Binûn

Neml Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)

{قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ (٣٢) قالُوا نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ (٣٣) قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ (٣٤) وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ (٣٥) فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ (٣٦)} “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin. Siz yanımda bulunmadıkça (görüşünüzü almadıkça) kesin bir karar verecek değilim.' (32) Dediler ki: 'Biz güç sahibiyiz ve çetin savaşçılarız; emir ise sana aittir, artık ne emredeceğine sen bak.' (33) [Melike] dedi ki: 'Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdiklerinde orayı bozguna uğratırlar ve halkının onurlu kimselerini zelil kılarlar. Onlar hep böyle yaparlar. (34) Ben onlara bir hediye göndereyim de elçilerin ne ile döneceklerine bakayım.' (35) [Elçi] Süleyman'a gelince [Süleyman] dedi ki: 'Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz? Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır. Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz.' (36)”

ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)

{ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْها أَذِلَّةً وَهُمْ صاغِرُونَ (٣٧) قالَ يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ (٣٨) قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ (٣٩) قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ وَمَنْ كَفَرَ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ كَرِيمٌ (٤٠)} “'[Onlara] dön! Andolsun, karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine varırız ve onları oradan zelil ve küçük düşürülmüş olarak mutlaka çıkarırız.' (37) [Süleyman] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Onlar bana teslimiyet göstererek gelmeden önce, onun tahtını bana hanginiz getirebilir?' (38) Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm; şüphesiz ben buna karşı hem güçlü hem de güvenilir biriyim' dedi. (39) Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat ise: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi. [Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce dedi ki: 'Bu, Rabbimin bir lütfudur; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak içindir. Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder; kim de nankörlük ederse şüphesiz Rabbim zengindir (hiçbir şeye muhtaç değildir), cömerttir.' (40)”

جُمْلَةُ قالَ سَنَنْظُرُ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: قَالَ سُلَيْمَانُ لِلْهُدْهُدِ: سَنَنْظُرُ فِيمَا أَخْبَرْتَنَا بِهِ مِنْ هَذِهِ الْقِصَّةِ أَصَدَقْتَ فِيمَا قُلْتَ أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ الِاسْتِفْهَامِيَّةُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهَا مَفْعُولُ سَنَنْظُرُ، وَأَمْ هِيَ الْمُتَّصِلَةُ، وَقَوْلُهُ: أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ أَبْلَغُ مِنْ قَوْلِهِ أَمْ كَذَبْتَ، لِأَنَّ الْمَعْنَى:

{قالَ سَنَنْظُرُ} “[Süleyman] dedi ki: 'Bakacağız'” cümlesi, takdirî bir sorunun cevabı olarak müste'nefedir (başlangıç cümlesidir). Yani: Süleyman hüdhüde şöyle dedi: Bize bildirdiğin bu kıssa hakkında bakacağız; {أَصَدَقْتَ} “Doğru mu söyledin” söylediğin şeyde, {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ} “yoksa yalancılardan mısın?” Bu istifham (soru) cümlesi, {سَنَنْظُرُ} fiilinin mefulü olarak nasb mahallindedir. {أَمْ} muttasıladır (bağlaçtır). {أَمْ كُنْتَ مِنَ الْكاذِبِينَ} kavli, “yoksa yalan mı söyledin” ifadesinden daha beliğdir; zira anlam:

مِنَ الَّذِينَ اتَّصَفُوا بِالْكَذِبِ وَصَارَ خُلُقًا لَهُمْ. وَالنَّظَرُ هُوَ التَّأَمُّلُ وَالتَّصَفُّحُ، وَفِيهِ إِرْشَادٌ إِلَى الْبَحْثِ عَنِ الْأَخْبَارِ، وَالْكَشْفِ عَنِ الْحَقَائِقِ، وَعَدَمِ قَبُولِ خَبَرِ الْمُخْبِرِينَ تَقْلِيدًا لَهُمْ، وَاعْتِمَادًا عَلَيْهِمْ، إِذَا تَمَكَّنَ مِنْ ذَلِكَ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ. ثُمَّ بَيَّنَ سُلَيْمَانُ هَذَا النَّظَرَ الَّذِي وَعَدَ بِهِ فَقَالَ: اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ أَيْ: إِلَى أَهْلِ سَبَأٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: فِي أَلْقِهِ خَمْسَةُ أَوْجُهٍ: إِثْبَاتُ الْيَاءِ فِي اللَّفْظِ وَحَذْفُهَا، وَإِثْبَاتُ الْكَسْرَةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهَا، وَبِضَمِّ الْهَاءِ وَإِثْبَاتِ الْوَاوِ، وَبِحَذْفِ الْوَاوِ وَإِثْبَاتِ الضَّمَّةِ لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهَا، وَبِإِسْكَانِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ بِهَذِهِ اللُّغَةِ الْخَامِسَةِ أَبُو عَمْرٍو وَحَمْزَةُ وَأَبُو بَكْرٍ. وَقَرَأَ قَالُونُ بِكَسْرِ الْهَاءِ فَقَطْ مِنْ غَيْرِ يَاءٍ. وَرُوِيَ عَنْ هِشَامٍ وَجْهَانِ: إِثْبَاتُ الْيَاءِ

yalanla nitelenmiş ve [yalan] kendilerine huy haline gelmiş kimselerden [misin?] demektir. Nazar (نَظَر), teemmül (iyice düşünmek) ve incelemektir. Bunda haberleri araştırmaya, gerçekleri ortaya çıkarmaya ve eğer herhangi bir şekilde imkân varsa haber verenlerin haberini salt bir taklitle ve onlara dayanarak hemen kabul etmemeye bir irşad vardır. Sonra Süleyman vaat ettiği bu incelemeyi açıklayarak şöyle buyurdu: {اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ} “Bu mektubumu götür, onu kendilerine bırak” yani Sebe halkına. Zeccâc şöyle demiştir: {فَأَلْقِهْ} kelimesinde beş vecih vardır: Lâfzen ya'nın sübutu veya hazfi ve ona delalet etmek üzere kesrenin bırakılması; he'nin zammesi ve vav'ın sübutu; vav'ın hazfi ve ona delalet etmek üzere zammenin bırakılması; he'nin sükûnu. Bu beşinci lügat üzere Ebû Amr, Hamza ve Ebû Bekr okumuştur. Kālûn ise ya olmaksızın sadece he'nin kesresi ile okumuştur. Hişâm'dan iki vecih rivayet edilmiştir: Ya'nın sübutu

لَفَظًا وَحَذْفُهَا مَعَ كَسْرِ الْهَاءِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي اللَّفْظِ، وَقَوْلُهُ: بِكِتابِي هَذَا يُحْتَمَلُ أَنْ يَكُونَ اسْمُ الْإِشَارَةِ صِفَةً لِلْكِتَابِ، وَأَنْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْهُ، وَأَنْ يَكُونَ بَيَانًا لَهُ، وَخَصَّ الْهُدْهُدَ بِإِرْسَالِهِ بِالْكِتَابِ لِأَنَّهُ الْمُخْبِرُ بِالْقِصَّةِ، وَلِكَوْنِهِ رَأَى مِنْهُ مِنْ مَخَايِلِ الْفَهْمِ، والعلم، وما يَقْتَضِي كَوْنَهُ أَهْلًا لِلرِّسَالَةِ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ أَيْ تَنَحَّ عَنْهُمْ، أَمَرَهُ بِذَلِكَ لِكَوْنِ التَّنَحِّي بَعْدَ دَفْعِ الْكِتَابِ مِنْ أَحْسَنِ الْآدَابِ الَّتِي يَتَأَدَّبُ بِهَا رُسُلُ الْمُلُوكِ، وَالْمُرَادُ: التَّنَحِّي إِلَى مَكَانٍ يَسْمَعُ فِيهِ حَدِيثَهُمْ، حَتَّى يُخْبِرَ سُلَيْمَانَ بِمَا سَمِعَ، وَقِيلَ: مَعْنَى التَّوَلِّي: الرُّجُوعُ إِلَيْهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِقَوْلِهِ: فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ أَيْ: تَأَمَّلْ وَتَفَكَّرْ فِيمَا يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلَى بَعْضٍ مِنَ الْقَوْلِ، وَمَا يَتَرَاجَعُونَهُ بَيْنَهُمْ مِنَ الْكَلَامِ قالَتْ أي: بلقيس يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ

lâfzen [olması] ve he'nin kesresiyle birlikte hazfedilmesidir. Geri kalanlar lâfızda ya'nın sübutu ile okumuşlardır. {بِكِتابِي هَذَا} kavlinde işaret isminin mektubun sıfatı olması da, ondan bedel olması da, onun için beyan olması da muhtemeldir. Mektubu götürmek üzere özellikle hüdhüdü görevlendirdi; çünkü olayı haber veren oydu ve onda fehim, ilim emareleri ile elçiliğe layık olduğunu gösteren vasıflar görmüştü. {ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ} “Sonra onlardan [biraz] uzaklaş” yani onlardan kenara çekil. Mektubu verdikten sonra kenara çekilmek, hükümdarların elçilerinin takındığı en güzel edeplerden biri olduğu için ona bunu emretmiştir. Kastedilen: Süleyman'a işittiğini haber verebilmesi için konuştuklarını duyabileceği bir yere çekilmesidir. Tevellînin (تَوَلِّي) manasının: 'Ona geri dön' olduğu da söylenmiştir; ancak birincisi {فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ} “neye döneceklerine (ne cevap vereceklerine) bak” kavlinden ötürü daha uygundur. Yani: Birbirlerine söz olarak neyi döndüreceklerini ve aralarında ne konuşup tartışacaklarını iyice düşün ve dikkat et. {قالَتْ} “[Melike] dedi ki:” yani Belkıs, {يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِيَ إِلَيَّ كِتابٌ كَرِيمٌ} “Ey ileri gelenler! Gerçekten bana çok şerefli bir mektup bırakıldı.”

فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَذَهَبَ الْهُدْهُدُ فَأَلْقَاهُ إِلَيْهِمْ، فَسَمِعَهَا تَقُولُ: يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِلَخْ، وَوَصَفَتِ الْكِتَابَ بِالْكَرِيمِ، لِكَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ عَظِيمٍ فِي نَفْسِهَا، فَعَظَّمَتْهُ إِجْلَالًا لِسُلَيْمَانَ، وَقِيلَ: وَصَفَتْهُ بِذَلِكَ لِاشْتِمَالِهِ عَلَى كَلَامٍ حَسَنٍ، وَقِيلَ: وَصَفَتْهُ بِذَلِكَ لِكَوْنِهِ وَصَلَ إِلَيْهَا مَخْتُومًا بِخَاتَمِ سُلَيْمَانَ، وَكَرَامَةُ الْكِتَابِ خَتْمُهُ كَمَا رُوِيَ ذَلِكَ مَرْفُوعًا، ثُمَّ بَيَّنَتْ مَا تَضَمَّنَهُ هَذَا الْكِتَابُ فَقَالَتْ: إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ أَيْ:

Kelâmda hazif vardır; takdiri şöyledir: Hüdhüd gitti ve mektubu onlara bıraktı; ardından onun şöyle dediğini işitti: {يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ} 'Ey ileri gelenler!...' ilah. Mektubu, kendi nazarında büyük bir kimseden geldiği için 'şerefli/kerîm' olarak niteledi ve Süleyman'a tazimen onu yüceltti. Güzel sözler içerdiği için onu böyle nitelediği de söylenmiştir. Kendisine Süleyman'ın mührüyle mühürlenmiş olarak ulaştığı için onu böyle nitelediği de söylenmiştir; nitekim mektubun ikramı/değeri mühürlenmesidir şeklinde merfû olarak rivayet edilmiştir. Sonra bu mektubun neleri ihtiva ettiğini açıklayarak şöyle dedi: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ} “Şüphesiz o Süleyman'dandır ve o, Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla [başlamakta]dır:” Yani:

وَإِنَّ مَا اشْتَمَلَ عَلَيْهِ مِنَ الْكَلَامِ وَتَضَمَّنَهُ مِنَ الْقَوْلِ مُفْتَتَحٌ بِالتَّسْمِيَةِ وبعد التسمية أَنْ لا تَعْلُوا عَلَى أَيْ:

Onun ihtiva ettiği kelâm ve içerdiği söz besmele ile başlamaktadır ve besmeleden sonra [şöyledir]: {أَنْ لا تَعْلُوا عَلَى} yani:

لَا تَتَكَبَّرُوا كَمَا يَفْعَلُهُ جبابرة الملوك، وأن هي المفسرة، وقيل: مصدرية، ولا: نَاهِيَةٌ، وَقِيلَ: نَافِيَةٌ، وَمَحَلُّ الْجُمْلَةِ الرَّفْعُ عَلَى أَنَّهَا بَدَلٌ مِنْ كِتَابٍ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هُوَ أَنْ لَا تَعْلُوا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّهُ» بِكَسْرِهِمَا عَلَى الاستئناف، وقرأ عكرمة وابن أبي عبلة بفتحهما عَلَى إِسْقَاطِ حَرْفِ الْجَرِّ، وَقَرَأَ أَبَيٌّ «إِنَّ مِنْ سُلَيْمَانَ وَإِنَّ بِسْمِ اللَّهِ» بِحَذْفِ الضَّمِيرَيْنِ وإسكان النونين على أنهما مُفَسِّرَتَانِ، وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ «وَإِنَّهُ مِنْ سُلَيْمَانَ» بِزِيَادَةِ الْوَاوِ، وَرُوِيَ ذَلِكَ أَيْضًا عن أبيّ. وقرأ أشهب العقيلي وابن السميقع «أن لا تغلو» بِالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ مِنَ الْغُلُوِّ، وَهُوَ تَجَاوُزُ الْحَدِّ فِي الْكِبَرِ وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ أَيْ: مُنْقَادِينَ لِلدِّينِ، مؤمنين بما جئت به قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي الْمَلَأُ: أَشْرَافُ الْقَوْمِ، وَالْمَعْنَى يَا أَيُّهَا الْأَشْرَافُ أَشِيرُوا عَلَيَّ وَبَيِّنُوا لِي الصَّوَابَ فِي هَذَا الْأَمْرِ، وَأَجِيبُونِي بِمَا يَقْتَضِيهِ الْحَزْمُ، وَعَبَّرَتْ عَنِ الْمَشُورَةِ بِالْفَتْوَى، لِكَوْنِ فِي ذَلِكَ حَلٌّ لِمَا أَشْكَلَ مِنَ الْأَمْرِ عَلَيْهَا، وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَلَمَّا قَرَأَتْ بِلْقِيسُ الْكِتَابَ، جَمَعَتْ أَشْرَافَ قَوْمِهَا وَقَالَتْ لَهُمْ: يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ إِنِّي أُلْقِي إِلَيَّ، يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي، وَكَرَّرَ قَالَتْ لِمَزِيدِ الْعِنَايَةِ بِمَا قَالَتْهُ لَهُمْ، ثُمَّ زَادَتْ فِي التَّأَدُّبِ وَاسْتِجْلَابِ خَوَاطِرِهِمْ لِيَمْحَضُوهَا النُّصْحَ، وَيُشِيرُوا عَلَيْهَا بِالصَّوَابِ فَقَالَتْ:

Zorba hükümdarların yaptığı gibi böbürlenip büyüklük taslamayın. {أَنْ} müfessiredir; masdariyye olduğu da söylenmiştir. {لا} nehy edatıdır; nefiy edatı olduğu da söylenmiştir. Cümlenin iraptaki yeri, {كِتابٌ} kelimesinden bedel veya mahzûf bir mübtedanın haberi olarak ref'tir; yani: 'O [mektubun içeriği], büyüklük taslamamanızdır.' Cumhûr {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ} ibaresini istînâf olarak her iki {إِنَّ}’nin kesresiyle okumuştur. İkrime ve İbn Ebî Able cer harfinin düşürülmesiyle fetha ile okumuşlardır. Übeyy iki zamiri hazfederek ve iki nun'u müfessire kabul edip sükûn ile «إِنَّ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّ بِسْمِ اللَّهِ» şeklinde okumuştur. Abdullah b. Mes'ûd vav ilavesiyle «وَإِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ» şeklinde okumuş, bu Übeyy'den de rivayet edilmiştir. Eşheb el-Ukaylî ve İbnü's-Sümeyka' noktalı gayn ile gulüvden (haddi aşmaktan) gelen «أن لا تغلو» şeklinde okumuşlardır ki bu kibirde haddi aşmaktır. {وَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “ve teslimiyet göstererek (Müslüman olarak) bana gelin!” yani dine boyun eğmiş ve getirdiğim şeye iman etmiş olarak gelin. {قالَتْ يَا أَيُّهَا الْمَلَأُ أَفْتُونِي فِي أَمْرِي} “[Melike] dedi ki: 'Ey ileri gelenler! Bu işimde bana bir fikir verin.'” Mele' (الْمَلَأُ): Kavmin ileri gelenleri ve eşrafıdır. Anlam şudur: Ey eşraf! Bana görüş bildirin, bu meselede bana doğru olanı açıklayın ve ihtiyatın gerektirdiği şekilde bana cevap verin. Mesele kendisine müşkil olduğu için bunda bir çözüm bulunması hasebiyle istişareyi 'fetva' kelimesiyle ifade etmiştir. Kelâmda hazif vardır; takdiri şöyledir: Belkıs mektubu okuyunca kavminin ileri gelenlerini topladı ve onlara: 'Ey ileri gelenler! Bana bırakıldı...', 'Ey ileri gelenler! Bana fikir verin...' dedi. Onlara söylediği söze daha fazla ehemmiyet vermek için {قَالَتْ} kelimesini tekrarladı. Sonra edebi artırarak ve kendilerine tam bir samimiyetle nasihat etmeleri ve doğru yolu göstermeleri için gönüllerini celbetmek amacıyla şöyle dedi:

مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ أَيْ: مَا كُنْتُ مُبْرِمَةً أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ حَتَّى تَحْضُرُوا عِنْدِي، وَتُشِيرُوا عليّ، ف قالُوا مجيبين لها نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ في العدد والعدّة وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ عِنْدَ الْحَرْبِ وَاللِّقَاءِ، لَنَا مِنَ الشَّجَاعَةِ وَالنَّجْدَةِ مَا نَمْنَعُ بِهِ أَنْفُسَنَا، وَبَلَدَنَا، وَمَمْلَكَتَنَا. ثُمَّ فَوَّضُوا الْأَمْرَ إِلَيْهَا لِعِلْمِهِمْ بِصِحَّةِ رَأْيِهَا، وَقُوَّةِ عَقْلِهَا فَقَالُوا: وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ أَيْ: مَوْكُولٌ إِلَى رَأْيِكِ وَنَظَرِكِ فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ أَيْ: تَأَمَّلِي مَاذَا تَأْمُرِينَا بِهِ فَنَحْنُ سَامِعُونَ لِأَمْرِكِ مُطِيعُونَ لَهُ، فَلَمَّا سَمِعَتْ تَفْوِيضَهُمُ الْأَمْرَ إِلَيْهَا قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها أَيْ: إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً مِنَ الْقُرَى خرّبوا مبانيها، وغيروا مغانيها، وأتلفوا

{مَا كُنْتُ قاطِعَةً أَمْراً حَتَّى تَشْهَدُونِ} “Siz yanımda bulunmadıkça (görüşünüzü almadıkça) kesin bir karar verecek değilim.” Yani: Siz yanımda hazır bulunup bana fikir vermedikçe hiçbir işi kesin karara bağlamış değilim. Onlar da ona cevap vererek {قالُوا} “Dediler ki:” {نَحْنُ أُولُوا قُوَّةٍ} “Biz güç sahibiyiz” sayı ve mühimmat bakımından, {وَأُولُوا بَأْسٍ شَدِيدٍ} “ve çetin savaşçılarız” savaş ve karşılaşma anında; kendimizi, beldemizi ve krallığımızı savunacak cesaret ve kahramanlığa sahibiz. Sonra onun görüşünün isabetini ve aklının üstünlüğünü bildikleri için işi ona havale ederek şöyle dediler: {وَالْأَمْرُ إِلَيْكِ} “emir ise sana aittir” yani senin reyine ve görüşüne bırakılmıştır; {فَانْظُرِي مَاذَا تَأْمُرِينَ} “artık ne emredeceğine sen bak” yani bize ne emredeceğini iyice düşün, biz senin emrini dinler ve ona itaat ederiz. İşi kendisine havale ettiklerini duyunca {قالَتْ إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها} “[Melike] dedi ki: 'Şüphesiz hükümdarlar bir memlekete girdiklerinde orayı bozguna uğratırlar'” yani memleketlerden birine girdiklerinde binalarını yıkar, mamur yerlerini değiştirir,

أَمْوَالَهَا، وَفَرَّقُوا شَمْلَ أَهْلِهَا وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً أَيْ: أَهَانُوا أَشْرَافَهَا، وَحَطُّوا مَرَاتِبَهُمْ، فَصَارُوا عِنْدَ ذَلِكَ أَذِلَّةً وَإِنَّمَا يَفْعَلُونَ ذَلِكَ لِأَجْلِ أَنْ يَتِمَّ لَهُمُ الْمُلْكُ، وَتُسْتَحْكَمَ لَهُمُ الْوَطْأَةُ وَتَتَقَرَّرُ لَهُمْ فِي قُلُوبِهِمُ الْمَهَابَةُ.

mallarını telef eder ve ahalisinin birliğini dağıtırlar; {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً} “ve halkının onurlu kimselerini zelil kılarlar.” Yani: Şereflilerini aşağılar, mevkilerini düşürürler; böylece onlar bu durumda zelil kimseler haline gelirler. Bunu ancak hâkimiyetleri tam olsun, baskıları pekişsin ve kalplerde korkuları yerleşsin diye yaparlar.

قَالَ الزَّجَّاجُ: أَيْ: إِذَا دَخَلُوهَا عَنْوَةً عَنْ قِتَالٍ وَغَلَبَةٍ، وَالْمَقْصُودُ مِنْ قَوْلِهَا هَذَا، تَحْذِيرُ قَوْمِهَا مِنْ مَسِيرِ سُلَيْمَانَ إِلَيْهِمْ وَدُخُولِهِ بِلَادَهُمْ، وَقَدْ صَدَّقَهَا اللَّهُ سُبْحَانَهُ فِيمَا قَالَتْ فَقَالَ سُبْحَانَهُ: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الْفِعْلِ يَفْعَلُونَ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْوَقْفُ عَلَى قَوْلِهِ: وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً وَقْفٌ تَامٌّ، فَقَالَ اللَّهُ ﷿ تَحْقِيقًا لِقَوْلِهَا: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ وَقِيلَ: هَذِهِ الجملة من تمام كلامها، فتكون من جُمْلَةَ مَقُولِ قَوْلِهَا، وَعَلَى الْقَوْلِ الْأَوَّلِ تَكُونُ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةً لَا مَحَلَّ لَهَا مِنَ الْإِعْرَابِ. ثُمَّ لَمَّا قَدَّمَتْ لَهُمْ هَذِهِ الْمُقَدِّمَةَ، وَبَيَّنَتْ لَهُمْ مَا فِي دُخُولِ الْمُلُوكِ إِلَى أَرْضِهِمْ مِنَ الْمَفْسَدَةِ، أَوْضَحَتْ لَهُمْ وَجْهَ الرَّأْيِ عِنْدَهَا، وَصَرَّحَتْ لَهُمْ بِصَوَابِهِ فَقَالَتْ: وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ أَيْ: إِنِّي أُجَرِّبُ هَذَا الرَّجُلَ بِإِرْسَالِ رُسُلِي إِلَيْهِ بِهَدِيَّةٍ مُشْتَمِلَةٍ عَلَى نَفَائِسِ الْأَمْوَالِ، فَإِنْ كَانَ مَلِكًا أَرْضَيْنَاهُ بِذَلِكَ، وَكُفِينَا أَمْرَهُ، وَإِنْ كَانَ نَبِيًّا لَمْ يُرْضِهُ ذَلِكَ، لِأَنَّ غَايَةَ مَطْلَبِهِ وَمُنْتَهَى أَرَبِهِ هُوَ الدُّعَاءُ إِلَى الدِّينِ، فَلَا يُنْجِينَا مِنْهُ إِلَّا إِجَابَتُهُ وَمُتَابَعَتُهُ وَالتَّدَيُّنُ بِدِينِهِ وَسُلُوكُ طَرِيقَتِهِ، وَلِهَذَا قَالَتْ:

Zeccâc şöyle demiştir: Yani savaşıp galip gelerek oraya zorla girdiklerinde [böyle yaparlar]. Onun bu sözünden maksat, kavmini Süleyman'ın üzerlerine yürümesinden ve memleketlerine girmesinden sakındırmaktır. Allah Sübhânehu onun söylediği sözü tasdik ederek şöyle buyurmuştur: {وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ} “Onlar hep böyle yaparlar.” Yani: İşte böyle bir fiili işlerler. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: {وَجَعَلُوا أَعِزَّةَ أَهْلِها أَذِلَّةً} kavlinde durmak tam bir vakıftır. Bunun üzerine Allah Azze ve Celle onun sözünü teyit etmek için: {وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ} buyurmuştur. Bu cümlenin onun sözünün devamı olup söylediklerinin bir parçası olduğu da söylenmiştir. Birinci görüşe göre bu cümle, irapta mahalli olmayan müste'nefe bir cümledir. Sonra onlara bu mukaddimeyi sunup hükümdarların topraklarına girmesindeki fesadı açıkladıktan sonra, kendi nezdindeki görüşün yönünü izah etti ve doğru olanı açıkça belirterek şöyle dedi: {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ} “Ben onlara bir hediye göndereyim” Yani: Kıymetli malları içeren bir hediye ile elçilerimi ona göndererek bu adamı sınayacağım; şayet o bir hükümdarsa onu bununla razı ederiz ve onun şerrinden kurtuluruz. Yok eğer bir peygamberse bu onu razı etmez; çünkü onun nihai talebi ve asıl gayesi dine davettir. Dolayısıyla onun davetine icabet etmek, ona uymak, dinine girmek ve yolunu takip etmekten başka hiçbir şey bizi ondan kurtaramaz. Nitekim bundan ötürü şöyle demiştir:

فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ الْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مرسلة، وبم: مُتَعَلِّقٌ بِيَرْجِعُ، وَالْمَعْنَى: إِنِّي نَاظِرَةٌ فِيمَا يَرْجِعُ بِهِ رُسُلِيَ الْمُرْسَلُونَ بِالْهَدِيَّةِ، مِنْ قَبُولٍ أَوْ رَدٍّ فَعَامِلَةٌ بِمَا يَقْتَضِيهِ ذَلِكَ، وَقَدْ طَوَّلَ الْمُفَسِّرُونَ فِي ذِكْرِ هَذِهِ الْهَدِيَّةِ، وَسَيَأْتِي فِي آخر البحث بين مَا هُوَ أَقْرَبُ مَا قِيلَ إِلَى الصَّوَابِ وَالصِّحَّةِ فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ أَيْ:

{فَناظِرَةٌ بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} “de elçilerin ne ile döneceklerine bakayım.” Fâ harfi {مُرْسِلَةٌ} kelimesine atıf içindir. {بِمَ} ise {يَرْجِعُ} fiiline müteallıktır. Anlam şudur: Hediye ile gönderilen elçilerimin kabul mü yoksa ret ile mi döneceklerine bakacağım ve bunun gerektirdiği şeye göre hareket edeceğim. Müfessirler bu hediyenin zikrî konusunda sözü uzatmışlardır; araştırmanın sonunda söylenmiş olanların gerçeğe ve doğruluğa en yakın olanı gelecektir. {فَلَمَّا جاءَ سُلَيْمانَ} “[Elçi] Süleyman'a gelince” yani:

