهَذَا الْحَذْفِ، وَلَا مُلْجِئَ إِلَيْهِ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ:

"Keşke kesilen bir ağaç olsaydım." {وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} “Elini koynuna sok”. Ceyb (جَيْب) ile kastedilen, bilinen [yaka/koyun]dur. Kasas suresinde ise {اسْلُكْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ} «١» “Elini koynuna sok” [buyrulmuştur]. {أَدْخِلْ} lafzında, {اسْلُكْ} lafzında bulunmayan bir mübalağa vardır. {تَخْرُجْ بَيْضاءَ مِنْ غَيْرِ سُوءٍ} “kusursuz, bembeyaz olarak çıksın” yani alacasız veya benzeri bir hastalıktan [uzak] olarak çıksın; bu bir ihtirastır (yanlış anlamayı önlemedir). Yüce Allah'ın {تَخْرُجْ} sözü, {أَدْخِلْ يَدَكَ} emrinin cevabıdır. Şöyle de denilmiştir: Kelamda takdiri: 'Elini sok, girsin; onu çıkar, çıksın' şeklinde olan bir hazif vardır. Ancak bu hazfe gerek de zorunluluk da yoktur. Müfessirler şöyle demişlerdir:

12513. Metin

كَانَتْ عَلَى مُوسَى مَدْرَعَةٌ مِنْ صُوفٍ لَا كُمَّ لَهَا وَلَا إِزَارَ، فَأَدْخَلَ يَدَهُ فِي جَيْبِهِ وَأَخْرَجَهَا فَإِذَا هِيَ تَبْرُقُ كَالْبَرْقِ، وَقَوْلُهُ: فِي تِسْعِ آياتٍ قَالَ أَبُو الْبَقَاءُ: هُوَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنَ فَاعِلِ تَخْرُجْ، وَفِيهِ بُعْدٌ. وَقِيلَ:

Mûsâ'nın üzerinde kolu ve eteği olmayan yünden bir cübbe vardı; elini koynuna soktu ve çıkardı, bir de baktı ki şimşek gibi parıldıyor. Yüce Allah'ın {فِي تِسْعِ آياتٍ} “dokuz mucize içinde” sözüne gelince; Ebü'l-Bekâ: "Bu ifade, {تَخْرُجْ} fiilinin fâilinden hal olarak nasb mahallindedir" demiştir, ancak bu uzak bir ihtimaldir. Şöyle de denilmiştir:

12514. Metin

مُتَعَلِّقٌ بِمَحْذُوفٍ، أَيِ: اذْهَبْ فِي تِسْعِ آيَاتٍ. وَقِيلَ: مُتَعَلِّقٌ بِقَوْلِهِ: أَلْقِ عَصَاكَ، وَأَدْخِلْ يَدَكَ فِي جُمْلَةِ تِسْعِ آيَاتٍ، أَوْ مَعَ تِسْعِ آيَاتٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَهُمَا آيَتَانِ مِنْ تِسْعٍ، يَعْنِي: الْعَصَا وَالْيَدَ، فَتَكُونُ الْآيَاتُ إِحْدَى عَشْرَةَ: هَاتَانِ، وَالْفَلْقُ، وَالطُّوفَانُ، وَالْجَرَادُ، وَالْقُمَّلُ، وَالضَّفَادِعُ، وَالدَّمُ، وَالْطَمْسَةُ، وَالْجَدْبُ فِي بَوَادِيهِمْ، وَالنُّقْصَانُ فِي مَزَارِعِهِمْ. قَالَ النَّحَّاسُ: أَحْسَنُ مَا قِيلَ فِيهِ: أَنَّ هَذِهِ الْآيَةَ، يَعْنِي الْيَدَ دَاخِلَةٌ فِي تِسْعِ آيَاتٍ، وَكَذَا قَالَ الْمَهْدَوِيُّ، وَالْقُشَيْرِيُّ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: تَقُولُ خَرَجْتُ فِي عَشَرَةِ نفر، وأنت أحدهم، أي:

[Bu ifade], mahzûf (gizli) bir kelimeye mütealliktir (bağlıdır); yani: "[Bu] dokuz mucize ile [birlikte Firavun'a] git" demektir. Şöyle de denilmiştir: Yüce Allah'ın {أَلْقِ عَصَاكَ} “Asânı at” ve {وَأَدْخِلْ يَدَكَ} “Elini [koynuna] sok” buyruklarına mütealliktir; [yani] dokuz mucize kapsamında veya dokuz mucizeyle birlikte [onları ortaya koy]. Bir diğer görüşe göre anlam şöyledir: O ikisi, yani asâ ile el, dokuzdan ayrı iki mucizedir. Bu takdirde mucizeler on bir tane olur: Bu ikisi, [denizin] yarılması (falk), tufan, çekirge, kımıl/haşere (kummel), kurbağalar, kan, [malların taşlaşarak] silinmesi (tamse), çöllerindeki kuraklık ve ekinlerindeki kıtlık. Nehhâs şöyle demiştir: "Bu konuda söylenenlerin en güzeli; bu ayetin, yani el mucizesinin dokuz mucizenin içine dâhil olduğudur." Mehdevî ve Kuşeyrî de böyle demiştir. Kuşeyrî şöyle demiştir: "Sen kendin de onlardan biri olduğun halde, 'On kişilik bir topluluk içinde (fî aşerati neferin) çıktım' dersin; yani...1"

12515. Metin

خَرَجْتُ عَاشِرُ عَشَرَةٍ، فَفِي بِمَعْنَى مَنْ لِقُرْبِهَا مِنْهَا كَمَا تَقُولُ خُذْ لِي عَشْرًا مِنَ الْإِبِلِ فِيهَا فَحْلَانِ، أَيْ: مِنْهَا.

"Onuncuları olarak çıktım" demektir. Dolayısıyla "fî", yakınlığından ötürü "min" (den/dan) manasındadır; nitekim sen "Benim için içinde iki erkek deve bulunan on deve al" dersin; yani: Onlardan iki erkek deve al demektir.

12516. Metin

قَالَ الْأَصْمَعِيُّ فِي قَوْلِ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Asmaî, İmrüülkays'ın şu beyti hakkında şöyle demiştir:

12517. Metin

وَهَلْ يَنْعَمَنَّ مَنْ كَانَ آخِرُ عَهْدِهِ ... ثَلَاثِينَ شَهْرًا فِي ثَلَاثَةِ أَحْوَالِ

"Son ahdi üç yıl içindeki otuz ay olan kimse hiç nimet içinde olur mu?"

12518. Metin

فِي: بِمَعْنَى مِنْ، وَقِيلَ: فِي بِمَعْنَى مَعَ إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ: فِي الْكَلَامِ إِضْمَارٌ، أَيْ:

Buradaki "fî", "min" manasındadır. "Fî" edatının "maa" (birlikte) manasında olduğu da söylenmiştir. {إِلى فِرْعَوْنَ وَقَوْمِهِ} “Firavun'a ve kavmine” sözü hakkında Ferrâ şöyle demiştir: Kelamda bir gizleme (idmâr) vardır, yani:

12519. Metin

إِنَّكَ مَبْعُوثٌ، أَوْ مُرْسَلٌ إِلَى فِرْعَوْنِ وَقَوْمِهِ، وَكَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ الْجُمْلَةُ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً أَيْ: جَاءَتْهُمْ آيَاتُنَا الَّتِي عَلَى يَدِ مُوسَى حَالَ كَوْنِهَا مُبْصِرَةً، أَيْ:

"Sen Firavun ve kavmine gönderilmiş bir elçisin" takdirindedir. Zeccâc da böyle demiştir. {إِنَّهُمْ كانُوا قَوْماً فاسِقِينَ} “Şüphesiz onlar yoldan çıkmış bir kavim idiler.” Bu cümle kendisinden öncekilerin gerekçesidir. {فَلَمَّا جاءَتْهُمْ آياتُنا مُبْصِرَةً} “Ayetlerimiz onlara apaçık bir şekilde gelince” yani Mûsâ'nın eliyle gösterilen ayetlerimiz onlara apaçık olduğu halde geldiğinde demektir, yani:

12520. Metin

وَاضِحَةً بَيِّنَةً، كَأَنَّهَا لِفَرْطِ وُضُوحِهَا تُبْصِرُ نَفْسَهَا كَقَوْلِهِ: وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً قَالَ الْأَخْفَشُ:

açık ve seçik olarak; sanki aşırı açıklığından ötürü bizzat kendisi görüyormuş gibi. Nitekim Yüce Allah: {وَآتَيْنا ثَمُودَ النَّاقَةَ مُبْصِرَةً} “Semûd'a da apaçık bir mucize olarak o dişi deveyi verdik” buyurmuştur. Ahfeş şöyle demiştir:

12521. Metin

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ بِمَعْنَى مُبْصِرَةً، عَلَى أَنَّ اسْمَ الْفَاعِلِ بِمَعْنَى اسْمِ الْمَفْعُولِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِي هَذَا.

İsmi fâilin ismi mef'ûl manasında olması üzere "mübsara" (görülen/açık kılınan) manasında olması da caizdir. Bu konudaki tahkikli açıklama daha önce geçmişti.

12522. Metin

وَقَرَأَ عَلِيُّ بْنُ الْحُسَيْنِ وَقَتَادَةُ مَبْصَرَةً بِفَتْحِ الْمِيمِ وَالصَّادِ، أَيْ: مَكَانًا يَكْثُرُ فِيهِ التَّبَصُّرُ، كَمَا يُقَالُ: الْوَلَدُ مَجْبَنَةٌ وَمَبْخَلَةٌ قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ أَيْ: لَمَّا جَاءَتْهُمْ قَالُوا هَذَا الْقَوْلَ، أَيْ: سِحْرٌ وَاضِحٌ وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ أَيْ: كَذَّبُوا بِهَا حَالَ كَوْنِ أَنْفُسِهِمْ مُسْتَيْقِنَةً لَهَا، فَالْوَاوُ لِلْحَالِ، وَانْتِصَابُ ظُلْماً وَعُلُوًّا عَلَى الْحَالِ، أَيْ: ظَالِمِينَ عَالِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَنْتَصِبَا عَلَى الْعِلَّةِ، أَيِ:

Ali b. el-Hüseyin ve Katâde mîm ve sâd harflerinin fethasıyla "mebsaraten" şeklinde okumuşlardır; yani basiretin çok olduğu bir yer manasındadır, nitekim "Çocuk korkaklık ve cimrilik yeridir" denilir. {قالُوا هَذَا سِحْرٌ مُبِينٌ} “'Bu, apaçık bir sihirdir' dediler.” Yani ayetler kendilerine geldiğinde bu sözü söylediler; yani: Apaçık bir büyüdür. {وَجَحَدُوا بِها وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ} “İçleri kesin olarak inandığı halde onları inkâr ettiler.” Yani içleri onlara kesin olarak inandığı halde onları yalanladılar. Buradaki "vav" hal içindir. {ظُلْماً وَعُلُوًّا} “zulüm ve kibir yüzünden” kelimelerinin nasb oluşu hal üzerinedir; yani: Zalimler ve büyüklük taslayanlar olarak. İllet (sebep) üzere mansub olmaları da caizdir; yani:

12523. Metin

الْحَامِلُ لَهُمْ عَلَى ذَلِكَ الظُّلْمِ وَالْعُلُوِّ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَا نَعْتَ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: جَحَدُوا بِهَا جُحُودًا، ظُلْمًا وَعُلُوًّا. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: وَالْبَاءُ فِي «وَجَحَدُوا بِهَا» زَائِدَةٌ، أَيْ: وَجَحَدُوهَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: التَّقْدِيرُ:

onları buna sevk eden şey zulüm ve kibirdir. Mahzuf bir masdarın sıfatı olmaları da caizdir; yani: "Zulüm ve kibirle inkâr ettiler." Ebû Ubeyde şöyle demiştir: {وَجَحَدُوا بِها} ifadesindeki "bâ" harf-i ceri zâiddir (fazlalıktır); yani: "ve cehadûhâ" (onları inkâr ettiler) demektir. Zeccâc şöyle demiştir: Takdiri:

12524. Metin

وَجَحَدُوا بِهَا ظُلْمًا وَعُلُوًّا، أَيْ: شِرْكًا وَتَكَبُّرًا عَنْ أَنْ يُؤْمِنُوا بِمَا جَاءَ بِهِ مُوسَى، وَهُمْ يَعْلَمُونَ أَنَّهَا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَانْظُرْ يَا مُحَمَّدُ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ أَيْ: تَفَكَّرْ فِي ذَلِكَ فَإِنَّ فِيهِ مُعْتَبَرًا لِلْمُعْتَبِرِينَ، وَقَدْ كَانَ عَاقِبَةُ أَمْرِهِمُ الْإِغْرَاقَ لَهُمْ فِي الْبَحْرِ عَلَى تِلْكَ الصِّفَةِ الْهَائِلَةِ.

"Onun Allah katından olduğunu bildikleri halde, şirk ve Mûsâ'nın getirdiğine inanmaya karşı kibirlenme sebebiyle zulmen ve uluvvle onları inkâr ettiler" şeklindedir. {فَانْظُرْ} “bir bak!” Ey Muhammed! {كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُفْسِدِينَ} “Bozguncuların sonunun nasıl olduğuna” yani bunu iyice düşün; çünkü bunda ibret alanlar için büyük bir ibret vardır. Onların işinin sonu, o dehşet verici şekilde denizde boğulmaları olmuştur.

12525. Metin

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ يَعْنِي ﵎ نَفْسَهُ، كَانَ نُورَ رَبِّ الْعَالَمِينَ فِي الشَّجَرَةِ وَمَنْ حَوْلَها يَعْنِي الْمَلَائِكَةَ.

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh, İbn Abbâs'tan Yüce Allah'ın: {فَلَمَّا جاءَها نُودِيَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ} “Oraya geldiğinde şöyle seslenildi: 'Ateşte olan... mübarek kılınmıştır'” ayeti hakkında rivayet etmişlerdir: "Yani Zât-ı Teâlâ'nın Kendisi; Âlemlerin Rabbi'nin nuru ağaçtaydı. {وَمَنْ حَوْلَها} 've çevresinde bulunanlar' ise meleklerdir."