فَلَمَّا جَاءَ رَسُولُهَا الْمُرْسَلُ بِالْهَدِيَّةِ سُلَيْمَانَ، وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْمُضْمَرِ الْجِنْسُ، فَلَا يُنَافِي كَوْنَهُمْ جَمَاعَةً كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ قَوْلُهَا: «بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ» وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ «فَلَمَّا جَاءُوا سُلَيْمَانَ» أَيِ: الرُّسُلُ، وَجُمْلَةُ قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ مُسْتَأْنَفَةٌ، جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، والاستفهام للإنكار، أَيْ: قَالَ مُنْكِرًا لِإِمْدَادِهِمْ لَهُ بِالْمَالِ، مَعَ عُلُوِّ سُلْطَانِهِ، وَكَثْرَةِ مَالِهِ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ بِإِدْغَامِ نُونِ الْإِعْرَابِ فِي نُونِ الْوِقَايَةِ، وَالْبَاقُونَ بِنُونَيْنِ مِنْ غَيْرِ إِدْغَامٍ، وَأَمَّا الْيَاءُ فَإِنَّ نَافِعًا وَأَبَا عَمْرٍو وَحَمْزَةَ يُثْبِتُونَهَا وَصْلًا، وَيَحْذِفُونَهَا وَقْفًا، وَابْنُ كَثِيرٍ يُثْبِتُهَا فِي الْحَالَيْنِ، وَالْبَاقُونَ يَحْذِفُونَهَا فِي الْحَالَيْنِ. وَرُوِيَ عَنْ نَافِعٍ أَنَّهُ يَقْرَأُ بِنُونٍ وَاحِدَةٍ فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ أَيْ: مَا آتَانِي مِنَ النُّبُوَّةِ، وَالْمُلْكِ الْعَظِيمِ، وَالْأَمْوَالِ الْكَثِيرَةِ خَيْرٌ مِمَّا آتَاكُمْ مِنَ المال الذي هذه الهدية من جملته. قرأ أبو عمرو ونافع وحفص «آتَانِيَ اللَّهُ» بِيَاءٍ مَفْتُوحَةٍ، وَقَرَأَ يَعْقُوبُ بِإِثْبَاتِهَا فِي الْوَقْفِ، وَحَذْفِهَا فِي الْوَصْلِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِغَيْرِ يَاءٍ فِي الْوَصْلِ وَالْوَقْفِ. ثُمَّ إِنَّهُ أَضْرَبَ عَنِ الْإِنْكَارِ الْمُتَقَدِّمِ فَقَالَ: بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ تَوْبِيخًا لَهُمْ بِفَرَحِهِمْ بِهَذِهِ الْهَدِيَّةِ فَرَحَ فَخْرٍ وَخُيَلَاءَ، وَأَمَّا أَنَا فَلَا أَفْرَحُ بِهَا، وَلَيْسَتِ الدُّنْيَا مِنْ حَاجَتِي، لِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ أَعْطَانِي مِنْهَا، مَا لَمْ يُعْطِهِ أَحَدًا مِنَ الْعَالَمِينَ، وَمَعَ ذَلِكَ أَكْرَمَنِي بِالنُّبُوَّةِ. وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْإِضْرَابِ مِنْ سُلَيْمَانَ بَيَانُ السَّبَبِ الْحَامِلِ لَهُمْ عَلَى الْهَدِيَّةِ مَعَ الْإِزْرَاءِ بِهِمْ، وَالْحَطِّ عَلَيْهِمْ ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها أَيْ:

hediye ile gönderilen elçisi Süleyman'a gelince. Bu zamir ile cins kastedilmiştir; dolayısıyla onun {بِمَ يَرْجِعُ الْمُرْسَلُونَ} kavlinin delalet ettiği gibi bir topluluk olmalarına zıt düşmez. Abdullah [b. Mes'ûd] «فَلَمَّا جَاءُوا سُلَيْمانَ» yani 'elçiler gelince' şeklinde okumuştur. {قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ} “[Süleyman] dedi ki: 'Siz bana mal ile yardım mı etmek istiyorsunuz?'” cümlesi, takdirî bir sorunun cevabı olarak müste'nefedir; soru ise inkâr içindir. Yani: Saltanatının yüceliğine ve malının çokluğuna rağmen kendisine mal ile yardım etmelerini kınayarak reddetti. Hamza irap nun'unu vikaye nun'una idğam ederek okumuştur; geri kalanlar ise idğamsız iki nun ile okumuşlardır. Ya harfine gelince: Nâfi', Ebû Amr ve Hamza vasl halinde sabit kılıp vakıf halinde hazfederler; İbn Kesîr her iki durumda da sabit kılar; diğerleri ise her iki durumda da hazfederler. Nâfi'den tek nun ile okuduğu da rivayet edilmiştir. {فَما آتانِيَ اللَّهُ خَيْرٌ مِمَّا آتاكُمْ} “Allah'ın bana verdiği, size verdiğinden daha hayırlıdır.” Yani: Bana verdiği peygamberlik, büyük mülk ve pek çok mal; bu hediyenin de içinde yer aldığı size verilen maldan daha hayırlıdır. Ebû Amr, Nâfi' ve Hafs fethalı ya ile «آتَانِيَ اللَّهُ» şeklinde okumuşlardır; Ya'kûb vakıfta sabit, vasılda hazf ile okumuştur; diğerleri ise vasıl ve vakıfta ya olmaksızın okumuşlardır. Sonra önceki inkârından idrab (vazgeçiş/dönüş) yaparak şöyle buyurdu: {بَلْ أَنْتُمْ بِهَدِيَّتِكُمْ تَفْرَحُونَ} “Bilakis siz hediyenizle sevinip övünürsünüz.” Bu hediyeyle gurur ve kibir duyarak sevinmelerinden ötürü onları azarlamak içindir. Bana gelince, ben bununla sevinmem; dünya benim ihtiyacım olan bir şey değildir, çünkü Allah Sübhânehu âlemlerden hiç kimseye vermediği şeyleri bana vermiştir ve bununla beraber beni peygamberlikle şereflendirmiştir. Süleyman'ın bu idrabından maksat, onları küçümseyip paylamakla birlikte hediye göndermelerine sevk eden sebebi açıklamaktır. {ارْجِعْ إِلَيْهِمْ فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ بِجُنُودٍ لَا قِبَلَ لَهُمْ بِها} “'[Onlara] dön! Andolsun, karşı koyamayacakları ordularla üzerlerine varırız'” Yani:

قَالَ سُلَيْمَانُ لِلرَّسُولِ: ارْجِعْ إِلَيْهِمْ: أَيْ: إِلَى بِلْقِيسَ وَقَوْمِهَا، وَخَاطَبَ الْمُفْرَدَ هَاهُنَا بَعْدَ خِطَابِهِ لِلْجَمَاعَةِ فِيمَا قَبْلُ، إِمَّا لِأَنَّ الَّذِي سَيَرْجِعُ هُوَ الرَّسُولُ فَقَطْ، أَوْ خَصَّ أَمِيرَ الرُّسُلِ بِالْخِطَابِ هُنَا، وَخَاطَبَهُمْ مَعَهُ فِيمَا سَبَقَ افْتِنَانًا فِي الْكَلَامِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ عَبَّاسٍ «ارْجِعُوا» وَقِيلَ: إِنَّ الضمير يرجع إلى الهدهد، واللام في

Süleyman elçiye dedi ki: Onlara, yani Belkıs ve kavmine dön. Daha önce çoğula hitap ettikten sonra burada tekile hitap etti; ya geri dönecek olan sadece o elçi olduğu için ya da söz sanatının çeşitliliği gereği daha önce hepsiyle beraber hitap etmişken burada elçilerin başkanını hitaba tahsis etmiştir. Abdullah b. Abbâs «ارْجِعُوا» (Dönün) şeklinde okumuştur. Zamirin hüdhüde ait olduğu da söylenmiştir. [فَلَنَأْتِيَنَّهُمْ ibaresindeki] lâm,

لنأتيهم جَوَابُ قَسَمٍ مَحْذُوفٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَسَمِعْتُ ابْنَ كَيْسَانَ يَقُولُ: هِيَ لَامُ تَوْكِيدٍ وَلَامُ أَمْرٍ وَلَامُ خَفْضٍ، وَهَذَا قَوْلُ الْحُذَّاقُ مِنَ النَّحْوِيِّينَ لِأَنَّهُمْ يَرُدُّونَ الشَّيْءَ إِلَى أَصْلِهِ، وَهَذَا لَا يَتَهَيَّأُ إِلَّا لِمَنْ دُرِّبَ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَمَعْنَى «لا قبل لهم» : لَا طَاقَةَ لَهُمْ بِهَا، وَالْجُمْلَةُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ صِفَةٌ لِجُنُودٍ وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى جَوَابِ الْقَسَمِ، أَيْ: لَنُخْرِجَنَّهُمْ مِنْ أَرْضِهِمُ الَّتِي هُمْ فِيهَا أَذِلَّةً أَيْ: حَالُ كَوْنِهِمْ أَذِلَّةً بَعْدَ مَا كَانُوا أَعِزَّةً، وَجُمْلَةُ وَهُمْ صاغِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، قِيلَ: وَهِيَ حَالٌ مُؤَكِّدَةٌ لِأَنَّ الصَّغَارَ هُوَ الذِّلَّةُ، وَقِيلَ: إِنَّ المراد بالصغار هنا الأسر والاستعباد، وَقِيلَ: إِنَّ الصَّغَارَ الْإِهَانَةُ الَّتِي تَسَبَّبَ عَنْهَا الذِّلَّةُ. وَلَمَّا رَجَعَ الرَّسُولُ إِلَى بِلْقِيسَ تَجَهَّزَتْ لِلْمَسِيرِ إِلَى سُلَيْمَانَ، وَأَخْبَرَ جِبْرِيلُ سُلَيْمَانَ بِذَلِكَ ف قالَ سليمان: يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها أَيْ: عَرْشِ بِلْقِيسَ الَّذِي تَقَدَّمَ وَصْفُهُ بِالْعِظَمِ قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ أَيْ: قَبْلَ أَنْ تَأْتِيَنِي هِيَ وَقَوْمُهَا مُسْلِمِينَ. قِيلَ: إِنَّمَا أَرَادَ سُلَيْمَانُ أَخْذَ عَرْشِهَا قَبْلَ أَنْ يَصِلُوا إِلَيْهِ وَيُسْلِمُوا، لِأَنَّهَا إِذَا أَسْلَمَتْ وَأَسْلَمَ قَوْمُهَا لَمْ يَحِلَّ أَخْذُ أَمْوَالِهِمْ بِغَيْرِ رِضَاهُمْ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَظَاهِرُ الرِّوَايَاتِ أَنَّ هَذِهِ الْمَقَالَةَ مِنْ سُلَيْمَانَ هِيَ بَعْدَ مَجِيءِ هَدِيَّتِهَا وَرَدِّهِ إِيَّاهَا وَبَعْثِهِ الْهُدْهُدَ بِالْكِتَابِ، وَعَلَى هَذَا جُمْهُورُ الْمُتَأَوِّلِينَ، وَقِيلَ: اسْتِدْعَاءُ الْعَرْشِ قَبْلَ وُصُولِهَا لِيُرِيَهَا الْقُدْرَةَ الَّتِي هِيَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَيَجْعَلَهُ دَلِيلًا عَلَى نُبُوَّتِهِ، وَقِيلَ: أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَ عَقْلَهَا، وَلِهَذَا قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها إِلَخْ، وَقِيلَ: أَرَادَ أَنْ يَخْتَبِرَ صِدْقَ الْهُدْهُدِ فِي وَصْفِهِ لِلْعَرْشِ بِالْعِظَمِ، وَالْقَوْلُ الْأَوَّلُ هُوَ الَّذِي عَلَيْهِ الْأَكْثَرُ قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ الْعَيْنِ وَسُكُونِ الْفَاءِ وَكَسْرِ الرَّاءِ وَسُكُونِ الْمُثَنَّاةِ التَّحْتِيَّةِ وَبِالتَّاءِ، وقرأ أبو رجاء وعيسى الثقفي وابن السميقع وَأَبُو السِّمَالِ «عِفْرِيَهْ» بِفَتْحِ التَّحْتِيَّةِ بَعْدَهَا تَاءُ تَأْنِيثٍ مُنْقَلِبَةٍ هَاءً رُوَيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ أَبِي بَكْرٍ الصِّدِّيقِ. وَقَرَأَ أَبُو حَيَّانَ بِفَتْحِ الْعَيْنِ. وَالْعِفْرِيتُ: الْمَارِدُ الْغَلِيظُ الشَّدِيدُ. قَالَ النَّحَّاسُ: يُقَالُ لِلشَّدِيدِ إِذَا كَانَ مَعَهُ خُبْثٌ وَدَهَاءٌ عِفْرٌ وَعِفْرِيَهْ وَعِفْرِيتٌ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ الدَّاهِيَةُ، وَقِيلَ: هُوَ رَئِيسُ الْجِنِّ. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ:

mahzûf bir kasemin cevabıdır. Nehhâs şöyle demiştir: İbn Keysân'ın şöyle dediğini işittim: O, tekit lâmı, emir lâmı ve cer lâmıdır. Bu, nahivcilerin mahir olanlarının sözüdür; çünkü onlar bir şeyi aslına irca ederler ve bu da ancak Arapçada iyice meleke kazanmış kimselere müyesser olur. «لا قبل لهم» ifadesinin anlamı: Karşı koyacak güçleri yoktur, demektir; cümle cer mahallinde olup {جُنُودٍ} kelimesinin sıfatıdır. {وَلَنُخْرِجَنَّهُمْ} kasemin cevabına matuftur; yani: Onları bulundukları topraklardan mutlaka çıkarırız. {أَذِلَّةً} “zelil olarak” yani daha önce izzetli kimseler iken zelil bir halde. {وَهُمْ صاغِرُونَ} “küçük düşürülmüş olarak” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir. Bunun müekkid bir hal olduğu söylenmiştir; zira sağâr (صَغَار) zillet demektir. Burada sağâr ile esaret ve köleleştirmenin kastedildiği de söylenmiştir. Sağârın, zillete yol açan aşağılanma olduğu da söylenmiştir. Elçi Belkıs'a dönünce [Belkıs] Süleyman'a doğru yola çıkmak üzere hazırlandı. Cebrail bunu Süleyman'a haber verince {قالَ} Süleyman dedi ki: {يا أَيُّهَا الْمَلَؤُا أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها} “Ey ileri gelenler! Onun tahtını bana hanginiz getirebilir?” Yani Belkıs'ın daha önce büyüklükle nitelenen tahtını; {قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} “Onlar bana teslimiyet göstererek gelmeden önce” yani kendisi ve kavmi bana boyun eğip Müslüman olarak gelmeden önce. Süleyman'ın, tahtı onlar kendisine ulaşıp Müslüman olmadan önce getirtmek istemesinin sebebi şöyle açıklanmıştır: O ve kavmi Müslüman olunca rızaları olmadan mallarını almak helal olmazdı. İbn Atiyye şöyle demiştir: Rivayetlerin zahirine göre Süleyman'ın bu sözü, hediyenin gelmesi, onun bunu geri çevirmesi ve mektupla hüdhüdü göndermesinden sonradır; tevil ehlinin cumhuru da bu görüştedir. Tahtın o gelmeden önce getirtilmesinin, Allah katından olan kudreti ona göstermek ve bunu peygamberliğine bir delil kılmak için olduğu da söylenmiştir. Aklını sınamak istediği de söylenmiştir; nitekim bu sebeple {نَكِّرُوا لَها عَرْشَها} 'Tahtını tanınmaz hale getirin...' ilah. demiştir. Hüdhüdün tahtı büyüklükle nitelemesindeki doğruluğunu sınamak istediği de söylenmiştir. Çoğunluğun benimsediği görüş ise birincisidir. {قالَ عِفْرِيتٌ مِنَ الْجِنِّ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ} “Cinlerden bir ifrit: 'Sen makamından kalkmadan önce ben onu sana getiririm' dedi.” Cumhûr, ayn'ın kesresi, fâ'nın sükûnu, râ'nın kesresi, ya'nın sükûnu ve tâ ile okumuştur. Ebû Recâ, Îsâ es-Sekafî, İbnü's-Sümeyka' ve Ebü's-Simâl ya'nın fethası ve ardından he'ye dönüşen müenneslik te'si ile «عِفْرِيَهْ» şeklinde okumuşlardır; bu kıraat Ebû Bekr es-Sıddîk'tan rivayet edilmiştir. Ebû Hayyân ayn'ın fethasıyla okumuştur. İfrit (عِفْرِيت): Ele avuca sığmaz, kaba ve güçlü kimsedir. Nehhâs şöyle demiştir: Şiddetli ve güçlü olup beraberinde kötülük ve kurnazlık bulunan kimseye 'ifr' (عِفْر), 'ifriye' (عِفْرِيَهْ) ve 'ifrit' (عِفْرِيت) denir. Katâde: O, çok kurnaz ve hilekâr biridir, demiştir. Cinlerin reisi olduğu da söylenmiştir. İbn Atiyye şöyle demiştir:

وَقَرَأَتْ فِرْقَةٌ «عِفْرٌ» بِكَسْرِ الْعَيْنِ جَمْعُهُ عَلَى عِفَارٍ، وَمِمَّا وَرَدَ مِنْ أَشْعَارِ الْعَرَبِ مُطَابِقًا لقراءة الجمهور وما أَنْشَدَهُ الْكِسَائِيُّ:

Bir topluluk ayn'ın kesresiyle «عِفْرٌ» şeklinde okumuştur; çoğulu 'ifâr' (عِفَار) gelir. Arap şiirlerinden cumhûrun kıraatine uygun olarak vârid olanlar arasında Kisâî'nin şu inşad ettiği beyit vardır:

فَقَالَ شَيْطَانٌ لَهُمْ عِفْرِيتٌ ... مَا لَكُمْ مُكْثٌ وَلَا تَبْيِيتٌ

Onlara ifrit bir şeytan dedi ki: ... Sizin için ne durup kalmak vardır ne de gecelemek

وَمِمَّا وَرَدَ عَلَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ قَوْلُ ذِي الرُّمَّةِ:

İkinci kıraate uygun olarak vârid olanlar arasında Zü'r-Rimme'nin şu sözü vardır:

كَأَنَّهُ كَوْكَبٌ فِي إِثْرِ عِفْرِيَةٍ ... مُصَوَّبٌ فِي سَوَادِ اللَّيْلِ مُنْقَضِبُ

Sanki o, bir ifritin ardınca giden bir yıldızdır ... Gecenin karanlığında aşağı süzülüp kayan.

وَمَعْنَى قَوْلِ الْعِفْرِيتِ أَنَّهُ سَيَأْتِي بِالْعَرْشِ إِلَى سُلَيْمَانَ، قَبْلَ أَنْ يَقُومَ مِنْ مَجْلِسِهِ الَّذِي يَجْلِسُ فِيهِ لِلْحُكُومَةِ بَيْنَ النَّاسِ وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ إِنِّي لِقَوِيٌّ عَلَى حَمْلِهِ أَمِينٌ عَلَى مَا فِيهِ. قِيلَ: اسْمُ هَذَا الْعِفْرِيتِ كُودَنْ، ذَكَرَهُ النَّحَّاسُ عَنْ وَهْبِ بْنِ مُنَبِّهٍ، وَقَالَ السُّهَيْلِيُّ: ذَكْوَانُ، وَقِيلَ: اسْمُهُ دَعْوَانُ، وقيل: صخر. وقوله:

İfritin sözünün anlamı şudur: İnsanlar arasında hüküm vermek için oturduğu makamından kalkmadan önce tahtı Süleyman'a getirecektir. {وَإِنِّي عَلَيْهِ لَقَوِيٌّ أَمِينٌ} “Şüphesiz ben buna karşı gerçekten güçlü ve güvenilir biriyim.” [ifadesi]; 'Ben onu taşımaya elbette güç yetiririm ve onun içindekiler hususunda da güvenilirim' demektir. Bu ifritin adının Kûden olduğu söylenmiştir; bunu en-Nehhâs, Vehb b. Münebbih'ten aktarmıştır. es-Süheylî ise: 'Zekvân' demiştir. İsminin Da'vân olduğu da söylenmiştir; Sahr olduğu da rivayet edilmiştir. [Cenâb-ı Hakk'ın] şu buyruğuna gelince:

آتِيكَ فِعْلٌ مُضَارِعٌ، وَأَصْلُهُ أَأْتِيكَ بِهَمْزَتَيْنِ، فَأُبْدِلَتِ الثَّانِيَةُ أَلِفًا، وَقِيلَ: هُوَ اسْمُ فَاعِلٍ قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: اسْمُ هَذَا الَّذِي عِنْدَهُ عَلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ آصِفُ بْنُ بَرْخِيَا، وَهُوَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ، وَكَانَ وَزِيرًا لِسُلَيْمَانَ، وَكَانَ يَعْلَمُ اسْمَ اللَّهِ الْأَعْظَمِ الَّذِي إِذَا دُعِيَ بِهِ أَجَابَ، وَإِذَا سُئِلَ بِهِ أَعْطَى. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: وَقَالَتْ فِرْقَةٌ هُوَ سُلَيْمَانُ نَفْسُهُ، وَيَكُونُ الْخِطَابُ عَلَى هَذَا لِلْعِفْرِيتِ: كَأَنَّ سُلَيْمَانَ اسْتَبْطَأَ مَا قَالَهُ الْعِفْرِيتُ، فَقَالَ لَهُ تَحْقِيرًا لَهُ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ وَقِيلَ: هُوَ جِبْرِيلُ، وَقِيلَ: الْخِضْرُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقَدْ قِيلَ غَيْرُ ذَلِكَ بِمَا لَا أَصْلَ لَهُ. وَالْمُرَادُ بِالطَّرْفِ: تَحْرِيكُ الْأَجْفَانِ وَفَتْحِهَا للنظر وارتداده انضمامها. وقيل: هو بمعنى الْمَطْرُوفِ، أَيِ: الشَّيْءِ الَّذِي يَنْظُرُهُ، وَقِيلَ: هُوَ نَفْسُ الْجَفْنِ عَبَّرَ بِهِ عَنْ سُرْعَةِ الْأَمْرِ كما تقول لصاحبه: افْعَلْ ذَلِكَ فِي لَحْظَةٍ، قَالَهُ مُجَاهِدٌ، وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: إِنَّهُ قَالَ لِسُلَيْمَانَ: انْظُرْ إِلَى السَّمَاءِ فَمَا طَرَفَ حَتَّى جَاءَ بِهِ، فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ. وَالْمَعْنَى:

{آتِيكَ} kavli muzari fiildir; aslı iki hemze ile 'e'tîke' (أَأْتِيكَ) olup ikinci hemze elife dönüştürülmüştür. İsm-i fâil olduğu da söylenmiştir. {قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ أَنَا آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} “Yanında kitaptan bir ilim bulunan zat ise: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' dedi.” Müfessirlerin çoğu şöyle demiştir: Yanında kitaptan bir ilim bulunan bu zatın adı Âsaf b. Berhiyâ'dır; İsrailoğulları'ndandır, Süleyman'ın veziri idi ve kendisiyle dua edildiğinde icabet edilen, bir şey istendiğinde verilen Allah'ın İsm-i Âzam'ını biliyordu. İbn Atiyye şöyle demiştir: Bir topluluk onun Süleyman'ın bizzat kendisi olduğunu söylemiştir; bu takdirde hitap ifrite yöneliktir: Sanki Süleyman ifritin söylediği süreyi çok bulmuş ve onu küçümseyerek: 'Gözünü açıp kapamadan önce ben onu sana getiririm' demiştir. Onun Cebrail olduğu da söylenmiştir; Hızır olduğu da söylenmiştir; birincisi en evlâ olanıdır. Bundan başka asılsız şeyler de söylenmiştir. Tarf (طَرْف) ile kastedilen: Bakmak için göz kapaklarını hareket ettirip açmaktır; onun dönmesi (irtidâdı) ise kapanmasıdır. Matrûf (kendisine bakılan şey) anlamında olduğu da söylenmiştir. Bizzat göz kapağının kendisi olduğu da söylenmiştir; nitekim arkadaşına 'Bunu bir lahzada yap' dediğin gibi işin süratini ifade etmek için bu kullanılmıştır; bunu Mücâhid söylemiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: O zât Süleyman'a: 'Göğe bak' dedi; gözünü kırpmadan tahtı getirip önüne koydu. Anlamı şudur:

حَتَّى يَعُودَ إِلَيْكَ طَرْفُكَ بَعْدَ مَدِّهِ إِلَى السَّمَاءِ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى هَذِهِ الْأَقْوَالِ: ثُمَّ الثَّالِثُ: فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ قِيلَ: فِي الْآيَةِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَذِنَ لَهُ سُلَيْمَانُ فَدَعَا اللَّهَ فَأَتَى بِهِ، فَلَمَّا رَآهُ سُلَيْمَانُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ، أَيْ: رَأَى الْعَرْشَ حَاضِرًا لَدَيْهِ قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ الْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ هَذَا إِلَى حُضُورِ الْعَرْشِ، لِيَبْلُوَنِي: أَيْ لِيَخْتَبِرَنِي أَشْكُرُهُ بِذَلِكَ وَأَعْتَرِفُ أَنَّهُ مِنْ فَضْلِهِ مِنْ غَيْرِ حَوْلٍ مِنِّي وَلَا قُوَّةٍ، أَمْ أَكْفُرُ بِتَرْكِ الشُّكْرِ، وَعَدَمِ الْقِيَامِ بِهِ. قَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى لِيَنْظُرَ: أَأَشْكَرُ أَمْ أَكْفُرُ، وَقَالَ غَيْرُهُ: مَعْنَى لِيَبْلُوَنِي لِيَتَعَبَّدَنِي، وَهُوَ مَجَازٌ، وَالْأَصْلُ فِي الِابْتِلَاءِ: الِاخْتِبَارُ وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ لِأَنَّهُ اسْتَحَقَّ بِالشُّكْرِ تَمَامَ النِّعْمَةِ وَدَوَامَهَا، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ لَا يَرْجِعُ نَفْعُ ذَلِكَ إِلَّا إِلَى الشَّاكِرِ وَمَنْ كَفَرَ بِتَرْكِ الشُّكْرِ فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ عَنْ شُكْرِهِ كَرِيمٌ فِي تَرْكِ الْمُعَاجَلَةِ بِالْعُقُوبَةِ بِنَزْعِ نِعَمِهِ عَنْهُ وَسَلْبِهِ مَا أَعْطَاهُ مِنْهَا، وأم فِي «أَمْ أَكْفُرُ» هِيَ الْمُتَّصِلَةُ.

gözünü göğe diktikten sonra bakışın sana geri dönünceye kadar. Bu görüşlerin en evlâ olanı birincisidir, sonra üçüncüsüdür. {فَلَمَّا رَآهُ مُسْتَقِرًّا عِنْدَهُ} “[Süleyman] tahtı yanında yerleşmiş görünce” Ayette hazif olduğu söylenmiştir; takdiri şöyledir: Süleyman ona izin verdi, o da Allah'a dua etti ve tahtı getirdi. Süleyman onu yanında yerleşmiş görünce, yani tahtı huzurunda hazır görünce {قالَ هَذَا مِنْ فَضْلِ رَبِّي لِيَبْلُوَنِي أَأَشْكُرُ أَمْ أَكْفُرُ} “dedi ki: 'Bu, Rabbimin bir lütfudur; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye beni sınamak içindir.'” {هَذَا} sözüyle yapılan işaret tahtın hazır bulunmasınadır. {لِيَبْلُوَنِي}: Yani beni sınamak içindir; buna şükredip benim hiçbir gücüm ve kuvvetim olmaksızın bunun O'nun lütfundan olduğunu itiraf mı edeceğim, yoksa şükrü terk edip gereğini yapmayarak nankörlük mü edeceğim? Ahfeş şöyle demiştir: Anlamı; şükür mü edeceğim yoksa nankörlük mü edeceğim diye bakması içindir. Başkası ise: {لِيَبْلُوَنِي} manasının 'bana ibadet ettirmek içindir' olduğunu söylemiştir ki bu mecazdır; ibtila (امتحان) kelimesinin aslı ise sınamaktır. {وَمَنْ شَكَرَ فَإِنَّما يَشْكُرُ لِنَفْسِهِ} “Kim şükrederse ancak kendisi için şükreder” çünkü o şükür sayesinde nimetin tamamına ve devamına hak kazanır. Anlam şudur: Bunun faydası yalnızca şükredene döner. {وَمَنْ كَفَرَ} “kim de nankörlük ederse” şükrü terk ederek [nankörlük ederse], {فَإِنَّ رَبِّي غَنِيٌّ} “şüphesiz Rabbim zengindir” onun şükründen müstağnidir, {كَرِيمٌ} “cömerttir” nimetlerini ondan çekip alarak ve kendisine verdiklerini soyup alarak cezalandırmakta acele etmemesi yönüyle kerîmdir. {أَمْ أَكْفُرُ} kavlindeki {أَمْ} muttasıladır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ كُنْ قَرِيبًا مِنْهُمْ فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ فَانْطَلَقَ بِالْكِتَابِ حَتَّى إِذَا تَوَسَّطَ عَرْشَهَا أَلْقَى الْكِتَابَ إليها فقرىء عَلَيْهَا فَإِذَا فِيهِ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ كِتابٌ كَرِيمٌ قَالَ: مَخْتُومٌ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مَيْمُونِ بْنِ مِهْرَانَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ كَانَ يَكْتُبُ «بِاسْمِكَ اللَّهُمَّ» حَتَّى نَزَلَتْ إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ. وَأَخْرَجَ أَبُو دَاوُدَ فِي مَرَاسِيلِهِ عَنْ أَبِي مَالِكٍ مَرْفُوعًا مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: أَفْتُونِي فِي أَمْرِي قال: جمعت رؤوس مَمْلَكَتِهَا، فَشَاوَرَتْهُمْ فِي رَأْيِهَا، فَأَجْمَعَ رَأْيُهُمْ وَرَأْيُهَا عَلَى أَنْ يَغْزُوَهُ، فَسَارَتْ حَتَّى إِذَا كَانَتْ قَرِيبَةً قَالَتْ: أَرْسِلُ إِلَيْهِ بِهَدِيَّةٍ، فَإِنْ قَبِلَهَا فَهُوَ مَلِكٌ أُقَاتِلُهُ، وَإِنَّ رَدَّهَا تَابَعْتُهُ فَهُوَ نَبِيٌّ. فَلَمَّا دَنَتْ رُسُلُهَا مِنْ سُلَيْمَانَ عَلِمَ خَبَرَهُمْ، فَأَمَرَ الشَّيَاطِينَ فَمَوَّهُوا أَلْفَ قَصْرٍ مِنْ ذَهَبٍ وَفِضَّةٍ، فَلَمَّا رَأَتْ رُسُلُهَا قُصُورَ الذَّهَبِ قَالُوا: مَا يَصْنَعُ هَذَا بِهَدِيَّتِنَا، وَقُصُورُهُ ذَهَبٌ وفضة، فلما دخلوا عليه بهديتها قالَ أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ ثُمَّ قَالَ سُلَيْمَانُ أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ فَقَالَ كَاتِبُ سُلَيْمَانَ: ارْفَعْ بَصَرَكَ فَرَفْعَ بَصَرَهُ، فَلَمَّا رَجَعَ إِلَيْهِ طَرَفُهُ فَإِذَا هُوَ بِسَرِيرٍ

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {اذْهَبْ بِكِتابِي هَذَا فَأَلْقِهْ إِلَيْهِمْ ثُمَّ تَوَلَّ عَنْهُمْ} kavli hakkında: 'Onlara yakın bir yerde bulun' {فَانْظُرْ مَاذَا يَرْجِعُونَ} kavli hakkında: 'Mektupla gitti, nihayet tahtının ortasına vardığında mektubu ona bıraktı; mektup ona okundu ve bir de baktı ki içinde: {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ} [yazıyor]' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye ondan {كِتابٌ كَرِيمٌ} kavli hakkında: 'Mühürlü' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, Meymûn b. Mihrân'dan şöyle rivayet etmiştir: Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, {إِنَّهُ مِنْ سُلَيْمانَ وَإِنَّهُ بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِيمِ} ininceye kadar «Bismikellâhumme» diye yazardı. Ebû Dâvûd Merâsîl'inde Ebû Mâlik'ten merfû olarak benzerini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {أَفْتُونِي فِي أَمْرِي} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Krallığının ileri gelenlerini topladı ve fikri konusunda onlarla istişare etti. Onların ve kendisinin görüşü onunla savaşmak üzere birleşti. Yola çıktı, nihayet yaklaştığında dedi ki: Ona bir hediye göndereyim; şayet kabul ederse o bir hükümdardır, onunla savaşırım; eğer geri çevirirse ona uyarım, zira o bir peygamberdir. Elçileri Süleyman'a yaklaşınca [Süleyman] onların haberini aldı; şeytanlara emretti, onlar da altından ve gümüşten bin tane köşk süsleyip yaldızladılar. Elçileri altın köşkleri görünce: 'Köşkleri altın ve gümüş olan bu zât bizim hediyemizi ne yapsın!' dediler. Hediyesiyle huzuruna girdiklerinde [Süleyman]: {أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ} dedi. Sonra Süleyman: {أَيُّكُمْ يَأْتِينِي بِعَرْشِها قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} dedi. Bunun üzerine Süleyman'ın kâtibi: 'Gözünü kaldır' dedi; o da gözünü kaldırdı, bakışı kendisine döndüğünde tahtı yanında buluverdi.

قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها فَنَزَعَ مِنْهُ فُصُوصَهُ وَمَرَافِقَهُ وَمَا كَانَ عَلَيْهِ مِنْ شَيْءٍ فَ قِيلَ لَهَا أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وأمر الشياطين فجعلوا لها صرحا ممرّدا من قوارير فيها تماثيل السمك، فيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ

{قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها} 'Tahtını tanınmaz hale getirin' dedi; üzerindeki mücevherlerini, eklentilerini ve neyi varsa söküp aldı. {فَقِيلَ لَهَا أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} 'Ona: Senin tahtın da böyle miydi? denildi; o da: Sanki ta kendisi, dedi.' Şeytanlara emretti; onlar da onun için içinde balık suretleri bulunan billurdan şeffaf/düzeltilmiş bir köşk yaptılar. {قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ} 'Ona: Köşke gir, denildi.'

فَكَشَفَتْ عَنْ سَاقَيْهَا فَإِذَا فِيهَا شَعْرٌ، فَعِنْدَ ذَلِكَ أَمَرَ بِصَنْعَةِ النُّورَةِ فَصُنِعَتْ، فَقِيلَ لَهَا:

Bacaklarını açtı, bir de gördü ki üzerinde kıl var; bunun üzerine hamam otu yapılmasını emretti ve yapıldı. Sonra ona:

َّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ

{إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ} “'O, billurdan yapılmış cilalı şeffaf bir köşktür' [denildi]. [Melike] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.'”

. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها قَالَ: إِذَا أَخَذُوهَا عَنْوَةً أَخْرَبُوهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: يَقُولُ الرَّبُّ ﵎: وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ فِي الْمُصَنَّفِ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ قال: أرسلت لبنة مِنْ ذَهَبٍ، فَلَمَّا قَدِمُوا إِذَا حِيطَانُ الْمَدِينَةِ من ذهب فذلك قوله: أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ الْآيَةَ. وَقَالَ ثَابِتٌ الْبُنَانِيُّ أَهَدَتْ لَهُ صَفَائِحَ الذَّهَبِ فِي أَوْعِيَةِ الدِّيبَاجِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: جَوَارِي لِبَاسُهُنَّ لِبَاسُ الْغِلْمَانِ، وَغِلْمَانٌ لِبَاسُهُمْ لِبَاسُ الْجَوَارِي. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: أَهْدَتْ مِائَتَيْ فَرَسٍ عَلَى كُلِّ فَرَسٍ غُلَامٌ وَجَارِيَةٌ، وَعَلَى كُلِّ فَرَسٍ لَوْنٌ لَيْسَ عَلَى الْآخَرِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: كَانَتِ الْهَدِيَّةُ جَوَاهِرَ، وَقِيلَ: غَيْرُ ذَلِكَ مِمَّا لَا فَائِدَةَ فِي التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ عَلِيُّ بْنُ أَبِي طَلْحَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ قَالَ: طَائِعِينَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ: اسْمُ الْعِفْرِيتِ:

İbn Ebî Şeybe, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan {إِنَّ الْمُلُوكَ إِذا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوها} kavli hakkında: 'Bir yere zorla girdiklerinde orayı harap ederler' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan: 'Rab Teâlâ: {وَكَذلِكَ يَفْعَلُونَ} buyuruyor' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe el-Musannef'te, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {وَإِنِّي مُرْسِلَةٌ إِلَيْهِمْ بِهَدِيَّةٍ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Altından bir tuğla gönderdi. Geldiklerinde bir de baktılar ki şehrin surları altından! İşte bu O'nun: {أَتُمِدُّونَنِ بِمالٍ} ayetidir.' Sâbit el-Bünânî: Ona ipek mahfazalar içinde altın külçeler hediye etti, demiştir. Mücâhid: Elbiseleri erkek elbisesi olan cariyeler ve elbiseleri cariye elbisesi olan köleler, demiştir. İkrime: Her atın üzerinde bir köle ve bir cariye bulunan, her atı diğerinde olmayan bir renkte iki yüz at hediye etti, demiştir. Saîd b. Cübeyr: Hediye mücevherler idi, demiştir. Zikrini uzatmakta fayda bulunmayan başka şeyler de söylenmiştir. İbnü'l-Münzir, Ali b. Ebî Talha yoluyla İbn Abbâs'tan {قَبْلَ أَنْ يَأْتُونِي مُسْلِمِينَ} kavli hakkında: 'İtaatkâr olarak' dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan: 'İfritin adı:

صَخْرٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ قَالَ: مِنْ مَجْلِسِكَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ قَالَ: هُوَ آصِفُ بْنُ بَرْخِيَا، وَكَانَ صَدِيقًا يَعْلَمُ الِاسْمَ الْأَعْظَمَ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عن مُجَاهِدٍ قَالَ فِي قِرَاءَةِ ابْنِ مَسْعُودٍ «قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا أَنْظُرُ فِي كِتَابِ رَبِّي، ثُمَّ آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ» قَالَ: فَتَكَلَّمَ ذَلِكَ الْعَالِمُ بِكَلَامٍ دَخَلَ الْعَرْشَ فِي نَفَقٍ تَحْتَ الْأَرْضِ حَتَّى خَرَجَ إِلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ قَالَ: قَالَ لِسُلَيْمَانَ انْظُرْ إِلَى السَّمَاءِ، قَالَ: فَمَا أَطْرَفَ حَتَّى جَاءَهُ بِهِ فَوَضَعَهُ بَيْنَ يَدَيْهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: لَمْ يَجْرِ عَرْشُ صَاحِبَةِ سَبَأٍ بَيْنَ الْأَرْضِ وَالسَّمَاءِ، وَلَكِنِ انْشَقَّتْ بِهِ الْأَرْضُ، فَجَرَى تَحْتَ الْأَرْضِ حَتَّى ظَهَرَ بَيْنَ يدي سليمان.

Sahr'dır' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {قَبْلَ أَنْ تَقُومَ مِنْ مَقامِكَ} kavli hakkında: 'Meclisinden' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan {قالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتابِ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'O, Âsaf b. Berhiyâ'dır; İsm-i Âzam'ı bilen bir sıddîk idi.' Ebû Ubeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim Mücâhid'den İbn Mes'ûd kıraatinde şöyle olduğunu rivayet etmişlerdir: «قَالَ الَّذِي عِنْدَهُ عِلْمٌ مِنَ الْكِتَابِ أَنَا أَنْظُرُ فِي كِتَابِ رَبِّي، ثُمَّ آتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ» (Kitaptan ilmi olan zât: Ben Rabbimin kitabına bakayım, sonra sen gözünü açıp kapamadan onu sana getiririm, dedi). Dedi ki: O âlim bir söz söyledi, taht yer altındaki bir tünelden girip nihayet onların önüne çıktı. Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan {قَبْلَ أَنْ يَرْتَدَّ إِلَيْكَ طَرْفُكَ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Süleyman'a: Göğe bak, dedi. Gözünü kırpmamıştı ki onu getirip önüne koydu.' İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Sebe melikesinin tahtı yer ile gök arasından akıp gitmedi; fakat yer yarıldı ve yer altından yürüyüp Süleyman'ın huzurunda zuhur etti.'

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤١ الى ٤٤]

[Neml Suresi (27), Ayetler: 41-44]

قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)

{قالَ نَكِّرُوا لَها عَرْشَها نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ (٤١) فَلَمَّا جاءَتْ قِيلَ أَهكَذا عَرْشُكِ قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ (٤٢) وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ (٤٣) قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها قالَ إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٤٤)} “[Süleyman] dedi ki: 'Onun tahtını tanınmaz hale getirin; bakalım [gerçeği] bulabilecek mi, yoksa bulamayanlardan mı olacak?' (41) [Belkıs] gelince: 'Senin tahtın da böyle miydi?' denildi. O da: 'Sanki ta kendisi!' dedi. [Süleyman veya kavmi dedi ki:] 'Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz zaten teslimiyet göstermiştik.' (42) Allah'tan başka taptığı şeyler onu [imandan] alıkoymuştu. Şüphesiz o, kâfir bir kavimdendi. (43) Ona: 'Köşke gir!' denildi. Onu görünce derin bir su sandı ve eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. [Süleyman] dedi ki: 'O, billurdan yapılmış cilalı şeffaf bir köşktür.' [Melike] dedi ki: 'Rabbim! Gerçekten ben kendime zulmetmişim. Artık Süleyman'la birlikte âlemlerin Rabbi olan Allah'a teslim oldum.' (44)”

قَوْلُهُ: نَكِّرُوا لَها عَرْشَها التَّنْكِيرُ: التَّغْيِيرُ، يَقُولُ: غَيِّرُوا سَرِيرَهَا إِلَى حَالٍ تُنْكِرُهُ إِذَا رَأَتْهُ. قِيلَ:

{نَكِّرُوا لَها عَرْشَها} kavli: Tenkîr (تَنْكِير), değiştirmektir; yani: Gördüğü zaman tanıyamayacağı bir hale tahtını dönüştürün, demektir. Şöyle denilmiştir:

جَعَلَ أَعْلَاهُ أَسْفَلَهُ، وَأَسْفَلَهُ أَعْلَاهُ، وَقِيلَ: غُيِّرَ بِزِيَادَةٍ وَنُقْصَانٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ وَغَيْرُهُ: إِنَّمَا أَمَرَ بِتَنْكِيرِهِ لِأَنَّ

Üstünü altına, altını da üstüne getirdi; artırıp eksilterek değiştirdi de denilmiştir. Ferrâ ve başkaları şöyle demiştir: Onun tanınmaz hale getirilmesini ancak şundan ötürü emretti: Çünkü

الشَّيَاطِينَ قَالُوا لَهُ إِنَّ فِي عَقْلِهَا شَيْئًا، فَأَرَادَ أَنْ يَمْتَحِنَهَا، وَقِيلَ: خَافَتِ الْجِنُّ أَنْ يَتَزَوَّجَ بِهَا سُلَيْمَانُ، فَيُولَدُ لَهُ مِنْهَا وَلَدٌ فَيَبْقَوْنَ مُسَخَّرِينَ لِآلِ سُلَيْمَانَ أَبَدًا، فَقَالُوا لِسُلَيْمَانَ إِنَّهَا ضَعِيفَةُ الْعَقْلِ وَرِجْلُهَا كَرِجْلِ الْحِمَارِ، وَقَوْلُهُ: نَنْظُرْ بِالْجَزْمِ عَلَى أَنَّهُ جَوَابُ الْأَمْرِ، وَبِالْجَزْمِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ، وَقَرَأَ أَبُو حَيَّانَ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ أَتَهْتَدِي إِلَى مَعْرِفَتِهِ، أَوْ إِلَى الْإِيمَانِ بِاللَّهِ أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى ذَلِكَ فَلَمَّا جاءَتْ أَيْ: بِلْقِيسُ إِلَى سُلَيْمَانَ قِيلَ لَهَا، وَالْقَائِلُ هُوَ سُلَيْمَانُ، أَوْ غَيْرُهُ بِأَمْرِهِ أَهكَذا عَرْشُكِ لَمْ يَقُلْ هَذَا عَرْشُكِ لِئَلَّا يَكُونَ ذَلِكَ تَلْقِينًا لَهَا فَلَا يَتِمُّ الِاخْتِبَارُ لِعَقْلِهَا قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ قَالَ مُجَاهِدٌ: جَعَلَتْ تَعْرِفُ وَتُنْكِرُ وَتَعْجَبُ مِنْ حُضُورِهِ عِنْدَ سُلَيْمَانَ، فَقَالَتْ: كَأَنَّهُ هُوَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عَرَفَتْهُ وَلَكِنَّهَا شَبَّهَتْ عَلَيْهِمْ كَمَا شَبَّهُوا عَلَيْهَا، وَلَوْ قِيلَ لَهَا: أَهَذَا عَرْشُكِ؟ لَقَالَتْ: نَعَمْ. وَقَالَ عِكْرِمَةُ: كَانَتْ حَكِيمَةً، قَالَتْ: إِنْ قَلْتُ هُوَ خَشِيتُ أَنْ أَكْذِبَ، وَإِنْ قُلْتُ لَا خَشِيتُ أَنْ أَكْذِبَ، فَقَالَتْ: كَأَنَّهُ هُوَ، وَقِيلَ: أَرَادَ سُلَيْمَانُ أَنْ يُظْهِرَ لَهَا أَنَّ الْجِنَّ مُسَخَّرُونَ لَهُ وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ قِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ بِلْقِيسَ، أَيْ: أُوتِينَا الْعِلْمَ بِصِحَّةِ نُبُوَّةِ سُلَيْمَانَ مِنْ قَبْلِ هَذِهِ الْآيَةِ فِي الْعَرْشِ «وَكُنَّا مُسْلِمِينَ» مُنْقَادِينَ لِأَمْرِهِ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ، أَيْ: أتينا الْعِلْمَ بِقُدْرَةِ اللَّهِ مِنْ قَبْلِ بِلْقِيسَ، وَقِيلَ: أُوتِينَا الْعِلْمَ بِإِسْلَامِهَا وَمَجِيئِهَا طَائِعَةً مِنْ قَبْلِهَا، أَيْ: مِنْ قَبْلِ مَجِيئِهَا، وَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ قَوْمِ سُلَيْمَانَ. وَالْقَوْلُ الثَّانِي: أَرْجَحُ مِنْ سَائِرِ الْأَقْوَالِ وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَذَا مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بَيَانٌ لِمَا كَانَ يَمْنَعُهَا مِنْ إِظْهَارِ مَا ادَّعَتْهُ مِنَ الْإِسْلَامِ، فَفَاعِلُ صَدَّ هُوَ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ، أَيْ: مَنَعَهَا مِنْ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ مَا كَانَتْ تَعْبُدُهُ، وَهِيَ الشَّمْسُ. قَالَ النَّحَّاسُ:

Şeytanlar ona 'Onun aklında bir noksanlık var' demişlerdi, o da onu sınamak istedi. Şöyle de denilmiştir: Cinler Süleyman'ın onunla evlenip ondan bir çocuğu olmasından ve böylece Süleyman ailesine ebediyen boyun eğmek zorunda kalacaklarından korktular; bu yüzden Süleyman'a: 'Onun aklı zayıftır ve ayakları eşek ayağı gibidir' dediler. {نَنْظُرْ} kavli, emrin cevabı olarak meczumdur; cumhûr da cezm ile okumuştur. Ebû Hayyân ise istînâf olarak ref' ile okumuştur. {أَتَهْتَدِي} onu tanımaya veya Allah'a imana yol bulabilecek mi, {أَمْ تَكُونُ مِنَ الَّذِينَ لَا يَهْتَدُونَ} yoksa buna yol bulamayanlardan mı olacak? {فَلَمَّا جاءَتْ} Belkıs Süleyman'a gelince {قِيلَ لَهَا} ona denildi ki —söyleyen bizzat Süleyman veya onun emriyle bir başkasıdır—: {أَهكَذا عَرْشُكِ} Aklının sınanması tamam olsun ve ona telkinde bulunulmuş gibi olmasın diye 'Bu senin tahtın mıdır?' denmedi. {قالَتْ كَأَنَّهُ هُوَ} “O da: 'Sanki ta kendisi!' dedi.” Mücâhid şöyle demiştir: Hem tanıyor hem inkâr ediyor ve Süleyman'ın yanında bulunmasına şaşıyordu; bu yüzden 'Sanki ta kendisi' dedi. Mukātil şöyle demiştir: Onu tanıdı; fakat onlar meseleyi kendisine kapalı tuttukları gibi o da onlara kapalı cevap verdi; şayet kendisine 'Bu senin tahtın mıdır?' denseydi, 'Evet' derdi. İkrime şöyle demiştir: O hikmet sahibi bir kadındı; 'O tahtın kendisidir' desem yalan söylemiş olmaktan korktum, 'Değildir' desem yine yalan söylemiş olmaktan korktum, dedi ve 'Sanki ta kendisi' dedi. Süleyman'ın cinlerin kendisine musahhar kılındığını ona göstermek istediği de söylenmiştir. {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها وَكُنَّا مُسْلِمِينَ} “Bize ondan önce ilim verilmişti ve biz zaten teslimiyet göstermiştik.” Bunun Belkıs'ın sözü olduğu söylenmiştir; yani: Tahttaki bu mucizeden önce bize Süleyman'ın peygamberliğinin doğruluğuna dair ilim verilmişti {وَكُنَّا مُسْلِمِينَ} ve onun emrine boyun eğmiştik. Bunun Süleyman'ın sözü olduğu da söylenmiştir; yani: Belkıs'tan önce bize Allah'ın kudretine dair ilim verilmişti. Onun Müslüman olacağına ve itaat ederek geleceğine dair ilim bize onun gelişinden önce verilmişti, şeklinde de söylenmiştir. Süleyman'ın kavminin sözü olduğu da söylenmiştir. İkinci görüş diğer görüşlerden daha racihtir. {وَصَدَّها مَا كانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِ اللَّهِ} “Allah'tan başka taptığı şeyler onu [imandan] alıkoymuştu.” Bu, Allah Sübhânehu'nun kelâmı olup iddia ettiği İslam'ı açığa vurmaktan onu neyin alıkoyduğunu beyandır. {صَدَّ} fiilinin fâili {مَا كانَتْ تَعْبُدُ} ibaresidir; yani: Tapmakta olduğu şey —ki o da güneştir— onu imanı izhar etmekten alıkoymuştu. Nehhâs şöyle demiştir:

أَيْ صَدَّهَا عِبَادَتُهَا مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَقِيلَ: فَاعِلُ صَدَّ هُوَ اللَّهُ، أَيْ: مَنَعَهَا اللَّهُ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ مِنْ دُونِهِ فَتَكُونُ «مَا» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ، وَقِيلَ: الْفَاعِلُ سُلَيْمَانُ، أَيْ: وَمَنَعَهَا سُلَيْمَانُ مَا كَانَتْ تَعْبُدُ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلْبَيَانِ كَمَا ذَكَرْنَا، وَجُمْلَةُ إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ تَعْلِيلٌ لِلْجُمْلَةِ الْأُولَى، أَيْ: سَبَبُ تَأَخُّرِهَا عَنْ عِبَادَةِ اللَّهِ، وَمَنْعِ مَا كَانَتْ تَعْبُدُهُ عَنْ ذَلِكَ أَنَّهَا كَانَتْ مِنْ قَوْمٍ مُتَّصِفِينَ بِالْكُفْرِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «إِنَّهَا» بِالْكَسْرِ.

Yani Allah'tan başkasına ibadeti onu alıkoydu. {صَدَّ} fiilinin fâilinin Allah olduğu da söylenmiştir; yani: Allah onu, O'ndan başka taptığı şeylerden menetti; bu durumda {مَا} nasb mahallinde olur. Fâilin Süleyman olduğu da söylenmiştir; yani: Süleyman onu taptığı şeylerden menetti. Birincisi daha evlâdır. Cümle zikrettiğimiz üzere beyan için müste'nefedir. {إِنَّها كانَتْ مِنْ قَوْمٍ كافِرِينَ} “Şüphesiz o, kâfir bir kavimdendi” cümlesi ilk cümlenin illetidir (gerekçesidir); yani: Allah'a ibadette geri kalmasının ve taptığı şeyin onu bundan alıkoymasının sebebi, küfürle nitelenmiş bir kavimden olması idi. Cumhûr kesre ile «إِنَّهَا» okumuştur.

وَقَرَأَ أَبُو حَيَّانَ بِالْفَتْحِ. وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ وَجْهَانِ: أَحَدُهُمَا أَنَّ الْجُمْلَةَ بَدَلٌ مِمَّا كَانَتْ تَعْبُدُ. وَالثَّانِي أَنَّ التَّقْدِيرَ:

Ebû Hayyân ise fetha ile okumuştur. Bu kıraatte iki vecih vardır: Biri, cümlenin {مَا كَانَتْ تَعْبُدُ} ibaresinden bedel olmasıdır. İkincisi, takdirin:

لِأَنَّهَا كَانَتْ تعبد، فسقط حرف التعليل يلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ

ibadet ettiği için olmasıdır; böylece talil harfi düşmüştür. {قِيلَ لَهَا ادْخُلِي الصَّرْحَ}

. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الصَّرْحُ: القصر.

Ebû Ubeyde şöyle demiştir: Sarh (الصَّرْحُ): Köşktür.

وقال الزجاج: الصرح الصحن. يُقَالُ هَذِهِ صَرْحَةُ الدَّارِ وَقَاعَتُهَا. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الصَّرْحُ بَلَاطٌ اتُّخِذَ لَهَا مِنْ قَوَارِيرَ وَجُعِلَ تَحْتَهُ مَاءٌ وَسَمَكٌ. وَحَكَى أَبُو عُبَيْدٍ فِي الْغَرِيبِ أَنَّ الصَّرْحَ كُلُّ بِنَاءٍ عَالٍ مرتفع، وأن الممرّد الطويل لَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها

Zeccâc ise: Sarh avludur, demiştir. 'Bu, evin avlusu ve meydanıdır' denir. İbn Kuteybe şöyle demiştir: Sarh, onun için billurdan yapılmış, altına su ve balıklar konulmuş bir döşemedir. Ebû Ubeyd el-Garîb'de sarhın yüksek ve yüce olan her bina olduğunu, mümerredin (الْمُمَرَّدُ) ise uzun olduğunu nakletmiştir. {فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً وَكَشَفَتْ عَنْ ساقَيْها}

أَيْ: فَلَمَّا رَأَتِ الصَّرْحَ بَيْنَ يَدَيْهَا حَسِبَتْ أَنَّهُ لُجَّةٌ، وَاللُّجَّةُ مُعْظَمُ الْمَاءِ، فَلِذَلِكَ كَشَفَتْ عَنْ ساقيها لتخوض الماء، فلما فعلت ذلك الَ

Yani: Sarhı önünde görünce onu derin bir su sandı; lücce (اللُّجَّةُ) suyun en yoğun ve derin kısmıdır; bu yüzden suya dalmak için eteklerini toplayıp bacaklarını açtı. O böyle yapınca

سليمان نَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ

Süleyman: {إِنَّهُ صَرْحٌ مُمَرَّدٌ مِنْ قَوارِيرَ} dedi.