12526. Metin

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانَ اللَّهُ فِي النُّورِ، نُودِيَ مِنَ النُّورِ وَمَنْ حَوْلَها قَالَ: الْمَلَائِكَةُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: نَادَاهُ اللَّهُ وَهُوَ فِي النُّورِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ قَالَ: بُورِكَتِ النَّارُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فِي مُصْحَفِ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ «بُورِكَتِ النَّارُ وَمَنْ حَوْلَهَا» أَمَّا النَّارُ فَيَزْعُمُونَ أَنَّهَا رَبِّ الْعَالَمِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنْ بُورِكَ قَالَ: قُدِّسَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ مِنْ طَرِيقِ أَبِي عُبَيْدَةَ عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَامَ فِينَا رَسُولَ اللَّهِ ﷺ فَقَالَ: «إِنَّ اللَّهَ لَا يَنَامُ وَلَا يَنْبَغِي لَهُ أَنْ يَنَامَ، يَخْفِضُ الْقِسْطَ وَيَرْفَعُهُ، يُرْفَعُ إِلَيْهِ عَمَلُ اللَّيْلِ قَبْلَ النَّهَارِ وَعَمَلُ النَّهَارِ قَبْلَ اللَّيْلِ، حِجَابُهُ النُّورُ لَوْ رُفِعَ لَأَحْرَقَتْ سَبَحَاتُ وَجْهِهِ كُلَّ شَيْءٍ أَدْرَكَهُ بَصَرُهُ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah nur içindeydi, nurdan nida edildi. {وَمَنْ حَوْلَها} 've çevresinde bulunanlar' ise meleklerdir demiştir." İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdeveyh yine ondan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Allah O nurdayken ona seslendi." Firyâbî, Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir yine ondan {أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ} hakkında: "Ateş mübarek kılındı" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Übeyy b. Ka'b'ın mushafında 'بُورِكَتِ النَّارُ وَمَنْ حَوْلَهَا' şeklindedir. Ateşin ise Âlemlerin Rabbi olduğunu zannederler." İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَنْ بُورِكَ} hakkında: "Kutsandı/mukaddes kılındı" dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, el-Azame'de Ebü'ş-Şeyh ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Ebû Ubeyde tarikiyle Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem aramızda ayağa kalktı ve şöyle buyurdu: «Şüphesiz Allah uyumaz, O'na uyumak da yaraşmaz. Adaleti [teraziyi] indirir ve kaldırır. Gecenin ameli gündüzden önce, gündüzün ameli de geceden önce O'na yükseltilir. O'nun hicabı nurdur. Eğer onu açsaydı, Zâtının nurları bakışının ulaştığı bütün mahlukatı yakardı.

12527. Metin

ثُمَّ قَرَأَ أَبُو عُبَيْدَةَ أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها وَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ» . وَالْحَدِيثُ أَصْلُهُ مُخَرَّجٌ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ من حديث عمرة بْنِ مُرَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَتْ عَلَى مُوسَى جُبَّةٌ مِنْ صُوفٍ لَا تَبْلُغُ مِرْفَقَيْهِ، فَقَالَ لَهُ: أَدْخِلْ يَدَكَ فِي جَيْبِكَ فَأَدْخَلَهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

Sonra Ebû Ubeyde şu ayeti okudu: {أَنْ بُورِكَ مَنْ فِي النَّارِ وَمَنْ حَوْلَها وَسُبْحانَ اللَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ}» “Ateşte olan ve çevresinde bulunanlar mübarek kılınmıştır. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücedir!” Hadisin aslı Sahîh-i Müslim'de Amr b. Mürre hadisinden tahrîc edilmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Mûsâ'nın üzerinde dirseklerine ulaşmayan yünden bir cübbe vardı. Ona: 'Elini koynuna sok' denildi, o da soktu." İbnü'l-Münzir ondan Yüce Allah'ın şu sözü hakkında:

12528. Metin

وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا قَالَ: تَكَبُّرُا وَقَدِ اسْتَيْقَنَتْهَا أَنْفُسُهُمْ، وَهَذَا من التقديم والتأخير.

{وَاسْتَيْقَنَتْها أَنْفُسُهُمْ ظُلْماً وَعُلُوًّا} “İçleri kesin olarak inandığı halde zulüm ve kibir yüzünden” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: "İçleri kesin olarak inandığı halde kibirlendiler; bu, takdim ve tehirdendir (kelimelerin yer değiştirmesindendir)."

12529. Metin

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ١٥ الى ٢٦]

[Neml Suresi (27), Âyetler 15-26]

12530. Metin

وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ (١٥) وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ وَقالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ إِنَّ هَذَا لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ (١٦) وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ فَهُمْ يُوزَعُونَ (١٧) حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ قالَتْ نَمْلَةٌ يَا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (١٨) فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ (١٩)

Andolsun ki biz Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik. Onlar: "Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allah'a hamdolsun" dediler. (15) Süleyman Dâvûd'a vâris oldu ve dedi ki: "Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi ve bize her şeyden verildi. Şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur." (16) Süleyman'a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı; hepsi düzenli olarak sevk ediliyordu. (17) Nihayet karınca vadisine geldiklerinde bir karınca şöyle dedi: "Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin; Süleyman ve orduları farkında olmadan sizi ezmesin!" (18) [Süleyman] onun sözüne gülümseyerek tebessüm etti ve dedi ki: "Rabbim! Bana ve ana babama verdiğin nimetine şükretmemi ve razı olacağın salih amel işlememi bana ilham et ve rahmetinle beni salih kullarının arasına kat!" (19)

12531. Metin

وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ فَقالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ (٢٠) لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ (٢١) فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ (٢٢) إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ (٢٣) وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ (٢٤)

Kuşları gözden geçirdi de dedi ki: "Bana ne oluyor ki Hüdhüd'ü göremiyorum? Yoksa kayıplara mı karıştı?" (20) "Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim yahut onu boğazlayacağım ya da bana apaçık bir delil getirecektir." (21) Çok geçmeden [Hüdhüd] gelip dedi ki: "Senin kuşatamadığın şeyi kuşattım ve sana Sebe'den kesin bir haber getirdim." (22) "Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden, kendisine her şeyden verilmiş ve büyük bir tahtı olan bir kadın buldum." (23) "Onu ve kavmini Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum. Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş ve onları doğru yoldan alıkoymuştur; bu yüzden hidayete eremezler." (24)

12532. Metin

أَلاَّ يَسْجُدُوا لِلَّهِ الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ (٢٥) اللَّهُ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ (٢٦)

"Göklerde ve yerdeki gizlilikleri açığa çıkaran, gizlediğinizi ve açığa vurduğunuzu bilen Allah'a secde etmesinler diye [böyle yaptı]." (25) "Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, büyük Arş'ın Rabbidir." (26)

12533. Metin

لَمَّا فَرَغَ سبحانه من قصة موسى، شرع فِي قِصَّةِ دَاوُدَ، وَابْنِهِ سُلَيْمَانَ، وَهَذِهِ الْقِصَصُ وَمَا قَبْلَهَا وَمَا بَعْدَهَا هِيَ كَالْبَيَانِ وَالتَّقْرِيرِ لِقَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ وَالتَّنْوِينُ فِي عِلْماً إِمَّا لِلنَّوْعِ، أَيْ: طَائِفَةً مِنَ الْعِلْمِ، أَوْ لِلتَّعْظِيمِ، أَيْ: عِلْمًا كَثِيرًا، والواو فِي قَوْلِهِ: وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ لِلْعَطْفِ عَلَى مَحْذُوفٍ، لِأَنَّ هَذَا الْمَقَامَ مَقَامُ الْفَاءِ فَالتَّقْدِيرُ: وَلَقَدْ آتَيْنَاهُمَا عِلْمًا فَعَمِلَا بِهِ وَقَالَا الْحَمْدُ لله، ويؤيده أن الشكر باللسان، إنا يَحْسُنُ إِذَا كَانَ مَسْبُوقًا بِعَمَلِ الْقَلْبِ، وَهُوَ الْعَزْمُ عَلَى فِعْلِ الطَّاعَةِ، وَتَرْكِ الْمَعْصِيَةِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ أَيْ: فَضَّلَنَا بِالْعِلْمِ وَالنُّبُوَّةِ وَتَسْخِيرِ الطَّيْرِ وَالْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَلَمْ يُفَضِّلُوا أَنْفُسَهُمْ عَلَى الْكُلِّ تَوَاضُعًا مِنْهُمْ. وَفِي الْآيَةِ دَلِيلٌ عَلَى شَرَفِ الْعِلْمِ وَارْتِفَاعِ مَحَلِّهِ، وَأَنَّ نِعْمَةَ الْعِلْمِ مِنْ أَجَلِّ النِّعَمِ الَّتِي يُنْعِمُ اللَّهُ بِهَا عَلَى عِبَادِهِ، وَأَنَّ مَنْ أُوتِيَهُ فَقَدْ أُوتِيَ فَضْلًا عَلَى كَثِيرٍ مِنَ الْعِبَادِ، وَمُنِحَ شَرَفًا جَلِيلًا وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ أي: ورثه الْعِلْمَ وَالنُّبُوَّةَ. قَالَ قَتَادَةُ وَالْكَلْبِيُّ: كَانَ لِدَاوُدَ تِسْعَةَ عَشَرَ وَلَدًا ذَكَرًا فَوَرِثَ سُلَيْمَانُ مِنْ بَيْنِهِمْ نُبُوَّتَهُ، وَلَوْ كَانَ الْمُرَادُ وِرَاثَةُ الْمَالِ، لِمَ يَخُصَّ سُلَيْمَانَ بِالذِّكْرِ لِأَنَّ جَمِيعَ أَوْلَادِهِ فِي ذَلِكَ سَوَاءٌ، وَكَذَا قَالَ جُمْهُورُ الْمُفَسِّرِينَ، فَهَذِهِ الْوِرَاثَةُ هِيَ وِرَاثَةٌ مَجَازِيَّةٌ، كَمَا فِي قَوْلِهِ ﷺ: «العلماء ورثة الأنبياء» وَقالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ قَالَ سُلَيْمَانُ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مُخَاطِبًا لِلنَّاسِ، تَحَدُّثًا بما أنعم

Yüce Allah Mûsâ'nın kıssasını bitirince Dâvûd ve oğlu Süleyman'ın kıssasına başladı. Bu kıssalar ile bunlardan öncekiler ve sonrakiler, O'nun: {وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ} “Şüphesiz ki sen Kur'an'ı, Hakîm [ve] Alîm olanın katından almaktasın” sözünün bir beyanı ve teyidi gibidir. {عِلْماً} “ilim” kelimesindeki tenvin ya nev (çeşit) içindir; yani: İlimden bir kısım; yahut tazim (büyütme) içindir; yani: Çok ilim demektir. {وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Onlar: '... Allah'a hamdolsun' dediler” sözündeki "vav" mahzufa atıf içindir; çünkü bu makam "fâ" makamıdır, takdiri şöyledir: "Biz onlara ilim verdik, onlar da onunla amel ettiler ve Allah'a hamdolsun dediler." Dil ile şükrün ancak kalbin ameliyle -ki o da itaati yapmaya ve masiyeti terk etmeye azmetmektir- öncelendiği zaman güzel olması da bunu destekler. {الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ} “Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan” yani: Bizi ilimle, peygamberlikle, kuşların, cinlerin ve insanların boyun eğdirilmesiyle üstün kılan demektir. Tevazularından ötürü kendilerini herkesin üzerine üstün kılmadılar. Bu ayette ilmin şerefine, makamının yüceliğine, ilim nimetinin Allah'ın kullarına bahşettiği en yüce nimetlerden olduğuna ve kendisine ilim verilen kimseye kulların birçoğuna karşı bir üstünlük verildiğine ve yüce bir şerefin bahşedildiğine delil vardır. {وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ} “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” yani ona ilimde ve peygamberlikte vâris oldu. Katâde ve Kelbî şöyle demişlerdir: Dâvûd'un on dokuz erkek çocuğu vardı, Süleyman onların arasından onun peygamberliğine vâris oldu. Eğer kastedilen mal mirası olsaydı, Süleyman'ı zikirle tahsis etmezdi; çünkü bütün çocukları bu konuda eşittir. Müfessirlerin cumhuru da böyle söylemiştir. Dolayısıyla bu miras, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in: "Âlimler peygamberlerin vârisleridir" sözündeki gibi mecazî bir mirastır. {وَقالَ يَا أَيُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ الطَّيْرِ} “ve dedi ki: 'Ey insanlar! Bize kuş dili öğretildi'”. Süleyman bu sözü insanlara hitap ederek, Allah'ın kendisine ihsan ettiği nimeti anlatmak

12534. Metin

اللَّهُ بِهِ عَلَيْهِ، وَشَكَرَ النِّعْمَةَ الَّتِي خَصَّهُ بِهَا، وَقَدَّمَ مَنْطِقَ الطَّيْرِ لِأَنَّهَا نِعْمَةٌ خَاصَّةٌ بِهِ، لَا يُشَارِكُهُ فِيهَا غَيْرُهُ.

ve kendisini özel kıldığı nimete şükretmek amacıyla söylemiştir. Kuş dilini öne aldı, çünkü bu ona has bir nimettir ve bunda başkası ona ortak değildir.

12535. Metin

قَالَ الْفَرَّاءُ: مَنْطِقُ الطَّيْرِ كَلَامُ الطَّيْرِ فَجُعِلَ كَمَنْطِقِ الرَّجُلِ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ حُمَيْدِ بْنِ ثَوْرٍ:

Ferrâ şöyle demiştir: Mantıku't-tayr, kuşların kelamıdır (ötüşü/konuşmasıdır); tıpkı insanın mantığı (konuşması) gibi kılınmıştır. Humeyd b. Sevr'in şu beytini inşad etmiştir:

12536. Metin

عَجِيبٌ لَهَا أَنْ يَكُونَ غِنَاؤُهَا ... فَصِيحًا وَلَمْ يَغْفِرْ بِمَنْطِقِهَا فَمَا «١»

Ötüşünün fasih olmasına şaşılır onun, / Oysa konuşurken bir ağız bile açmamıştır. «١»

12537. Metin

وَمَعْنَى الْآيَةِ فَهِمْنَا مَا يَقُولُ الطَّيْرُ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ: إِنَّهُ عُلِّمَ مَنْطِقَ جَمِيعِ الْحَيَوَانَاتِ، وَإِنَّمَا ذَكَرَ الطَّيْرَ لِأَنَّهُ كَانَ جُنْدًا مِنْ جُنْدِهِ يَسِيرُ مَعَهُ لِتَظْلِيلِهِ مِنَ الشَّمْسِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالشَّعْبِيُّ: إِنَّمَا عُلِّمَ مَنْطِقَ الطَّيْرِ خَاصَّةً، وَلَا يُعْتَرَضُ ذَلِكَ بِالنَّمْلَةِ، فَإِنَّهَا مِنْ جُمْلَةِ الطَّيْرِ، وَكَثِيرًا مَا تَخْرُجُ لَهَا أَجْنِحَةٌ فَتَطِيرُ، وَكَذَلِكَ كَانَتْ هَذِهِ النَّمْلَةُ الَّتِي سَمِعَ كَلَامَهَا وَفَهِمَهُ، وَمَعْنَى وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ كُلُّ شَيْءٍ تَدْعُو إِلَيْهِ الْحَاجَةُ: كَالْعِلْمِ وَالنُّبُوَّةِ وَالْحِكْمَةِ وَالْمَالِ وَتَسْخِيرِ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ وَالرِّيَاحِ وَالْوَحْشِ وَالدَّوَابِّ، وَكُلِّ مَا بَيْنَ السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ.

Ayetin anlamı: Kuşların ne dediğini anladık, demektir. Müfessirlerden bir grup şöyle demiştir: Ona bütün hayvanların dili öğretilmiştir; kuşların zikredilmesinin sebebi ise, kuşların onun ordularından bir ordu olması ve güneşten gölge yapması için onunla birlikte uçmasıdır. Katâde ve Şa'bî ise şöyle demiştir: Ona sadece kuşların dili öğretilmiştir; karıncanın durumu buna itiraz teşkil etmez, zira karınca da kuşlar cinsindendir; çoğu zaman kanatları çıkar ve uçar. Nitekim sözünü işitip anladığı bu karınca da böyleydi. {وَأُوتِينا مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve bize her şeyden verildi” [ifadesinin] anlamı: İlim, peygamberlik, hikmet, mal, cinlerin, insanların, kuşların, rüzgârların, vahşi hayvanların, bineklerin ve yer ile gök arasındaki her şeyin boyun eğdirilmesi gibi ihtiyaç duyulan her şey [bize verildi] demektir.