الْمُمَرَّدُ الْمَحْكُوكُ الْمُمَلَّسُ، ومنه الأمر، وتمرّد الرجل إذا لم تخرج لحيته، قال الْفَرَّاءُ. وَمِنْهُ الشَّجَرَةُ الْمَرْدَاءُ الَّتِي لَا وَرَقَ لَهَا. وَالْمُمَرَّدُ أَيْضًا الْمُطَوَّلُ، وَمِنْهُ قِيلَ لِلْحِصْنِ: مَارِدٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Mümerred (الْمُمَرَّدُ): Sürtülüp düzeltilmiş, pürüzsüz ve kaygan olandır. Bıyığı yeni terlemiş delikanlı için kullanılan 'emred' ve sakalı çıkmadığı zaman adam için kullanılan 'temerrade' kelimeleri de bundandır; bunu Ferrâ söylemiştir. Yapraksız ağaç için kullanılan 'şeceratun merdâ' da bundandır. Mümerred aynı zamanda uzatılmış/yüksek yapılmış olandır; bundan dolayı hisara 'mârid' denilmiştir. Şairin şu sözü de bundandır:

غَدَوْتُ صَبَاحًا بَاكِرًا فَوَجَدْتُهُمْ ... قُبَيْلَ الضُّحَى فِي السَّابِرِيِّ الْمُمَرَّدِ

Sabah erkenden gittim ve onları kuşluktan hemen önce ... İnce dokunmuş, uzun zırhlar içinde buldum.

أَيِ: الدُّرُوعِ الْوَاسِعَةِ الطَّوِيلَةِ، فَلَمَّا سَمِعَتْ بِلْقِيسُ ذَلِكَ أذعنت واستسلمت، والَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي

Yani: Geniş ve uzun zırhlar [içinde]. Belkıs bunu işitince boyun eğdi, teslim oldu ve {قالَتْ رَبِّ إِنِّي ظَلَمْتُ نَفْسِي}

أَيْ: بِمَا كُنْتُ عَلَيْهِ مِنْ عِبَادَةِ غَيْرِكَ، وَقِيلَ: بِالظَّنِّ الَّذِي تَوَهَّمَتْهُ فِي سُلَيْمَانَ، لِأَنَّهَا تَوَهَّمَتْ أَنَّهُ أَرَادَ تَغْرِيقَهَا فِي اللُّجَّةِ، وَالْأَوَّلُ أولى أَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ

yani Senden başkasına ibadet etmekle [kendime zulmettim], demiştir. Süleyman hakkında kapıldığı zan ile [kendime zulmettim] şeklinde de söylenmiştir; çünkü onun kendisini suda boğmak istediğini vehmetmişti; ancak birinci görüş daha evlâdır. {وَأَسْلَمْتُ مَعَ سُلَيْمانَ}

مُتَابِعَةً لَهُ دَاخِلَةً فِي دِينِهِ لَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ

ona tabi olarak ve onun dinine girerek teslim oldum, {لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ}

الْتَفَتَتْ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ، قِيلَ: لِإِظْهَارِ مَعْرِفَتِهَا بِاللَّهِ، وَالْأَوْلَى أَنَّهَا الْتَفَتَتْ لِمَا فِي هَذَا الِاسْمِ الشَّرِيفِ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى جَمِيعِ الْأَسْمَاءِ، وَلِكَوْنِهِ عَلَمًا لِلذَّاتِ.

Hitaptan gaybete iltifat etmiştir. Allah'a dair marifetini izhar etmek için böyle yaptığı söylenmiştir; daha evlâ olanı ise bu şerefli ismin bütün isimlere delalet etmesi ve Zat'ın özel ismi olması sebebiyledir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: نَكِّرُوا لَها عَرْشَها قَالَ: زِيدَ فِيهِ وَنُقِصَ لِ نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي قَالَ: لِنَنْظُرْ إِلَى عَقْلِهَا فَوُجِدَتْ ثَابِتَةُ الْعَقْلِ. وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها قَالَ: مِنْ قَوْلِ سُلَيْمَانَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ زُهَيْرِ بْنِ مُحَمَّدٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قوله: لَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {نَكِّرُوا لَها عَرْشَها} kavli hakkında: 'Onda artırma ve eksiltme yapıldı' {نَنْظُرْ أَتَهْتَدِي} kavli hakkında da: 'Aklına bakalım diye [böyle yapıldı] ve onun aklının sağlam olduğu görüldü' dediğini rivayet etmişlerdir. Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Mücâhid'den {وَأُوتِينَا الْعِلْمَ مِنْ قَبْلِها} kavli hakkında: 'Süleyman'ın sözüdür' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim, Züheyr b. Muhammed'den benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan {فَلَمَّا رَأَتْهُ حَسِبَتْهُ لُجَّةً} kavli hakkında:

قَالَ: بَحْرًا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي أَثَرٍ طَوِيلٍ أَنَّ سُلَيْمَانَ تَزَوَّجَهَا بَعْدَ ذَلِكَ. قَالَ أَبُو بكر ابن أَبِي شَيْبَةَ: مَا أَحْسَنَهُ مِنْ حَدِيثٍ. قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ فِي تَفْسِيرِهِ بَعْدَ حِكَايَتِهِ لِقَوْلِ أَبِي بَكْرِ بْنِ أَبِي شَيْبَةَ: بَلْ هُوَ مُنْكَرٌ جِدًّا، وَلَعَلَّهُ مِنْ أَوْهَامِ عَطَاءِ بْنِ السَّائِبِ عَلَى ابْنِ عَبَّاسٍ، وَاللَّهُ أَعْلَمُ.

'Deniz zannetti' dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim ondan uzun bir eserde Süleyman'ın bundan sonra onunla evlendiğini rivayet etmişlerdir. Ebû Bekr b. Ebî Şeybe: 'Ne güzel bir hadistir' demiştir. İbn Kesîr tefsirinde, Ebû Bekr b. Ebî Şeybe'nin sözünü aktardıktan sonra şöyle demiştir: 'Bilakis o son derece münkerdir; belki de Atâ b. es-Sâib'in İbn Abbâs'a nispet ettiği vehimlerdendir, en doğrusunu Allah bilir.'

وَالْأَقْرَبُ فِي مِثْلِ هَذِهِ السِّيَاقَاتِ أَنَّهَا مُتَلَقَّاةُ عَنْ أَهْلِ الْكِتَابِ بِمَا يُوجَدُ فِي صُحُفِهِمْ، كَرِوَايَاتِ كَعْبٍ وَوَهْبٍ سَامَحَهُمَا اللَّهُ، فِيمَا نَقَلَا إِلَى هَذِهِ الْأُمَّةِ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ مِنَ الْأَوَابِدِ وَالْغَرَائِبِ وَالْعَجَائِبِ، مِمَّا كَانَ، وَمِمَّا لَمْ يَكُنْ، وَمِمَّا حُرِّفَ وَبُدِّلَ وَنُسِخَ، انْتَهَى، وَكَلَامُهُ هَذَا هُوَ شُعْبَةٌ مِمَّا قَدْ كَرَّرْنَاهُ فِي هَذَا التَّفْسِيرِ وَنَبَّهْنَا عَلَيْهِ فِي عِدَّةِ مَوَاضِعَ، وَكُنْتُ أَظُنُّ أَنَّهُ لَمْ يُنَبِّهْ عَلَى ذَلِكَ غَيْرِي. فَالْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى الْمُوَافَقَةِ لِمِثْلِ هَذَا الْحَافِظِ المنصف. وأخرج البخاري في تاريخه والعقيلي عَنْ أَبِي مُوسَى الْأَشْعَرِيِّ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «أَوَّلُ مَنْ صُنِعَتْ لَهُ الْحَمَّامَاتُ سُلَيْمَانُ» وروي عنه مرفوعا من طرق أُخْرَى رَوَاهَا الطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ عُدَيٍّ فِي الْكَامِلِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ بِلَفْظِ «أَوَّلُ مَنْ دَخَلَ الْحَمَّامَ سُلَيْمَانُ فَلَمَّا وَجَدَ حَرَّهُ قَالَ أَوَّهُ من عذاب الله» .

Bu tür bağlamlarda en yakın ihtimal, bunların sayfalarında bulunan şeylerle Ehl-i Kitap'tan alınmış olmasıdır; nitekim Kâ'b ve Vehb'in —olmuş olandan, olmamış olandan, tahrif edilmiş, değiştirilmiş ve neshedilmiş olanlardan İsrailoğulları'ndan bu ümmete naklettikleri olağanüstülükler, gariplikler ve acayiplikler hususunda Allah ikisini de bağışlasın— rivayetleri böyledir; [İbn Kesîr'in sözü] bitti. Onun bu sözü, bizim bu tefsirde tekrar ettiğimiz ve pek çok yerde dikkat çektiğimiz hususların bir şubesidir; benden başka buna dikkat çeken olmadığını sanıyordum. Böyle insaflı bir hafızla muvafakat sağlandığı için Allah'a hamdolsun. Buhârî Târîh'inde ve Ukaylî, Ebû Mûsâ el-Eş'arî'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kendisi için ilk defa hamam yapılan kişi Süleyman'dır.» Ondan merfû olarak başka yollarla da rivayet edilmiştir; Taberânî, İbn Adiy el-Kâmil'de ve Beyhakî Şuab'da şu lafızla rivayet etmişlerdir: «Hamama ilk giren kişi Süleyman'dır; onun sıcağını hissedince: 'Ah, Allah'ın azabından!' demiştir.»

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٤٥ الى ٥٣]

[Neml Suresi (27), Ayetler: 45-53]

وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)

{وَلَقَدْ أَرْسَلْنا إِلى ثَمُودَ أَخاهُمْ صالِحاً أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ يَخْتَصِمُونَ (٤٥) قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ (٤٦) قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ قالَ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ (٤٧) وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ (٤٨) قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ (٤٩)} “Andolsun ki Semûd [kavmine] de ‘Allah'a kulluk edin’ [demesi için] kardeşleri Sâlih'i gönderdik. Bir de ne görsün, onlar birbiriyle çekişen iki fırka oluvermişler! (45) [Sâlih] dedi ki: ‘Ey kavmim! İyilikten önce niçin hemen kötülüğü istiyorsunuz? Merhamet olunasınız diye Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?’ (46) Dediler ki: ‘Senin ve seninle beraber olanlar yüzünden uğursuzluğa uğradık.’ [Sâlih] dedi ki: ‘Sizin uğursuzluğunuz [veya nasibiniz] Allah katındadır. Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.’ (47) O şehirde dokuz kişi [elebaşı] vardı ki bunlar yeryüzünde bozgunculuk yapar, asla ıslah etmezlerdi. (48) Dediler ki: ‘Allah adına birbirinize ant için ki, geceleyin ona ve ailesine baskın yapıp öldürelim; sonra da onun velisine: «Biz ailesinin helak edilişinde bulunmadık, biz elbette doğru söyleyenleriz» diyelim.’ (49)”

وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)

{وَمَكَرُوا مَكْراً وَمَكَرْنا مَكْراً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٠) فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ (٥١) فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً بِما ظَلَمُوا إِنَّ فِي ذلِكَ لَآيَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ (٥٢) وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَكانُوا يَتَّقُونَ (٥٣)} “Onlar bir tuzak kurdular; biz de onlar farkında olmadan bir tuzak kurduk. (50) Bak işte tuzaklarının akıbeti nasıl oldu! Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik. (51) İşte zulmetmeleri sebebiyle çökmüş, ıssız kalmış evleri! Şüphesiz bunda bilen bir kavim için bir ibret vardır. (52) İman edip de takva sahibi olanları ise kurtardık. (53)”

قَوْلُهُ: وَلَقَدْ أَرْسَلْنا معطوف على قوله: وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ وَاللَّامُ: هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَهَذِهِ الْقِصَّةُ مِنْ جُمْلَةِ بَيَانِ قَوْلِهِ: وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ وصالِحاً عطف بيان،

Ayetteki {وَلَقَدْ أَرْسَلْنا} ifadesi {وَلَقَدْ آتَيْنا داوُدَ} kavline matuftur. Lâm harfi kasemin mukaddimesidir (yemin cevabını hazırlayan lâm). Bu kıssa, {وَإِنَّكَ لَتُلَقَّى الْقُرْآنَ مِنْ لَدُنْ حَكِيمٍ عَلِيمٍ} kavlinin açıklamaları cümlesindendir. {صالِحاً} kelimesi atf-ı beyandır.

وأَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ تفسير للرسالة، وأن: هِيَ الْمُفَسِّرَةُ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، أَيْ: بِأَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ، وَإِذَا، فِي فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ هي: الفجائية، أي: ففاجؤوا التفرق والاختصام، والمراد بال فَرِيقانِ الْمُؤْمِنُونَ مِنْهُمْ وَالْكَافِرُونَ، وَمَعْنَى الِاخْتِصَامِ: أَنَّ كُلَّ فَرِيقٍ يُخَاصِمُ عَلَى مَا هُوَ فِيهِ، وَيَزْعُمُ أَنَّ الْحَقَّ مَعَهُ، وَقِيلَ: إِنَّ الْخُصُومَةَ بَيْنَهُمْ في صالح، هل هو مرسل أو لَا؟ وَقِيلَ: أَحَدُ الْفَرِيقَيْنِ: صَالِحٌ، وَالْفَرِيقُ الْآخَرُ:

{أَنِ اعْبُدُوا اللَّهَ} ifadesi elçiliğin açıklamasıdır; buradaki {أَنْ} müfessiredir (açıklama edatıdır). Masdariyye olması da caizdir, yani: 'Allah'a kulluk etmeleri için' demektir. {فَإِذا هُمْ فَرِيقانِ} ifadesindeki {إِذا} ise fūcâiyyedir (sürpriz/ansızınlık bildiren edattır); yani: 'Ansızın ayrılığa ve çekişmeye düştüler' demektir. {فَرِيقانِ} ile kastedilen, onlardan mümin olanlar ile kâfir olanlardır. Çekişmelerinin anlamı ise her bir fırkanın kendi üzerinde bulunduğu durum sebebiyle çekişmesi ve hakkın kendi yanında olduğunu iddia etmesidir. Bir görüşe göre, aralarındaki çekişme Sâlih hakkında idi; 'O elçi midir, değil midir?' diye tartışıyorlardı. Bir diğer görüşe göre ise iki fırkadan biri Sâlih, diğeri de

جميع قومه، وهو ضعيف قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ أَيْ: قَالَ صَالِحٌ لِلْفَرِيقِ الْكَافِرِ مِنْهُمْ، مُنْكِرًا عَلَيْهِمْ: لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ؟ قَالَ مُجَاهِدٌ: بِالْعَذَابِ قَبْلَ الرَّحْمَةِ. وَالْمَعْنَى: لِمَ تُؤَخِّرُونَ الْإِيمَانَ الَّذِي يَجْلِبُ إِلَيْكُمُ الثَّوَابَ، وَتُقَدِّمُونَ الْكُفْرَ الَّذِي يَجْلِبُ إِلَيْكُمُ الْعُقُوبَةَ؟ وَقَدْ كَانُوا لِفَرْطِ كُفْرِهِمْ يَقُولُونَ: ائْتِنَا يَا صَالِحُ بِالْعَذَابِ لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ هَلَّا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ، وَتَتُوبُونَ إِلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ رَجَاءً أَنْ تُرْحَمُوا أَوْ كَيْ تُرْحَمُوا فَلَا تُعَذَّبُوا، فَإِنَّ اسْتِعْجَالَ الْخَيْرِ، أَوْلَى مِنِ اسْتِعْجَالِ الشَّرِّ، وَوَصْفُ الْعَذَابِ بِأَنَّهُ سَيِّئَةٌ مَجَازًا، إِمَّا لِأَنَّ الْعِقَابَ مِنْ لَوَازِمِهِ، أَوْ لِأَنَّهُ يُشْبِهُهُ فِي كَوْنِهِ مَكْرُوهًا، فَكَانَ جَوَابُهُمْ عَلَيْهِ بَعْدَ هَذَا الْإِرْشَادِ الصَّحِيحِ وَالْكَلَامِ اللَّيِّنِ أَنَّهُمْ قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ أَصْلُهُ: تَطَيَّرْنَا، وَقَدْ قُرِئَ بِذَلِكَ، والتطير: التشاؤم، أي: تشاءمنا بك، وَبِمَنْ مَعَكَ مِمَّنْ أَجَابَكَ، وَدَخَلَ فِي دِينِكَ، وَذَلِكَ لِأَنَّهُ أَصَابَهُمْ قَحْطٌ، فَتَشَاءَمُوا بِصَالِحٍ، وَقَدْ كَانَتِ الْعَرَبُ أَكْثَرُ النَّاسِ طِيَرَةً، وَأَشْقَاهُمْ بِهَا، وَكَانُوا إِذَا أَرَادُوا سَفَرًا، أَوْ أَمْرًا مِنَ الْأُمُورِ، نَفَرُوا طَائِرًا مِنْ وَكْرِهِ، فَإِنْ طَارَ يَمْنَةً سَارُوا، وَفَعَلُوا مَا عَزَمُوا عَلَيْهِ، وَإِنْ طَارَ يَسْرَةً تَرَكُوا ذَلِكَ، فَلَمَّا قَالُوا ذَلِكَ قالَ لَهُمْ صَالِحٌ طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَيْ: ليس ذلك بسبب الطير الَّذِي تَتَشَاءَمُونَ بِهِ، بَلْ سَبَبُ ذَلِكَ عِنْدَ الله، وهو مَا يُقَدِّرُهُ عَلَيْكُمْ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشُّؤْمَ الَّذِي أَصَابَكُمْ هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ تَعَالَى: يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ، ثُمَّ أَوْضَحَ لَهُمْ سَبَبَ مَا هُمْ فِيهِ بِأَوْضَحِ بَيَانٍ، فَقَالَ: بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ أَيْ: تُمْتَحَنُونَ، وَتُخْتَبَرُونَ، وَقِيلَ: تُعَذَّبُونَ بِذُنُوبِكُمْ، وَقِيلَ: يَفْتِنُكُمْ غَيْرُكُمْ، وَقِيلَ: يَفْتِنُكُمُ الشَّيْطَانُ بِمَا تَقَعُونَ فِيهِ مِنَ الطِّيَرَةِ، أَوْ بِمَا لِأَجْلِهِ تَطَيَّرُونَ، فَأَضْرَبَ عَنْ ذِكْرِ الطَّائِرِ إِلَى مَا هُوَ السَّبَبُ الدَّاعِي إِلَيْهِ وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ الَّتِي فِيهَا صَالِحٌ، وَهُوَ الْحِجْرُ تِسْعَةُ رَهْطٍ أَيْ: تِسْعَةُ رِجَالٍ مِنْ أَبْنَاءِ الْأَشْرَافِ، وَالرَّهْطُ: اسْمٌ لِلْجَمَاعَةِ، فَكَأَنَّهُمْ كَانُوا رُؤَسَاءَ يَتْبَعُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْهُمْ جَمَاعَةٌ، وَالْجَمْعُ: أَرْهُطٌ وَأَرَاهِطُ، وَهَؤُلَاءِ التِّسْعَةُ هُمْ أَصْحَابُ قُدَارَ عَاقِرِ النَّاقَةِ، ثُمَّ وُصِفَ هَؤُلَاءِ بِقَوْلِهِ: يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ أَيْ: شَأْنُهُمْ وَعَمَلُهُمُ الْفَسَادُ فِي الْأَرْضِ الَّذِي لَا يُخَالِطُهُ صَلَاحٌ، وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي أَسْمَاءِ هَؤُلَاءِ التِّسْعَةِ اخْتِلَافًا كَثِيرًا، لَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ أَيْ: قَالَ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ: احْلِفُوا بِاللَّهِ، هَذَا عَلَى أَنَّ تَقَاسَمُوا: فِعْلُ أَمْرٍ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِعْلًا ماضيا مفسرا لقالوا، كَأَنَّهُ قِيلَ مَا قَالُوا، فَقَالَ: تَقَاسَمُوا. أَوْ يَكُونَ حَالًا عَلَى إِضْمَارِ قَدْ، أَيْ: قَالُوا ذَلِكَ مُتَقَاسِمِينَ وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يَصْلُحُونَ تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ» وَلَيْسَ فِيهَا قَالُوا، وَاللَّامُ فِي لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ جَوَابُ الْقَسَمِ، أَيْ: لَنَأْتِيَنَّهُ بَغْتَةً فِي وَقْتِ الْبَيَاتِ، فَنَقْتُلُهُ وَأَهْلَهُ ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالنُّونِ لِلْمُتَكَلِّمِ، فِي لَنَبِيتَنَّهُ، وَفِي لَنَقُولَنَّ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ

kavminin tamamı idi; fakat bu zayıf bir görüştür. {قالَ يَا قَوْمِ لِمَ تَسْتَعْجِلُونَ بِالسَّيِّئَةِ قَبْلَ الْحَسَنَةِ} “[Sâlih] dedi ki: 'Ey kavmim! İyilikten önce niçin hemen kötülüğü istiyorsunuz?'” Yani Sâlih onlardan kâfir olan fırkaya, yaptıklarını kınayarak: 'İyilikten önce niçin hemen kötülüğü istiyorsunuz?' dedi. Mücâhid: 'Rahmetten önce azabı [istiyorsunuz]' demiştir. Mana şudur: 'Size sevabı celbedecek olan imanı niçin erteliyor ve size cezayı getirecek olan küfrü öne alıyorsunuz?' Zira onlar küfürlerinin aşırılığından dolayı: 'Ey Sâlih, haydi bize azabı getir!' diyorlardı. {لَوْلا تَسْتَغْفِرُونَ اللَّهَ} “Allah'tan bağışlanma dileseniz olmaz mı?” Yani şirkten dönüp Allah'tan bağışlanma dileseniz ve O'na tövbe etseniz ya! {لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ} “Merhamet olunasınız diye” yani merhamet olunmanız ümidiyle yahut merhamet olunasınız da azap görmeyesiniz diye [bunu yapsanız ya]. Çünkü hayrı acele istemek, şerri acele istemekten daha evladır. Azabın 'kötülük' (seyyie) diye nitelenmesi mecazdır; ya ceza onun ayrılmaz bir sonucu olduğu için yahut hoşlanılmayan bir şey olma hususunda ona benzediği içindir. Bu doğru irşat ve yumuşak sözden sonra onların Sâlih'e cevabı şu oldu: {قالُوا اطَّيَّرْنا بِكَ وَبِمَنْ مَعَكَ} “Dediler ki: 'Senin ve seninle beraber olanlar yüzünden uğursuzluğa uğradık.'” Aslı {تَطَيَّرْنَا} olup bu şekilde de okunmuştur. Tatayyur (تطيّر), uğursuz saymak (teşaüm) demektir; yani: 'Senin ve senin çağrına icabet edip dinine girenlerin yüzünden uğursuzluğa uğradık' [dediler]. Bunun sebebi şudur: Onlara bir kıtlık isabet etmiş, onlar da bunu Sâlih'in uğursuzluğuna bağlamışlardı. Araplar uğursuzluğa inanma konusunda insanların en aşırısı ve bundan dolayı en bedbaht olanlarıydı. Bir yolculuğa veya bir işe niyetlendiklerinde yuvasından bir kuş ürkütürlerdi; eğer kuş sağ tarafa uçarsa yola çıkar ve azmettikleri işi yaparlardı, sol tarafa uçarsa o işi terk ederlerdi. Onlar böyle deyince {قالَ} “[Sâlih] dedi ki” Sâlih onlara dedi ki: {طائِرُكُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “Sizin uğursuzluğunuz [veya nasibiniz] Allah katındadır.” Yani bu durum uğursuz saydığınız kuş sebebiyle değildir; aksine bunun sebebi Allah katındadır ki o da Allah'ın sizin için takdir ettiği şeydir. Mana şudur: Size isabet eden bu uğursuzluk (kötülük), küfrünüz sebebiyle Allah katındandır. Bu, Yüce Allah'ın: {يَطَّيَّرُوا بِمُوسى وَمَنْ مَعَهُ أَلا إِنَّما طائِرُهُمْ عِنْدَ اللَّهِ} “Mûsâ ve beraberindekiler yüzünden uğursuzluğa uğradıklarını söylerlerdi. Dikkat edin, onların uğursuzluğu [veya nasibi] ancak Allah katındandır” ayeti gibidir. Sonra Sâlih içinde bulundukları durumun sebebini en açık bir beyanla açıklayarak şöyle dedi: {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تُفْتَنُونَ} “Doğrusu siz imtihana çekilen bir kavimsiniz.” Yani sınanıyor ve imtihan ediliyorsunuz. Bir görüşe göre: 'Günahlarınız sebebiyle cezalandırılıyorsunuz'; bir görüşe göre: 'Başkaları sizi fitneye düşürüyor'; bir görüşe göre de: 'Düştüğünüz uğursuzluk inancı yahut kendisi sebebiyle uğursuzluk vehmettiğiniz şeyler konusunda şeytan sizi fitneye sürüklüyor' demektir. Böylece [Sâlih] kuş zikrinden yüz çevirip buna sevk eden asıl sebebe geçti. {وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ} “O şehirde vardı” Sâlih'in bulunduğu şehirde -ki orası Hicr'dir- {تِسْعَةُ رَهْطٍ} “dokuz kişi [elebaşı]” yani eşrafın çocuklarından dokuz adam vardı. Raht (رَهْط), bir topluluğun adıdır; dolayısıyla sanki onlar her birinin peşinden bir topluluğun gittiği reisler konumundaydılar. Çoğulu erhut (أَرْهُط) ve erâhit (أَرَاهِط) gelir. Bu dokuz kişi, deveyi boğazlayan Kudâr'ın adamlarıdır. Sonra bunlar şu ayetle nitelendirilmiştir: {يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلا يُصْلِحُونَ} “yeryüzünde bozgunculuk yapar, asla ıslah etmezlerdi.” Yani onların işi ve ameli, içinde hiçbir ıslah bulunmayan salt yeryüzü bozgunculuğuydu. Bu dokuz kişinin isimleri hakkında çokça ihtilaf edilmiştir, bunları zikredip sözü uzatmaya gerek yoktur. {قالُوا تَقاسَمُوا بِاللَّهِ} “Dediler ki: 'Allah adına birbirinize ant için...'” Yani birbirlerine: 'Allah'a yemin edin' dediler. Bu, {تَقَاسَمُوا} kelimesinin emir fiili olması takdirindedir. {قَالُوا} ifadesini açıklayan mazi bir fiil olması da caizdir; sanki: 'Ne dediler?' diye sorulmuş da 'Birbirlerine ant içtiler' denilmiş gibi olur. Yahut gizli bir {قَدْ} takdiriyle hal olabilir, yani: 'Yeminleşerek böyle dediler' demektir. İbn Mes'ûd: {يُفْسِدُونَ فِي الْأَرْضِ وَلَا يَصْلُحُونَ تَقَاسَمُوا بِاللَّهِ} şeklinde okumuştur ve bu kıraatte {قَالُوا} lafzı yoktur. {لَنُبَيِّتَنَّهُ وَأَهْلَهُ} “geceleyin ona ve ailesine baskın yapalım” ifadesindeki lâm harfi kasemin cevabıdır; yani: 'Gece vaktinde ansızın ona gelelim, onu ve ailesini öldürelim' [demektir]. {ثُمَّ لَنَقُولَنَّ لِوَلِيِّهِ} “sonra da onun velisine diyelim”. Cumhûr hem {لَنُبَيِّتَنَّهُ} hem de {لَنَقُولَنَّ} kelimelerini mütekellim nunu ile okumuştur; Ebû Hâtim bu kıraati tercih etmiştir. Hamza

والكسائي بالفوقية على خطاب بعضهم لبعضهم، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَقَرَأَ مُجَاهِدٌ وحميد بالتحتية فيهما، والمراد بوليّ صَالِحٍ: رَهْطُهُ مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ أَيْ: مَا حَضَرْنَا قَتْلَهُمْ وَلَا نَدْرِي مَنْ قَتَلَهُ، وَقَتَلَ أَهْلَهُ، وَنَفْيُهُمْ لِشُهُودِهِمْ لِمَكَانِ الْهَلَاكِ، يَدُلُّ عَلَى نَفْيِ شُهُودِهِمْ لِنَفْسِ الْقَتْلِ بِالْأَوْلَى، وَقِيلَ: إِنَّ الْمَهْلِكَ بِمَعْنَى الْإِهْلَاكِ وَقَرَأَ حَفْصٌ وَالسُّلَمِيُّ مَهْلَكَ بِفَتْحِ الْمِيمِ وَاللَّامِ، وَقَرَأَ أَبُو بَكْرٍ والمفضل بِفَتْحِ الْمِيمِ وَكَسْرِ اللَّامِ وَإِنَّا لَصادِقُونَ فِيمَا قُلْنَاهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: وَكَانَ هَؤُلَاءِ النَّفَرُ تَحَالَفُوا أن يبيتوا صالحا وأهله، ثم ينكروا عن أَوْلِيَائِهِ أَنَّهُمْ مَا فَعَلُوا ذَلِكَ وَلَا رَأَوْهُ وَكَانَ هَذَا مَكْرًا مِنْهُمْ، وَلِهَذَا قَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ: وَمَكَرُوا مَكْراً أَيْ: بِهَذِهِ الْمُحَالَفَةِ وَمَكَرْنا مَكْراً جَازَيْنَاهُمْ بِفِعْلِهِمْ فَأَهْلَكْنَاهُمْ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ بِمَكْرِ اللَّهِ بِهِمْ فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ أَيِ: انْظُرْ مَا انْتَهَى إِلَيْهِ أَمْرُهُمُ الَّذِي بَنَوْهُ عَلَى الْمَكْرِ، وَمَا أَصَابَهُمْ بِسَبَبِهِ أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِكَسْرِ هَمْزَةِ إِنَّا، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ وَالْحَسَنُ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ وَعَاصِمٌ بِفَتْحِهَا، فَمَنْ كَسَرَ جَعَلَهُ اسْتِئْنَافًا. قَالَ الْفَرَّاءُ وَالزَّجَّاجُ: مَنْ كَسَرَ اسْتَأْنَفَ، وَهُوَ يُفَسِّرُ بِهِ مَا كَانَ قَبْلَهُ، كَأَنَّهُ جَعَلَهُ تَابِعًا لِلْعَاقِبَةِ، كَأَنَّهُ قَالَ: الْعَاقِبَةُ إِنَّا دَمَّرْنَاهُمْ، وَعَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ، يَكُونُ التَّقْدِيرُ بأنا دمرناهم، أو لأنا دمرناهم، وكان تامة، وعاقبة فَاعِلٌ لَهَا، أَوْ يَكُونَ بَدَلًا مِنْ عَاقِبَةُ، أَوْ يَكُونَ خَبَرَ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: هِيَ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ

ve Kisâî, birbirlerine hitapları üzere üstten iki noktalı te ile [letübeyyitünnehû ve letâkûlünne şeklinde] okumuşlardır; Ebû Ubeyd bu kıraati tercih etmiştir. Mücâhid ve Humeyd ise her iki kelimeyi de alttan iki noktalı ye ile [leyübeyyitünnehû ve leyekûlünne şeklinde] okumuşlardır. Sâlih'in velisi ile kastedilen onun akrabalarıdır. {مَا شَهِدْنا مَهْلِكَ أَهْلِهِ} “Biz ailesinin helak edilişinde bulunmadık” yani: 'Biz onların öldürülmesinde hazır bulunmadık; onu da ailesini de kimin öldürdüğünü bilmiyoruz' [deriz]. Helak yerinde hazır bulunmadıklarını nefyetmeleri, öldürme fiilinde bizzat bulunmadıklarını öncelikle nefyettiklerini gösterir. Mehlik (مَهْلِك) kelimesinin helak etme (ihlak) manasında olduğu da söylenmiştir. Hafs ve es-Sülemî mim ve lâm harflerinin fethasıyla {مَهْلَكَ} şeklinde okumuşlardır. Ebû Bekr ve el-Mufaddal ise mimin fethası ve lâmın kesresiyle {مَهْلِكَ} okumuşlardır. {وَإِنَّا لَصادِقُونَ} “Biz elbette doğru söyleyenleriz” yani söylediğimiz bu sözde [doğruyuz]. Zeccâc şöyle demiştir: 'Bu kimseler Sâlih'e ve ailesine gece baskını yapmaya, ardından da onun velilerine karşı bunu yapmadıklarını ve görmediklerini inkâr etmeye yeminleşmişlerdi. Bu onlar tarafından bir tuzaktı.' İşte bu sebeple Yüce Allah şöyle buyurdu: {وَمَكَرُوا مَكْراً} “Onlar bir tuzak kurdular” yani bu yeminleşmeyle; {وَمَكَرْنا مَكْراً} “biz de bir tuzak kurduk” yani yaptıklarına karşılık ceza verdik de onları helak ettik; {وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ} “onlar farkında olmadan” yani Allah'ın kendilerine kurduğu tuzaktan habersizken. {فَانْظُرْ كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ مَكْرِهِمْ} “Bak işte tuzaklarının akıbeti nasıl oldu!” Yani tuzak üzerine bina ettikleri işlerinin neye vardığına ve bu sebeple başlarına gelenlere bir bak! {أَنَّا دَمَّرْناهُمْ وَقَوْمَهُمْ أَجْمَعِينَ} “Biz onları da kavimlerini de toptan helak ettik.” Cumhûr, {إِنَّا} kelimesinin hemzesini kesre ile okumuştur; Hamza, Kisâî, A'meş, Hasan, İbn Ebî İshak ve Âsım ise fetha ile [{أَنَّا}] okumuşlardır. Kesre ile okuyan bunu istinaf (yeni bir başlangıç cümlesi) yapmıştır. Ferrâ ve Zeccâc şöyle demiştir: 'Kesre ile okuyan istinaf yapar ve bununla kendisinden öncekini tefsir eder; sanki onu {العاقبة} lafzına tabi kılmış gibi olur; yani: «Akıbet şudur: Biz onları helak ettik» demiş gibi olur.' Fetha ile okuyuşta ise takdir: {بِأَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ} (onları helak etmemizle) yahut {لِأَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ} (onları helak ettiğimiz için) şeklinde olur; {كان} fiili tam fiil, {عاقبة} ise onun faili olur; yahut {عَاقِبَةُ} kelimesinden bedel olur; yahut mahzuf bir mübtedanın haberi olur, yani: {هِيَ أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ} (O akıbet, bizim onları helak etmemizdir) takdirindedir.

وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ كَانَ نَاقِصَةً وكيف خَبَرَهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهَا أَنَّا دَمَّرَنَا.

{كَانَ} fiilinin nâkıs (eksik) fiil ve {كَيْفَ} lafzının onun haberi olması da caizdir; {أَنَّا دَمَّرْنَاهُمْ} ifadesinin onun haberi olması da caizdir.

قَالَ أَبُو حَاتِمٍ: وَفِي حَرْفِ أُبَيٍّ أَنْ دَمَّرْنَاهُمْ. وَالْمَعْنَى فِي الْآيَةِ: أَنَّ اللَّهَ دَمَّرَ التِّسْعَةَ الرَّهْطَ الْمَذْكُورِينَ، وَدَمَّرَ قَوْمَهُمُ الَّذِينَ لَمْ يَكُونُوا مَعَهُمْ عِنْدَ مُبَاشَرَتِهِمْ لِذَلِكَ، وَمَعْنَى التَّأْكِيدِ بِأَجْمَعِينَ، أَنَّهُ لَمْ يَشِذَّ مِنْهُمْ أَحَدٌ، وَلَا سَلِمَ مِنَ الْعُقُوبَةِ فَرْدٌ مِنْ أَفْرَادِهِمْ، وَجُمْلَةُ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ خَاوِيَةً بِالنَّصْبِ عَلَى الْحَالِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى فَانْظُرْ إِلَى بُيُوتِهِمْ حَالَ كَوْنِهَا خَاوِيَةً، وَكَذَا قَالَ الْفَرَّاءُ وَالنَّحَّاسُ، أَيْ: خَالِيَةً عَنْ أَهْلِهَا خَرَابًا، لَيْسَ بِهَا سَاكِنٌ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ: نَصْبُ خَاوِيَةً عَلَى الْقِطَعِ، وَالْأَصْلُ فَتِلْكَ بُيُوتُهُمُ الْخَاوِيَةُ، فَلَمَّا قُطِعَ مِنْهَا الْأَلِفُ وَاللَّامُ نُصِبَتْ، كَقَوْلِهِ: وَلَهُ الدِّينُ واصِباً وَقَرَأَ عاصم بن عمر ونصر بن عاصم والجحدري وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ بِرَفْعِ «خَاوِيَةٌ» عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ اسْمِ الْإِشَارَةِ، وَبُيُوتَهُمْ بَدَلٌ، أَوْ عَطْفُ بَيَانٍ، أَوْ خَبَرٌ لِاسْمِ الْإِشَارَةِ، وَخَاوِيَةٌ خَبَرٌ آخَرَ، وَالْبَاءُ فِي بِما ظَلَمُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: بسبب ظلمهم إِنَّ فِي ذلِكَ التدمير والإهلاك لَآيَةً عَظِيمَةً لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ أَيْ: يَتَّصِفُونَ بِالْعِلْمِ بِالْأَشْيَاءِ وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا وَهُمْ صَالِحُ، وَمَنْ آمَنَ بِهِ وَكانُوا يَتَّقُونَ اللَّهَ وَيَخَافُونَ عَذَابَهُ.

Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Ubeyy'in kıraatinde {أَنْ دَمَّرْنَاهُمْ} şeklindedir.' Ayetin manası şudur: Allah zikredilen o dokuz kişiyi de o fiili doğrudan işledikleri sırada yanlarında bulunmayan kavimlerini de helak etmiştir. {أَجْمَعِينَ} lafzıyla pekiştirilmesinin manası, onlardan hiçbir kimsenin kurtulamadığı ve fertlerinden hiçbirinin cezadan selamete eremediğidir. {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمْ خاوِيَةً} “İşte çökmüş, ıssız kalmış evleri!” cümlesi öncesini pekiştirmektedir. Cumhûr {خَاوِيَةً} kelimesini hâl olarak nasb ile okumuştur. Zeccâc: 'Mana; ıssız ve çökmüş bir haldeyken onların evlerine bak demektir' demiştir; Ferrâ ve Nehhas da böyle söylemiştir; yani: 'İçinde hiç oturanı olmayan, harap ve sakinlerinden boşalmış halde' demektir. Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: '{خَاوِيَةً} kelimesinin nasbı kıta' (sıfatın mevsufundan koparılması) sebebiyledir; aslı {فَتِلْكَ بُيُوتُهُمُ الْخَاوِيَةُ} idi, elif-lâm ondan koparılınca nasb edildi; tıpkı {وَلَهُ الدِّينُ وَاصِباً} kavlinde olduğu gibi.' Âsım b. Ömer, Nasr b. Âsım, el-Cahderî ve Îsâ b. Ömer ise {خَاوِيَةٌ} lafzını merfû okumuşlardır; buna göre o, işaret isminin haberidir; {بُيُوتُهُمْ} kelimesi ise bedel, yahut atf-ı beyan veya işaret isminin haberi olup {خَاوِيَةٌ} de ikinci haberdir. {بِما ظَلَمُوا} ifadesindeki bâ harfi sebebiyyet bildirir; yani: Zulümleri sebebiyle böyledir. {إِنَّ فِي ذلِكَ} yani bu helak ve yok edişte {لَآيَةً} büyük bir ibret vardır {لِقَوْمٍ يَعْلَمُونَ} “bilen bir kavim için” yani eşyayı bilme vasfına sahip olanlar için. {وَأَنْجَيْنَا الَّذِينَ آمَنُوا} “İman edenleri ise kurtardık” ki onlar Sâlih ve ona iman edenlerdir. {وَكانُوا يَتَّقُونَ} “ve takva sahibiydiler” yani Allah'tan sakınıyor ve O'nun azabından korkuyorlardı.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ طائِرُكُمْ قَالَ: مَصَائِبُكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ قَالَ: هُمُ الَّذِينَ عَقَرُوا النَّاقَةَ، وَقَالُوا حِينَ عَقَرُوهَا: نُبَيِّتُ صَالِحًا وَأَهْلَهُ فَنَقْتُلَهُمْ، ثُمَّ نَقُولُ لِأَوْلِيَاءِ صَالِحٍ: مَا شَهِدْنَا مِنْ هَذَا شَيْئًا، وَمَا لَنَا بِهِ عِلْمٌ، فَدَمَّرَهُمُ اللَّهُ أجمعين.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {طائِرُكُمْ} kavli hakkında: 'Musibetlerinizdir' dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan {وَكانَ فِي الْمَدِينَةِ تِسْعَةُ رَهْطٍ} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar deveyi kesen kimselerdir; deveyi kestikleri vakit: «Sâlih'e ve ailesine gece baskını yapıp onları öldürelim, sonra da Sâlih'in velilerine: Biz bundan hiçbir şey görmedik, buna dair bilgimiz yoktur diyelim» dediler; bunun üzerine Allah onların hepsini helak etti.'

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٥٤ الى ٦٦]

[Neml Suresi (27), Ayetler: 54-66]

وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)

{وَلُوطاً إِذْ قالَ لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ (٥٤) أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً مِنْ دُونِ النِّساءِ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ (٥٥) فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلاَّ أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ (٥٦) فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ إِلاَّ امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ (٥٧) وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ (٥٨)} “Lût'u da [gönderdik]. Hani o kavmine şöyle demişti: ‘Göz göre göre o çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz? (54) Siz kadınları bırakıp da şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz? Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz.’ (55) Kavminin cevabı sadece: ‘Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!’ demekten ibaret oldu. (56) Bunun üzerine biz de onu ve karısı hariç ailesini kurtardık; karısının ise geride kalanlardan olmasını takdir ettik. (57) Üzerlerine de öyle bir yağmur yağdırdık ki! Uyarılanların yağmuru ne kötü oldu! (58)”

قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١) أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)

{قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ (٥٩) أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ ذاتَ بَهْجَةٍ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ (٦٠) أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لا يَعْلَمُونَ (٦١) أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ وَيَكْشِفُ السُّوءَ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قَلِيلاً مَا تَذَكَّرُونَ (٦٢) أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ (٦٣)} “De ki: ‘Hamd Allah'a aittir, seçtiği kullarına da selam olsun. Allah mı daha hayırlıdır yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi?’ (59) Yoksa gökleri ve yeri yaratan, gökten size su indiren mi? Biz o suyla, bir ağacını bile bitiremeyeceğiniz gönül alıcı güzel bahçeler bitirdik. Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Bilakis onlar haktan sapan bir kavimdir. (60) Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan, aralarından ırmaklar akıtan, ona sarsılmaz dağlar yerleştiren ve iki deniz arasına bir engel koyan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Bilakis onların çoğu bilmezler. (61) Yoksa darda kalan kul dua ettiği zaman ona icabet eden, sıkıntıyı gideren ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (62) Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren ve rüzgarları rahmetinin önünde müjdeci olarak gönderen mi? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? Allah onların ortak koştuklarından yücedir. (63)”

أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)

{أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٦٤) قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلاَّ اللَّهُ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ (٦٥) بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ (٦٦)} “Yoksa yaratmayı ilk defa başlatan, sonra onu tekrarlayan ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran mı? Allah'la beraber başka bir ilah mı var? De ki: ‘Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!’ (64) De ki: ‘Göklerde ve yerde olan hiç kimse gaybı bilmez, ancak Allah bilir. Onlar ne zaman diriltileceklerini de bilmezler.’ (65) Hayır, onların ahirete dair bilgileri peş peşe yetersiz kalmıştır. Hayır, onlar ondan şüphe içindedirler. Hayır, onlar ona karşı kördürler! (66)”

انْتِصَابُ لُوطًا: بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ معطوف على أرسلنا، أي: وأرسلنا لوطا، وإِذْ قالَ ظَرْفٌ لِلْفِعْلِ الْمُقَدَّرِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُقَدَّرَ اذْكُرْ وَالْمَعْنَى: وَأَرْسَلْنَا لُوطًا وَقْتَ قَوْلِهِ: لِقَوْمِهِ أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ أَيِ: الْفِعْلَةَ الْمُتَنَاهِيَةَ فِي الْقُبْحِ وَالشَّنَاعَةِ، وَهُمْ أَهْلُ سَدُومَ، وَجُمْلَةُ وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مُتَضَمِّنَةٌ لِتَأْكِيدِ الْإِنْكَارِ، أَيْ: وَأَنْتُمْ تَعْلَمُونَ أَنَّهَا فَاحِشَةٌ. وَذَلِكَ أَعْظَمُ لِذُنُوبِكُمْ، عَلَى أَنَّ تُبْصِرُونَ مِنْ بَصَرِ الْقَلْبِ، وَهُوَ الْعِلْمُ، أَوْ بِمَعْنَى النَّظَرِ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا لَا يَسْتَتِرُونَ حَالَ فِعْلِ الْفَاحِشَةِ عُتُوًّا وَتَمَرُّدًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْقِصَّةِ فِي الْأَعْرَافِ مُسْتَوْفًى أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً فِيهِ تَكْرِيرٌ لِلتَّوْبِيخِ مَعَ التَّصْرِيحِ، بِأَنَّ تِلْكَ الْفَاحِشَةَ: هِيَ اللُّوَاطَةُ، وَانْتِصَابُ شَهْوَةٍ عَلَى الْعِلَّةِ، أَيْ: لِلشَّهْوَةِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ صِفَةٌ لِمَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِتْيَانًا شَهْوَةً، أَوْ أَنَّهُ بِمَعْنَى الْحَالِ، أَيْ: مُشْتَهِينَ لَهُمْ مِنْ دُونِ النِّساءِ أَيْ: مُتَجَاوِزِينَ النِّسَاءَ اللَّاتِي هُنَّ مَحَلٌّ لِذَلِكَ بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ التَّحْرِيمَ، أَوِ الْعُقُوبَةَ عَلَى هذه المعصية، واختار الخليل، وسيبويه تخفيف الهمزة من أإنكم فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ جَوَابَ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ كَانَ، وَاسْمُهَا إِلَّا أَنْ قَالُوا، أَيْ: إِلَّا قَوْلُهُمْ. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِرَفْعِ جَوَابٍ عَلَى أَنَّهُ اسْمُ كَانَ، وَخَبَرُهَا مَا بَعْدَهُ، ثُمَّ عَلَّلُوا مَا أَمَرُوا بِهِ بَعْضُهُمْ بَعْضًا مِنَ الْإِخْرَاجِ بِقَوْلِهِمْ: إِنَّهُمْ أُنَاسٌ يَتَطَهَّرُونَ: أَيْ يَتَنَزَّهُونَ عَنْ أَدْبَارِ الرِّجَالِ، قَالُوا ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً مِنْهُمْ بِهِمْ فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ مِنَ الْعَذَابِ إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ أَيْ: قَدَّرْنَا أَنَّهَا مِنَ الْبَاقِينَ فِي الْعَذَابِ، وَمَعْنَى قَدَّرْنَا قَضَيْنَا.

{لُوطاً} kelimesinin mansub oluşu, {أرسلنا} fiiline matuf mahzuf bir fiil sebebiyledir; yani: 'Lût'u da gönderdik' takdirindedir. {إِذْ قالَ} ifadesi takdir edilen bu fiilin zarfıdır; {اذْكُرْ} (an/hatırla) şeklinde takdir edilmesi de caizdir. Mana şudur: Lût'u, kavmine: {أَتَأْتُونَ الْفاحِشَةَ} “O çirkin hayasızlığı mı yapıyorsunuz?” dediği vakit gönderdik. Yani çirkinlik ve kötülükte son sınıra varan o fiili mi işliyorsunuz? Bunlar Sodom halkıdır. {وَأَنْتُمْ تُبْصِرُونَ} “göz göre göre” cümlesi hal konumunda olup nasb mahallindedir ve inkârı/kınamayı pekiştirme anlamı taşır; yani: 'Siz onun bir fuhşiyat olduğunu bildiğiniz halde [mi yapıyorsunuz?]' demektir. Bu da onların günahlarını daha da büyütür. Bu, {تُبْصِرُونَ} kelimesinin kalp basiretinden (bilgi ve şuur) gelmesi takdirindedir; yahut azgınlık ve isyanlarından ötürü hayasızlığı işlerken birbirlerinden gizlenmedikleri için bizzat gözle görme (nazar) anlamındadır. Bu kıssanın tefsiri A'râf suresinde eksiksiz olarak geçmişti. {أَإِنَّكُمْ لَتَأْتُونَ الرِّجالَ شَهْوَةً} “Siz şehvetle erkeklere mi varıyorsunuz?” ifadesinde, o fuhşiyatın livâta olduğu açıkça belirtilerek kınamanın tekrarlanması söz konusudur. {شَهْوَةً} kelimesinin nasbı illet (mefulün lieclih) olması sebebiyledir; yani 'şehvet duymak amacıyla' demektir; yahut mahzuf bir masdarın sıfatı olması sebebiyledir, yani: 'şehvetli bir varışla varmak' takdirindedir; yahut hal anlamındadır, yani: 'onlara şehvet duyar halde' demektir. {مِنْ دُونِ النِّساءِ} “kadınları bırakıp da” yani bunun meşru mahalli olan kadınları geçerek [bunu mu yapıyorsunuz?]. {بَلْ أَنْتُمْ قَوْمٌ تَجْهَلُونَ} “Doğrusu siz cahillik eden bir kavimsiniz” yani bu günahın haramlığını yahut cezasını bilmeyen bir kavimsiniz. Halîl ve Sîbeveyh, {أَإِنَّكُمْ} kelimesindeki hemzenin teshil edilmesini tercih etmişlerdir. {فَما كانَ جَوابَ قَوْمِهِ إِلَّا أَنْ قالُوا أَخْرِجُوا آلَ لُوطٍ مِنْ قَرْيَتِكُمْ إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Kavminin cevabı sadece: ‘Lût ailesini memleketinizden çıkarın; çünkü onlar fazla temizlenen insanlarmış!’ demekten ibaret oldu.” Cumhûr, {جَوَابَ} kelimesini {كان} fiilinin haberi olarak nasb ile, {إِلَّا أَنْ قَالُوا} ifadesini de -yani onların bu sözünü- onun ismi olarak merfû okumuştur. İbn Ebî İshak ise {جَوَابُ} kelimesini {كان} fiilinin ismi olarak merfû, sonrasını da onun haberi olarak okumuştur. Sonra onlar birbirlerine emrettikleri bu sürgün etme işini şu sözleriyle gerekçelendirdiler: {إِنَّهُمْ أُناسٌ يَتَطَهَّرُونَ} “Çünkü onlar temizlenen insanlarmış” yani erkeklerin arkasından uzak durup kendilerini temiz tutuyorlar; bunu onlarla alay etmek amacıyla söylediler. {فَأَنْجَيْناهُ وَأَهْلَهُ} “Bunun üzerine biz de onu ve ailesini kurtardık” azaptan kurtardık. {إِلَّا امْرَأَتَهُ قَدَّرْناها مِنَ الْغابِرِينَ} “karısı hariç; onun ise geride kalanlardan olmasını takdir ettik.” Yani onun azap içinde geride kalanlardan olmasını takdir ettik. {قَدَّرْنَا} ifadesinin manası: Hükmettik demektir.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ قَدَّرْنَا بِالتَّشْدِيدِ، وَقَرَأَ عَاصِمٌ بِالتَّخْفِيفِ. وَالْمَعْنَى وَاحِدٌ مَعَ دَلَالَةِ زِيَادَةِ الْبِنَاءِ عَلَى زِيَادَةِ الْمَعْنَى

Cumhûr {قَدَّرْنَا} kelimesini şeddeli olarak, Âsım ise şeddesiz ({قَدَرْنَا}) olarak okumuştur. Kelime yapısındaki fazlalığın manadaki fazlalığa delalet etmesiyle birlikte mana birdir.

وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً هَذَا التَّأْكِيدُ يَدُلُّ عَلَى شِدَّةِ الْمَطَرِ، وَأَنَّهُ غَيْرُ مَعْهُودٍ فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ الْمَخْصُوصُ بِالذَّمِّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: سَاءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ مَطَرَهُمْ، وَالْمُرَادُ بِالْمُنْذَرِينَ الَّذِينَ أُنْذِرُوا فَلَمْ يَقْبَلُوا، وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا كُلِّهِ فِي الْأَعْرَافِ وَالشُّعَرَاءِ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ قَالَ الْفَرَّاءُ: قَالَ أَهْلُ الْمَعَانِي:

{وَأَمْطَرْنا عَلَيْهِمْ مَطَراً} “Üzerlerine de öyle bir yağmur yağdırdık ki!” Bu pekiştirme, yağmurun şiddetine ve alışılagelmişin dışında olduğuna delalet eder. {فَساءَ مَطَرُ الْمُنْذَرِينَ} “Uyarılanların yağmuru ne kötü oldu!” Zemmedilen özel durum mahzuftur; yani: 'Uyarılanların yağmuru, onların yağmuru olarak ne kötü oldu!' demektir. Uyarılanlardan maksat, kendilerine uyarı gelip de kabul etmeyenlerdir. Bütün bunların açıklaması A'râf ve Şuarâ surelerinde geçmişti. {قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ} “De ki: ‘Hamd Allah'a aittir, kullarına da selam olsun.’” Ferrâ şöyle demiştir: 'Mana ehli der ki:

قِيلَ لِلُوطٍ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى هَلَاكِهِمْ، وَخَالَفَهُ جماعة فقالوا: إن هذا خطاب لنبينا ﷺ، أي: قل الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى هَلَاكِ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْخَالِيَةِ، وَسَلَامٌ عَلَى عِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَوْلَى لِأَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ عَلَى النَّبِيِّ ﷺ، وَكُلُّ مَا فِيهِ فَهُوَ مُخَاطِبٌ بِهِ، إِلَّا مَا لَمْ يَصِحَّ مَعْنَاهُ إِلَّا لِغَيْرِهِ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِعِبَادِهِ الَّذِينَ اصْطَفَى: أَمَةُ مُحَمَّدٍ ﷺ، وَالْأَوْلَى حَمْلُهُ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَدْخُلُ فِي ذلك الأنبياء وأتباعهم آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ: آللَّهُ الَّذِي ذَكَرْتَ أَفْعَالَهُ وَصِفَاتِهُ الدَّالَّةَ عَلَى عَظِيمِ قُدْرَتِهِ خَيْرٌ، أَمَّا يُشْرِكُونَ بِهِ مِنَ الْأَصْنَامِ، وَهَذِهِ الْخَيْرِيَّةُ لَيْسَتْ بِمَعْنَاهَا الْأَصْلِيِّ، بَلْ هِيَ كَقَوْلِ الشَّاعِرِ:

Lût'a, kavminin helak olması üzerine: «Elhamdülillah (Allah'a hamdolsun) de» denilmiştir.' Bir topluluk ise buna muhalefet ederek şöyle demiştir: 'Bu, Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır; yani geçmiş ümmetlerin kâfirlerinin helak edilişi üzerine Allah'a hamdet ve O'nun seçtiği kullarına selam olsun de.' Nehhas şöyle demiştir: 'Bu görüş daha evladır; çünkü Kur'an Hz. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e indirilmiştir ve manası başkasına ait olduğu kesinleşmedikçe içindeki her hitap doğrudan onadır.' 'Seçtiği kulları' ile Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ümmetinin kastedildiği söylenmiştir. Evla olan ise bunu umumi manasına hamletmektir; böylece peygamberler ve onlara tabi olanlar da buna dahil olur. {آللَّهُ خَيْرٌ أَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah mı daha hayırlıdır yoksa O'na ortak koştukları şeyler mi?” Yani Yüce kudretine delalet eden fiillerini ve sıfatlarını zikrettiğin Allah mı daha hayırlıdır, yoksa O'na ortak koştukları putlar mı? Buradaki hayırlılık kıyaslaması asıl manasında değildir; aksine şairin şu sözü gibidir:

أَتَهْجُوهُ وَلَسْتَ لَهُ بِكُفْءٍ ... فَشَرُّكُمَا لِخَيْرِكُمَا الْفِدَاءُ

Onun dengi olmadığın halde onu hicvediyorsun... İkinizin şerli olanı, hayırlı olanına feda olsun!