12538. Metin

وَجَاءَ سُلَيْمَانُ بِنُونِ الْعَظَمَةِ، وَالْمُرَادُ نَفْسُهُ، بَيَانًا لِحَالِهِ مِنْ كَوْنِهِ مُطَاعًا لَا يُخَالَفُ، لَا تَكْبُرًا، وَتَعْظِيمًا لِنَفْسِهِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: إِنَّ هَذَا إِلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ مِنَ التَّعْلِيمِ وَالْإِيتَاءِ لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ أَيِ: الظَّاهِرُ الْوَاضِحُ الَّذِي لَا يَخْفَى عَلَى أَحَدٍ، أَوِ الْمُظْهِرُ لِفَضِيلَتِنَا وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ الْحَشْرُ: الْجَمْعُ، أَيْ: جُمِعَ لَهُ جُنُودُهُ مِنْ هَذِهِ الْأَجْنَاسِ. وَقَدْ أَطَالَ الْمُفَسِّرُونَ فِي ذِكْرِ مِقْدَارِ جُنْدِهِ وَبَالَغَ كَثِيرٌ مِنْهُمْ مُبَالَغَةً تَسْتَبْعِدُهَا الْعُقُولُ وَلَا تَصِحُّ مِنْ جِهَةِ النَّقْلِ، وَلَوْ صَحَّتْ لَكَانَ فِي الْقُدْرَةِ الرَّبَّانِيَّةِ مَا هُوَ أَعْظَمُ مِنْ ذَلِكَ وَأَكْثَرُ فَهُمْ يُوزَعُونَ أَيْ: لِكُلِّ طَائِفَةٍ مِنْهُمْ وَزْعَةٌ تَرُدُّ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ، فَيَقِفُونَ عَلَى مَرَاتِبِهِمْ، يُقَالُ وَزَعَهُ يَزَعُهُ وَزْعًا: كَفَّهُ، وَالْوَازِعُ فِي الْحَرْبِ: الْمُوَكَّلُ بِالصُّفُوفِ يَزَعُ مَنْ تَقَدَّمَ مِنْهُمْ، أَيْ: يَرُدُّهُ، وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:

Süleyman, kastedilen kendisi olduğu halde, kibrinden ve nefsini yüceltmek için değil, kendisine karşı gelinmeyen, itaat edilen bir hükümdar olduğunu belirtmek üzere azamet nûn'u ("biz" zamiri) ile hitap etmiştir. {إِنَّ هَذَا} ifadesindeki işaret, daha önce geçen öğretme ve bahşetme işinedir; {لَهُوَ الْفَضْلُ الْمُبِينُ} “şüphesiz bu, apaçık bir lütuftur” yani hiç kimseye gizli kalmayan, açık ve net olan veya üstünlüğümüzü ortaya koyan [bir lütuftur]. {وَحُشِرَ لِسُلَيْمانَ جُنُودُهُ مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ وَالطَّيْرِ} “Süleyman'a cinlerden, insanlardan ve kuşlardan orduları toplandı”. Haşr (الْحَشْرُ), toplamak demektir; yani bu cinslerden olan orduları onun için bir araya getirildi. Müfessirler onun ordusunun miktarı hakkında uzun uzadıya açıklamalar yapmış ve birçoğu akılların uzak göreceği, nakil yönünden de sahih olmayan aşırı rivayetlerde bulunmuşlardır. Şayet sahih olsaydı bile, ilahi kudrette bundan çok daha büyüğü ve fazlası vardır. {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “artık onlar zaptedilip düzene sokuluyorlardı” yani her bir bölüğün, öndekilerini arkadakilerin üzerine geri çevirip [hizada tutan] ve böylece derecelerine göre durmalarını sağlayan görevlileri (vez'aları) vardı. Bir şeyi menettiğinde / tuttuğunda veze'ahû yeze'uhû vez'an (وَزَعَهُ يَزَعُهُ وَزْعًا: كَفَّهُ) denir. Savaştaki vâzi' (الْوَازِعُ); safları düzenlemekle görevli olan ve öne geçenleri meneden, yani geri çeviren kimsedir. Nâbiğa'nın şu sözü de bu kabildendir:

12539. Metin

عَلَى حِينِ عَاتَبْتُ الْمَشِيبَ عَلَى الصِّبَا ... وَقُلْتُ أَلَمًا أَصِحْ وَالشَّيْبُ وَازِعُ

Gençliğe [karşı] saç akını kınadığım ve şöyle dediğim bir zamanda: / Kendime gelmedim mi hiç, oysa ak saç bir engelleyicidir (vâzi')!

12540. Metin

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğer [şairin] sözü:

12541. Metin

وَمَنْ لَمْ يَزَعْهُ لُبُّهُ وَحَيَاؤُهُ ... فَلَيْسَ لَهُ مِنْ شِيبِ فَوْدَيْهِ وَازِعُ

Kimi aklı ve hayâsı [kötülükten] alıkoymazsa (yeze'hu), / Şakaklarındaki ak saçın da onu alıkoyucusu (vâzi') olmaz.

12542. Metin

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Bir diğerinin sözü de şöyledir:

12543. Metin

وَلَا يَزَعُ النَّفْسَ اللَّجُوجَ عَنِ الْهَوَى ... مِنَ النَّاسِ إِلَّا وَافِرُ الْعَقْلِ كَامِلُهُ

İnatçı nefsi hevasından menedemez (yeze'u) / İnsanlardan, aklı bol ve kâmil olandan başkası.

12544. Metin

وَقِيلَ: مِنَ التَّوْزِيعِ بِمَعْنَى التَّفْرِيقِ، يُقَالُ: الْقَوْمُ أَوْزَاعٌ: أي طوائف حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ حتى هي التي يبتدأ بَعْدَهَا الْكَلَامُ، وَيَكُونُ غَايَةً لِمَا قَبْلَهَا، وَالْمَعْنَى فَهُمْ يُوزَعُونَ إِلَى حُصُولِ هَذِهِ الْغَايَةِ، وَهُوَ إِتْيَانُهُمْ عَلَى وَادِ النَّمْلِ، أَيْ: فَهُمْ يَسِيرُونَ مَمْنُوعًا بَعْضُهُمْ مِنْ مُفَارَقَةِ بَعْضٍ حَتَّى إِذَا أتوا إلخ، وعلى واد النمل متعلق باتوا، وَعُدِّيَ بِعَلَى لِأَنَّهُمْ كَانُوا مَحْمُولِينَ عَلَى الرِّيحِ فَهُمْ مُسْتَعْلُونَ. وَالْمَعْنَى: أَنَّهُمْ قَطَعُوا الْوَادِيَ وَبَلَغُوا

Şöyle de denilmiştir: [Bu kelime] tefrik (ayırma/bölme) manasında tevzî‘ (التَّوْزِيع) kökündendir. 'Kavim evzâ‘dır (الْقَوْمُ أَوْزَاعٌ)' denilir; yani fırkalar, gruplardır. {حَتَّى إِذا أَتَوْا عَلى وادِ النَّمْلِ} “Nihayet karınca vadisine geldiklerinde” ayetindeki 'hattâ' (حَتَّى), kendisinden sonra yeni bir söze başlanan (ibtidâiyye) ve öncesi için son sınır (gâye) bildiren [edat]tır. Mânâ şöyledir: Onlar bu gāyenin gerçekleşmesine, yani karınca vadisine gelişlerine kadar zapturapt altında tutuluyorlardı (sevk ediliyorlardı). Yani onlar, {حَتَّى إِذا أَتَوْا} “nihayet geldiklerinde...” [ifadesine] kadar, birbirlerinden ayrılmaları menedilmiş halde yürüyorlardı. {عَلى وادِ النَّمْلِ} 'Alâ vâdi'n-neml ifadesi {أَتَوْا} etev fiiline müteallıktır (bağlıdır). [Fiilin] 'alâ (عَلَى) ile geçişli kılınması, rüzgâr üzerinde taşındıkları ve dolayısıyla yukarıda bulundukları içindir. Mânâ şudur: Onlar vadiyi aştılar ve [sonuna] ulaştılar.1

12545. Metin

آخِرَهُ، وَوَقَفَ الْقُرَّاءُ جَمِيعُهُمْ عَلَى وَادٍ بِدُونِ يَاءٍ اتِّبَاعًا لِلرَّسْمِ حَيْثُ لَمْ تُحْذَفْ لِالْتِقَاءِ الساكنين كقوله: الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ «١» إِلَّا الْكِسَائِيَّ فَإِنَّهُ وَقَفَ بِالْيَاءِ، قَالَ: لِأَنَّ الْمُوجِبَ لِلْحَذْفِ إِنَّمَا هُوَ الْتِقَاءُ السَّاكِنَيْنِ بِالْوَصْلِ. قَالَ كَعْبٌ: وَادِ النَّمْلِ بِالطَّائِفِ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: هُوَ بِالشَّامِ قالَتْ نَمْلَةٌ هَذَا جَوَابُ إِذَا، كَأَنَّهَا لَمَّا رَأَتْهُمْ مُتَوَجِّهِينَ إِلَى الْوَادِي، فَرَّتْ وَنَبَّهَتْ سَائِرَ النَّمْلِ مُنَادِيَةً لَهَا قَائِلَةً: يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ جَعَلَ خِطَابَ النَّمْلِ كَخِطَابِ الْعُقَلَاءِ لِفَهْمِهَا لِذَلِكَ الْخِطَابِ، وَالْمَسَاكِنُ: هِيَ الْأَمْكِنَةُ الَّتِي يَسْكُنُ النَّمْلُ فِيهَا.

Kıraat imamlarının tamamı, Kisâî müstesna, {الَّذِينَ جابُوا الصَّخْرَ بِالْوادِ} “vadide kayaları oyanlar” «١» kavlinde olduğu gibi iki sakinin birleşmesi sebebiyle hazfedilmemiş olsa da resm-i hatta (yazılışa) uyarak {وَادٍ} kelimesinde yâ'sız durmuşlardır. Kisâî ise yâ ile durmuş ve 'Hazfi gerektiren şey ancak vasıl (geçiş) halindeki iki sakinin kavuşmasıdır' demiştir. Kâ'b şöyle demiştir: Karınca vadisi Tâif'tedir. Katâde ve Mukâtil ise: Şam'dadır, demişlerdir. {قالَتْ نَمْلَةٌ} “bir karınca dedi ki:” Bu, izâ (إِذَا) şartının cevabıdır; sanki karınca onların vadiye doğru yöneldiklerini görünce kaçmış ve diğer karıncaları uyararak onlara şöyle seslenmiştir: {يا أَيُّهَا النَّمْلُ ادْخُلُوا مَساكِنَكُمْ} “Ey karıncalar! Yuvalarınıza girin”. Karıncanın bu hitabı anlaması sebebiyle, karıncalara hitabı akıl sahiplerine yapılan hitap gibi kılmıştır. Mesâkin (الْمَسَاكِنُ) ise karıncaların ikamet ettiği yerlerdir.

12546. Metin

قِيلَ: وَهَذِهِ النَّمْلَةُ الَّتِي سَمِعَهَا سُلَيْمَانُ هِيَ أُنْثَى، بِدَلِيلِ تَأْنِيثِ الْفِعْلِ الْمُسْنَدِ إِلَيْهَا. وَرَدَّ هَذَا أَبُو حَيَّانَ فقال:

Süleyman'ın işittiği bu karıncanın, kendisine isnad edilen fiilin müennes kılınması deliliyle dişi olduğu söylenmiştir. Ebû Hayyân buna karşı çıkarak şöyle demiştir:

12547. Metin

إلحاق التَّاءِ فِي قَالَتْ، لَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ النَّمْلَةَ مُؤَنَّثَةٌ، بَلْ يَصِحُّ أَنْ يُقَالَ فِي المذكر قالت، لأن نَمْلَةٌ، وَإِنْ كَانَتْ بِالتَّاءِ فَهِيَ مِمَّا لَا يَتَمَيَّزُ فِيهِ الْمُذَكَّرُ مِنَ الْمُؤَنَّثِ بِتَذْكِيرِ الْفِعْلِ، وَلَا بِتَأْنِيثِهِ، بَلْ يَتَمَيَّزُ بِالْإِخْبَارِ عَنْهُ بِأَنَّهُ ذَكَرٌ أَوْ أُنْثَى، وَلَا يَتَعَلَّقُ بِمِثْلِ هَذَا كَثِيرُ فَائِدَةٍ «٢» ، وَلَا بِالتَّعَرُّضِ لِاسْمِ النَّمْلَةِ، وَلِمَا ذُكِرَ مِنَ الْقِصَصِ الْمَوْضُوعَةِ، وَالْأَحَادِيثِ الْمَكْذُوبَةِ. وَقَرَأَ الحسن وطلحة ومعمر بن سليمان «نملة» والنمل بِضَمِّ الْمِيمِ وَفَتْحِ النُّونِ، بِزِنَةِ رَجُلٍ وَسَمُرَةٍ.

Kâlet (قَالَتْ) kelimesine tâ'nın bitişmesi, karıncanın dişi olduğuna delalet etmez; bilakis müzekker için de kâlet denilmesi caizdir. Çünkü nemleh (نَمْلَةٌ) kelimesi tâ ile olsa bile, fiilin müzekker veya müennes kılınmasıyla erkeği dişisinden ayrılmayan kelimelerdendir; bilakis onun erkek veya dişi olduğu haber verilerek ayırt edilir. Bunun gibi bir meseleyle «٢», karıncanın adını araştırmayla ve aktarılan uydurma kıssalar ile yalan hadislerle meşgul olmakta pek bir fayda yoktur. Hasan, Talha ve Muammer b. Süleyman, racul (رَجُل) ve samurah (سَمُرَة) vezninde mîm'in zammesi ve nûn'un fethasıyla «نَمُلَة» ve «النَّمُل» şeklinde okumuşlardır.

12548. Metin

وَقَرَأَ سُلَيْمَانُ التَّيْمِيُّ بِضَمَّتَيْنِ فِيهِمَا. لَا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ الْحَطْمُ: الْكَسْرُ، يُقَالُ حَطَمْتُهُ حَطْمًا: أَيْ كَسَرْتُهُ كَسَرَا، وَتَحَطَّمَ تَكَسَّرَ، وَهَذَا النَّهْيُ هُوَ فِي الظَّاهِرِ لِلنَّمْلِ، وَفِي الْحَقِيقَةِ لِسُلَيْمَانَ، فَهُوَ مِنْ بَابِ: لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنَ الْأَمْرِ، وَيُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ جَوَابًا لِلْأَمْرِ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ:

Süleyman et-Teymî ise her iki harfin zammesiyle okumuştur. {لا يَحْطِمَنَّكُمْ سُلَيْمانُ وَجُنُودُهُ} “Süleyman ve orduları sizi ezmesin”. Hatm (الْحَطْمُ), kırmak / ezmek demektir. Bir şeyi kırdığında hatamtuhû hatmen (حَطَمْتُهُ حَطْمًا: أَيْ كَسَرْتُهُ كَسْرًا) denir. Tehattame (تَحَطَّمَ) ise parçalanıp kırıldı demektir. Bu nehiy (yasaklama) zahirde karıncalara yönelik olsa da hakikatte Süleyman'a yöneliktir. Dolayısıyla bu, [Arapçadaki] Lâ erayenneke hâhunâ (لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا: "Seni burada görmeyeyim!") üslubundandır. Bu cümlenin emirden bedel olması caiz olduğu gibi, emrin cevabı olması da muhtemeldir. Ebû Hayyân şöyle demiştir:

12549. Metin

أَمَّا تَخْرِيجُهُ عَلَى جَوَابِ الْأَمْرِ، فَلَا يَكُونُ إِلَّا على قراءة الأعمش، «لَا يَحْطِمْكُمْ» بِالْجَزْمِ بِدُونِ نُونِ التَّوْكِيدِ، وَأَمَّا مَعَ وُجُودِ نُونِ التَّوْكِيدِ فَلَا يَجُوزُ ذَلِكَ إِلَّا فِي الشِّعْرِ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: وَهُوَ قَلِيلٌ فِي الشِّعْرِ، شَبَّهُوهُ بِالنَّهْيِ حَيْثُ كَانَ مَجْزُومًا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ «ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُنَّ» وَقَرَأَ شَهْرُ بْنُ حوشب «مسكنكم» وقرأ الحسن وأبو رجاء وقتادة وَعِيسَى الْهَمْدَانِيُّ «لَا يُحَطِّمَنَّكُمْ» بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الحاء وتشديد الطاء، وقرأ ابن أبي إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبُ وَأَبُو عَمْرٍو فِي رِوَايَةٍ بِسُكُونِ نُونِ التَّوْكِيدِ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ فَاعِلِ يَحْطِمَنَّكُمْ، أَيْ: لَا يَشْعُرُونَ بِحَطْمِكُمْ وَلَا يَعْلَمُونَ بِمَكَانِكُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ الْمَعْنَى: وَالنَّمْلُ لَا يَشْعُرُونَ أَنَّ سُلَيْمَانَ يَفْهَمُ مَقَالَتَهَا، وَهُوَ بَعِيدٌ فَتَبَسَّمَ ضاحِكاً مِنْ قَوْلِها قرأ ابن السميقع «ضَحِكًا» وَعَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ يَكُونُ ضَاحِكًا: حَالًا مُؤَكَّدَةً لِأَنَّهُ قَدْ فُهِمَ الضَّحِكُ مِنَ التَّبَسُّمِ، وَقِيلَ: هِيَ حَالٌ مُقَدَّرَةٌ لِأَنَّ التَّبَسُّمَ أَوَّلُ الضَّحِكِ، وَقِيلَ: لَمَّا كَانَ التَّبَسُّمُ قَدْ يَكُونُ لِلْغَضَبِ كَانَ الضَّحِكُ مُبَيِّنًا لَهُ، وَقِيلَ: إِنَّ ضَحِكَ الْأَنْبِيَاءِ هُوَ التَّبَسُّمُ لَا غَيْرَ، وَعَلَى قراءة ابن السميقع يَكُونُ ضَحِكًا: مَصْدَرًا مَنْصُوبًا بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، وَكَانَ ضَحِكَ سُلَيْمَانَ تَعَجُّبًا مِنْ قَوْلِهَا، وَفَهْمِهَا، وَاهْتِدَائِهَا إِلَى تَحْذِيرِ النَّمْلِ وَقالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلى والِدَيَّ وقد تَقَدَّمَ بَيَانُ مَعْنَى أَوْزِعْنِي قَرِيبًا فِي قَوْلِهِ: «فهم يوزعون» قَالَ فِي الْكَشَّافِ: وَحَقِيقَةُ أَوْزِعْنِي: اجْعَلْنِي أَزِعُ شُكْرَ نِعَمِكَ عِنْدِي وَأَكُفُّهُ، وَأَرْتَبِطُهُ لَا يَنْفَلِتُ

Bunun emir kipinin cevabı (cevâbu'l-emr) olarak değerlendirilmesine gelince; bu ancak A'meş'in, tekit nûnu olmaksızın cezm ile okuduğu lâ yahtimkum (لَا يَحْطِمْكُمْ) kıraatine göre mümkündür.1 Tekit nûnunun bulunması durumunda ise bu, ancak şiirde caiz olur. Sîbeveyhi şöyle demiştir: “Bu, şiirde de azdır; meczum olduğu için onu nehiyye (yasaklama kipine) benzetmişlerdir.” Übeyy, Udhulû mesâkinekünne (ادْخُلُوا مَسَاكِنَكُنَّ) şeklinde; Şehr b. Havşeb ise meskenekum (مسكنكم) şeklinde okumuştur. Hasan [el-Basrî], Ebû Recâ, Katâde ve Îsâ el-Hemedânî; yâ harfinin dammesi, hâ harfinin fethası ve tı harfinin şeddesiyle lâ yuhattımennekum (لَا يُحَطِّمَنَّكُمْ) şeklinde okumuşlardır. İbn Ebî İshâk, Ya'kûb ve bir rivayette Ebû Amr ise tekit nûnunun sükûnuyla okumuşlardır. {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında olmadan” cümlesi, yahtımenneküm fiilinin fâilinden (öznesinden) hâl olarak nasb mahallindedir. Yani: Sizi ezdiklerinin farkında olmazlar ve bulunduğunuz yeri bilmezler. [Bir görüşe göre] mânanın, “Karıncalar, Süleyman'ın onun sözünü anladığının farkında değillerdir” şeklinde olduğu da söylenmiştir; fakat bu uzak bir ihtimaldir. {فَتَبَسَّمَ ضَاحِكًا مِنْ قَوْلِهَا} “[Süleyman] onun bu sözünden dolayı tebessüm ederek güldü”. İbnü's-Sümeyka' dahiken (ضَحِكًا) şeklinde okumuştur. Cumhûrun kıraatine göre dâhiken (ضَاحِكًا) kelimesi müekkede (pekiştirici) bir hâldir; çünkü gülme anlamı tebessümden zaten anlaşılmaktadır. Bunun mukaddere (geleceğe matuf) bir hâl olduğu da söylenmiştir; zira tebessüm gülmenin başlangıcıdır. Tebessüm bazen öfkeden de kaynaklanabildiği için gülmenin (dahik) bunu açıklayıcı olduğu da söylenmiştir. Peygamberlerin gülmesinin sadece tebessümden ibaret olduğu da ifade edilmiştir. İbnü's-Sümeyka'ın kıraatine göre ise dahiken kelimesi mahzuf bir fiille mansub bir masdardır veya hâl makamındadır. Süleyman'ın gülmesi; onun sözüne, kavrayışına ve diğer karıncaları uyarma konusundaki basiretine duyduğu hayretten dolayı idi.2 {وَقَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ وَعَلَى وَالِدَيَّ} “ve: 'Rabbim! Bana ve anne babama lütfettiğin nimetine şükretmemi bana ilham et/nasip eyle' dedi”. Evzi'nî (أَوْزِعْنِي) ifadesinin anlamının açıklaması az önce {فَهُمْ يُوزَعُونَ} ayetinde geçmişti. [Zemahşerî] el-Keşşâf'ta şöyle demiştir: “Evzi'nî kelimesinin hakikati şudur: 'Beni, katındaki nimetlerine şükretmeyi zapteden, onu tutan ve benden kaçıp gitmesin diye sımsıkı bağlayan biri kıl'...”

12550. Metin

عَنِّي، حَتَّى لَا أَنْفَكَّ شَاكِرًا لَكَ، انْتَهَى. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: أَوْزِعْنِي أَيْ: أَلْهِمْنِي أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ، يُقَالُ: فُلَانٌ مُوزَعٌ بِكَذَا، أَيْ: مُولَعٌ بِهِ، انْتَهَى. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَأَصْلُهُ مِنْ وَزِعَ، فَكَأَنَّهُ قَالَ:

ki sana sürekli şükreden biri olayım' demektir. Vâhidî şöyle demiştir: Evzi'nî yani: 'Bana lütfettiğin nimetine şükretmeyi bana ilham et' demektir; nitekim bir şeye çok düşkün olunduğunda fulânün mûze'un bi-kezâ (فُلَانٌ مُوزَعٌ بِكَذَا: أَيْ: مُولَعٌ بِهِ) denir. Kurtubî şöyle demiştir: Bunun aslı veze'a (وَزَعَ) fiilindendir; sanki o:

12551. Metin

كُفَّنِي عَمَّا يُسْخِطُكَ انْتَهَى. وَالْمَفْعُولُ الثَّانِي لِأَوْزِعْنِي هُوَ: أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ:

'Beni, seni öfkelendirecek şeylerden alıkoy' demiştir. Evzi'nî fiilinin ikinci mef'ûlü ise {أَنْ أَشْكُرَ نِعْمَتَكَ الَّتِي أَنْعَمْتَ عَلَيَّ} kısmıdır. Zeccâc şöyle demiştir:

12552. Metin

إِنَّ مَعْنَى أَوْزِعْنِي: امْنَعْنِي أَنْ أَكْفُرَ نِعْمَتَكَ، وَهُوَ تَفْسِيرٌ بِاللَّازِمِ، وَمَعْنَى وَعَلَى وَالِدَيَّ: الدُّعَاءُ مِنْهُ بِأَنْ يُوزِعَهُ اللَّهُ شُكْرَ نِعْمَتِهِ عَلَى وَالِدَيْهِ، كَمَا أَوْزَعَهُ شُكْرَ نِعْمَتِهِ عَلَيْهِ، فَإِنَّ الْإِنْعَامَ عَلَيْهِمَا إِنْعَامٌ عَلَيْهِ، وَذَلِكَ يَسْتَوْجِبُ الشُّكْرَ مِنْهُ لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، ثُمَّ طَلَبَ أَنْ يُضِيفَ اللَّهُ لَهُ لَوَاحِقَ نِعَمِهِ إِلَى سَوَابِقِهَا، وَلَا سِيَّمَا النِّعَمُ الدِّينِيَّةُ، فَقَالَ:

Evzi'nî ifadesinin manası: 'Nimetine karşı nankörlük etmekten beni alıkoy' demektir; bu, lâzımî (dolaylı) bir tefsirdir. {وَعَلى والِدَيَّ} ifadesinin manası ise: Allah'ın kendisine olan nimetine şükretmeyi nasip ettiği gibi, anne babasına olan nimetine de şükretmeyi Allah'ın kendisine nasip etmesi için yaptığı duadır; zira o ikisine yapılan ihsan, kendisine de yapılmış bir ihsandır ve bu durum Allah Sübhânehu'ya şükretmesini gerektirir. Sonra Allah'ın, sonraki nimetlerini -özellikle de dinî nimetleri- önceki nimetlerine eklemesini talep ederek şöyle demiştir:

12553. Metin

وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ أَيْ: عَمَلًا صَالِحًا تَرْضَاهُ مِنِّي، ثُمَّ دَعَا أَنْ يَجْعَلَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِي الْآخِرَةِ دَاخِلًا فِي زُمْرَةِ الصَّالِحِينَ، فَإِنَّ ذَلِكَ هُوَ الْغَايَةُ الَّتِي يَتَعَلَّقُ الطَّلَبُ بِهَا، فَقَالَ: وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ وَالْمَعْنَى: أَدْخِلْنِي فِي جُمْلَتِهِمْ، وَأَثْبِتِ اسْمِي فِي أَسْمَائِهِمْ، وَاحْشُرْنِي فِي زُمْرَتِهِمْ إِلَى دَارِ الصَّالِحِينَ، وَهِيَ الْجَنَّةُ، اللَّهُمَّ وَإِنِّي أَدْعُوكَ بِمَا دَعَاكَ بِهِ هَذَا النَّبِيُّ الْكَرِيمُ فَتَقَبَّلْ ذَلِكَ مِنِّي وَتَفَضَّلْ عَلَيَّ بِهِ، فَإِنِّي وَإِنْ كُنْتُ مُقَصِّرًا فِي الْعَمَلِ فَفَضْلُكَ هُوَ سَبَبُ الْفَوْزِ بِالْخَيْرِ، فَهَذِهِ الْآيَةُ مُنَادِيَةٌ بِأَعْلَى صَوْتٍ، وَأَوْضَحِ بَيَانٍ بِأَنَّ دُخُولَ الْجَنَّةِ الَّتِي هِيَ دَارُ الْمُؤْمِنِينَ بِالتَّفَضُّلِ مِنْكَ، لَا بالعمل منهم كما قال رسولك الصادق المصدوق فِيمَا ثَبَتَ عَنْهُ فِي الصَّحِيحِ «سَدِّدُوا وَقَارِبُوا وَاعْلَمُوا أَنَّهُ لَنْ يَدْخُلَ أَحَدٌ الْجَنَّةَ بِعَمَلِهِ، قَالُوا: وَلَا أَنْتَ يَا رَسُولَ اللَّهِ؟ قَالَ وَلَا أَنَا إِلَّا أَنْ يَتَغَمَّدَنِي اللَّهُ بِرَحْمَتِهِ» إذا لَمْ يَكُنْ إِلَّا تَفَضُّلُكَ الْوَاسِعُ فَتَرْكُ طَلَبِهِ مِنْكَ عَجْزٌ، وَالتَّفْرِيطُ فِي التَّوَسُّلِ إِلَيْكَ بِالْإِيصَالِ إِلَيْهِ تَضْيِيعٌ، ثُمَّ شَرَعَ سُبْحَانَهُ فِي ذِكْرِ قِصَّةِ بِلْقِيسَ، وَمَا جَرَى بَيْنَهَا وَبَيْنَ سُلَيْمَانَ، وَذَلِكَ بِدَلَالَةِ الْهُدْهُدِ فَقَالَ: وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ التَّفَقُّدُ: تَطَلُّبُ مَا غَابَ عَنْكَ وَتَعَرُّفُ أَحْوَالِهِ، وَالطَّيْرُ: اسْمُ جِنْسٍ لِكُلِّ مَا يَطِيرُ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ تَطَلَّبَ مَا فَقَدَ مِنَ الطَّيْرِ، وَتَعَرَّفَ حَالَ مَا غَابَ مِنْهَا، وَكَانَتِ الطَّيْرُ تَصْحَبُهُ فِي سَفَرِهِ، وَتُظِلُّهُ بِأَجْنِحَتِهَا فَقالَ مَا لِيَ لَا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ أَيْ: مَا لِلْهُدْهُدِ لَا أَرَاهُ؟ فَهَذَا الْكَلَامُ مِنَ الْكَلَامِ الْمَقْلُوبِ الَّذِي تَسْتَعْمِلُهُ الْعَرَبُ كَثِيرًا، وَقِيلَ: لَا حَاجَةَ إِلَى ادِّعَاءِ الْقَلْبِ، بَلْ هُوَ اسْتِفْهَامٌ عَنِ الْمَانِعِ لَهُ مِنْ رُؤْيَةِ الْهُدْهُدِ، كَأَنَّهُ قَالَ: مَالِي لَا أَرَاهُ هَلْ ذَلِكَ لِسَاتِرٍ يَسْتُرُهُ عَنِّي، أَوْ لِشَيْءٍ آخَرَ؟ ثُمَّ ظَهَرَ لَهُ أَنَّهُ غَائِبٌ فَقَالَ: أَمْ كَانَ من الغائبين، وأم هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ الَّتِي بِمَعْنَى الْإِضْرَابِ، قَرَأَ ابْنُ كثير وابن محيصن وهشام وأيوب «مالي» بفتح الياء، وكذلك قرءوا فِي يس وَما لِيَ لَا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي «١» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَقَرَأَ بِإِسْكَانِهَا فِي الْمَوْضِعَيْنِ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَيَعْقُوبُ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِفَتْحِ الَّتِي فِي يس، وَإِسْكَانِ الَّتِي هُنَا.

{وَأَنْ أَعْمَلَ صالِحاً تَرْضاهُ} “ve razı olacağın salih amel işlememi [nasip eyle]” yani benden razı olacağın salih bir ameli... Sonra Allah Sübhânehu'nun kendisini ahirette salihler zümresine dahil etmesi için dua etti; zira talebin yöneldiği nihai gaye budur. Şöyle buyurdu: {وَأَدْخِلْنِي بِرَحْمَتِكَ فِي عِبادِكَ الصَّالِحِينَ} “ve rahmetinle beni salih kullarının arasına dahil eyle'”. Anlamı: Beni onların arasına kat, adımı onların adları arasına yaz ve beni onların zümresiyle birlikte salihlerin yurdu olan cennete haşret demektir. Allah'ım! Bu yüce peygamberin sana dua ettiği şeyle ben de sana dua ediyorum; bunu benden kabul eyle ve bana lütfet. Zira ben amelde kusurlu olsam da hayra ulaşmanın sebebi senin lütfundur. Bu ayet en yüksek sesle ve en açık beyanla haykırmaktadır ki, müminlerin yurdu olan cennete giriş, onların amelleriyle değil senin lütfunladır; nitekim doğru sözlü ve doğrulanmış olan Resûlün, Sahih'te kendisinden sabit olan hadiste şöyle buyurmuştur: «Doğru yoldan ayrılmayın, orta yolu tutun ve bilin ki hiç kimse ameliyle cennete giremez. 'Sen de mi yâ Resûlallah?' dediler. 'Allah beni rahmetiyle bürümedikçe ben de [giremem]' buyurdu.» Mademki iş senin geniş lütfundan ibarettir, öyleyse onu senden talep etmeyi terk etmek bir acizlik, ona ulaştıracak vesilelere sarılmakta kusur göstermek ise bir ziyandır. Sonra [Allah] Sübhânehu, Belkıs kıssasını ve hüdhüdün delaletiyle Süleyman ile onun arasında geçenleri zikretmeye başlayarak şöyle buyurdu: {وَتَفَقَّدَ الطَّيْرَ} “Ve kuşları teftiş etti”. Tefakkud (التَّفَقُّدُ); senden uzakta olanı aramak ve onun durumunu öğrenmektir. Tayr (الطَّيْرُ) ise uçan her varlık için kullanılan bir cins ismidir. Anlamı: Kuşlardan kaybolanı aradı ve onlardan gözden uzak olanın halini teftiş etti, demektir. Kuşlar yolculuğunda onunla beraber bulunur ve kanatlarıyla ona gölge yapardı. {فَقالَ ما لِيَ لا أَرَى الْهُدْهُدَ أَمْ كانَ مِنَ الْغائِبِينَ} “ve dedi ki: 'Bana ne oluyor ki hüdhüdü göremiyorum, yoksa kayıplara mı karıştı?'” yani: Hüdhüde ne oldu ki onu göremiyorum? Bu ifade, Arapların çokça kullandığı maklûb (lafzın tersine çevrildiği) kelamlardandır. Kalb (ters çevirme) iddiasına gerek olmadığı, bilakis bunun hüdhüdü görmesine engel olan şeyi sormak olduğu da söylenmiştir; sanki: 'Bana ne oluyor ki onu göremiyorum, bu durum onu benden örten bir örtüden dolayı mıdır, yoksa başka bir şeyden ötürü müdür?' demiştir. Sonra onun ortalıkta olmadığı anlaşılınca: 'Yoksa kayıplardan mı oldu?' demiştir. Buradaki em (أَمْ), idrâb (önceki sözden vazgeçip yeni söze başlama) anlamında olan münkatı'adır. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Hişâm ve Eyyûb yâ'nın fethasıyla «مَالِيَ» şeklinde okumuşlardır; Yâsîn'deki {وَما لِيَ لا أَعْبُدُ الَّذِي فَطَرَنِي} “Bana ne oluyor ki beni yaratana kulluk etmeyeyim?” «١» ayetini de yâ'nın fethasıyla okumuşlardır. Hamza, Kisâî ve Ya'kûb her iki yerde de yâ'nın sükûnuyla okumuşlardır. Geri kalanlar ise Yâsîn'dekini fetha ile, buradakini ise sükûn ile okumuşlardır.

12554. Metin

قَالَ أَبُو عَمْرٍو: لِأَنَّ هَذِهِ الَّتِي هُنَا اسْتِفْهَامٌ، وَالَّتِي فِي يس نَفْيٌ، وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ الْإِسْكَانَ لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ.

Ebû Amr şöyle demiştir: Çünkü buradaki istifhamdır (sorudur), Yâsîn'deki ise nefydir (olumsuzluktur). Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd sükûnu tercih etmişlerdir. {لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً أَوْ لَأَذْبَحَنَّهُ} “'Ona mutlaka şiddetli bir azapla azap edeceğim ya da onu boğazlayacağım'”.

12555. Metin

اخْتَلَفُوا فِي هَذَا الْعَذَابِ الشَّدِيدِ مَا هُوَ؟ فَقَالَ مُجَاهِدٌ وَابْنُ جُرَيْجٍ: هُوَ أَنْ يَنْتِفَ رِيشَهُ جميعا. وقال يزيد ابن رُومَانَ: هُوَ أَنْ يَنْتِفَ رِيشَ جَنَاحَيْهِ، وَقِيلَ: هُوَ أَنْ يَحْبِسَهُ مَعَ أَضْدَادِهِ، وَقِيلَ: أَنْ يَمْنَعَهُ مِنْ خِدْمَتِهِ، وَفِي هَذَا دَلِيلٌ عَلَى أَنَّ الْعُقُوبَةَ عَلَى قَدْرِ الذَّنْبِ، لَا عَلَى قَدْرِ الْجَسَدِ. وَقَوْلُهُ عَذَابًا اسْمُ مَصْدَرٍ أَوْ مصدر على

[Âlimler] bu şiddetli azabın ne olduğu hususunda ihtilaf etmişlerdir.1 Mücâhid ve İbn Cüreyc: "[Bu azap], onun bütün tüylerini yolmasıdır" demişlerdir. Yezîd b. Rûmân ise: "İki kanadının tüylerini yolmasıdır" demiştir. "Onu zıtlarıyla (anlaşamayacağı canlılarla) birlikte hapsetmesidir" de denilmiştir. "Onu hizmetinden menetmesidir" de denilmiştir. Bunda, cezanın bedenin [büyüklüğüne] göre değil, günahın [ağırlığına] göre olduğuna dair bir delil vardır. Âyetteki {عَذَابًا} sözü, ism-i masdardır yahut ... [üzerine gelmiş] bir masdardır

12556. Metin

حَذْفِ الزَّوَائِدِ كَقَوْلِهِ: أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً «١» أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَحْدَهُ بِنُونِ التَّأْكِيدِ الْمُشَدَّدَةِ بَعْدَهَا نُونُ الْوِقَايَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ فَقَطْ، وَهِيَ نُونُ التوكيد، وقرأ عيسى ابن عُمَرَ بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ مَفْتُوحَةٍ غَيْرِ مَوْصُولَةٍ بِالْيَاءِ، وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: هُوَ الْحُجَّةُ الْبَيِّنَةُ فِي غَيْبَتِهِ «فمكث» ابن عُمَرَ بِنُونٍ مُشَدَّدَةٍ مَفْتُوحَةٍ غَيْرِ مَوْصُولَةٍ بِالْيَاءِ، وَالسُّلْطَانُ الْمُبِينُ: هُوَ الْحُجَّةُ الْبَيِّنَةُ فِي غَيْبَتِهِ فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ أَيِ: الْهُدْهُدُ مَكَثَ زَمَانًا غَيْرَ بَعِيدٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «مَكُثَ» بِضَمِّ الْكَافِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحْدَهُ بِفَتْحِهَا، وَمَعْنَاهُ فِي الْقِرَاءَتَيْنِ: أَقَامَ زَمَانًا غَيْرَ بَعِيدٍ. قَالَ سِيبَوَيْهِ: مَكَثَ يَمْكُثُ مُكُوثًا كَقَعَدَ يَقْعُدُ قُعُودًا.

{أَنْبَتَكُمْ مِنَ الْأَرْضِ نَباتاً} “Sizi yerden bitki gibi bitirdi” «١» kavlinde olduğu gibi zevâid harflerin hazfedilmesiyle gelmiş bir masdardır. {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ} “'yahut bana apaçık bir delil getirecek'”. İbn Kesîr tek başına, şeddeli tekit nûn'undan sonra vikâye nûn'u ile [leyetiyennenî şeklinde] okumuştur; diğerleri ise sadece tek bir şeddeli nûn ile okumuşlardır ki o da tekit nûn'udur. Îsâ b. Ömer ise yâ'ya bitiştirilmeksizin fethalı şeddeli bir nûn ile okumuştur. Apaçık sultan: Gaybubetinde (ortada bulunmayışında) ileri süreceği apaçık delildir/hüccettir. {فَمَكَثَ غَيْرَ بَعِيدٍ} “Çok geçmeden [hüdhüd] bekledi/geldi” yani hüdhüd fazla uzak olmayan bir müddet bekledi. Cumhûr kâf'ın zammesiyle «مَكُثَ», Âsım ise tek başına fethasıyla «مَكَثَ» okumuştur; her iki kıraatte de anlam: Uzak (uzun) olmayan bir zaman kaldı, demektir. Sîbeveyh: Ka'ade ya'kudu kuûden gibi mekese yemküsü mükûsen (مَكَثَ يَمْكُثُ مُكُوثًا كَقَعَدَ يَقْعُدُ قُعُودًا) denir demiştir.

12557. Metin

وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي مَكَثَ لِسُلَيْمَانَ. وَالْمَعْنَى: بَقِيَ سُلَيْمَانُ بَعْدَ التَّفَقُّدِ وَالتَّوَعُّدِ زَمَانًا غَيْرَ طَوِيلٍ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ أَيْ: عَلِمْتُ مَا لَمْ تَعْلَمْهُ مِنَ الْأَمْرِ، وَالْإِحَاطَةُ: الْعِلْمُ بِالشَّيْءِ مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِ، وَلَعَلَّ فِي الْكَلَامِ حَذْفًا، وَالتَّقْدِيرُ: فَمَكَثَ الْهُدْهُدُ غَيْرَ بَعِيدٍ، فَجَاءَ فَعُوتِبَ عَلَى مَغِيبِهِ، فَقَالَ مُعْتَذِرًا عَنْ ذَلِكَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَيَجُوزُ إِدْغَامُ التَّاءَ فِي الطَّاءِ، فيقال: حطّ، وَإِدْغَامُ الطَّاءِ فِي التَّاءِ فَيُقَالُ: أَحَتُّ وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ مِنْ سَبَإٍ بِالصَّرْفِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ رَجُلٍ، نُسِبَ إِلَيْهِ قَوْمٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Mekese fiilindeki zamirin Süleyman'a ait olduğu da söylenmiştir. Anlam: Süleyman teftiş ve tehditten sonra çok uzun olmayan bir süre bekledi, demektir; ancak birinci görüş daha evladır. {فَقالَ أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ} “Dedi ki: 'Senin kuşatamadığın (bilmediğin) bir şeyi kuşattım (öğrendim)'” yani işin senin bilmediğin yönünü bildim. İhâta (الْإِحَاطَةُ): Bir şeyi bütün yönleriyle bilmektir. Sözde bir hazif olması muhtemeldir; takdiri şöyledir: 'Hüdhüd çok geçmeden bekledi, sonra geldi; ortalıkta bulunmayışından ötürü azarlandı, o da buna mazeret beyan ederek {أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ} “Senin kuşatamadığın şeyi kuşattım” dedi.' Ferrâ: Tâ harfini tı'ya idgam edip hattü (حطّ) demek de, tı harfini tâ'ya idgam edip ehattü (أَحَتُّ) demek de caizdir, demiştir. {وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “ve sana Sebe'den kesin bir haberle geldim'”. Cumhûr, bir kavmin kendisine nispet edildiği bir adamın adı olduğu gerekçesiyle {مِنْ سَبَإٍ} ifadesini sarfla (tenvinli olarak) okumuştur. Şairin şu sözü de bu kabildendir:

12558. Metin

الْوَارِدُونَ وَتَيْمٌ فِي ذُرَى سَبَأٍ ... قد عضّ أَعْنَاقَهُمْ جِلْدُ الْجَوَامِيسِ

Sebe'in zirvelerine gelenler ve Teym kabilesi; / Boyunlarını manda derisi sıkıp ısırmıştır.

12559. Metin

وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ، وَتَرْكِ الصَّرْفِ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ مَدِينَةٍ، وَأَنْكَرَ الزَّجَّاجُ أَنْ يَكُونَ اسْمَ رَجُلٍ وَقَالَ: سَبَأٌ اسْمُ مَدِينَةٍ تُعْرَفُ بِمَأْرِبِ اليمن، بينها وَبَيْنَ صَنْعَاءَ ثَلَاثَةُ أَيَّامٍ. وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ امْرَأَةٍ سُمِّيَتْ بِهَا الْمَدِينَةُ. قَالَ الْقُرْطُبِيُّ: وَالصَّحِيحُ أَنَّهُ اسْمُ رَجُلٍ، كَمَا فِي كِتَابِ التِّرْمِذِيِّ مِنْ حَدِيثِ فَرْوَةَ بْنِ مُسَيْكٍ الْمُرَادِيِّ.

İbn Kesîr ve Ebû Amr hemzenin fethasıyla ve bir şehir adı olması sebebiyle gayrimunsarıf olarak (sarfsız) okumuşlardır. Zeccâc onun bir adam adı olmasını reddederek şöyle demiştir: 'Sebe', Yemen'in Me'rib bölgesinde bilinen bir şehir adıdır; onunla San'a arasında üç günlük mesafe vardır.' Şehre adı verilen bir kadının ismi olduğu da söylenmiştir. Kurtubî şöyle demiştir: Sahih olan, Tirmizî'nin kitabında Ferve b. Müseyk el-Murâdî hadisinde geçtiği üzere onun bir adam adı olmasıdır.

12560. Metin

قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَخَفِيَ هَذَا عَلَى الزَّجَّاجِ فَخَبِطَ خَبْطَ عَشْوَاءَ. وَزَعَمَ الْفَرَّاءُ أَنَّ الرُّؤَاسِيَّ سَأَلَ أَبَا عَمْرِو بْنَ الْعَلَاءِ عَنْ سَبَأٍ فَقَالَ: مَا أَدْرِي مَا هُوَ؟ قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَبُو عَمْرٍو أَجَلَّ مِنْ أَنْ يَقُولَ هَذَا، قَالَ: وَالْقَوْلُ فِي سَبَأٍ مَا جَاءَ التَّوْقِيفُ فِيهِ أَنَّهُ فِي الْأَصْلِ اسْمُ رَجُلٍ، فَإِنْ صَرَفْتَهُ فَلِأَنَّهُ قَدْ صَارَ اسْمًا لِلْحَيِّ، وَإِنْ لَمْ تَصْرِفْهُ جَعَلْتَهُ اسْمًا لِلْقَبِيلَةِ، مِثْلَ ثَمُودَ، إِلَّا أَنَّ الِاخْتِيَارَ عِنْدَ سِيبَوَيْهِ الصَّرْفُ، انْتَهَى.

İbn Atiyye şöyle demiştir: 'Bu durum Zeccâc'a kapalı kalmış ve o rastgele sözler sarf etmiştir.' Ferrâ, Ruâsî'nin Ebû Amr b. el-Alâ'ya Sebe' hakkında sorduğunu, onun da: 'Ne olduğunu bilmiyorum' dediğini iddia etmiştir. Nahhâs: 'Ebû Amr böyle bir şey söylemekten çok daha yücedir' demiş ve şöyle eklemiştir: 'Sebe' hakkındaki doğru söz, nakilde geldiği üzere onun aslen bir adam adı olduğudur. Şayet onu sarflı (tenvinli) okursan kabile/topluluk (hayy) adı olduğu içindir; sarfsız okursan Semûd gibi kabile adı kılmış olursun. Ancak Sîbeveyh katında tercih edilen sarflı okunmasıdır.'

12561. Metin

وَأَقُولُ: لَا شَكَّ أَنَّ سَبَأً اسْمٌ لِمَدِينَةٍ بِالْيَمَنِ كَانَتْ فِيهَا بِلْقِيسُ، وَهُوَ أَيْضًا اسْمُ رَجُلٍ مِنْ قَحْطَانَ! وَهُوَ سَبَأُ بْنُ يَشْجُبَ بْنِ يَعْرُبَ بْنِ قَحْطَانَ بْنِ هُودٍ، وَلَكِنَّ الْمُرَادَ هُنَا أَنَّ الْهُدْهُدَ جَاءَ إِلَى سُلَيْمَانَ بِخَبَرِ مَا عَايَنَهُ فِي مَدِينَةِ سَبَأٍ مِمَّا وَصَفَهُ، وَسَيَأْتِي فِي آخِرِ هَذَا الْبَحْثِ مِنَ الْمَأْثُورِ مَا يُوَضِّحُ هَذَا وَيُؤَيِّدُهُ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الْهُدْهُدَ جَاءَ سُلَيْمَانَ مِنْ هَذِهِ الْمَدِينَةِ بِخَبَرٍ يَقِينٍ، وَالنَّبَأُ: هُوَ الْخَبَرُ الْخَطِيرُ الشَّأْنِ، فَلَمَّا قَالَ الْهُدْهُدَ لِسُلَيْمَانَ مَا قَالَ، قَالَ لَهُ سُلَيْمَانُ: وَمَا ذَاكَ؟ فَقَالَ: إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ وَهِيَ: بِلْقِيسُ بِنْتُ شُرَحْبِيلَ، وَجَدَهَا الْهُدْهُدُ تَمْلِكُ أَهْلَ سَبَأٍ، وَالْجُمْلَةُ هَذِهِ كَالْبَيَانِ وَالتَّفْسِيرُ لِلْجُمْلَةِ الَّتِي قَبْلَهَا، أَيْ: ذَلِكَ النَّبَأُ الْيَقِينُ هُوَ كَوْنُ هَذِهِ الْمَرْأَةِ تَمْلُكُ هَؤُلَاءِ وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فِيهِ مُبَالَغَةٌ، وَالْمُرَادُ أَنَّهَا أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ الَّتِي تَحْتَاجُهَا، وَقِيلَ الْمَعْنَى: أُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ فِي زَمَانِهَا شَيْئًا، فَحَذَفَ شَيْئًا لِأَنَّ الْكَلَامَ قد دلّ عليه وَلَها

Ben derim ki: Şüphe yok ki Sebe', Yemen'de Belkıs'ın içinde bulunduğu bir şehrin adıdır. O aynı zamanda Kahtân soyundan bir adamın da adıdır! O da Hûd oğlu Kahtân oğlu Ya'rub oğlu Yeşcub oğlu Sebe'dir.1 Fakat burada kastedilen; hüdhüdün, Sebe' şehrinde bizzat müşahede edip nitelendirdiği şeylerin haberiyle Süleyman'a gelmiş olmasıdır. Bu bahsin sonunda bunu açıklayan ve teyit eden rivayetler gelecektir. Ayetin manası şudur: Hüdhüd, bu şehirden Süleyman'a kesin bir haberle gelmiştir. Nebe' (نَبَأ) ise son derece önemli ve büyük haber demektir. Hüdhüd Süleyman'a diyeceğini söyleyince, Süleyman ona: 'O [haber] nedir?' dedi. O da şöyle dedi: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum”. Bu kadın, Şurâhîl'in kızı Belkıs'tır; hüdhüd onu Sebe' halkına hükümdarlık ederken bulmuştur. Bu cümle, kendisinden önceki cümlenin bir beyanı ve tefsiri gibidir; yani: O kesin haber, bu kadının onlara hükümdarlık etmekte oluşudur. {وَأُوتِيَتْ مِنْ كُلِّ شَيْءٍ} “ve ona her şeyden verilmiştir” ifadesinde bir mübalağa vardır. Kastedilen; [bir hükümdarın] muhtaç olduğu şeylerin hepsinden ona verilmiş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir: Bunun manası, 'Kendi zamanındaki her şeyden ona bir şey (pay) verilmiştir' demektir; kelam buna delalet ettiği için 'şey' kelimesi hazfedilmiştir (düşürülmüştür). {وَلَها} “ve onun...”

12562. Metin

عَرْشٌ عَظِيمٌ أَيْ: سَرِيرٌ عَظِيمٌ، وَوَصَفَهُ بِالْعِظَمِ لِأَنَّهُ كَمَا قِيلَ كَانَ مِنْ ذَهَبٍ، طُولُهُ ثَمَانُونَ ذِرَاعًا، وَعَرْضُهُ أَرْبَعُونَ ذِرَاعًا، وَارْتِفَاعُهُ فِي السَّمَاءِ ثَلَاثُونَ ذِرَاعًا، مُكَلَّلٍ بِالدُّرِّ وَالْيَاقُوتِ الْأَحْمَرِ، وَالزَّبَرْجَدِ الْأَخْضَرِ. وَقِيلَ:

{عَرْشٌ عَظِيمٌ} “büyük bir tahtı vardır” yani büyük bir seriri (saltanat koltuğu) vardır. Büyük olarak nitelendirilmesinin sebebi; denildiğine göre altından yapılmış olması, uzunluğunun seksen arşın, eninin kırk arşın, göğe doğru yüksekliğinin otuz arşın olması, inci, kırmızı yakut ve yeşil zebercetle süslenmiş olmasıdır. Şöyle de denilmiştir:

12563. Metin

الْمُرَادُ بِالْعَرْشِ هُنَا الْمُلْكُ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى لِقَوْلِهِ: أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَاللَّازِمُ مِنَ الْآيَةِ أَنَّهَا امْرَأَةٌ مَلِكَةٌ عَلَى مَدَائِنِ الْيَمَنِ، ذَاتُ مُلْكٍ عَظِيمٍ وَسَرِيرٍ عَظِيمٍ، وَكَانَتْ كَافِرَةً مِنْ قَوْمٍ كُفَّارٍ وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ: يَعْبُدُونَهَا مُتَجَاوِزِينَ عِبَادَةَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، قِيلَ: كَانُوا مَجُوسًا، وَقِيلَ:

Buradaki arştan maksat mülktür (hükümranlıktır). Birincisi {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها} “Hanginiz onun tahtını bana getirir?” kavlinden dolayı daha evladır. İbn Atiyye şöyle demiştir: Ayetten zorunlu olarak anlaşılan; onun Yemen şehirlerine hükmeden, büyük bir mülke ve büyük bir tahta sahip bir melike olduğudur. Kendisi kâfir bir kavimden olan bir kâfirdi. {وَجَدْتُها وَقَوْمَها يَسْجُدُونَ لِلشَّمْسِ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Onu ve kavmini, Allah'ı bırakıp güneşe secde ederlerken buldum” yani Allah Sübhânehu'ya ibadeti bırakıp güneşe tapıyorlardı. Mecûsî oldukları söylenmiştir; şöyle de denilmiştir:

12564. Metin

زَنَادِقَةً وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ الَّتِي يَعْمَلُونَهَا، وَهِيَ عِبَادَةُ الشَّمْسِ وَسَائِرُ أَعْمَالِ الْكُفْرِ فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ أَيْ: صَدَّهُمُ الشَّيْطَانُ بِسَبَبِ ذَلِكَ التَّزْيِينِ عَنِ الطَّرِيقِ الْوَاضِحِ، وَهُوَ الْإِيمَانُ بِاللَّهِ وَتَوْحِيدُهُ فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى ذَلِكَ أَلَّا يَسْجُدُوا قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِتَشْدِيدِ «أَلَّا» . قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ:

Zındık idiler. {وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطانُ أَعْمالَهُمْ} “Şeytan onlara yaptıklarını süslemiş” yani işlemekte oldukları amelleri ki o da güneşe tapmak ve diğer küfür amelleridir. {فَصَدَّهُمْ عَنِ السَّبِيلِ} “ve onları [doğru] yoldan alıkoymuştur” yani şeytan bu süsleme sebebiyle onları apaçık yoldan -ki o da Allah'a iman ve O'nu birlemektir- alıkoymuştur; {فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ} “bu yüzden onlar doğru yolu bulamazlar” yani buna hidayet bulamazlar. {أَلَّا يَسْجُدُوا} “Secde etmesinler diye”. Cumhûr «أَلَّا» kelimesini şeddeli okumuştur. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir:

12565. Metin

الْوَقْفُ عَلَى فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ غَيْرُ تَامٍّ عِنْدَ مَنْ شَدَّدَ أَلَّا، لأنَّ الْمَعْنَى: وَزَيَّنَ لَهُمُ الشَّيْطَانُ أَلَّا يَسْجُدُوا. قَالَ النَّحَّاسُ: هِيَ أَنْ دَخَلَتْ عَلَيْهَا لَا، وَهِيَ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. قَالَ الْأَخْفَشُ: أَيْ زَيَّنَ لَهُمْ أَنْ لَا يَسْجُدُوا لِلَّهِ بِمَعْنَى لِئَلَّا يَسْجُدُوا لِلَّهِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: هِيَ في موضع نصب يصدّهم، أَيْ: فَصَدَّهُمْ أَلَا يَسْجُدُوا بِمَعْنَى لِئَلَّا يَسْجُدُوا، فَهُوَ عَلَى الْوَجْهَيْنِ مَفْعُولٌ لَهُ. وَقَالَ الْيَزِيدِيُّ: إِنَّهُ بَدَلٌ مِنْ أَعْمَالَهُمْ فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ. وَقَالَ أَبُو عَمْرٍو: فِي مَوْضِعِ خَفْضٍ عَلَى الْبَدَلِ مِنَ السَّبِيلِ. وَقِيلَ: الْعَامِلُ فِيهَا: لَا يَهْتَدُونَ، أَيْ: فَهُمْ لَا يَهْتَدُونَ أَنْ يَسْجُدُوا لِلَّهِ، وَتَكُونُ (لَا) عَلَى هَذَا زَائِدَةً كَقَوْلِهِ: ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ وعلى قراءة الجمهور ليس هَذِهِ الْآيَةُ مَوْضِعَ سَجْدَةٍ، لِأَنَّ ذَلِكَ إِخْبَارٌ عَنْهُمْ بِتَرْكِ السُّجُودِ: إِمَّا بِالتَّزْيِينِ أَوْ بِالصَّدِّ أَوْ بِمَنْعِ الِاهْتِدَاءِ، وَقَدْ رَجَّحَ كَوْنَهُ عِلَّةً لِلصَّدِّ الزَّجَّاجُ، وَرَجَّحَ الْفَرَّاءُ كَوْنَهُ عِلَّةً لِزَيَّنَ، قَالَ: زَيَّنَ لَهُمْ أَعْمَالَهُمْ لِئَلَّا يَسْجُدُوا، ثُمَّ حُذِفَتِ اللَّامُ. وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَالْكِسَائِيُّ بِتَخْفِيفِ «أَلَّا» . قَالَ الْكِسَائِيُّ: مَا كُنْتُ أَسْمَعُ الْأَشْيَاخَ يَقْرَءُونَهَا إِلَّا بِالتَّخْفِيفِ عَلَى نِيَّةِ الْأَمْرِ، فَتَكُونُ «أَلَا» عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ حَرْفَ تَنْبِيهٍ وَاسْتِفْتَاحٍ وَمَا بعدها حرف نداء، واسجدوا فِعْلَ أَمْرٍ، وَكَانَ حَقُّ الْخَطِّ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ أَنْ يَكُونَ هَكَذَا «أَلَا يَا اسْجُدُوا» ، وَلَكِنَّ الصَّحَابَةَ ﵃ أَسْقَطُوا الْأَلِفَ من يا وهمزة الوصل من اسجدوا وَوَصَلُوا الْيَاءَ بِسِينِ اسْجُدُوا، فَصَارَتْ صُورَةُ الْخَطِّ أَلَا يَسْجُدُوا، وَالْمُنَادَى مَحْذُوفٌ، وَتَقْدِيرُهُ: أَلَا يَا هَؤُلَاءِ اسْجُدُوا، وَقَدْ حَذَفَتِ الْعَرَبُ الْمُنَادَى كَثِيرًا فِي كَلَامِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

«أَلَّا» kelimesini şeddeli okuyanlara göre {فَهُمْ لا يَهْتَدُونَ} üzerinde durmak (vakıf) tam değildir; çünkü mana: 'Şeytan onlara secde etmemelerini süsledi' şeklindedir. Nahhâs şöyle demiştir: Bu, üzerine lâ girmiş olan en edatıdır ve nasb mahallindedir. Ahfeş: Yani 'Allah'a secde etmesinler diye (li-ellâ yescüdû) Allah'a secde etmemeyi onlara süsledi' demektir, demiştir. Kisâî ise şöyle demiştir: Yesuddühüm fiilinin nasb mahallindedir; yani 'Secde etmesinler diye onları alıkoydu' demektir; dolayısıyla her iki vecihte de mef'ûlün leh'tir. Yezîdî: 'Nasb mahallinde a'mâlehüm kelimesinden bedeldir' demiştir. Ebû Amr ise: 'Es-sebîl kelimesinden bedel olarak cer mahallindedir' demiştir. Âmilinin lâ yehtedûn olduğu da söylenmiştir; yani 'Onlar Allah'a secde etmeye hidayet bulamazlar' demektir ve (لَا) buna göre {ما مَنَعَكَ أَلَّا تَسْجُدَ} “Seni secde etmekten alıkoyan neydi?” kavlindeki gibi zâidedir. Cumhûrun kıraatine göre bu ayet secde mahalli değildir; çünkü bu, secdeyi terk ettiklerine dair bir haberdir: Ya süsleme ya alıkoyma ya da hidayetten menedilme sebebiyledir. Zeccâc bunun alıkoymanın (sadd) illeti olmasını tercih etmiş, Ferrâ ise süslemenin (tezyîn) illeti olmasını tercih ederek şöyle demiştir: 'Secde etmesinler diye amellerini onlara süsledi, sonra lâm hazfedildi.' Zührî ve Kisâî «أَلَّا» kelimesini şeddesiz (tahfif ile) okumuşlardır. Kisâî şöyle demiştir: 'Ben üstatların bunu emir niyetine sadece şeddesiz okuduklarını işitirdim.' Bu kıraate göre «أَلَا» tenbih ve istiftah (dikkat çekme ve başlama) harfi, sonrasındaki yâ nida harfi, üscüdû ise emir fiili olur. Bu kıraate göre yazının hakkı «أَلَا يَا اسْجُدُوا» şeklinde olmasıydı; ancak Sahâbe radıyallâhu anhüm yâ'dan elifi ve üscüdû'dan hemze-i vaslı düşürerek yâ harfini üscüdû'nun sin harfine bitiştirmişlerdir; böylece yazının şekli «أَلَا يَسْجُدُوا» olmuştur. Münâdâ mahzuftur, takdiri ise: 'Ey ahali, haydi secde edin!' şeklindedir. Araplar kelamlarında münâdâyı çokça hazfetmişlerdir; şairin şu sözü de bu kabildendir:

12566. Metin

أَلَا يَا اسلمي يا دارميّ عَلَى الْبِلَى ... وَلَا زَالَ مُنْهَلًّا بِجَرْعَائِكِ الْقَطْرُ

Ey [ahali], esen kal harap olsa da ey Meyye'nin yurdu! / Ve çakıllı toprağına yağmur sağanak sağanak yağmaya devam etsin!

12567. Metin

وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Diğer bir [şairin] sözü:

12568. Metin

أَلَا يَا اسْلَمِي ثُمَّ اسْلِمِي ثمَّتَ اسْلِمِي ... ثَلَاثَ تَحِيَّاتٍ وَإِنْ لَمْ تَكَلَّمِ

Ey [ahali], esen kal, sonra esen kal, sonra yine esen kal! / Üç defa selam [sana], konuşmasan bile.

12569. Metin

وقول الآخر أيضا:

Yine diğer bir şairin sözü:

12570. Metin

أر يَا اسْلِمِي يَا هِنْدُ هِنْدُ بَنِي بَكْرٍ وَهُوَ كَثِيرٌ فِي أَشْعَارِهِمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَقِرَاءَةُ التَّخْفِيفِ تَقْتَضِي وُجُوبَ السُّجُودِ دُونَ قِرَاءَةِ التَّشْدِيدِ،

Ey [ahali], esen kal ey Hind, Bekr oğullarının Hind'i! Bu kullanım onların şiirlerinde pek çoktur. Zeccâc: 'Tahfif (şeddesiz) kıraati, teşdid (şeddeli) kıraatinin aksine secdenin vücubunu gerektirir' demiştir.

12571. Metin

وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ وَأَبُو عُبَيْدٍ قِرَاءَةَ التَّشْدِيدِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَلِقِرَاءَةِ التَّخْفِيفِ وَجْهٌ حَسَنٌ إِلَّا أَنَّ فِيهَا انْقِطَاعُ الْخَبَرِ عَنْ أَمْرِ سَبَأٍ ثُمَّ الرُّجُوعُ بَعْدَ ذَلِكَ إِلَى ذِكْرِهِمْ، وَالْقِرَاءَةُ بِالتَّشْدِيدِ خَبَرٌ يَتْبَعُ بَعْضُهُ بَعْضًا لَا انْقِطَاعَ فِي وَسَطِهِ، وَكَذَا قَالَ النَّحَّاسُ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ جُمْلَةُ أَلَّا يَسْجُدُوا مُعْتَرِضَةً مِنْ كَلَامِ الْهُدْهُدِ، أَوْ مِنْ كَلَامِ سُلَيْمَانَ، أَوْ من كلام الله سبحانه. وفي قِرَاءَةُ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ مَسْعُودٍ «هَلْ لَا تَسْجُدُوا» بِالْفَوْقِيَّةِ، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «أَلَّا تَسْجُدُوا» بِالْفَوْقِيَّةِ أَيْضًا الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ:

Ebû Hâtim ve Ebû Ubeyd teşdid kıraatini tercih etmişlerdir. Zeccâc: 'Tahfif kıraatinin güzel bir yönü vardır, ancak onda Sebe' haberinin kesilmesi ve ardından tekrar onların zikrine dönülmesi söz konusudur; teşdid kıraati ise ortasında kesinti olmaksızın birbirini takip eden bir haberdir' demiştir. Nahhâs da böyle söylemiştir. Bu kıraate göre {أَلَّا يَسْجُدُوا} cümlesi hüdhüdün sözünden veya Süleyman'ın sözünden ya da Allah Sübhânehu'nun kelamından bir itirazî (ara) cümledir. Abdullah b. Mes'ûd'un kıraatinde tâ ile «هَلْ لَا تَسْجُدُوا», Übeyy'in kıraatinde ise yine tâ ile «أَلَّا تَسْجُدُوا» şeklindedir. {الَّذِي يُخْرِجُ الْخَبْءَ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ} “göklerde ve yerdeki gizli olanı açığa çıkaran [Allah'a]” yani:

12572. Metin

يُظْهِرُ مَا هُوَ مَخْبُوءٌ وَمَخْفِيٌّ فِيهِمَا، يُقَالُ: خَبَأْتُ الشَّيْءَ أَخْبَؤُهُ خَبْأً، وَالْخَبْءُ مَا خَبَّأْتَهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: جَاءَ فِي التَّفْسِيرِ أَنَّ الْخَبْءَ هَاهُنَا بِمَعْنَى الْقَطْرِ مِنَ السَّمَاءِ وَالنَّبَاتِ مِنَ الْأَرْضِ. وَقِيلَ: خَبْءُ الْأَرْضِ كُنُوزُهَا وَنَبَاتُهَا.

O ikisinde saklı ve gizli olanı açığa çıkarır. Bir şeyi sakladığında haba'tü'ş-şey'e ahbe'uhû hab'en (خَبَأْتُ الشَّيْءَ أَخْبَؤُهُ خَبْأً) denir; hab' (الْخَبْءُ) ise sakladığın şeydir. Zeccâc şöyle demiştir: Tefsirde, buradaki hab'ın gökten yağmur, yerden ise bitki manasında olduğu gelmiştir. Yerin hab'ının, onun hazineleri ve bitkileri olduğu da söylenmiştir.

12573. Metin

وَقَالَ قَتَادَةُ: الْخَبْءُ السِّرُّ. قَالَ النَّحَّاسُ، أي: ما غاب في السموات وَالْأَرْضِ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ «الْخَبَ» بِفَتْحِ الْبَاءِ مِنْ غَيْرِ هَمْزٍ تَخْفِيفًا، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ وَعِكْرِمَةُ وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ «الْخَبَا» بِالْأَلْفِ قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَهَذَا لَا يَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ. وَرُدَّ عَلَيْهِ بِأَنَّ سِيبَوَيْهِ حَكَى عَنِ الْعَرَبِ أَنَّ الْأَلِفَ تُبَدَّلُ مِنَ الْهَمْزَةِ إِذَا كَانَ قَبْلَهَا سَاكِنٌ. وَفِي قِرَاءَةِ عَبْدِ الله «يخرج الخبء من السموات والأرض» . قال الفراء: ومن وفي يَتَعَاقَبَانِ، وَالْمَوْصُولُ يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ جَرٍّ نَعْتًا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ، أَوْ بَدَلًا مِنْهُ، أو بيانا له، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْمَدْحِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَجُمْلَةُ وَيَعْلَمُ مَا تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ مَعْطُوفَةٌ عَلَى يُخْرِجُ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالتَّحْتِيَّةِ فِي الْفِعْلَيْنِ، وَقَرَأَ الْجَحْدَرَيُّ وعيسى بن عمر وحفص وَالْكِسَائِيُّ بِالْفَوْقِيَّةِ لِلْخِطَابِ، أَمَّا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى فَلِكَوْنِ الضَّمَائِرِ الْمُتَقَدِّمَةِ ضَمَائِرَ غَيْبَةٍ، وَأَمَّا الْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ فَلِكَوْنِ قِرَاءَةِ الزُّهْرِيِّ وَالْكِسَائِيِّ فِيهَا الْأَمْرُ بِالسُّجُودِ وَالْخِطَابُ لَهُمْ بِذَلِكَ، فَهَذَا عِنْدَهُمْ مِنْ تَمَامِ ذَلِكَ الْخِطَابِ. وَالْمَعْنَى:

Katâde: 'Hab', sırdır' demiştir. Nahhâs ise: Yani göklerde ve yerde gizli kalan şeylerdir, demiştir. Übeyy ve Îsâ b. Ömer tahfif için hemzesiz olarak bâ'nın fethasıyla «الْخَبَ», Abdullah, İkrime ve Mâlik b. Dînâr elif ile «الْخَبَا» okumuşlardır. Ebû Hâtim: 'Bu, Arapçada caiz değildir' demiştir. Sîbeveyh'in Araplardan, öncesi sakin olduğu takdirde elifin hemzeden bedel kılındığını naklettiği belirtilerek ona itiraz edilmiştir. Abdullah'ın kıraatinde «يخرج الخبء من السموات والأرض» şeklindedir. Ferrâ: Min (مِنْ) ile fî (فِي) birbirinin yerine kullanılır, demiştir. İsm-i mevsûlün, Allah Sübhânehu'nun sıfatı, bedeli veya beyanı olarak cer mahallinde olması caiz olduğu gibi, medih üzere nasb mahallinde olması ve mahzuf mübtedanın haberi olarak ref mahallinde olması da caizdir. {وَيَعْلَمُ ما تُخْفُونَ وَما تُعْلِنُونَ} “ve sizin gizlediğinizi de açığa vurduğunuzu da bilir” cümlesi yuhricü fiiline matuftur. Cumhûr her iki fiilde de yâ ile (gaib sigasıyla) okumuştur. Cahderî, Îsâ b. Ömer, Hafs ve Kisâî muhatap için tâ ile okumuşlardır. Birinci kıraat, önceki zamirlerin gaib zamirleri olmasından ötürüdür; ikinci kıraat ise Zührî ve Kisâî'nin kıraatinde secde emri ve onlara yönelik hitap bulunmasından dolayıdır; dolayısıyla bu, onlara göre o hitabın tamamlayıcısıdır. Anlam şöyledir:

12574. Metin

أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يُخْرِجُ مَا فِي هَذَا الْعَالَمِ الْإِنْسَانِيِّ مِنَ الْخَفَاءِ بِعِلْمِهِ لَهُ كَمَا يُخْرِجُ مَا خَفِيَ فِي السموات وَالْأَرْضِ، ثُمَّ بَعْدَ مَا وَصَفَ الرَّبَّ سُبْحَانَهُ بِمَا تَقَدَّمَ مِمَّا يَدُلُّ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ وَجَلِيلِ سُلْطَانِهِ وَوُجُوبِ تَوْحِيدِهِ وَتَخْصِيصِهِ بِالْعِبَادَةِ قَالَ: اللَّهُ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ الْعَظِيمِ بِالْجَرِّ نَعَتًا لِلْعَرْشِ، وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ بِالرَّفْعِ نَعَتًا لِلرَّبِّ، وَخُصَّ الْعَرْشُ بِالذِّكْرِ لِأَنَّهُ أَعْظَمُ الْمَخْلُوقَاتِ كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي الْمَرْفُوعِ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ.

Allah Sübhânehu, göklerde ve yerde gizli olanları açığa çıkardığı gibi, bu insanlık âlemindeki gizlilikleri de ilmiyle açığa çıkarır. Sonra Rabb Sübhânehu'yu O'nun azametli kudretine, yüce hâkimiyetine, birliğinin ve ibadette tekleştirilmesinin gerekliliğine delalet eden mezkûr vasıflarla niteledikten sonra şöyle buyurdu: {اللَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ رَبُّ الْعَرْشِ الْعَظِيمِ} “Allah ki O'ndan başka hiçbir ilah yoktur; O, büyük Arş'ın Rabbidir”. Cumhûr, Arş'ın sıfatı olarak cer ile «الْعَظِيمِ», İbn Muhaysın ise Rabb'in sıfatı olarak ref ile okumuştur. Arş özellikle zikredilmiştir; çünkü o, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e merfû olarak sabit olduğu üzere mahlûkatın en büyüğüdür.

12575. Metin

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عُمَرَ بْنِ عَبْدِ الْعَزِيزِ أَنَّهُ كَتَبَ إِنَّ اللَّهَ لَمْ يُنْعِمْ عَلَى عَبْدٍ نِعْمَةً فَحَمِدَ اللَّهَ عَلَيْهَا إِلَّا كَانَ حَمْدُهُ أَفْضَلُ مِنْ نِعْمَتِهِ لَوْ كُنْتَ لَا تَعْرِفُ ذَلِكَ إِلَّا فِي كِتَابِ اللَّهِ الْمُنَزَّلِ. قَالَ اللَّهُ ﷿: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ وَأَيُّ نِعْمَةٍ أَفْضَلُ مِمَّا أُعْطِي دَاوُدُ وَسُلَيْمَانُ.

İbn Ebî Hâtim, Ömer b. Abdilazîz'den şöyle yazdığını rivayet etmiştir: 'Allah bir kula bir nimet verip de kul buna hamdettiğinde, -şayet bunu sadece Allah'ın indirilen kitabında bilsen bile- mutlaka onun hamdi O'nun nimetinden daha efdal olur. Allah Azze ve Celle şöyle buyurmuştur: {وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَسُلَيْمانَ عِلْماً وَقالا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِي فَضَّلَنا عَلى كَثِيرٍ مِنْ عِبادِهِ الْمُؤْمِنِينَ} “Andolsun ki biz Dâvûd'a ve Süleyman'a ilim verdik. Onlar: 'Bizi mümin kullarının birçoğundan üstün kılan Allah'a hamdolsun' dediler”. Dâvûd ve Süleyman'a verilenden daha üstün hangi nimet vardır?'

12576. Metin

أَقُولُ: لَيْسَ فِي الْآيَةِ مَا يَدُلُّ عَلَى مَا فَهِمَهُ ﵀، وَالَّذِي تَدُلُّ عَلَيْهِ أَنَّهُمَا حَمِدَا اللَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى مَا فَضَّلَهُمَا بِهِ مِنَ النِّعَمِ، فَمِنْ أَيْنَ تَدُلُّ عَلَى أَنَّ حَمْدَهُ أَفْضَلُ مِنْ نِعْمَتِهِ؟ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ قَالَ: وِرْثُهُ نَبُّوَّتُهُ وَمُلْكُهُ وَعِلْمُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَأَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي الصِّدِّيقِ النَّاجِي قَالَ: «خَرَجَ سُلَيْمَانُ بْنُ دَاوُدَ يَسْتَسْقِي بِالنَّاسِ، فمرّ على

Ben derim ki: Ayette onun [Ömer b. Abdilazîz'in] rahimehullâh anladığı şeye delalet eden bir husus yoktur; ayetin delalet ettiği şey, o ikisinin kendilerini üstün kıldığı nimetlerden dolayı Allah Sübhânehu'ya hamdettikleridir; öyleyse kulun hamdinin O'nun nimetinden daha üstün olduğuna nereden delalet etsin? Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {وَوَرِثَ سُلَيْمانُ داوُدَ} “Süleyman Dâvûd'a vâris oldu” kavli hakkında: 'Onun mirası peygamberliği, mülkü ve ilmidir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, Ahmed ez-Zühd'de ve İbn Ebî Hâtim, Ebü's-Sıddîk en-Nâcî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Süleyman b. Dâvûd insanlarla birlikte yağmur duasına çıktı; derken sırtüstü

12577. Metin

نَمْلَةٍ مُسْتَلْقِيَةٍ عَلَى قَفَاهَا رَافِعَةٍ قَوَائِمَهَا إِلَى السَّمَاءِ، وَهِيَ تَقُولُ: اللَّهُمَّ إِنَّا خَلْقٌ مِنْ خَلْقِكَ لَيْسَ بِنَا غِنًى عَنْ رِزْقِكَ، فَإِمَّا أَنْ تَسْقِيَنَا وَإِمَّا أَنْ تُهْلِكَنَا، فَقَالَ سُلَيْمَانُ لِلنَّاسِ: ارْجِعُوا فَقَدْ سُقِيتُمْ بِدَعْوَةِ غَيْرِكُمْ» . وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ فِي الْمُسْتَدْرَكِ عَنْ جَعْفَرِ بْنِ مُحَمَّدٍ قَالَ: أُعْطِيَ سُلَيْمَانُ مُلْكَ مَشَارِقِ الْأَرْضِ وَمَغَارِبِهَا، فَمَلَكَ سُلَيْمَانُ سَبْعَمِائَةِ سَنَةٍ وَسِتَّةَ أَشْهُرٍ، مَلَكَ أَهْلَ الدُّنْيَا كُلَّهُمْ، مِنَ الْجِنِّ وَالْإِنْسِ، وَالدَّوَابِّ، وَالطَّيْرِ، وَالسِّبَاعِ، وَأُعْطِيَ كُلَّ شَيْءٍ، وَمَنْطِقَ كُلِّ شَيْءٍ، وَفِي زَمَانِهِ صُنِعَتِ الصَّنَائِعُ الْمُعْجِبَةُ، حَتَّى إِذَا أَرَادَ اللَّهُ أَنْ يَقْبِضَهُ إِلَيْهِ أُوحِيَ إِلَيْهِ أَنْ يَسْتَوْدِعَ عِلْمَ اللَّهِ وَحِكْمَتَهُ أَخَاهُ، وَوَلَدُ دَاوُدَ كَانُوا أَرْبَعَمِائَةٍ وَثَمَانِينَ رَجُلًا أَنْبِيَاءً بلا رسالة. قال الذهبي:

yatmış, ayaklarını göğe kaldırmış ve: 'Allah'ım! Biz senin yarattıklarından bir yaratığız, senin rızkına muhtacız; ya bizi sularsın ya da bizi helak edersin' diyen bir karıncanın yanından geçti. Bunun üzerine Süleyman insanlara: 'Dönün, muhakkak ki başkasının duasıyla sulandınız' dedi.» Hâkim el-Müstedrek'te Ca'fer b. Muhammed'den şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Süleyman'a yeryüzünün doğularının ve batılarının mülkü verildi. Süleyman yedi yüz yıl altı ay hüküm sürdü; cinlerden, insanlardan, bineklerden, kuşlardan ve yırtıcı hayvanlardan bütün dünya ehline hükmetti; ona her şey ve her şeyin dili verildi; onun zamanında hayranlık verici sanatlar yapıldı. Nihayet Allah onun ruhunu kabzetmeyi murad edince, Allah'ın ilmini ve hikmetini kardeşine emanet etmesi ona vahyedildi. Dâvûd'un çocukları ise risaletsiz peygamberler olan dört yüz seksen erkekti.' Zehebî şöyle demiştir:

12578. Metin

وَقَدْ رُوِيَتْ قِصَصٌ فِي عِظَمِ مُلْكِ سُلَيْمَانَ لَا تَطِيبُ النَّفْسُ بِذِكْرِ شَيْءٍ مِنْهَا، فَالْإِمْسَاكُ عَنْ ذِكْرِهَا أَوْلَى. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ يُوزَعُونَ قَالَ يُدْفَعُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: فَهُمْ يُوزَعُونَ قَالَ: جُعِلَ لِكُلِّ صِنْفٍ وَزَعَةٌ، تُرَدُّ أُولَاهَا عَلَى أُخْرَاهَا، لِئَلَّا تَتَقَدَّمَهُ فِي السَّيْرِ كَمَا تَصْنَعُ الْمُلُوكُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ فِي قَوْلِهِ: أَوْزِعْنِي قَالَ: أَلْهِمْنِي. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ الْحَسَنِ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ سُئِلَ كَيْفَ تَفَقَّدَ سُلَيْمَانُ الْهُدْهُدَ مِنْ بَيْنِ الطَّيْرِ؟ قَالَ: إِنَّ سُلَيْمَانَ نَزَلَ مَنْزِلًا فَلَمْ يَدْرِ مَا بَعْدَ الْمَاءِ، وَكَانَ الْهُدْهُدُ يَدُلُّ سُلَيْمَانَ عَلَى الْمَاءِ، فَأَرَادَ أَنْ يَسْأَلَهُ عَنْهُ فَفَقَدَهُ، قِيلَ: كَيْفَ ذَاكَ وَالْهُدْهُدُ يُنْصَبُ لَهُ الْفَخُّ، يُلْقَى عَلَيْهِ التُّرَابُ، وَيَضَعُ لَهُ الصَّبِيُّ الْحِبَالَةَ فَيُغَيِّبُهَا فَيَصِيدُهُ؟ فَقَالَ:

'Süleyman'ın mülkünün büyüklüğü hakkında, hiçbirini zikretmeye gönlün razı olmayacağı kıssalar rivayet edilmiştir; dolayısıyla bunları zikretmekten geri durmak daha evladır.' İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {فَهُمْ يُوزَعُونَ} kavli hakkında: 'Sevk edilirler/engellenirler' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan {فَهُمْ يُوزَعُونَ} kavli hakkında: 'Hükümdarların yaptığı gibi yürüyüşte öne geçmesinler diye her sınıf için, öndekilerini arkadakilerin üzerine geri çeviren görevliler (vez'a) kılındı' dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den {أَوْزِعْنِي} kavli hakkında: 'Bana ilham et' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, Hasan'dan da aynısını rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, çeşitli yollardan İbn Abbâs'tan rivayet ettiklerine göre ona: 'Süleyman kuşlar arasından hüdhüdü nasıl teftiş etti?' diye sorulmuş, o da şöyle demiştir: 'Süleyman bir yere konakladı ve suyun ne kadar uzakta olduğunu bilemedi; hüdhüd ise Süleyman'a suyun yerini gösterirdi. Ona bunu sormak istedi fakat onu bulamadı.' 'Hüdhüd için tuzak kurulup üzerine toprak atıldığı, çocuk onun için kapan kurup onu gizlediği ve böylece onu avladığı halde bu nasıl olur?' denilince şöyle demiştir:

12579. Metin

إِذَا جَاءَ الْقَضَاءُ ذَهَبَ الْبَصَرُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً قَالَ: أَنْتِفُ رِيشَهُ كُلَّهُ، وَرُوِيَ نَحْوُ هَذَا عَنْ جَمَاعَةٍ مِنَ التَّابِعِينَ، وَرَوَى ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ الْحَسَنِ قَالَ: كَانَ اسْمُ هُدْهُدِ سُلَيْمَانَ غَبَرَ.

«Kaza gelince basiret bağlanır.» Abdürrezzâk, Firyâbî, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan {لَأُعَذِّبَنَّهُ عَذاباً شَدِيداً} kavli hakkında: 'Bütün tüylerini yolarım' dediğini rivayet etmişlerdir; tâbiînden bir gruptan da buna benzer bir rivayet aktarılmıştır. İbn Ebî Hâtim, Hasan'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Süleyman'ın hüdhüdünün adı Gabar idi.'

12580. Metin

وَأَقُولُ: مِنْ أَيْنَ جَاءَ عِلْمُ هَذَا لِلْحَسَنِ ﵀؟ وَهَكَذَا مَا رَوَاهُ عَنْهُ ابْنُ عَسَاكِرَ أَنَّ اسْمَ النَّمْلَةِ حَرَسُ، وَأَنَّهَا مِنْ قَبِيلَةٍ يقال لها بنو الشيصان، وَأَنَّهَا كَانَتْ عَرْجَاءَ، وَكَانَتْ بِقَدْرِ الذِّئْبِ، وَهُوَ ﵀ أَوْرَعُ النَّاسِ عَنْ نَقْلِ الْكَذِبِ، وَنَحْنُ نَعْلَمُ أَنَّهُ لَمْ يَصِحَّ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ فِي ذَلِكَ شَيْءٌ، وَنَعْلَمُ أَنَّهُ لَيْسَ لِلْحَسَنِ إِسْنَادٌ مُتَّصِلٌ بِسُلَيْمَانَ، أَوْ بِأَحَدٍ مِنْ أَصْحَابِهِ، فَهَذَا الْعِلْمُ مَأْخُوذٌ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَقَدْ أُمِرْنَا أَنْ لَا نُصَدِّقَهُمْ وَلَا نُكَذِّبَهُمْ، فإن ترخص بِالرِّوَايَةِ عَنْهُمْ لِمِثْلِ مَا رُوِيَ «حَدِّثُوا عَنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَلَا حَرَجَ» فَلَيْسَ ذَلِكَ فِيمَا يَتَعَلَّقُ بِتَفْسِيرِ كِتَابِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِلَا شَكٍّ، بل فيما يذكر عَنْهُمْ مِنَ الْقِصَصِ الْوَاقِعَةِ لَهُمْ، وَقَدْ كَرَّرْنَا التَّنْبِيهَ عَلَى مِثْلِ هَذَا عِنْدَ عُرُوضِ ذِكْرِ التَّفَاسِيرِ الْغَرِيبَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ قَالَ: خَبَرُ الْحَقِّ الصِّدْقُ الْبَيِّنُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ عِكْرِمَةَ قَالَ: قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: كُلُّ سُلْطَانٍ فِي الْقُرْآنِ حُجَّةٌ وَذَكَرَ هَذِهِ الْآيَةَ، ثُمَّ قَالَ: وَأَيُّ سُلْطَانٍ كَانَ لِلْهُدْهُدِ؟ يَعْنِي أَنَّ الْمُرَادَ بِالسُّلْطَانِ الْحُجَّةُ لَا السُّلْطَانُ الَّذِي هُوَ الْمُلْكُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ:

Ben de derim ki: Bu bilgi Hasan'a rahimehullâh nereden gelmiştir? İbn Asâkir'in ondan rivayet ettiği; karıncanın adının Heres olduğu, Şîsân oğulları denilen bir kabileden olduğu, topal olduğu ve kurt büyüklüğünde olduğu şeklindeki rivayet de böyledir. Oysa o rahimehullâh yalan nakletmekten insanların en çok sakınanıdır. Biz biliyoruz ki bu konuda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den hiçbir şey sahih olmamıştır ve biliyoruz ki Hasan'ın Süleyman'a veya ashabından birine ulaşan muttasıl bir senedi de yoktur. Dolayısıyla bu bilgi Ehl-i Kitap'tan alınmıştır; biz ise onları ne tasdik etmekle ne de yalanlamakla emrolunduk. Eğer «İsrâiloğullarından rivayet ediniz, bir sakınca yoktur» şeklinde rivayet edilen hadis sebebiyle onlardan rivayette bulunmaya ruhsat verilmişse, bu durum şüphesiz ki Allah Sübhânehu'nun Kitabının tefsiriyle ilgili hususlarda değil, bilakis onların başından geçen kıssalardan aktarılan hususlardadır. Garip tefsirler zikredildiğinde bunun benzerine defalarca dikkat çekmiştik. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَوْ لَيَأْتِيَنِّي بِسُلْطانٍ مُبِينٍ} kavli hakkında: 'Apaçık, doğru hak haber' dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, İkrime'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs: 'Kur'an'daki her sultan bir hüccettir' dedi ve bu ayeti zikretti, sonra şöyle dedi: 'Hüdhüdün ne sultanı (gücü) olabilirdi ki?' Yani sultandan maksat hüccettir; meliklik olan sultan (otorite) değildir. İbn Ebî Hâtim ondan:

12581. Metin

أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ قَالَ: اطَّلَعَتْ عَلَى مَا لَمْ تَطَّلِعْ عَلَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا

{أَحَطْتُ بِما لَمْ تُحِطْ بِهِ} “Senin kuşatamadığın şeyi kuşattım” kavli hakkında: 'Senin vakıf olmadığın şeye vakıf oldum' dediğini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan

12582. Metin

وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ قَالَ: سَبَأٌ بِأَرْضِ الْيَمَنِ، يُقَالُ لَهَا مَأْرِبُ بَيْنَهَا وَبَيْنَ صَنْعَاءَ مَسِيرَةُ ثَلَاثِ لَيَالٍ بِنَبَإٍ يَقِينٍ قَالَ: بِخَبَرٍ حَقٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَيْضًا: إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ قَالَ:

{وَجِئْتُكَ مِنْ سَبَإٍ} “ve sana Sebe'den geldim” kavli hakkında: 'Sebe', Yemen topraklarında bir yerdir; ona Me'rib denir, onunla San'a arası üç gecelik mesafedir'; {بِنَبَإٍ يَقِينٍ} “kesin bir haberle” kavli hakkında: 'Doğru bir haberle' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe ve İbnü'l-Münzir yine ondan: {إِنِّي وَجَدْتُ امْرَأَةً تَمْلِكُهُمْ} “Gerçekten ben, onlara hükümdarlık eden bir kadın buldum” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

12583. Metin

كَانَ اسْمُهَا بِلْقِيسَ بِنْتَ ذِي شِيرَةَ، وَكَانَتْ صَلْبَاءَ شعراء. وروي عن الحسن وقتادة وَزُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ أَنَّهَا بِلْقِيسُ بِنْتُ شَرَاحِيلَ، وَعَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ بِنْتُ ذِي شَرْحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ «أحد أَبَوَيْ بِلْقِيسَ كَانَ جِنِّيًّا» وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ قَالَ: سَرِيرٌ كَرِيمٌ مِنْ ذَهَبٍ وَقَوَائِمُهُ مِنْ جَوْهَرٍ وَلُؤْلُؤٍ حَسَنُ الصَّنْعَةِ غَالِي الثَّمَنِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: يُخْرِجُ الْخَبْءَ قَالَ: يَعْلَمُ كُلَّ خَبِيئَةٍ فِي السَّمَاءِ والأرض.

'Adı Zû Şîre kızı Belkıs idi; sert ve kıllı [bacaklı] idi.' Hasan, Katâde ve Züheyr b. Muhammed'den onun Şerâhîl kızı Belkıs olduğu; İbn Cüreyc'den ise Zû Şerh kızı olduğu rivayet edilmiştir. İbn Cerîr, Ebü'ş-Şeyh el-Azame'de, İbn Merdûye ve İbn Asâkir, Ebû Hüreyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Belkıs'ın anne veya babasından biri cindi.» İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {وَلَها عَرْشٌ عَظِيمٌ} “ve onun büyük bir tahtı vardır” kavli hakkında: 'Altından, ayakları cevher ve inciden, güzel yapılı, pek kıymetli bir taht idi' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan {يُخْرِجُ الْخَبْءَ} kavli hakkında: 'Gökte ve yerdeki her gizliyi bilir' dediğini rivayet etmişlerdir.

12584. Metin

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٢٧ الى ٤٠]

[Neml Suresi (27), Ayetler: 27-40]

12585. Metin

قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨) قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)

{قالَ سَنَنْظُرُ أَصَدَقْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ (٢٧) اذْهَبْ بِكِتابِي هذا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ (٢٨) قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ (٢٩) إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ (٣٠) أَلاَّ تَعْلُوا عَلَيَّ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣١)} “[Süleyman] dedi ki: 'Doğru mu söyledin yoksa yalancılardan mısın, bakacağız. (27) Bu mektubumu götür, onu kendilerine bırak, sonra onlardan [biraz] uzaklaş da neye döneceklerine (ne cevap vereceklerine) bak.' (28) [Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı. (29) Şüphesiz o Süleyman'dandır ve o, Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla [başlamakta]dır: (30) Bana karşı büyüklük taslamayın ve teslimiyet göstererek (Müslüman olarak) bana gelin!' (31)”