فَيَكُونُ مَا فِي الْآيَةِ مِنْ بَابِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ، إِذْ لَا خَيْرَ فِيهِمْ أَصْلًا. وَقَدْ حَكَى سِيبَوَيْهِ أَنَّ الْعَرَبَ تَقُولُ:

Dolayısıyla ayetteki bu ifade, onlarla alay etme (tehekküm) kabilindendir; zira putlarda ve şirkte asla hiçbir hayır yoktur. Nitekim Sîbeveyh, Arapların şöyle dediğini nakletmiştir:

السَّعَادَةُ أَحَبُّ إِلَيْكَ، أَمِ الشَّقَاوَةُ، وَلَا خَيْرَ فِي الشَّقَاوَةِ أَصْلًا. وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَثْوَابُ اللَّهِ خَيْرٌ، أَمْ عُقَابُ مَا تُشْرِكُونَ بِهِ؟ وَقِيلَ: قَالَ لَهُمْ ذَلِكَ جَرْيًا عَلَى اعْتِقَادِهِمْ، لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْتَقِدُونَ أَنَّ فِي عِبَادَةِ الْأَصْنَامِ خَيْرًا.

'Mutluluk mu sana daha sevimlidir, yoksa bedbahtlık mı?' Oysa bedbahtlıkta kesinlikle hiçbir hayır yoktur. Bir görüşe göre mana şudur: 'Allah'ın sevabı mı daha hayırlıdır, yoksa O'na ortak koştuklarınızın cezası mı?' Bir diğer görüşe göre ise: Onlar putlara tapmada bir hayır olduğuna inandıkları için, onların bu inançlarına göre onlara böyle söylenmiştir.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ الْخَبَرُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُشْرِكُونَ» بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَهِيَ اخْتِيَارُ أَبِي عُبَيْدٍ وَأَبِي حَاتِمٍ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَعَاصِمٌ وَيَعْقُوبُ «يُشْرِكُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ، وَ «أم» في «يشركون» هي المتصلة، وأما فِي قَوْلِهِ: أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ فَهِيَ المنقطعة. وقال أبو حاتم: تقديره آلهتكم خير أم من خلق السموات وَالْأَرْضَ وَقَدَرَ عَلَى خَلْقِهِنَّ؟ وَقِيلَ الْمَعْنَى: أَعِبَادَةُ مَا تَعْبُدُونَ مِنْ أَوْثَانِكُمْ خَيْرٌ، أَمْ عِبَادَةُ من خلق السموات وَالْأَرْضَ؟ فَتَكُونُ أَمْ عَلَى هَذَا مُتَّصِلَةً، وَفِيهَا مَعْنَى التَّوْبِيخِ، وَالتَّهَكُّمِ، كَمَا فِي الْجُمْلَةِ الْأُولَى.

Bir görüşe göre de bu soru cümlesinden maksat haber vermektir. Cumhûr, hitap olarak te harfiyle {تُشْرِكُونَ} şeklinde okumuştur; Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim'in tercihi de budur. Ebû Amr, Âsım ve Ya'kûb ise gaib sığasıyla ye harfiyle {يُشْرِكُونَ} okumuşlardır. {يُشْرِكُونَ} ifadesindeki {أَمْ} muttasıldır (bağlantılıdır). {أَمَّنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ} kavlindeki {أَمْ} ise munkatıdır (kesintilidir). Ebû Hâtim şöyle demiştir: 'Takdiri; ilahlarınız mı daha hayırlıdır yoksa gökleri ve yeri yaratan ve onları yaratmaya gücü yeten mi? şeklindedir.' Bir görüşe göre de mana: 'Taptığınız putlarınıza ibadet etmek mi daha hayırlıdır, yoksa gökleri ve yeri yaratan zâta ibadet etmek mi?' demektir. Bu takdire göre {أَمْ} muttasıl olur ve ilk cümlede olduğu gibi içinde kınama ve tehekküm (alay) manası bulunur.

وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ «أَمَنْ» بِتَخْفِيفِ الْمِيمِ وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً أَيْ: نَوْعًا مِنَ الْمَاءِ، وَهُوَ الْمَطَرُ فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ جَمْعُ حَدِيقَةٍ. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْحَدِيقَةُ الْبُسْتَانُ الَّذِي عَلَيْهِ حَائِطٌ، فَإِنْ لَمْ يَكُنْ عَلَيْهِ حَائِطٌ فَهُوَ الْبُسْتَانُ، وَلَيْسَ بِحَدِيقَةٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَعِكْرِمَةُ: الْحَدَائِقُ النَّخْلُ ذاتَ بَهْجَةٍ أَيْ ذَاتَ حُسْنٍ وَرَوْنَقٍ.

A'meş, mimin şeddesini hafifleterek {أَمَنْ} şeklinde okumuştur. {وَأَنْزَلَ لَكُمْ مِنَ السَّماءِ مَاءً} “gökten size su indiren” yani su cinsinden bir şey ki o da yağmurdur. {فَأَنْبَتْنا بِهِ حَدائِقَ} “Biz o suyla bahçeler bitirdik.” Hadâik (حَدَائِق), hadîka (حَدِيقَة) kelimesinin çoğuludur. Ferrâ: 'Hadîka, etrafında duvarı olan bahçedir; şayet etrafında duvar yoksa o bustândır (بُسْتَان), hadîka değildir' demiştir. Katâde ve İkrime: 'Hadâik hurma ağaçlarıdır' demişlerdir. {ذاتَ بَهْجَةٍ} “gönül alıcı güzel” yani güzellik ve parlaklık sahibi [bahçeler].

وَالْبَهْجَةُ: هِيَ الْحُسْنُ الَّذِي يَبْتَهِجُ بِهِ مَنْ رَآهُ وَلَمْ يَقُلْ ذَوَاتَ بَهْجَةٍ عَلَى الْجَمْعِ لِأَنَّ الْمَعْنِيَّ جَمَاعَةُ حَدَائِقَ مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها أَيْ مَا صَحَّ لَكُمْ أَنْ تفعلوا ذلك، ومعنى هذا النفي الحظر والمنع مَنْ فَعَلَ هَذَا، أَيْ: مَا كَانَ لِلْبَشَرِ وَلَا يَتَهَيَّأُ لَهُمْ ذَلِكَ وَلَا يَدْخُلُ تَحْتَ مَقْدِرَتِهِمْ لِعَجْزِهِمْ عَنْ إِخْرَاجِ الشَّيْءِ مِنَ الْعَدَمِ إِلَى الْوُجُودِ.

Behce (بَهْجَة), onu gören kimsenin sevinip neşelendiği güzelliktir. Çoğul olarak {ذَوَاتَ بَهْجَةٍ} denmemiştir; çünkü kastedilen şey bahçeler topluluğudur. {مَا كانَ لَكُمْ أَنْ تُنْبِتُوا شَجَرَها} “onun bir ağacını bile bitiremezdiniz” yani sizin bunu yapmanız asla mümkün ve doğru olamazdı. Bu olumsuzluğun manası, bunu yapmaktan kesin olarak aciz bırakma ve menetmedir; yani bu, insanların harcı değildir, buna güçleri yetmez ve bir şeyi yokluktan varlığa çıkarmaktan aciz oldukları için kudretleri dahiline girmez.

ثُمَّ قَالَ سُبْحَانَهُ مُوَبِّخًا لَهُمْ وَمُقَرِّعًا أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ أَيْ: هَلْ مَعْبُودٌ مع الله الذي تقدّم ذكر بعض أفعاله حتى يقرن به، ويجعل له شَرِيكًا لَهُ فِي الْعِبَادَةِ، وَقُرِئَ «أَإِلَهًا مَعَ اللَّهِ» بِالنَّصْبِ عَلَى تَقْدِيرِ: أَتَدْعُونَ إِلَهًا. ثُمَّ أَضْرَبَ عَنْ تَقْرِيعِهِمْ وَتَوْبِيخِهِمْ بِمَا تَقَدَّمَ، وَانْتَقَلَ إِلَى بَيَانِ سُوءِ حَالِهِمْ مَعَ الِالْتِفَاتِ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ فَقَالَ:

Sonra Yüce Allah onları azarlayarak ve kınayarak şöyle buyurdu: {أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?” Yani O'nunla bir tutulacak ve ibadette O'na ortak koşulacak şekilde, bazı fiilleri daha önce zikredilen Allah ile beraber başka bir mabut mu var? {أَتَدْعُونَ إِلَهًا} (Başka bir ilaha mı yalvarıyorsunuz?) takdiriyle nasb olarak {أَإِلَهًا مَعَ اللَّهِ} şeklinde de okunmuştur. Sonra geçen hususlarla onları paylamayı ve azarlamayı bırakıp hitaptan gaibe iltifat ederek hallerinin kötülüğünü açıklamaya geçti ve şöyle buyurdu:

بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ أَيْ: يَعْدِلُونَ بِاللَّهِ غَيْرَهُ، أَوْ يَعْدِلُونَ عَنِ الْحَقِّ إِلَى الْبَاطِلِ، ثُمَّ شَرَعَ فِي الِاسْتِدْلَالِ بِأَحْوَالِ الْأَرْضِ وَمَا عَلَيْهَا فَقَالَ: أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً الْقَرَارُ: الْمُسْتَقِرُّ، أَيْ: دَحَاهَا وسوّاها بحيث

{بَلْ هُمْ قَوْمٌ يَعْدِلُونَ} “Bilakis onlar haktan sapan bir kavimdir.” Yani başkalarını Allah'a denk tutuyorlar yahut haktan batıla sapıyorlar. Sonra yeryüzünün ve üzerindekilerin halleriyle delil getirmeye başlayarak şöyle buyurdu: {أَمَّنْ جَعَلَ الْأَرْضَ قَراراً} “Yoksa yeryüzünü yerleşmeye elverişli kılan mı?” Karâr (قَرَار), üzerinde durulan/yerleşilen yerdir; yani yeryüzünü döşeyip düzlemiş,

يُمْكِنُ الِاسْتِقْرَارُ عَلَيْهَا. وَقِيلَ: هَذِهِ الْجُمْلَةُ وَمَا بَعْدَهَا مِنَ الْجُمَلِ الثَّلَاثِ بَدَلٌ مِنْ قَوْلِهِ: «أمن خلق السموات وَالْأَرْضَ» وَلَا مُلْجِئَ لِذَلِكَ، بَلْ هِيَ وَمَا بَعْدَهَا إِضْرَابٌ، وَانْتِقَالٌ مِنَ التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ بِمَا قَبْلَهَا، إِلَى التَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ بِشَيْءٍ آخَرَ وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً الْخِلَالُ: الْوَسَطُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ في قوله: وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ أَيْ: جِبَالًا ثَوَابِتَ تُمْسِكُهَا، وَتَمْنَعُهَا مِنَ الْحَرَكَةِ وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً الْحَاجِزُ: الْمَانِعُ، أَيْ: جَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ مِنْ قُدْرَتِهِ حَاجِزًا، وَالْبَحْرَانِ هُمَا: الْعَذْبُ وَالْمَالِحُ، فَلَا يختلط أحدها بِالْآخَرِ، فَلَا هَذَا يُغَيِّرُ ذَاكَ، وَلَا ذَاكَ يَدْخُلُ فِي هَذَا، وَقَدْ مَرَّ بَيَانُهُ فِي سُورَةِ الْفُرْقَانِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ أَيْ: إِذَا أثبت أَنَّهُ لَا يَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ إِلَّا اللَّهُ فَهَلْ إِلَهٌ فِي الْوُجُودِ يَصْنَعُ صُنْعَهُ وَيَخْلُقُ خَلْقَهُ؟

üzerinde durulup yerleşilmesi mümkün olsun. Bir görüşe göre bu cümle ve peşinden gelen üç cümle {أَمَّنْ خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضَ} sözünden bedeldir. Ancak buna bir zorunluluk yoktur; bilakis bu ve sonrakiler, bir vazgeçiş (idrab) ve kendisinden öncekilerle azarlayıp kınamaktan başka bir şeyle azarlayıp kınamaya geçiştir. {وَجَعَلَ خِلالَها أَنْهاراً} “ve aralarında nehirler kılan” Hilâl (خِلَال), ara/orta demektir. Bunun tahkiki {وَفَجَّرْنا خِلالَهُما نَهَراً} “ve ikisinin arasından bir nehir fışkırttık” kavlinde geçmişti. {وَجَعَلَ لَها رَواسِيَ} “ve onun için sarsılmaz dağlar kılan” yani onu tutan ve hareket etmesini engelleyen sabit dağlar [kılan]. {وَجَعَلَ بَيْنَ الْبَحْرَيْنِ حاجِزاً} “ve iki deniz arasına bir engel koyan mı?” Hâciz (حَاجِز), engel demektir; yani kudretiyle iki deniz arasına bir engel koymuştur. İki deniz ise tatlı ve tuzlu [sulardır]; biri diğerine karışmaz, ne bu onu bozar ne de o buna girer. Bunun açıklaması Furkân suresinde geçmişti. {أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?” Yani buna Allah'tan başkasının güç yetiremeyeceği sabit olunca, varlıkta O'nun yaptığını yapacak ve O'nun yarattığını yaratacak bir ilah mı vardır?

فَكَيْفَ يُشْرِكُونَ بِهِ مَا لَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ تَوْحِيدُ رَبِّهِمْ، وَسُلْطَانُ قُدْرَتِهِ أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ هذا الاستدلال مِنْهُ سُبْحَانَهُ، بِحَاجَةِ الْإِنْسَانِ إِلَيْهِ عَلَى الْعُمُومِ، والمضطر: اسْمُ مَفْعُولٍ مِنَ الِاضْطِرَارِ: وَهُوَ الْمَكْرُوبُ الْمَجْهُودُ الَّذِي لَا حَوْلَ لَهُ وَلَا قُوَّةَ. وَقِيلَ: هُوَ الْمُذْنِبُ. وَقِيلَ: هُوَ الَّذِي عَرَاهُ ضُرٌّ مِنْ فَقْرٍ أَوْ مَرَضٍ، فَأَلْجَأَهُ إِلَى التَّضَرُّعِ إِلَى اللَّهِ. وَاللَّامُ فِي الْمُضْطَرِّ لِلْجِنْسِ لَا لِلِاسْتِغْرَاقِ، فَقَدْ لَا يُجَابُ دُعَاءُ بَعْضِ الْمُضْطَرِّينَ، لِمَانِعٍ يَمْنَعُ مِنْ ذَلِكَ، بِسَبَبٍ يُحْدِثُهُ الْعَبْدُ، يَحُولُ بَيْنَهُ وَبَيْنَ إِجَابَةِ دُعَائِهِ، وَإِلَّا فَقَدَ ضَمِنَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ إِجَابَةَ دُعَاءِ الْمُضْطَرِّ إِذَا دَعَاهُ، وَأَخْبَرَ بِذَلِكَ عَنْ نَفْسِهِ، وَالْوَجْهُ فِي إجابة الْمُضْطَرِّ أَنَّ ذَلِكَ الِاضْطِرَارَ الْحَاصِلَ لَهُ يَتَسَبَّبُ عَنْهُ الْإِخْلَاصُ، وَقَطْعُ النَّظَرِ عَمَّا سِوَى اللَّهِ، وَقَدْ أَخْبَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنَّهُ يُجِيبُ دُعَاءَ الْمُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ، وَإِنْ كَانُوا كَافِرِينَ فَقَالَ: حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ وَقَالَ: فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ فَأَجَابَهُمْ عِنْدَ ضَرُورَتِهِمْ، وَإِخْلَاصِهِمْ مَعَ عِلْمِهِ بِأَنَّهُمْ سَيَعُودُونَ إِلَى شِرْكِهِمْ وَيَكْشِفُ السُّوءَ أَيِ: الَّذِي يَسُوءُ الْعَبْدَ مِنْ غَيْرِ تَعْيِينٍ، وَقِيلَ: هُوَ الضُّرُّ، وَقِيلَ: هُوَ الْجَوْرُ وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ أَيْ: يَخْلُفُ كُلُّ قَرْنٍ مِنْكُمُ الْقَرْنَ الَّذِي قَبْلَهُ بَعْدَ انْقِرَاضِهِمْ، وَالْمَعْنَى: يُهْلِكُ قَرْنًا، وَيُنْشِئُ آخَرِينَ، وَقِيلَ: يَجْعَلُ أَوْلَادَكُمْ خَلَفًا مِنْكُمْ، وَقِيلَ: يَجْعَلُ الْمُسْلِمِينَ خَلَفًا مِنَ الْكُفَّارِ، يَنْزِلُونَ أَرْضَهُمْ وَدِيَارَهُمْ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ الَّذِي يُوَلِّيكُمْ هَذِهِ النِّعَمَ الْجِسَامَ قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ أَيْ: تَذَكُّرًا قَلِيلًا مَا تَذْكُرُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ وَيَعْقُوبُ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ رَدًّا عَلَى قَوْلِهِ: «بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ» وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو حَاتِمٍ أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ أَيْ: يُرْشِدُكُمْ فِي اللَّيَالِي الْمُظَلَّمَاتِ إِذَا سَافَرْتُمْ فِي الْبَرِّ أَوِ الْبَحْرِ. وَقِيلَ الْمُرَادُ: مَفَاوِزُ الْبَرِّ الَّتِي لَا أَعْلَامَ لَهَا، وَلُجَجُ الْبِحَارِ، وَشَبَّهَهَا بِالظُّلُمَاتِ لِعَدَمِ مَا يَهْتَدُونَ بِهِ فِيهَا وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ وَالْمُرَادُ بِالرَّحْمَةِ هُنَا: الْمَطَرُ، أَيْ: يُرْسِلُ الرِّيَاحَ بَيْنَ يَدَيِ الْمَطَرِ، وَقَبْلَ نُزُولِهِ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ يَفْعَلُ ذَلِكَ، وَيُوجِدُهُ تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ أَيْ: تَنَزَّهَ وَتَقَدَّسَ عَنْ وُجُودِ مَا يَجْعَلُونَهُ شريكا له أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ كَانُوا يُقِرُّونَ بِأَنَّ اللَّهَ سبحانه هو الخالق فألزمهم

[Daha önce geçtiği üzere] hiçbir zarar ve fayda vermeyen şeyleri O'na nasıl ortak koşarlar? {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} “Bilakis onların çoğu bilmezler” Rablerinin birliğini ve kudretinin büyüklüğünü [bilmezler]. {أَمَّنْ يُجِيبُ الْمُضْطَرَّ إِذا دَعاهُ} “Yoksa darda kalan kendisine dua ettiği zaman ona icabet eden mi?” Bu, Allah Subhânehu'nun genel olarak insanın Kendisine olan ihtiyacı üzerinden getirdiği bir delildir. Muztar (الْمُضْطَرُّ); ıztırâr (çaresizlik) kelimesinin ism-i mef'ûlü olup hiçbir takati ve gücü kalmamış, sıkıntıya düşüp çaresiz kalmış kimsedir. Günahkâr kimse olduğu da söylenmiştir. Fakirlik veya hastalık gibi bir zarara uğrayıp bu durumun kendisini Allah'a yalvarmaya mecbur bıraktığı kimse olduğu da söylenmiştir. 'el-Muztarr' kelimesindeki lâm-ı tarif istiğrak (bütün fertleri kapsamak) için değil, cins içindir. Zira darda kalan bazı kimselerin duasına, kulun kendisinden kaynaklanan ve duanın kabulü arasına giren bir engelden dolayı icabet olunmayabilir. Aksi takdirde Allah Subhânehu, darda kalan kimse Kendisine dua ettiğinde onun duasına icabet edeceğini garanti etmiş ve bunu bizzat Kendisi hakkında haber vermiştir. Darda kalanın duasına icabet edilmesinin gerekçesi şudur: Kişinin içine düştüğü bu çaresizlik hali ihlasa ve Allah'tan başkasından ümidi kesmeye vesile olur. Nitekim Allah Subhânehu, kâfir bile olsalar dini yalnızca Kendisine has kılarak dua edenlerin dualarına icabet ettiğini haber vererek şöyle buyurmuştur: {حَتَّى إِذا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِها جاءَتْها رِيحٌ عاصِفٌ وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنا مِنْ هذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ} “Hatta siz gemilerde bulunduğunuz ve o gemiler de içindekileri hoş bir rüzgârla alıp götürdükleri ve onlar da bununla sevindikleri sırada, birden gemiye şiddetli bir fırtına gelip çatar, her taraftan dalgalar üzerlerine hücum eder ve çepeçevre kuşatıldıklarını anlarlar da dini sadece Allah'a halis kılarak: 'Eğer bizi bundan kurtarırsan, mutlaka şükredenlerden olacağız' diye Allah'a dua ederler.” Ve şöyle buyurmuştur: {فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ} “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşarlar.” Böylece onların tekrar şirklerine döneceklerini bildiği halde, zor durumda kalmaları ve [o andaki] ihlasları sebebiyle dualarına icabet etmiştir. {وَيَكْشِفُ السُّوءَ} “ve kötülüğü gideren” yani kulu üzen herhangi bir sıkıntıyı ortadan kaldıran; bunun zarar/darlık olduğu da söylenmiştir, haksızlık/baskı olduğu da söylenmiştir. {وَيَجْعَلُكُمْ خُلَفاءَ الْأَرْضِ} “ve sizi yeryüzünün halifeleri kılan mı?” Yani her neslin yok oluşundan sonra gelen neslin öncekinin yerine geçmesidir. Anlamı şudur: Bir nesli helak eder, diğerlerini var eder. [Bir görüşe göre] çocuklarınızı sizin yerinize halef kılmasıdır. [Diğer bir görüşe göre de] Müslümanları kâfirlerin yerine halef kılarak onların topraklarına ve yurtlarına yerleştirmesidir. {أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” Size bu büyük nimetleri bahşeden Allah ile beraber [başka bir ilah mı var]? {قَلِيلًا مَا تَذَكَّرُونَ} “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Yani ne kadar az ibret alıp düşünüyorsunuz. Cumhur, muhatap kipiyle üstten iki noktalı te ile (تَذَكَّرُونَ - tezekkerûn) okumuştur. Ebû Amr, Hişâm ve Ya'kûb ise {بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْلَمُونَ} sözüne atfen gaib kipiyle alttan iki noktalı ye ile (يَذَّكَّرُونَ - yezzekkerûn) okumuşlardır; Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir. {أَمَّنْ يَهْدِيكُمْ فِي ظُلُماتِ الْبَرِّ وَالْبَحْرِ} “Yoksa karanın ve denizin karanlıklarında size yol gösteren mi?” Yani karada veya denizde yolculuk ettiğinizde karanlık gecelerde size yol gösteren mi? Bir görüşe göre kastedilen: Karanın hiçbir işareti bulunmayan ıssız çölleri ve denizlerin azgın dalgalarıdır; yol bulmayı sağlayacak şeylerin bulunmayışı sebebiyle bunlar karanlıklara benzetilmiştir. {وَمَنْ يُرْسِلُ الرِّياحَ بُشْراً بَيْنَ يَدَيْ رَحْمَتِهِ} “ve rahmetinin önünde rüzgârları müjdeci olarak gönderen mi?” Buradaki 'rahmet'ten maksat yağmurdur; yani yağmurun önünde ve yağmasından önce rüzgârları gönderen mi? {أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah ile beraber başka bir ilah mı var?” Bunu yapan ve var eden [başka bir ilah mı var]? {تَعالَى اللَّهُ عَمَّا يُشْرِكُونَ} “Allah, onların ortak koştukları şeylerden yücedir.” Yani O'na ortak koştukları şeylerin varlığından münezzeh ve mukaddestir. {أَمَّنْ يَبْدَؤُا الْخَلْقَ ثُمَّ يُعِيدُهُ} “Yoksa yaratmayı başlatan, sonra onu tekrarlayan mı?” Onlar yaratıcının Allah Subhânehu olduğunu ikrar ediyorlardı; bundan dolayı [Allah] onları...

الْإِعَادَةَ، أَيْ: إِذَا قَدَرَ عَلَى الِابْتِدَاءِ قَدَرَ عَلَى الْإِعَادَةِ وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ بِالْمَطَرِ وَالنَّبَاتِ، أَيْ: هُوَ خَيْرٌ أَمْ مَا تَجْعَلُونَهُ شَرِيكًا لَهُ، مِمَّا لَا يَقْدِرُ عَلَى شَيْءٍ مِنْ ذَلِكَ أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ حَتَّى تجعلوه شريكا له قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ: حجتكم على أن الله سُبْحَانَهُ شَرِيكًا، أَوْ هَاتُوا حُجَّتَكُمْ أَنَّ ثَمَّ صَانِعًا يَصْنَعُ كَصُنْعِهِ، وَفِي هَذَا تَبْكِيتٌ لَهُمْ، وَتَهَكُّمٌ بِهِمْ قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ أَيْ: لَا يعلم أحد من المخلوقات الكائنة في السموات وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ الَّذِي اسْتَأْثَرَ اللَّهُ بِعِلْمِهِ، وَالِاسْتِثْنَاءُ في قوله: إلا الله منقطع، أي: اللَّهَ يَعْلَمُ ذَلِكَ، وَرَفْعُ مَا بَعْدَ إِلَّا مَعَ كَوْنِ الِاسْتِثْنَاءِ مُنْقَطِعًا هُوَ عَلَى اللُّغَةِ التَّمِيمِيَّةِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ:

yeniden diriltmeyi kabul etmeye mecbur kıldı; yani ilk yaratmaya gücü yeten, onu tekrar etmeye de güç yetirir. {وَمَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماءِ وَالْأَرْضِ} “ve sizi gökten ve yerden rızıklandıran” yağmur ve bitkilerle rızıklandıran; yani O mu daha hayırlıdır yoksa bunlardan hiçbirine gücü yetmeyip O'na ortak koştuğunuz şeyler mi? {أَإِلهٌ مَعَ اللَّهِ} “Allah'la beraber başka bir ilah mı var?” ki O'na ortak koşuyorsunuz! {قُلْ هاتُوا بُرْهانَكُمْ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “De ki: 'Eğer doğru söyleyenler iseniz delilinizi getirin!'” Yani Yüce Allah'ın bir ortağı olduğuna dair delilinizi getirin yahut O'nun yarattığı gibi yaratan bir yaratıcı olduğuna dair hüccetinizi getirin! Bu ifadede onları susturma ve onlarla alay etme vardır. {قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} “De ki: 'Göklerde ve yerde olan hiç kimse gaybı bilmez, ancak Allah bilir.'” Yani göklerde ve yerde bulunan yaratılmışlardan hiçbiri, Allah'ın bilgisini yalnız kendine tahsis ettiği gaybı bilmez. {إِلَّا اللَّهُ} kavlindeki istisna munkatıdır; yani: 'Lakin Allah onu bilir' demektir. İstisna munkatı olduğu halde {إِلَّا} lafzından sonrasının merfû kılınması, Temîm kabilesinin lügatine göredir; nitekim onların şu sözünde olduğu gibidir:

إِلَّا الْيَعَافِيرُ وَإِلَّا الْعِيسُ وَقِيلَ: إِنَّ فَاعِلَ يَعْلَمُ: هُوَ مَا بعد إلا، ومن في السموات: مفعوله، والغيب بدل من مَنْ: أَيْ لَا يَعْلَمُ غَيْبَ مَنْ فِي السموات وَالْأَرْضِ إِلَّا اللَّهُ، وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُتَّصِلٌ مِنْ مَنْ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِلَّا اللَّهُ بَدَلٌ مِنْ مَنْ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَإِنَّمَا رُفِعَ مَا بَعْدَ إِلَّا لِأَنَّ مَا بَعْدَهَا خَبَرٌ، كَقَوْلِهِمْ: مَا ذَهَبَ أَحَدٌ إِلَّا أَبُوكَ، وَهُوَ كَقَوْلِ الزجاج. قال الزجاج: ومن نَصَبَ عَلَى الِاسْتِثْنَاءِ وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ أَيْ: لَا يَشْعُرُونَ مَتَى يُنْشَرُونَ مِنَ الْقُبُورِ، وأيان مُرَكَّبَةٌ مِنْ أَيَّ وَإِنَّ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ، وَالضَّمِيرُ لِلْكَفَرَةِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ: إِيَّانَ بِكَسْرِ الْهَمْزَةِ، وهي لغة بني سليم، وهي منصوبة بيبعثون، ومعلقة بيشعرون، فَتَكُونُ هِيَ، وَمَا بَعْدَهَا، فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: وَمَا يَشْعُرُونَ بِوَقْتِ بَعْثِهِمْ، وَمَعْنَى أَيَّانَ: مَعْنَى مَتَى بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «ادَّارَكَ» وَأَصْلُ ادَّارَكَ تَدَارَكَ، أُدْغِمَتِ التَّاءُ فِي الدَّالِ، وَجِيءَ بِهَمْزَةِ الْوَصْلِ لِيُمْكِنَ الِابْتِدَاءُ بِالسَّاكِنِ. وَقَرَأَ أَبُو جَعْفَرٍ وَابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَحُمَيْدٌ «بَلْ أَدْرَكَ» من الإدراك. وقرأ عطاء ابن يَسَارٍ وَسُلَيْمَانُ بْنُ يَسَارٍ وَالْأَعْمَشُ «بَلَ ادَّرَكَ» بِفَتْحِ لَامِ بَلْ، وَتَشْدِيدِ الدَّالِّ. وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ «بَلْ أَدْرَكَ» عَلَى الِاسْتِفْهَامِ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو رَجَاءٍ وَشَيْبَةُ وَالْأَعْمَشُ وَالْأَعْرَجُ «بَلَى ادّراك» بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي بَلْ، وَبِهَمْزَةِ قَطْعٍ، وَتَشْدِيدِ الدَّالِّ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ «بَلْ تَدَارَكَ» وَمَعْنَى الْآيَةِ: بَلْ تَكَامَلَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ لِأَنَّهُمْ رَأَوْا كُلَّ مَا وُعِدُوا بِهِ وَعَايَنُوهُ. وَقِيلَ مَعْنَاهُ: تَتَابَعَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ، وَالْقِرَاءَةُ الثَّانِيَةُ مَعْنَاهَا كمل عِلْمِهِمْ فِي الْآخِرَةِ مَعَ الْمُعَايَنَةِ، وَذَلِكَ حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْعِلْمُ لِأَنَّهُمْ كَانُوا فِي الدُّنْيَا مُكَذِّبِينَ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّهُ عَلَى مَعْنَى الْإِنْكَارِ، وَاسْتُدِلَّ عَلَى ذَلِكَ بِقَوْلِهِ فِيمَا بَعْدُ: بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ أَيْ: لَمْ يُدْرِكْ عِلْمُهُمْ عِلْمَ الْآخِرَةِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: بَلْ ضَلَّ وَغَابَ علمهم في الآخرة، فليس لهم فيها عِلْمٌ، وَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّالِثَةِ: كَمَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى، فَافْتَعَلَ، وَتَفَاعَلَ، قَدْ يَجِيئَانِ لِمَعْنًى، وَالْقِرَاءَةُ الرَّابِعَةُ: هِيَ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهُوَ وَجْهٌ حَسَنٌ كَأَنَّهُ وَجَّهَهُ إِلَى الْمُكَذِّبِينَ عَلَى طَرِيقِ الِاسْتِهْزَاءِ بِهِمْ، وَفِي الْآيَةِ قِرَاءَاتٌ أُخَرُ، لَا يَنْبَغِي الِاشْتِغَالُ بِذِكْرِهَا وَتَوْجِيهِهَا بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها أَيْ: بَلْ هُمُ الْيَوْمَ فِي الدُّنْيَا فِي شَكٍّ مِنَ الْآخِرَةِ، ثُمَّ أَضْرَبَ عَنْ ذَلِكَ إِلَى مَا هُوَ أَشَدُّ مِنْهُ فَقَالَ: بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ فَلَا يُدْرِكُونَ شيئا من دلائلها لاختلال بصائرهم

...ancak beyaz ceylanlar ve kızıl develer müstesna. Şöyle de denilmiştir: 'Ya'lemu' (يَعْلَمُ) fiilinin fâili (öznesi) illâ'dan (إِلَّا) sonraki lafızdır; 'men fi's-semâvât' (مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ) ise onun mef'ûlüdür (nesnesidir). 'El-Ğayb' (الْغَيْبَ) kelimesi de 'men'den bedeldir; yani: Göklerde ve yerde olanların gaybını ancak Allah bilir. Şöyle de denilmiştir: Bu, 'men'den muttasıl bir istisnadır. ez-Zeccâc: 'İllallâh' (إِلَّا اللَّهُ) lafzı 'men'den bedeldir, demiştir. el-Ferrâ ise şöyle demiştir: İllâ'dan sonraki lafız ancak haber olduğu için merfû kılınmıştır; nitekim 'Mâ zehebe ehadun illâ ebûke' (Baban hariç kimse gitmedi) demeleri gibidir ki bu da ez-Zeccâc'ın görüşü gibidir. ez-Zeccâc: 'Kim mansûb okursa istisna üzere [mansûb kılmıştır]' demiştir. { وَما يَشْعُرُونَ أَيَّانَ يُبْعَثُونَ } “Ne zaman diriltileceklerinin de farkında değillerdir”; yani kabirlerden ne zaman diriltilip çıkarılacaklarını bilmezler. 'Eyyâne' (أَيَّانَ) kelimesi 'eyye' (أَيَّ) ve 'inne' (إِنَّ) kelimelerinden mürekkeptir (birleşmiştir). Bunun tahkiki daha önce geçmişti. [Âyetteki] zamir kâfirlere aittir. es-Sülemî, hemzenin kesresiyle 'İyyâne' (إِيَّانَ) şeklinde okumuştur ki bu Benî Süleym kabilesinin lehçesidir. Bu kelime 'yub'asûn' ile mansûbdur ve 'yeş'urûn' fiili sebebiyle [amelden] ta'lik edilmiştir (askıya alınmıştır). Dolayısıyla bu lafız ve arkasından gelen kısım, cer edatının hazfedilmesiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mahallen mansûb olur; yani diriltilme vakitlerini bilmezler. 'Eyyâne'nin anlamı 'metâ' (ne zaman) anlamındadır. { بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ } “Bilakis ahirete dair bilgileri peş peşe gelip tükenmiştir / kemale ermiştir”. Cumhur 'eddâreke' (ادَّارَكَ) şeklinde okumuştur. 'Eddâreke'nin aslı 'tedâreke'dir (تَدَارَكَ); tâ harfi dâl harfine idğam edilmiş ve sâkin harfle başlamak mümkün olsun diye vasıl hemzesi getirilmiştir. Ebû Ca'fer, İbn Kesîr, Ebû Amr ve Humeyd 'idrâk' kökünden 'bel edreke' (بَلْ أَدْرَكَ) şeklinde okumuşlardır. Atâ b. Yesâr, Süleymân b. Yesâr ve el-A'meş, 'bel'in lâmını fethalı ve dâl'ı şeddeli olarak 'bele'd-dereke' (بَلَ ادَّرَكَ) şeklinde okumuşlardır. İbn Muhaysın istifham (soru) anlamında 'bel edreke?' (بَلْ أَدْرَكَ) şeklinde okumuştur. İbn Abbâs, Ebû Recâ, Şeybe, el-A'meş ve el-A'rec, 'bel'de yâ harfini sabit kılarak, katı' hemzesi ve şeddeli dâl ile 'belâ iddârake' (بَلَى ادّراك) şeklinde okumuşlardır. Übeyy ise 'bel tedâreke' (بَلْ تَدَارَكَ) şeklinde okumuştur. Âyetin manası şudur: Bilakis ahirette onların bilgisi kemale ermiştir; çünkü kendilerine vaad edilen her şeyi görmüş ve bizzat müşahede etmişlerdir. Şöyle de denilmiştir: Ahirette bilgileri peş peşe gelmiştir. İkinci kıraatin manası: Müşahede ile birlikte ahirette bilgileri tamamlanmıştır; bu ise kendilerine bilginin fayda vermeyeceği bir zamandadır, zira onlar dünyada yalanlayıcılardı. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Bu, inkâr (red) anlamındadır; buna da daha sonra gelen { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } kavli delil gösterilmiştir; yani onların bilgisi ahiret bilgisine erişememiştir. Şöyle de denilmiştir: Bilakis ahirette bilgileri kaybolup gitmiştir, dolayısıyla onların ahirette bir bilgisi yoktur. Üçüncü kıraatin manası, birinci kıraatin manası gibidir; nitekim ifti'âl (اِفْتِعَال) ve tefâ'ul (تَفَاعُل) vezinleri bazen aynı manaya gelebilir. Dördüncü kıraat ise inkâr manasındadır. el-Ferrâ şöyle demiştir: Bu güzel bir vecihtir; sanki bunu yalanlayanlara onlarla alay etme yoluyla yöneltmiştir. Âyette zikredilip açıklanmasıyla meşgul olunması gerekmeyen başka kıraatler de vardır. { بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ مِنْها } “Doğrusu onlar bundan (ahiretten) şüphe içindedirler”; yani bilakis onlar bugün dünyada ahiretten şüphe içindedirler. Sonra bundan daha şiddetli olan duruma intikal ederek (idrâb yaparak) şöyle buyurmuştur: { بَلْ هُمْ مِنْها عَمُونَ } “Hatta onlar ondan yana kördürler”; basiretlerinin bozulmuş olması sebebiyle onun delillerinden hiçbir şeyi idrak edemezler.

التي يكون بها الإدراك، وعمون جَمْعُ عَمٍ: وَهُوَ مَنْ كَانَ أَعْمَى الْقَلْبِ، وَالْمُرَادُ بَيَانُ جَهْلِهِمْ بِهَا عَلَى وَجْهٍ لَا يَهْتَدُونَ إِلَى شَيْءٍ، مِمَّا يُوَصِّلُ إِلَى الْعِلْمِ بِهَا، فَمَنْ قَالَ: أَنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْأُولَى أَعْنِي بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ أَنَّهُ كَمُلَ عِلْمُهُمْ وَتَمَّ مَعَ الْمُعَايَنَةِ، فَلَا بُدَّ مِنْ حَمْلِ قَوْلِهِ: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ إِلَخْ عَلَى مَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا، وَمَنْ قَالَ: إِنَّ مَعْنَى الْآيَةِ الْأُولَى الِاسْتِهْزَاءُ بِهِمْ، وَالتَّبْكِيتُ لَهُمْ لَمْ يَحْتَجْ إِلَى تَقْيِيدِ قَوْلِهِ: بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ إِلَخْ بِمَا كَانُوا عَلَيْهِ فِي الدُّنْيَا. وَبِهَذَا يَتَّضِحُ مَعْنَى هَذِهِ الْآيَاتِ وَيَظْهَرُ ظُهُورًا بَيِّنًا.

onun delillerinden hiçbir şeyi idrak edemezler. Amûn (عَمُونَ), 'kalbi kör olan kimse' anlamındaki amî (عَمٍ) kelimesinin çoğuludur. Kastedilen, ahirete ulaştıracak hiçbir bilgiye yol bulamayacak şekilde onların ona karşı cehaletlerini açıklamaktır. İlk ayetin -yani {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} ayetinin- manasının 'müşahede ile birlikte bilgileri kemale ermiş ve tamamlanmıştır' şeklinde olduğunu söyleyen kimseye göre, {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ...} kavlini onların dünyadaki hallerine hamletmek zorunludur. İlk ayetin manasının 'onlarla alay etmek ve onları susturmak' olduğunu söyleyen kimse ise {بَلْ هُمْ فِي شَكٍّ...} kavlini dünyadaki halleriyle kayıtlamaya ihtiyaç duymaz. Bu açıklamayla bu ayetlerin manası vuzuha kavuşur ve gayet açık bir şekilde ortaya çıkar.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَالْبَزَّارُ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى. قَالَ: هُمْ أَصْحَابُ مُحَمَّدٍ ﷺ اصْطَفَاهُمُ اللَّهُ لِنَبِيِّهِ، وَرُوِيَ مِثْلُهُ عَنْ سُفْيَانَ الثَّوْرِيِّ. وَالْأَوْلَى: مَا قَدَّمْنَاهُ مِنَ التَّعْمِيمِ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ أَصْحَابُ نَبِيِّنَا ﷺ دُخُولًا أَوَّلِيًّا.

İbn Ebî Şeybe, Abd b. Humeyd, Bezzâr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {وَسَلامٌ عَلى عِبادِهِ الَّذِينَ اصْطَفى} kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: 'Onlar Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabıdır; Allah onları Peygamberi için seçmiştir.' Benzeri Süfyân es-Sevrî'den de rivayet edilmiştir. Evla olan ise daha önce belirttiğimiz üzere umumi kılmaktır; böylece Peygamberimiz sallallâhu aleyhi ve sellem'in ashabı da öncelikli olarak buna dahil olur.

وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَأَبُو دَاوُدَ والنسائي والطبراني عَنْ رَجُلٍ مِنْ بَلْجَهْمِ قَالَ: قُلْتُ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِلَى مَا تَدْعُو؟

Ahmed, Ebû Dâvûd, Nesâî ve Taberânî, Belcehm kabilesinden bir adamdan şöyle rivayet etmişlerdir: 'Dedim ki: Ey Allah'ın Resûlü! Neye davet ediyorsun?'

قَالَ: «أَدْعُو اللَّهَ وَحْدَهُ الَّذِي إِنْ مَسَّكَ ضُرٌّ فَدَعَوْتَهُ كَشْفَهُ عَنْكَ» هَذَا طَرَفٌ مِنْ حَدِيثٍ طَوِيلٍ. وَقَدْ رَوَاهُ أَحْمَدُ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ، فَبَيَّنَ اسْمَ الصَّحَابِيِّ فَقَالَ: حَدَّثَنَا عَفَّانُ، حَدَّثَنَا حَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، حَدَّثَنَا يُونُسُ، حَدَّثَنَا عُبَيْدُ بْنُ عُبَيْدَةَ الْهُجَيْمِيُّ عَنْ أَبِيهِ عَنْ أَبِي تَمِيمَةَ الْهُجَيْمِيِّ عَنْ جَابِرِ بْنِ سُلَيْمٍ الْهُجَيْمِيِّ. وَلِهَذَا الْحَدِيثِ طُرُقٌ عِنْدَ أَبِي دَاوُدَ وَالنَّسَائِيِّ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا مِنْ حَدِيثِ عَائِشَةَ قَالَتْ: «ثلاث مَنْ تَكَلَّمَ بِوَاحِدَةٍ مِنْهُمْ، فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى الله الفرية» وقالت في آخره: «ومن زعم أنّه يخبر النّاس بما يكون في غد، فَقَدْ أَعْظَمَ عَلَى اللَّهِ الْفِرْيَةَ، وَاللَّهُ تَعَالَى يَقُولُ: قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ قَالَ: حِينَ لَا يَنْفَعُ الْعِلْمُ. وَأَخْرَجَ أَبُو عُبَيْدٍ فِي فَضَائِلِهِ وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ أَنَّهُ قَرَأَ «بَلِ ادَّرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ» قَالَ: لَمْ يُدْرَكْ عِلْمُهُمْ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: يَعْنِي أَنَّهُ قَرَأَهَا بِالِاسْتِفْهَامِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا «بَلِ ادَّرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ» يَقُولُ: غَابَ عِلْمُهُمْ.

Şöyle buyurdu: «Sana bir sıkıntı dokunduğunda kendisine dua ettiğin vakit o sıkıntıyı senden gideren tek olan Allah'a davet ediyorum.» Bu, uzun bir hadisin bir parçasıdır. Ahmed bunu başka bir yoldan rivayet etmiş ve sahabi ismini açıklayarak şöyle demiştir: Bize Affân anlattı, bize Hammâd b. Seleme anlattı, bize Yûnus anlattı, bize Ubeyd b. Ubeyde el-Huceymî babasından, o Ebû Temîme el-Huceymî'den, o da Câbir b. Süleym el-Huceymî'den anlattı. Bu hadisin Ebû Dâvûd ve Nesâî'de tarikleri bulunmaktadır. Buhârî, Müslim ve diğerleri Âişe'den gelen hadiste onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Üç şey vardır ki, kim onlardan birini söylerse Allah'a büyük iftira etmiş olur.» Hadisin sonunda da şöyle demiştir: «Kim O'nun insanlara yarın ne olacağını haber verdiğini iddia ederse, Allah'a büyük iftira etmiş olur; zira Yüce Allah şöyle buyurmaktadır: {قُلْ لَا يَعْلَمُ مَنْ فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ الْغَيْبَ إِلَّا اللَّهُ} “De ki: Göklerde ve yerde olan hiç kimse gaybı bilmez, ancak Allah bilir.”» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {بَلِ ادَّارَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} ayeti hakkında: 'Bilginin fayda vermediği vakitte [bilgileri tamamlanır]' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd Fedâil'inde, Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir ondan {بَلِ ادَّرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} şeklinde okuduğunu ve: 'Onların bilgisi erişmemiştir' dediğini rivayet etmişlerdir. Ebû Ubeyd: 'Yani onu istifham ile okumuştur' demiştir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {بَلِ ادَّرَكَ عِلْمُهُمْ فِي الْآخِرَةِ} kavli hakkında: 'Bilgileri kaybolup gitmiştir' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٦٧ الى ٨٢]

[Neml Suresi (27), Ayetler: 67-82]

وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١)

{وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ (٦٧) لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ إِنْ هَذَا إِلاَّ أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ (٦٨) قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ (٦٩) وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ مِمَّا يَمْكُرُونَ (٧٠) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٧١)} “İnkâr edenler dediler ki: ‘Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız? (67) Andolsun, bu bize de daha önce atalarımıza da vadedilmişti. Bu, öncekilerin masallarından başka bir şey değildir.’ (68) De ki: ‘Yeryüzünde gezin de günahkârların akıbeti nasıl olmuş bir bakın!’ (69) Onlara karşı üzülme ve kurdukları tuzaklardan ötürü de sıkıntı içinde olma. (70) Bir de: ‘Eğer doğru söylüyorsanız bu vaat ne zaman?’ diyorlar. (71)”

قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)

{قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ (٧٢) وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ (٧٤) وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلاَّ فِي كِتابٍ مُبِينٍ (٧٥) إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ (٧٦)} “De ki: ‘Acele istediğiniz şeyin bir kısmı belki de peşinize takılmıştır bile.’ (72) Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir; fakat onların çoğu şükretmezler. (73) Şüphesiz senin Rabbin onların sinelerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da kesinlikle bilir. (74) Gökten ve yerden hiçbir gayb (gizli şey) yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın. (75) Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır. (76)”

وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)

{وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ (٧٧) إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ (٧٨) فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ (٧٩) إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى وَلا تُسْمِعُ الصُّمَّ الدُّعاءَ إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ (٨٠) وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ إِنْ تُسْمِعُ إِلاَّ مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا فَهُمْ مُسْلِمُونَ (٨١)} “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir. (77) Şüphesiz senin Rabbin onların arasında hükmüyle kararını verecektir. O Azîz'dir, Alîm'dir. (78) O halde Allah'a tevekkül et! Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin. (79) Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin; arkalarını dönüp gittikleri zaman sağırlara da o daveti duyuramazsın. (80) Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletecek değilsin. Sen ancak ayetlerimize iman edip teslim olanlara işittirebilirsin. (81)”

وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢)

{وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ (٨٢)} “O söz başlarına geldiği zaman, onlara yerden bir dabbe (canlı) çıkarırız da o, insanların ayetlerimize kesin bir şekilde inanmadıklarını kendilerine söyler. (82)”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ، وَأَنَّهُمْ عَمُونَ عَنِ النَّظَرِ فِي دَلَائِلِهِ أَرَادَ أَنْ يُبَيِّنَ غَايَةَ شُبَهِهِمْ، وَهِيَ مُجَرَّدُ اسْتِبْعَادِ إِحْيَاءِ الْأَمْوَاتِ بَعْدَ صَيْرُورِتِهِمْ تُرَابًا فقال: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ وَالْعَامِلُ فِي إِذَا مَحْذُوفٌ، دَلَّ عَلَيْهِ مُخْرَجُونَ، تَقْدِيرُهُ: أَنُبْعَثُ، أَوْ نُخْرَجُ إِذَا كُنَّا؟ وَإِنَّمَا لَمْ يَعْمَلْ فِيهِ مُخْرَجُونَ، لِتَوَسُّطِ هَمْزَةِ الِاسْتِفْهَامِ، وَإِنَّ وَلَامُ الِابْتِدَاءِ بَيْنَهُمَا. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو بِاسْتِفْهَامَيْنِ إِلَّا أَنَّهُ خَفَّفَ الْهَمْزَةَ. وَقَرَأَ عاصم وحمزة باستفهامين، إلا أنهما حَقَّقَا الْهَمْزَتَيْنِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ بِهَمْزَةٍ، وَقَرَأَ ابْنُ عامر وورش ويعقوب «أإذا» بِهَمْزَتَيْنِ «وَإِنَّنَا» بِنُونَيْنِ عَلَى الْخَبَرِ، وَرَجَّحَ أَبُو عبيدة قِرَاءَةَ نَافِعٍ، وَرَدَّ عَلَى مَنْ جَمَعَ بَيْنَ اسْتِفْهَامَيْنِ وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّهُمُ اسْتَنْكَرُوا وَاسْتَبْعَدُوا أَنْ يَخْرُجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ أَحْيَاءَ، بَعْدَ أَنْ قَدْ صَارُوا تُرَابًا، ثُمَّ أَكَّدُوا ذَلِكَ الِاسْتِبْعَادَ بِمَا هُوَ تَكْذِيبٌ لِلْبَعْثِ فَقَالُوا: لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا يَعْنُونَ الْبَعْثَ نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ وَعْدِ مُحَمَّدٍ لَنَا، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِتَقْرِيرِ الْإِنْكَارِ، مُصَدَّرَةً بِالْقَسَمِ لِزِيَادَةِ التَّقْرِيرِ إِنْ هَذَا الْوَعْدَ بِالْبَعْثِ إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ أَحَادِيثُهُمْ وَأَكَاذِيبُهُمُ الْمُلَفَّقَةُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَى الْأَسَاطِيرِ فِي سُورَةِ الْمُؤْمِنُونَ، ثُمَّ أَوْعَدَهُمْ سُبْحَانَهُ عَلَى عَدَمِ قَبُولِ مَا جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْبَعْثِ، فَأَمَرَهُمْ بِالنَّظَرِ فِي أَحْوَالِ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ، الْمُكَذِّبَةِ لِلْأَنْبِيَاءِ، وَمَا عُوقِبُوا بِهِ، وَكَيْفَ كَانَتْ عَاقِبَتُهُمْ فَقَالَ:

Yüce Allah müşriklerin yeniden diriliş konusunda şüphe içinde olduklarını ve onun delillerine bakmaktan yana körleştiklerini zikredince, onların şüphelerinin nihai noktasını açıklamak istedi ki o da sırf ölülerin toprak olduktan sonra diriltilmesini uzak görmelerinden ibarettir. Bu sebeple şöyle buyurdu: {وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا أَإِذا كُنَّا تُراباً وَآباؤُنا أَإِنَّا لَمُخْرَجُونَ} “İnkâr edenler dediler ki: ‘Biz ve atalarımız toprak olduktan sonra, gerçekten biz mi [kabirlerimizden] çıkarılacağız?’” {إِذَا} zarfında amel eden amil mahzuftur ve buna {مُخْرَجُونَ} kelimesi delalet etmektedir; takdiri: 'Biz toprak olduğumuz zaman mı diriltileceğiz yahut çıkarılacağız?' şeklindedir. {مُخْرَجُونَ} kelimesinin {إِذَا} üzerinde amel etmemesinin sebebi aralarına istifham hemzesi, {إِنَّ} ve ibtida lâmının girmiş olmasıdır. Ebû Amr iki istifhamla fakat hemzeyi teshil ederek okumuştur. Âsım ve Hamza iki istifhamla ve iki hemzeyi tahkik ederek okumuşlardır. Nâfi tek hemzeyle okumuştur. İbn Âmir, Verş ve Ya'kûb ise {أَإِذَا} kelimesini iki hemzeyle, {وَإِنَّنَا} kelimesini ise haber sığasıyla iki nun ile okumuşlardır. Ebû Ubeyde, Nâfi'in kıraatini tercih etmiş ve iki istifhamı bir arada cemeden kıraate itiraz etmiştir. Ayetin manası şudur: Onlar toprak haline geldikten sonra kabirlerinden diri olarak çıkarılacaklarını inkâr edip uzak gördüler. Sonra bu uzak görmeyi dirilişi yalanlayan şu sözleriyle pekiştirdiler: {لَقَدْ وُعِدْنا هَذَا} “Andolsun, bu bize vadedilmişti” yani yeniden diriliş {نَحْنُ وَآباؤُنا مِنْ قَبْلُ} “biz de daha önce atalarımız da” yani Muhammed'in bize vaadinden önce [vadedilmişti]. Bu cümle inkârı tekit etmek üzere getirilmiş yeni bir cümledir (istinaftır) ve tekidi artırmak için yeminle başlatılmıştır. {إِنْ هَذَا} diriliş vaadi {إِلَّا أَساطِيرُ الْأَوَّلِينَ} “öncekilerin masallarından başka bir şey değildir” yani onların uydurma sözleri ve yalanlarıdır. Esâtîr (أَسَاطِير) kelimesinin tahkiki Mü'minûn suresinde geçmişti. Sonra Yüce Allah peygamberlerin getirdiği yeniden diriliş haberini kabul etmemeleri üzerine onları tehdit etti; böylece onlara peygamberleri yalanlayan geçmiş ümmetlerin hallerine, nasıl cezalandırıldıklarına ve akıbetlerinin nasıl olduğuna bakmalarını emrederek şöyle buyurdu:

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ بِمَا جَاءَتْ بِهِ الْأَنْبِيَاءُ مِنَ الْإِخْبَارِ بِالْبَعْثِ، وَمَعْنَى النَّظَرِ: هُوَ مُشَاهَدَةُ آثَارِهِمْ بِالْبَصَرِ، فَإِنَّ فِي الْمُشَاهَدَةِ زِيَادَةَ اعْتِبَارٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: فَانْظُرُوا بِقُلُوبِكُمْ وَبَصَائِرِكُمْ كَيْفَ كَانَ عَاقِبَةُ الْمُكَذِّبِينَ لِرُسُلِهِمْ ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَمْرِهِمْ بِالسَّيْرِ فِي الْأَرْضِ وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ لِمَا وَقَعَ مِنْهُمْ مَنِ الْإِصْرَارِ على الكفر وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ الضَّيْقُ: الْحَرَجُ، يُقَالُ: ضَاقَ الشَّيْءُ ضَيْقًا بِالْفَتْحِ، وَضِيقًا بِالْكَسْرِ قُرِئَ بِهِمَا، وَهُمَا لُغَتَانِ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ فِي صَدْرِ فُلَانٍ ضَيْقٌ وَضِيقٌ وَهُوَ مَا تَضِيقُ عَنْهُ الصُّدُورُ. وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذِهِ الْآيَةِ فِي آخرة سُورَةِ النَّحْلِ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ أَيْ: بِالْعَذَابِ الَّذِي تَعِدُنَا بِهِ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فِي ذَلِكَ قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ يُقَالُ رَدِفْتُ الرَّجُلَ وَأَرْدَفْتُهُ إِذَا رَكِبْتُ خَلْفَهُ، وَرَدِفَهُ إِذَا اتَّبَعَهُ وَجَاءَ فِي أَثَرِهِ، وَالْمَعْنَى: قُلْ يَا مُحَمَّدُ لِهَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ عَسَى أَنْ يَكُونَ هَذَا الْعَذَابُ الَّذِي بِهِ تُوعَدُونَ تَبِعَكُمْ وَلَحِقَكُمْ، فَتَكُونُ اللَّامُ زَائِدَةً لِلتَّأْكِيدِ، أَوْ بِمَعْنَى: اقْتَرَبَ لَكُمْ، وَدَنَا لَكُمْ، فَتَكُونُ غَيْرَ زَائِدَةٍ. قَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: مَعْنَى رَدِفَ لَكُمْ تَبِعَكُمْ، قَالَ وَمِنْهُ رِدْفُ الْمَرْأَةِ لِأَنَّهُ تَبَعٌ لَهَا مِنْ خَلْفِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ أَبِي ذُؤَيْبٍ:

{قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الْمُجْرِمِينَ} “De ki: ‘Yeryüzünde gezip dolaşın da günahkârların akıbetinin nasıl olduğuna bir bakın!’” peygamberlerin getirdiği yeniden diriliş haberini [yalanlayanların akıbetine]. Bakmaktan (nazar) maksat, gözle onların kalıntılarını müşahede etmektir; zira bizzat görmede daha fazla ibret vardır. Bir görüşe göre mana şöyledir: 'Peygamberlerini yalanlayanların akıbetinin nasıl olduğuna kalplerinizle ve basiretlerinizle bakın!' Ancak yeryüzünde gezilip dolaşılması emredildiği için birinci mana daha evladır. {وَلا تَحْزَنْ عَلَيْهِمْ} “Onlara üzülme” küfürde ısrar etmelerinden dolayı {وَلا تَكُنْ فِي ضَيْقٍ} “ve sıkıntı içinde olma” Dayk (ضَيْق), darlık ve sıkıntı demektir. Bir şey daraldığında fetha ile ضَيْقًا ve kesra ile ضِيقًا denir; her ikisiyle de okunmuştur ve bunlar iki lügattir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: 'Falancanın göğsünde ضَيْقٌ ve ضِيقٌ var denilir; o da göğüsleri daraltan şeydir.' Bu ayetin tefsiri Nahl suresinin sonunda geçmişti. {وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ} “Ve derler ki: 'Bu vaad ne zaman?” yani bizi tehdit ettiğin azap vaadi {إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ} “eğer doğru söyleyenler iseniz.'” bu hususta. {قُلْ عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “De ki: 'Umarım peşinize takılmıştır...'” Bir adamın arkasına bindiğinde رَدِفْتُ الرَّجُلَ ve أَرْدَفْتُهُ denir; peşine düşüp izinden gittiğinde de رَدِفَهُ denir. Mana şudur: Ey Muhammed! Bu kâfirlere de ki: 'Umarım tehdit edildiğiniz bu azap peşinize düşmüş ve size yetişmiştir.' Bu durumda lâm harfi tekit için zâiddir. Yahut 'size yaklaşmıştır' manasındadır ki bu durumda zâid değildir. İbn Şecere şöyle demiştir: 'رَدِفَ لَكُمْ ifadesinin manası peşinize takıldı demektir.' Devamla demiştir ki: 'Kadının kalçasına da arkasından takip ettiği için ridf (رِدْف) denilmiştir.' Ebû Züeyb'in şu sözü de bundandır:

عَادَ السَّوَادُ بَيَاضًا فِي مَفَارِقِهِ ... لَا مَرْحَبًا بِبَيَاضِ الشَّيْبِ إِذْ رَدِفَا

Saç ayırımlarında siyahlık beyaza döndü... Peşinden geldiğinde o ak saçlılığa merhaba olmasın!

قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَأَرْدَفَهُ لُغَةٌ فِي رَدِفَهُ، مِثْلُ تَبِعَهُ وَأَتْبَعَهُ بِمَعْنًى. قَالَ خُزَيْمَةُ بْنُ مَالِكِ بْنِ نَهْدٍ:

Cevherî şöyle demiştir: '{أَرْدَفَهُ} kelimesi, {تَبِعَهُ} ve {أَتْبَعَهُ} kelimelerinin aynı manada olması gibi {رَدِفَهُ} kelimesinin bir lügatidir.' Huzeyme b. Mâlik b. Nehd şöyle demiştir:

إِذَا الْجَوْزَاءُ أَرْدَفَتِ الثُّرَيَّا ... ظَنَنْتُ بِآلِ فَاطِمَةَ الظَّنُونَا

Cevzâ (İkizler takımyıldızı), Süreyyâ'nın (Ülker yıldızının) peşinden geldiği vakit... Fâtıma ailesi hakkında türlü zanlara kapıldım.

قَالَ الْفَرَّاءُ: رَدِفَ لَكُمْ: دَنَا لَكُمْ وَلِهَذَا قِيلَ لَكُمْ. وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ «رَدَفَ لَكُمْ» بِفَتْحِ الدَّالِّ وَهِيَ لُغَةٌ، وَالْكَسْرُ أَشْهَرُ. وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ «أَزِفَ لَكُمْ» وَارْتِفَاعُ بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ أَيْ: عَلَى أَنَّهُ فَاعِلُ رَدِفَ، وَالْمُرَادُ: بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَهُ مِنَ الْعَذَابِ، أَيْ: عَسَى أَنْ يَكُونَ قَدْ قَرُبَ، وَدَنَا، وَأَزِفَ بَعْضُ ذَلِكَ، قِيلَ: هُوَ عَذَابُهُمْ بِالْقَتْلِ يَوْمَ بَدْرٍ، وَقِيلَ: هُوَ عَذَابُ الْقَبْرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ فَضْلَهُ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ فَقَالَ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ فِي تَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ، وَالْأَوْلَى أَنْ تُحْمَلَ الْآيَةُ عَلَى الْعُمُومِ وَيَكُونُ تَأْخِيرُ الْعُقُوبَةِ مِنْ جُمْلَةِ أَفْضَالِهِ سُبْحَانَهُ وَإِنْعَامِهِ وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ فَضْلَهُ وَإِنْعَامَهُ وَلَا يَعْرِفُونَ حَقَّ إِحْسَانِهِ، ثُمَّ بَيَّنَ أَنَّهُ مُطَّلِعٌ عَلَى مَا فِي صُدُورِهِمْ، فَقَالَ: وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ أَيْ:

Ferrâ şöyle demiştir: '{رَدِفَ لَكُمْ} ifadesi, size yaklaştı demektir; işte bu sebeple {لَكُمْ} denilmiştir.' el-A'rec dâl harfinin fethasıyla {رَدَفَ لَكُمْ} şeklinde okumuştur ki bu da bir lügattir; ancak kesreli okuyuş daha meşhurdur. İbn Abbâs ise {أَزِفَ لَكُمْ} (size yaklaştı) şeklinde okumuştur. {بَعْضُ الَّذِي تَسْتَعْجِلُونَ} ifadesinin merfû oluşu {رَدِفَ} fiilinin faili olması sebebiyledir. Kastedilen: 'Aceleyle istediğiniz azabın bir kısmı'dır; yani: 'Belki de o azabın bir kısmı size yaklaşmış, yanaşmış ve yaklaşması an meselesi olmuştur' demektir. Bunun Bedir günü öldürülmek suretiyle görecekleri azap olduğu söylenmiştir; kabir azabı olduğu da söylenmiştir. Sonra Yüce Allah azabı ertelemesindeki lütfunu zikrederek şöyle buyurdu: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ} “Şüphesiz senin Rabbin insanlara karşı lütuf sahibidir” cezayı erteleme hususunda. Ayeti genel manasına hamletmek ve cezanın ertelenmesini O'nun lütufları ve nimetleri cümlesinden kılmak daha evladır. {وَلَكِنَّ أَكْثَرَهُمْ لَا يَشْكُرُونَ} “fakat onların çoğu şükretmezler” O'nun lütfuna ve ihsanına şükretmezler, iyiliğinin hakkını bilmezler. Sonra O'nun onların göğüslerinde olanı bildiğini açıklayarak şöyle buyurdu: {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ} “Şüphesiz senin Rabbin onların sinelerinin gizlediğini kesinlikle bilir” yani

مَا تُخْفِيهِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُكِنُّ» بِضَمِّ التَّاءِ مِنْ أَكَنَّ. وَقَرَأَ ابن محيصن وابن السميقع وَحُمَيْدٌ بِفَتْحِ التَّاءِ وَضَمِّ الْكَافِ، يُقَالُ كَنَنْتُهُ: بِمَعْنَى سَتَرْتُهُ، وَخَفَيْتُ أَثَرَهُ وَما يُعْلِنُونَ وَمَا يُظْهِرُونَ مِنْ أَقْوَالِهِمْ وَأَفْعَالِهِمْ وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: مَا مِنْ شَيْءٍ غَائِبٍ، وَأَمْرٍ يَغِيبُ عَنِ الْخَلْقِ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ، إِلَّا هُوَ مُبَيَّنٌ فِي اللوح المحفوظ، وغائبة: هي من الصفات الغالبة، وَالتَّاءُ لِلْمُبَالَغَةِ. قَالَ الْحَسَنُ: الْغَائِبَةُ هُنَا: هِيَ الْقِيَامَةُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: عِلْمُ مَا يَسْتَعْجِلُونَ مِنَ الْعَذَابِ هُوَ مُبَيَّنٌ عِنْدَ اللَّهِ، وَإِنْ غَابَ عَنِ الْخَلْقِ. وَقَالَ ابْنُ شَجَرَةَ: الْغَائِبَةُ هُنَا جَمِيعُ مَا أَخْفَى اللَّهُ عَنْ خَلْقِهِ، وَغَيْبُهُ عَنْهُمْ مُبَيَّنٌ فِي أُمِّ الْكِتَابِ، فَكَيْفَ يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ مِنْ ذَلِكَ، وَمِنْ جُمْلَةِ ذَلِكَ ما يستعجلونه من العذاب، فإنه موقت بِوَقْتٍ، وَمُؤَجَّلٌ بِأَجَلٍ عِلْمُهُ عِنْدَ اللَّهِ، فَكَيْفَ يَسْتَعْجِلُونَهُ قَبْلَ أَجْلِهِ الْمَضْرُوبِ لَهُ؟ إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ وَذَلِكَ لِأَنَّ أَهْلَ الْكِتَابِ تَفَرَّقُوا فِرَقًا، وَتَحَزَّبُوا أَحْزَابًا، يَطْعَنُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ، وَيَتَبَرَّأُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، فَنَزَلَ الْقُرْآنُ مُبَيِّنًا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيهِ مِنَ الْحَقِّ، فَلَوْ أُخِذُوا بِهِ لَوَجَدُوا فِيهِ مَا يَرْفَعُ اخْتِلَافَهُمْ، وَيَدْفَعُ تَفَرُّقَهُمْ وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ أَيْ: وَإِنَّ الْقُرْآنَ لَهُدًى وَرَحْمَةٌ لِمَنْ آمَنَ بِاللَّهِ، وَتَابَعَ رَسُولَهُ، وَخَصَّ الْمُؤْمِنِينَ لِأَنَّهُمُ الْمُنْتَفِعُونَ بِهِ، وَمِنْ جَمْلَتِهِمْ مَنْ آمَنَ مِنْ بَنِي إِسْرَائِيلَ إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ أَيْ: يَقْضِي بين المختلفين من بين إِسْرَائِيلَ بِمَا يَحْكُمُ بِهِ مِنَ الْحَقِّ، فَيُجَازِي الْمُحِقَّ، وَيُعَاقِبُ الْمُبْطِلَ، وَقِيلَ: يَقْضِي بَيْنَهُمْ فِي الدُّنْيَا، فَيُظْهِرُ مَا حَرَّفُوهُ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِحُكْمِهِ بِضَمِّ الْحَاءِ وَسُكُونِ الْكَافِ. وَقَرَأَ جَنَاحٌ بِكَسْرِهَا وَفَتَحِ الْكَافِ، جَمْعُ حِكْمَةٍ وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ الْعَزِيزُ الَّذِي لَا يُغَالَبُ، وَالْعَلِيمُ بِمَا يَحْكُمُ بِهِ، أَوِ الْكَثِيرُ الْعِلْمِ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالتَّوَكُّلِ وَقِلَّةِ الْمُبَالَاةِ، فَقَالَ: فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ وَالْفَاءُ لِتَرْتِيبِ الْأَمْرِ عَلَى مَا تَقَدَّمَ ذِكْرُهُ، وَالْمَعْنَى: فَوِّضْ إِلَيْهِ أَمْرَكَ، وَاعْتَمَدْ عَلَيْهِ فَإِنَّهُ نَاصِرُكَ. ثُمَّ عَلَّلَ ذَلِكَ بِعِلَّتَيْنِ: الْأُولَى قَوْلُهُ: إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ أَيِ: الظَّاهِرُ، وَقِيلَ: الْمَظْهِرُ. وَالْعِلَّةُ الثَّانِيَةُ قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى لِأَنَّهُ إِذَا عَلِمَ أَنَّ حَالَهُمْ كَحَالِ الْمَوْتَى فِي انْتِفَاءِ الْجَدْوَى بِالسَّمَاعِ، أَوْ كَحَالِ الصُّمِّ الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ، وَلَا يَفْهَمُونَ، وَلَا يَهْتَدُونَ صَارَ ذَلِكَ سَبَبًا قَوِيًّا فِي عَدَمِ الِاعْتِدَادِ بِهِمْ، شَبَّهَ الْكُفَّارَ بِالْمَوْتَى الَّذِينَ لَا حِسَّ لَهُمْ وَلَا عَقْلَ، وَبِالصُّمِّ الَّذِينَ لَا يَسْمَعُونَ الْمَوَاعِظَ، وَلَا يُجِيبُونَ الدُّعَاءَ إِلَى اللَّهِ. ثُمَّ ذَكَرَ جُمْلَةً لِتَكْمِيلِ التَّشْبِيهِ، وَتَأْكِيدِهِ فَقَالَ: إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ أَيْ: إِذَا أَعْرَضُوا عَنِ الْحَقِّ إِعْرَاضًا تَامًّا، فَإِنَّ الْأَصَمَّ لَا

sakladığı şeyi [kesinlikle bilir]. Cumhûr {تُكِنُّ} kelimesini {أَكَنَّ} fiilinden te harfinin dammesiyle okumuştur. İbn Muhaysın, İbnü's-Sümeyka' ve Humeyd ise te harfinin fethası ve kâf harfinin dammesiyle [{تَكُنُّ}] okumuşlardır; {كَنَنْتُهُ} ifadesi, 'onu örttüm ve izini gizledim' manasında kullanılır. {وَما يُعْلِنُونَ} “ve açığa vurduklarını da” söz ve eylemlerinden açığa çıkardıklarını da [bilir]. {وَما مِنْ غائِبَةٍ فِي السَّماءِ وَالْأَرْضِ إِلَّا فِي كِتابٍ مُبِينٍ} “Gökten ve yerden hiçbir gayb yoktur ki apaçık bir kitapta bulunmasın.” Müfessirler şöyle demişlerdir: Gökten ve yerden yaratılmışlara gizli kalan hiçbir şey ve hiçbir gaybî mesele yoktur ki Levh-i Mahfuz'da apaçık belirtilmiş olmasın. Gâibe (غَائِبَة), galip gelen sıfatlardandır (isimleşmiş sıfattır) ve sonundaki te harfi mübalağa içindir. Hasan-ı Basrî: 'Buradaki gâibe, kıyamettir' demiştir. Mukâtil ise: 'Onların acele istedikleri azabın bilgisi yaratılmışlara gizli kalsa da Allah katında apaçıktır' demiştir. İbn Şecere: 'Buradaki gâibe, Allah'ın yaratılmışlarından gizlediği her şeydir; bunların O'ndan gizli kalanı Levh-i Mahfuz'da apaçık yazılıdır; öyleyse bunlardan herhangi bir şey O'na nasıl gizli kalabilir? Onların acele istedikleri azap da bu cümledendir; zira o belirli bir vakte bağlanmış ve bilgisi Allah katında olan bir ecele ertelenmiştir; öyleyse belirlenmiş ecelinden önce onu nasıl acele isterler?' demiştir. {إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ يَقُصُّ عَلى بَنِي إِسْرائِيلَ أَكْثَرَ الَّذِي هُمْ فِيهِ يَخْتَلِفُونَ} “Şüphesiz bu Kur'an, İsrailoğullarına hakkında ayrılığa düştükleri şeylerin çoğunu anlatmaktadır.” Bunun sebebi şudur: Ehl-i Kitap fırkalara ve hiziplere bölündü; birbirlerini kötülüyor ve birbirinden teberrî ediyorlardı (uzak duruyorlardı). Kur'an onların ihtilaf ettikleri hakkı açıklamak üzere indi; eğer ona sarılsalardı aralarındaki ihtilafı ortadan kaldıracak ve ayrılıklarını giderecek şeyleri onda bulurlardı. {وَإِنَّهُ لَهُدىً وَرَحْمَةٌ لِلْمُؤْمِنِينَ} “Ve şüphesiz o, müminler için bir hidayet ve bir rahmettir.” Yani Kur'an Allah'a iman edip O'nun Resûlü'ne tabi olan kimseler için elbette bir hidayet ve bir rahmettir. Müminlerin tahsis edilmesinin sebebi ondan sadece onların faydalanmasıdır; İsrailoğullarından iman edenler de bu zümredendir. {إِنَّ رَبَّكَ يَقْضِي بَيْنَهُمْ بِحُكْمِهِ} “Şüphesiz senin Rabbin onların arasında hükmüyle kararını verecektir.” Yani İsrailoğullarından ihtilafa düşenler arasında hükmettiği hak ile karar verecektir; haklıyı mükafatlandıracak, batıl üzere olanı cezalandıracaktır. Bir görüşe göre de: Dünyada onların arasını hükme bağlayıp tahrif ettikleri şeyleri ortaya çıkaracaktır. Cumhûr {بِحُكْمِهِ} kelimesini hâ harfinin dammesi ve kâf harfinin sükûnu ile okumuştur. Cenâh ise hikmet kelimesinin çoğulu olarak hâ harfinin kesresi ve kâf harfinin fethasıyla [{بِحِكَمِهِ}] okumuştur. {وَهُوَ الْعَزِيزُ الْعَلِيمُ} “O Azîz'dir, Alîm'dir.” Mağlup edilemeyen Azîz ve ne ile hükmedeceğini çok iyi bilen yahut ilmi pek bol olan Alîm'dir. Sonra Yüce Allah Peygamber'e tevekkül etmesini ve onlara aldırış etmemesini emrederek şöyle buyurdu: {فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ} “O halde Allah'a tevekkül et!” Cümlenin başındaki fâ harfi, emrin daha önce zikredilenlere terettüp ettiğini gösterir; mana şudur: İşini O'na havale et ve O'na güven; çünkü O senin yardımcındır. Sonra bunu iki illetle gerekçelendirdi: Birincisi: {إِنَّكَ عَلَى الْحَقِّ الْمُبِينِ} “Şüphesiz sen apaçık hak üzeresin” yani zahir/ortada olan hak üzeresin; hakkı ortaya koyan manasında olduğu da söylenmiştir. İkinci illet ise şu kavlidir: {إِنَّكَ لَا تُسْمِعُ الْمَوْتى} “Şüphesiz sen ölülere işittiremezsin.” Çünkü onların işitmeden fayda görememe hususundaki hallerinin ölülerin hali gibi olduğunu yahut işitmeyen, anlamayan ve doğru yola gelmeyen sağırların hali gibi olduğunu bildiğinde, bu durum onlara aldırış etmemek için güçlü bir sebep haline gelir. Allah kâfirleri hiçbir hissi ve aklı olmayan ölülere ve öğütleri işitmeyip Allah'a yapılan davete icabet etmeyen sağırlara benzetmiştir. Sonra bu benzetmeyi tamamlamak ve pekiştirmek için bir cümle zikrederek şöyle buyurdu: {إِذا وَلَّوْا مُدْبِرِينَ} “arkalarını dönüp gittikleri zaman” yani haktan tamamen yüz çevirdiklerinde [bunu duyuramazsın]. Çünkü sağır bir kimse

يَسْمَعُ الدُّعَاءَ إِذَا كَانَ مُقْبِلًا، فَكَيْفَ إِذَا كَانَ مُعْرِضًا عَنْهُ مُوَلِّيًا مُدْبِرًا. وَظَاهِرُ نَفْيِ إِسْمَاعِ الْمَوْتَى الْعُمُومُ، فَلَا يُخَصُّ مِنْهُ إِلَّا مَا وَرَدَ بِدَلِيلٍ، كَمَا ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أنه ﷺ خَاطَبَ الْقَتْلَى فِي قُلَيْبِ بَدْرٍ، فَقِيلَ له: يا رسول الله! إنما تكلم أجساد لَا أَرْوَاحَ لَهَا، وَكَذَلِكَ مَا وَرَدَ مِنْ أَنَّ الْمَيِّتَ يَسْمَعُ خَفْقَ نِعَالِ الْمُشَيِّعِينَ لَهُ إِذَا انْصَرَفُوا.

yüzü dönükken bile çağrıyı işitmez; sırtını dönüp kaçarak uzaklaştığında nasıl işitsin! Ölülere işittirilemeyeceğinin nefyedilmesinin zahiri umumilik bildirir; dolayısıyla delille sabit olan durumlar müstesnadır. Nitekim Sahih'te sabit olduğuna göre Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem Bedir çukurundaki ölülere hitap etmişti. Kendisine: 'Ey Allah'ın Resûlü! Sen ancak ruhları olmayan cesetlerle konuşuyorsun' denildiğinde buna cevap vermiştir. Aynı şekilde cenazeyi uğurlayanlar geri dönüp gittiklerinde ölünün onların ayak seslerini işittiğine dair rivayetler de bu kabildendir.

وَقَرَأَ ابْنُ مُحَيْصِنٍ وَحُمَيْدٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ «لَا يَسْمَعُ» بِالتَّحْتِيَّةِ مَفْتُوحَةٌ وَفَتْحُ الْمِيمِ، وَفَاعِلُهُ الصُّمُّ.

İbn Muhaysın, Humeyd, İbn Kesîr ve İbn Ebî İshak ye harfinin ve mim harfinin fethasıyla {لَا يَسْمَعُ} okumuşlardır; bunun faili ise {الصُّمُّ} kelimesidir.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ «تُسْمِعُ» بِضَمِّ الْفَوْقِيَّةِ، وَكَسْرِ الْمِيمِ مِنْ أَسْمَعَ. قَالَ قَتَادَةُ الْأَصَمُّ إِذَا وَلَّى مُدْبِرًا ثُمَّ نَادَيْتَهُ لَمْ يَسْمَعْ، كَذَلِكَ الْكَافِرُ لَا يَسْمَعُ مَا يُدْعَى إِلَيْهِ مِنَ الْإِيمَانِ. ثُمَّ ضَرَبَ الْعَمَى مَثَلًا لَهُمْ فَقَالَ: وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ أَيْ: مَا أَنْتَ بِمُرْشِدِ مَنْ أَعْمَاهُ اللَّهُ عَنِ الْحَقِّ إِرْشَادًا يُوصِّلُهُ إِلَى الْمَطْلُوبِ مِنْهُ وَهُوَ الْإِيمَانُ، وَلَيْسَ فِي وُسْعِكَ ذَلِكَ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ: إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِإِضَافَةِ هَادِي إِلَى الْعُمْيِ.

Diğer kıraat imamları ise esme'a (أَسْمَعَ) fiilinden üstteki te harfinin zammesi ve mim harfinin kesrasıyla {تُسْمِعُ} şeklinde okumuşlardır. Katâde şöyle demiştir: 'Sağır bir kimse arkasını dönüp gittiğinde ona seslensen duymaz; kâfir de böyledir, davet edildiği imanı işitmez.' Sonra Allah körlüğü onlara bir mesel kılarak şöyle buyurdu: {وَما أَنْتَ بِهادِي الْعُمْيِ عَنْ ضَلالَتِهِمْ} “Sen körleri de sapıklıklarından vazgeçirip doğru yola iletemezsin.” Yani Allah'ın haktan yana körleştirdiği kimseyi, kendisinden istenen şeye -ki o da imandır- ulaştıracak bir hidayetle doğru yola iletemezsin ve bu senin gücün dahilinde de değildir. Bunun bir benzeri de O'nun şu buyruğudur: {إِنَّكَ لَا تَهْدِي مَنْ أَحْبَبْتَ} “Şüphesiz sen sevdiğin kimseyi doğru yola iletemezsin.” Cumhur {هَادِي} kelimesini {الْعُمْيِ} kelimesine izafe ederek okumuştur.

وَقَرَأَ يَحْيَى بْنُ الْحَارِثِ وَأَبُو حَيَّانَ «بِهَادٍ الْعُمْيَ» بِتَنْوِينِ هَادٍ. وَقَرَأَ حَمْزَةُ «تَهْدِي» فِعْلًا مُضَارِعًا، وَفِي حَرْفِ عَبْدِ اللَّهِ «وَمَا أَنْ تَهْدِيَ الْعُمْيَ» إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا أَيْ: مَا تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ لَا مَنْ يَكْفُرُ، وَالْمُرَادُ بِمَنْ يُؤْمِنُ بِالْآيَاتِ مَنْ يُصَدِّقُ الْقُرْآنَ، وَجُمْلَةُ فَهُمْ مُسْلِمُونَ تَعْلِيلٌ لِلْإِيمَانِ، أَيْ: فَهُمْ مُنْقَادُونَ مُخْلِصُونَ. ثُمَّ هَدَّدَ الْعِبَادَ بِذِكْرِ طَرَفٍ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ وَأَهْوَالِهَا: فَقَالَ: وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ.

Yahya b. el-Hâris ve Ebû Hayyân {هَادٍ} kelimesinin tenviniyle {بِهَادٍ الْعُمْيَ} şeklinde okumuşlardır. Hamza muzari fiil olarak {تَهْدِي} okumuştur. Abdullah'ın kıraatinde ise {وَمَا أَنْ تَهْدِيَ الْعُمْيَ} şeklindedir. {إِنْ تُسْمِعُ إِلَّا مَنْ يُؤْمِنُ بِآياتِنا} “Sen ancak ayetlerimize iman edenlere işittirebilirsin.” Yani sen kâfir olanlara değil, ancak iman edenlere işittirebilirsin. 'Ayetlere iman eden kimse'den maksat Kur'an'ı tasdik eden kimsedir. {فَهُمْ مُسْلِمُونَ} “ve teslim olanlar” cümlesi imanın gerekçesidir; yani onlar boyun eğen ve ihlaslı kimselerdir. Sonra Allah kıyametin alametlerinden ve dehşetlerinden bir kısmını zikrederek kulları tehdit etti ve şöyle buyurdu: {وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} “O söz başlarına geldiği zaman...”

وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى وُقُوعِ الْقَوْلِ عَلَيْهِمْ، فَقَالَ قَتَادَةُ: وَجَبَ الْغَضَبُ عَلَيْهِمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: حَقَّ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِأَنَّهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ، وَقِيلَ: حَقَّ الْعَذَابُ عَلَيْهِمْ، وَقِيلَ: وَجَبَ السُّخْطُ، وَالْمَعَانِي مُتَقَارِبَةٌ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْقَوْلِ مَا نَطَقَ بِهِ الْقُرْآنُ مِنْ مَجِيءِ السَّاعَةِ، وَمَا فِيهَا مِنْ فُنُونِ الْأَهْوَالِ الَّتِي كَانُوا يَسْتَعْجِلُونَهَا، وَقِيلَ: وَقَعَ الْقَوْلُ بِمَوْتِ الْعُلَمَاءِ وَذَهَابِ الْعِلْمِ، وَقِيلَ: إِذَا لَمْ يَأْمُرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ. والحاصل أن المراد بوقع:

Sözün başlarına gelmesi (vuku bulması) hususunda ihtilaf edilmiştir: Katâde: 'Onların üzerine gazap hak olduğu zaman' demiştir. Mücâhid: 'İman etmeyeceklerine dair söz hak olduğu zaman' demiştir. Azabın hak olması olduğu da söylenmiştir, ilahi öfkenin vacip olması olduğu da söylenmiştir ki anlamlar birbirine yakındır. 'Söz'den kastın, kıyametin kopması ve onların aceleyle istedikleri kıyametteki türlü dehşetler hakkında Kur'an'ın haber verdiği şeyler olduğu söylenmiştir. Sözün vuku bulmasının, âlimlerin ölümü ve ilmin ortadan kalkmasıyla gerçekleşeceği söylenmiştir. İyiliği emretmeyip kötülükten nehyetmedikleri zaman olduğu da söylenmiştir. Netice itibarıyla vuku bulmaktan kasıt şudur: