وَجَبَ، وَالْمُرَادُ بِالْقَوْلِ: مَضْمُونُهُ، أَوْ أُطْلِقَ الْمَصْدَرُ على المفعول، أي: القول، وَجَوَابُ الشَّرْطِ أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ.
vacip oldu [anlamındadır]. "Söz"den (kavl) kasıt ise onun muhtevasıdır veya mastar mef'ul anlamında kullanılmıştır; yani söz [anlamındadır]. Şartın cevabı ise {أَخْرَجْنا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ} “onlara yerden kendileriyle konuşan bir canlı çıkarırız” [ifadesidir].
وَاخْتُلِفَ فِي هَذِهِ الدَّابَّةِ عَلَى أَقْوَالٍ، فَقِيلَ: إِنَّهَا فَصِيلُ نَاقَةِ صَالِحٍ يَخْرُجُ عِنْدَ اقْتِرَابِ الْقِيَامَةِ وَيَكُونُ مِنْ أَشْرَاطِ السَّاعَةِ. وَقِيلَ: هِيَ دَابَّةٌ ذَاتُ شَعْرٍ، وَقَوَائِمَ طِوَالٍ، يُقَالُ لَهَا الْجَسَّاسَةُ. وَقِيلَ: هِيَ دَابَّةٌ عَلَى خِلْقَةِ بَنِي آدَمَ، وَهِيَ فِي السَّحَابِ وَقَوَائِمُهَا فِي الْأَرْضِ. وَقِيلَ: رَأَسُهَا رَأْسُ ثَوْرٍ، وَعَيْنُهَا عَيْنُ خِنْزِيرٍ، وَأُذُنُهَا أُذُنُ فِيلٍ، وَقَرْنُهَا قَرْنُ إِيَّلٍ، وَعُنُقُهَا عُنُقُ نَعَامَةٍ، وَصَدْرُهَا صَدْرُ أَسَدٍ، وَلَوْنُهَا لَوْنُ نَمِرٍ وَخَاصِرَتُهَا خَاصِرَةُ هِرٍّ، وَذَنَبُهَا ذَنَبُ كَبْشٍ، وَقَوَائِمُهَا قَوَائِمُ بَعِيرٍ، بَيْنَ كُلِّ مِفْصَلٍ وَمِفْصَلٍ اثْنَا عَشَرَ ذِرَاعًا. وَقِيلَ: هِيَ الثُّعْبَانُ الْمُشْرِفُ عَلَى جِدَارِ الْكَعْبَةِ الَّتِي اقْتَلَعَهَا الْعُقَابُ، حِينَ أَرَادَتْ قُرَيْشٌ بِنَاءَ الْكَعْبَةِ، وَالْمُرَادُ أَنَّهَا هِيَ الَّتِي تَخْرُجُ فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَقِيلَ: هِيَ دَابَّةٌ مَا لَهَا ذَنَبٌ وَلَهَا لِحْيَةٌ، وَقِيلَ: هِيَ إِنْسَانٌ نَاطِقٌ مُتَكَلِّمٌ يُنَاظِرُ أَهْلَ البدع ويراجع الكفار، وقيل: غير ذلك ممالا فَائِدَةَ فِي التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ، وَقَدْ رَجَّحَ الْقَوْلَ الْأَوَّلَ الْقُرْطُبِيُّ فِي تَفْسِيرِهِ.
Bu dabbe hakkında çeşitli görüşler ileri sürülerek ihtilaf edilmiştir: Bir görüşe göre o, kıyamet yaklaştığında çıkacak ve kıyamet alametlerinden biri olacak olan Sâlih'in devesinin yavrusudur. Bir görüşe göre o, "Cessâse" denilen kıllı ve uzun bacaklı bir hayvandır. Bir görüşe göre o, Âdemoğlu yaratılışında, başı bulutlarda ve ayakları yerde olan bir canlıdır. Bir görüşe göre başı öküz başı, gözü domuz gözü, kulağı fil kulağı, boynuzu dağ keçisi boynuzu, boynu devekuşu boynu, göğsü aslan göğsü, rengi pars rengi, böğrü kedi böğrü, kuyruğu koç kuyruğu, bacakları deve bacağı gibidir; her iki eklemi arası on iki arşındır. Bir görüşe göre o, Kureyş Kâbe'yi inşa etmek istediğinde bir kartalın söküp attığı, Kâbe'nin duvarı üzerindeki yılandır; kastedilen ise ahir zamanda çıkacak olanın o olduğudur. Bir görüşe göre kuyruğu olmayan, sakallı bir hayvandır. Bir görüşe göre bidat ehliyle münazara eden ve kâfirlere cevap veren, konuşan bir insandır. Başka görüşler de ileri sürülmüştür ki bunları zikredip uzatmada bir fayda yoktur. Kurtubî tefsirinde birinci görüşü tercih etmiştir.
وَاخْتُلِفَ مِنْ أَيِّ مَوْضِعٍ تَخْرُجُ؟ فَقِيلَ: مِنْ جَبَلِ الصَّفَا بِمَكَّةَ، وَقِيلَ: تَخْرُجُ مِنْ جَبَلِ أَبِي قُبَيْسٍ. وَقِيلَ:
Hangi yerden çıkacağı hususunda da ihtilaf edilmiştir: Mekke'deki Safâ tepesinden [çıkacağı] söylenmiştir. Ebû Kubeys dağından çıkacağı da söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
لَهَا ثَلَاثُ خَرْجَاتٍ: خَرْجَةٌ فِي بَعْضِ الْبَوَادِي حَتَّى يَتَقَاتَلَ عَلَيْهَا النَّاسُ، وَتُكْثُرَ الدِّمَاءُ ثُمَّ تَكْمُنُ، وَتَخْرُجُ فِي الْقُرَى، ثُمَّ تَخْرُجُ مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ، وَأَكْرَمِهَا وَأَشْرَفِهَا، وَقِيلَ: تَخْرُجُ مِنْ بَيْنِ الرُّكْنِ وَالْمَقَامِ، وَقِيلَ: تَخْرُجُ فِي تِهَامَةَ، وَقِيلَ: مِنْ مَسْجِدِ الْكُوفَةِ مِنْ حَيْثُ فَارَ التَّنُّورُ، وَقِيلَ: مِنْ أَرْضِ الطَّائِفِ، وَقِيلَ: مِنْ صَخْرَةٍ مِنْ شِعْبِ أَجْيَادَ، وَقِيلَ مِنْ صَدْعٍ فِي الْكَعْبَةِ.
Onun üç çıkışı vardır: İnsanlar onun hakkında savaşıp çokça kan dökülünceye kadar çöllerin birinde bir çıkışı olur, sonra gizlenir; köylerde çıkar; sonra da mescitlerin en büyüğü, en değerlisi ve en şereflisinden çıkar. Rükn ile Makam arasından çıkacağı söylenmiştir. Tihâme'de çıkacağı söylenmiştir. Kûfe Mescidi'nden, tandırın kaynadığı yerden çıkacağı söylenmiştir. Tâif arazisinden çıkacağı söylenmiştir. Ecyâd vadisindeki bir kayadan çıkacağı söylenmiştir. Kâbe'deki bir yarıktan çıkacağı da söylenmiştir.
وَاخْتُلِفَ فِي مَعْنَى قَوْلِهِ: «تُكَلِّمُهُمْ» فَقِيلَ: تُكَلِّمُهُمْ بِبُطْلَانِ الْأَدْيَانِ سِوَى دِينِ الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ:
{تُكَلِّمُهُمْ} “onlarla konuşur” buyruğunun anlamı hususunda da ihtilaf edilmiştir: İslam dininden başka dinlerin batıl olduğunu onlara söyleyeceği söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
تُكَلِّمُهُمْ بِمَا يَسُوءُهُمْ، وَقِيلَ: تُكَلِّمُهُمْ بِقَوْلِهِ تَعَالَى: أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ أَيْ: بِخُرُوجِهَا لِأَنَّ خُرُوجَهَا مِنَ الْآيَاتِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تُكَلِّمُهُمْ» مِنَ التَّكْلِيمِ، وَيَدُلُّ عَلَيْهِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ «تَنَبِّئُهُمْ» وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَأَبُو زُرْعَةَ وَأَبُو رَجَاءٍ وَالْحَسَنُ: تَكْلَمُهُمْ بِفَتْحِ الْفَوْقِيَّةِ وَسُكُونِ الْكَافِ مِنَ الْكَلْمِ، وَهُوَ الْجَرْحُ. قَالَ عِكْرِمَةُ: أَيْ تَسِمُهُمْ وَسْمًا، وَقِيلَ: تَجْرَحُهُمْ، وَقِيلَ: إِنَّ قِرَاءَةَ الْجُمْهُورِ مَأْخُوذَةٌ مِنَ الْكَلْمِ بِفَتْحِ الْكَافِ وَسُكُونِ اللَّامِ وَهُوَ الْجَرْحُ، وَالتَّشْدِيدُ لِلتَّكْثِيرِ، قَالَهُ أَبُو حَاتِمٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ بِكَسْرِ إِنَّ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ بِفَتْحِ «أَنَّ» قَالَ الْأَخْفَشُ: الْمَعْنَى عَلَى قِرَاءَةِ الْفَتْحِ «بِأَنَّ النَّاسَ» وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «بِأَنَّ النَّاسَ» بِالْبَاءِ. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: مَوْضِعُهَا نَصْبٌ بِوُقُوعِ الْفِعْلِ عَلَيْهَا، أَيْ: تُخْبِرُهُمْ أَنَّ النَّاسَ، وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ فَالَّذِي تَكَلَّمَ النَّاسُ بِهِ هُوَ قَوْلُهُ: أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ كَمَا قَدَّمْنَا الْإِشَارَةَ إِلَى ذَلِكَ. وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْكَسْرِ فَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ كَمَا قَدَّمْنَا، وَلَا تَكُونُ مِنْ كَلَامِ الدَّابَّةِ. وَقَدْ صَرَّحَ بِذَلِكَ جَمَاعَةٌ مِنَ الْمُفَسِّرِينَ، وَجَزَمَ بِهِ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: إِنَّ كَسْرَ «إِنَّ» هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ الْقَوْلِ أَيْ تَقُولُ لَهُمْ: «إِنَّ النَّاسَ» إِلَخْ، فَيَرْجِعُ مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى عَلَى هَذَا إِلَى مَعْنَى الْقِرَاءَةِ الثَّانِيَةِ، وَالْمُرَادُ بِالنَّاسِ فِي الْآيَةِ: هُمُ النَّاسُ عَلَى الْعُمُومِ، فَيَدْخُلُ فِي ذَلِكَ كُلُّ مُكَلَّفٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ الْكُفَّارُ خَاصَّةً، وَقِيلَ: كُفَّارُ مَكَّةَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
Onlara hoşlanmayacakları şeyleri söyleyeceği söylenmiştir. Yüce Allah'ın: {أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ} “İnsanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını” sözünü onlara söyleyeceği belirtilmiştir; yani [insanların inanmadığı şey] onun çıkışıdır, çünkü onun çıkışı da ayetlerdendir. Cumhur {تُكَلِّمُهُمْ} kelimesini teklim (konuşmak) kökünden okumuştur; Übeyy'in {تَنَبِّئُهُمْ} (onlara haber verir) kıraati de buna delalet eder. İbn Abbâs, Ebû Zür'a, Ebû Recâ ve el-Hasan ise üstteki harfin (tâ) fethası ve kâf harfinin sükûnu ile yaralamak anlamına gelen kelm (كَلْم) kökünden {تَكْلَمُهُمْ} şeklinde okumuşlardır. İkrime: "Yani onları damgalar." demiştir. Onları yaralar, denildiği gibi; Ebû Hâtim'in belirttiğine göre cumhurun kıraatinin kâf harfinin fethası ve lâm harfinin sükûnu ile yaralama anlamındaki kelm (الْكَلْم) kökünden geldiği ve şeddenin çokluk bildirdiği de söylenmiştir. Cumhur {أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ} ayetini istînâf (yeni bir başlangıç) olarak {إِنَّ} lafzının kesresiyle okumuştur. Kûfeliler ve İbn Ebî İshâk ise {أَنَّ} şeklinde fetha ile okumuşlardır. Ahfeş: "Fetha kıraatine göre mana 'insanların inanmadıklarını' (bi-enne'n-nâs) şeklindedir." demiştir; İbn Mes'ûd da bâ harfiyle {بِأَنَّ النَّاسَ} şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: "Fiilin onun üzerine vaki olması sebebiyle irap mahalli nasptır, yani insanlara bildirir ki..." Bu kıraate göre dabbenin insanlara söylediği söz, daha önce işaret ettiğimiz üzere: {أَنَّ النَّاسَ كانُوا بِآياتِنا لَا يُوقِنُونَ} “insanların ayetlerimize kesin olarak inanmadıkları” ifadesidir. Kesre kıraatine göre ise cümle daha önce belirttiğimiz gibi müstânifedir (yeni cümledir) ve dabbenin sözünden değildir. Bir grup müfessir bunu açıkça belirtmiş, Kisâî ve Ferrâ da bunu kesin olarak ifade etmişlerdir. Ahfeş ise {إِنَّ} lafzının kesre okunmasının 'kavl' takdiriyle olduğunu, yani onlara: 'Şüphesiz insanlar...' diyeceğini söylemiştir; buna göre birinci kıraatin anlamı bu veçhile ikinci kıraatin anlamına döner. Ayetteki 'insanlar'dan kasıt genel olarak bütün insanlardır; dolayısıyla her mükellef buna dahil olur. Özel olarak kâfirlerin kastedildiği de söylenmiştir; Mekke kâfirlerinin kastedildiği de söylenmiştir; birincisi daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ قَالَ: اقْتَرَبَ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ قَالَ: يَعْلَمُ مَا عَمِلُوا بِاللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا وَما مِنْ غائِبَةٍ الْآيَةَ. يَقُولُ: مَا مِنْ شَيْءٍ فِي السَّمَاءِ وَالْأَرْضِ سِرًّا وَلَا عَلَانِيَةً إِلَّا يَعْلَمُهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُبَارَكِ فِي الزُّهْدِ وَعَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْفِرْيَابِيُّ وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي قَوْلِهِ: وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ الْآيَةَ قَالَ: إِذَا لَمْ يَأْمُرُوا بِمَعْرُوفٍ وَلَمْ يَنْهَوْا عَنْ مُنْكَرٍ. وَأَخْرَجَهُ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ أَنَّهُ فَسَّرَ وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِمَا أُوحِيَ إِلَى نُوحٍ أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ قَالَ: تُحَدِّثُهُمْ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنْهُ قَالَ كَلَامُهَا تُنْبِئُهُمُ أَنَّ النَّاسَ كَانُوا بِآيَاتِنَا لَا يُوقِنُونَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أبي حاتم عن أَبِي دَاوُدَ نُفَيْعٍ الْأَعْمَى قَالَ: سَأَلْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِهِ: تُكَلِّمُهُمْ يَعْنِي هَلْ هُوَ مِنَ التَّكْلِيمِ بِاللِّسَانِ أَوْ مِنَ الْكَلْمِ وَهُوَ الْجُرْحُ، فَقَالَ: كُلُّ
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {عَسى أَنْ يَكُونَ رَدِفَ لَكُمْ} “Belki de peşinize takılmıştır” buyruğu hakkında: "Size yaklaşmıştır." dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan {وَإِنَّ رَبَّكَ لَيَعْلَمُ مَا تُكِنُّ صُدُورُهُمْ وَما يُعْلِنُونَ} “Şüphesiz Rabbin, onların göğüslerinin gizlediğini de açığa vurduklarını da elbette bilir.” ayeti hakkında: "Onların gece ve gündüz yaptıklarını bilir." dediğini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {وَما مِنْ غائِبَةٍ} “Hiçbir gayb yoktur ki...” ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Semada ve yerde gizli veya açık hiçbir şey yoktur ki O onu bilmesin." İbnü'l-Mübârek ez-Zühd'de, Abdürrezzâk, Firyâbî, İbn Ebî Şeybe, Nuaym b. Hammâd, Abd b. Humeyd, İbn Ebi'd-Dünyâ, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den {وَإِذا وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} “O söz başlarına geldiği zaman...” ayeti hakkında: "İyiliği emretmeyip kötülükten nehyetmedikleri zaman." dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Merdûye bunu ondan merfû olarak rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Ebu'l-Âliye'den {وَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} buyruğunu Nûh'a vahyedilen {أَنَّهُ لَنْ يُؤْمِنَ مِنْ قَوْمِكَ إِلَّا مَنْ قَدْ آمَنَ} “Kavminden daha önce iman etmiş olanlardan başkası asla iman etmeyecektir” ifadesiyle tefsir ettiğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ تُكَلِّمُهُمْ} “yerden kendileriyle konuşan bir canlı” buyruğu hakkında: "Onlarla konuşur." dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ondan: "Onun konuşması, insanlara ayetlerimize kesin olarak inanmadıklarını haber vermesidir." dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Dâvûd Nufey' el-A'mâ'dan şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: İbn Abbâs'a {تُكَلِّمُهُمْ} buyruğunu sordum; yani bu lisanla konuşmak mıdır yoksa yaralamak anlamına gelen kelm midir dedim. O da şöyle dedi: "Bunların
ذَلِكَ وَاللَّهِ تَفْعَلُ تُكَلِّمُ الْمُؤْمِنَ وَتَكْلِمُ الْكَافِرَ، أَيْ: تَجْرَحُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ فِي الْآيَةِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «ليس ذلك حديث ولا كلام وَلَكِنَّهَا سِمَةٌ تَسِمُ مَنْ أَمَرَهَا اللَّهُ بِهِ، فَيَكُونُ خُرُوجُهَا مِنَ الصَّفَا لَيْلَةَ مِنًى، فَيُصْبِحُونَ بَيْنَ رَأْسِهَا وَذَنَبِهَا لَا يُدْحَضُ دَاحِضٌ وَلَا يُجْرَحُ جَارِحٌ، حَتَّى إِذَا فَرَغَتْ مِمَّا أَمَرَهَا اللَّهُ بِهِ، فَهَلَكَ مَنْ هَلَكَ وَنَجَا مَنْ نَجَا، كَانَ أَوَّلُ خُطْوَةٍ تَضَعُهَا بِأَنْطَاكِيَةَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: الدَّابَّةُ ذَاتُ وَبَرٍ وَرِيشٍ مُؤَلِّفَةٌ فِيهَا مِنْ كُلِّ لَوْنٍ، لَهَا أَرْبَعُ قَوَائِمَ تَخْرُجُ بِعَقِبٍ مِنَ الْحَاجِّ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي أُمَامَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «تَخْرُجُ الدَّابَّةُ فَتَسِمُ عَلَى خَرَاطِيمِهِمْ، ثُمَّ يَعْمُرُونَ فِيكُمْ حَتَّى يَشْتَرِيَ الرَّجُلُ الدَّابَّةَ، فَيُقَالُ لَهُ مِمَّنِ اشْتَرَيْتَهَا؟ فَيَقُولُ: مِنَ الرَّجُلِ الْمُخَطَّمِ» .
hepsini Allah'a yemin olsun ki yapar; müminle konuşur, kâfiri ise yaralar (teklim eder)." Abd b. Humeyd ve İbn Merdûye, İbn Ömer'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Bu bir söz veya konuşma değildir; bilakis Allah'ın kendisine emrettiği kimseleri damgaladığı bir damgalamadır. Onun çıkışı Mina gecesinde Safâ'dan olacaktır; sabahleyin onun başı ile kuyruğu arasında bulunurlar; hiçbir kayan kayamaz, hiçbir yaralayan yaralayamaz. Nihayet Allah'ın kendisine emrettiği şeyi bitirip de helak olan helak olup kurtulan kurtulunca, atacağı ilk adım Antakya'da olur.» Abd b. Humeyd, İbn Abbâs'tan şöyle dediğini rivayet etmiştir: "Dabbe yünlü ve tüylü, her renkten unsurları kendisinde toplamış, dört ayaklı bir canlıdır; hacıların arkasından çıkar." Ahmed ve İbn Merdûye, Ebû Ümâme'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Dabbe çıkar ve onların burunlarını damgalar. Sonra aranızda öyle yaşarlar ki bir adam bir binek satın alır da kendisine 'Bunu kimden satın aldın?' diye sorulduğunda, 'Burnu damgalı adamdan' der.»
وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ «أَنَّ للدّابّة ثلاث خَرَجَاتٍ» ، وَذَكَرَ نَحْوَ مَا قَدَّمْنَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أُسَيْدٍ رَفَعَهُ قَالَ: «تَخْرُجُ الدَّابَّةُ مِنْ أَعْظَمِ الْمَسَاجِدِ حُرْمَةً» . وَأَخْرَجَ سعيد بن منصور ونعيم ابن حَمَّادٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: تَخْرُجُ مِنْ بَعْضِ أَوْدِيَةِ تِهَامَةَ. وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَأَحْمَدُ وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ وَابْنُ مَاجَهْ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «تَخْرُجُ دَابَّةُ الْأَرْضِ وَمَعَهَا عَصَا مُوسَى وَخَاتَمُ سُلَيْمَانَ، فَتَجْلُو وَجْهَ الْمُؤْمِنِ بِالْخَاتَمِ، وَتَخْطِمُ أَنْفَ الْكَافِرِ بِالْعَصَا، حَتَّى يَجْتَمِعَ النَّاسُ عَلَى الْخِوَانِ، يُعْرَفُ الْمُؤْمِنُ مِنَ الْكَافِرِ» . وَأَخْرَجَ الطَّيَالِسِيُّ وَنُعَيْمُ بْنُ حَمَّادٍ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ عَنْ حُذَيْفَةَ بْنِ أَسِيدٍ الْغِفَارِيِّ قَالَ: «ذَكَرَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ الدَّابَّةَ فَقَالَ: لَهَا ثَلَاثُ خَرَجَاتٍ مِنَ الدَّهْرِ» وَذَكَرَ نَحْوَ مَا قَدَّمْنَا فِي حَدِيثٍ طَوِيلٍ. وَفِي صِفَتِهَا، وَمَكَانِ خُرُوجِهَا، وَمَا تَصْنَعُهُ، وَمَتَى تَخْرُجُ أَحَادِيثُ كَثِيرَةٌ بَعْضُهَا صَحِيحٌ، وَبَعْضُهَا حَسَنٌ، وَبَعْضُهَا ضَعِيفٌ. وَأَمَّا كَوْنُهَا تَخْرُجُ. وَكَوْنُهَا مِنْ عَلَامَاتِ السَّاعَةِ، فَالْأَحَادِيثُ الْوَارِدَةُ فِي ذَلِكَ صَحِيحَةٌ. وَمِنْهَا مَا هُوَ ثَابِتٌ فِي الصَّحِيحِ كَحَدِيثِ حُذَيْفَةَ مَرْفُوعًا «لَا تَقُومُ السَّاعَةُ حَتَّى تَرَوْا عَشْرَ آيَاتٍ» وَذَكَرَ مِنْهَا الدَّابَّةَ فَإِنَّهُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ وَفِي السُّنَنِ الْأَرْبَعَةِ وَكَحَدِيثِ «بَادِرُوا بِالْأَعْمَالِ قَبْلَ طُلُوعِ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَالدَّجَّالِ، وَالدَّابَّةِ» فَإِنَّهُ فِي صَحِيحِ مُسْلِمٍ أَيْضًا مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا، وَكَحَدِيثِ ابْنِ عُمَرَ مَرْفُوعًا «إِنَّ أَوَّلَ الْآيَاتِ خُرُوجًا طُلُوعُ الشَّمْسِ مِنْ مَغْرِبِهَا، وَخُرُوجُ الدَّابَّةِ عَلَى النَّاسِ ضحى» فإنه في صحيح مسلم أيضا.
İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan: «Dabbenin üç çıkışı vardır» dediğini rivayet etmiş ve daha önce zikrettiğimize benzer ifadeler aktarmıştır. İbn Merdûye, Huzeyfe b. Esîd'den merfû olarak: «Dabbe, hürmeti en büyük olan mescitten çıkar» buyurduğunu rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Nuaym b. Hammâd, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan: "Tihâme vadilerinin birinden çıkar." dediğini rivayet etmişlerdir. Tayâlisî, Ahmed, Nuaym b. Hammâd, Tirmizî -hasen bularak-, İbn Mâce, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim, İbn Merdûye ve el-Ba's'ta Beyhakî, Ebû Hureyre'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Dâbbetü'l-arz yanında Mûsâ'nın asâsı ve Süleyman'ın mührü ile çıkar; mühürle müminin yüzünü parlatır, asâ ile kâfirin burnunu damgalar. Öyle ki insanlar sofra başında toplandıklarında mümin kâfirden ayırt edilir.» Tayâlisî, Nuaym b. Hammâd, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih bularak- ve el-Ba's'ta Beyhakî, Huzeyfe b. Esîd el-Gıfârî'den şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem dabbeden bahsederek şöyle buyurdu: Zamanda onun üç çıkışı vardır» ve uzun bir hadiste daha önce zikrettiğimize benzer ifadeler aktardı. Dabbenin niteliği, çıkış yeri, ne yapacağı ve ne zaman çıkacağı hakkında bir kısmı sahih, bir kısmı hasen ve bir kısmı da zayıf olan pek çok hadis vardır. Çıkacağı ve kıyamet alametlerinden biri olduğu hususuna gelince, bu konuda gelen hadisler sahihtir. Bunlardan Sahih'te sabit olanlar vardır; örneğin Huzeyfe'nin merfû olarak rivayet ettiği: «On alameti görmedikçe kıyamet kopmaz» hadisi ki onda dabbe de zikredilmiştir; zira bu hadis Sahih-i Müslim'de ve dört Sünen'de yer almaktadır. Yine Ebû Hureyre'nin merfû olarak rivayet ettiği: «Güneşin batıdan doğmasından, Deccâl'den ve dabbeden önce amellere koşun» hadisi de böyledir; zira bu da Sahih-i Müslim'dedir. İbn Ömer'in merfû olarak rivayet ettiği: «Çıkacak alametlerin ilki, güneşin batıdan doğması ve kuşluk vakti dabbenin insanların karşısına çıkmasıdır» hadisi de böyledir; zira bu da Sahih-i Müslim'dedir.
[سورة النمل (٢٧) : الآيات ٨٣ الى ٩٣]
[Neml Suresi (27), Ayetler 83-93]
وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)
{وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا فَهُمْ يُوزَعُونَ (٨٣) حَتَّى إِذا جاؤُ قالَ أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي وَلَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٨٤) وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِما ظَلَمُوا فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ (٨٥) أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ فِي ذلِكَ لَآياتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٨٦) وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ إِلاَّ مَنْ شاءَ اللَّهُ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ (٨٧)} “Her ümmetten ayetlerimizi yalanlayan birer cemaati toplayacağımız gün, artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler. (83) Nihayet geldikleri zaman [Allah] buyurur: 'Siz ayetlerimi, ilmen onları kavramadığınız halde yalanladınız mı, yoksa ne yapıyordunuz?' (84) Zulmetmelerinden ötürü o söz başlarına gelir, artık onlar konuşamazlar. (85) Dinlensinler diye geceyi [karanlık], [işlerini] görsünler diye de gündüzü aydınlık kıldığımızı görmediler mi? Şüphesiz bunda iman eden bir kavim için elbette ayetler vardır. (86) Sûra üflendiği gün, Allah'ın diledikleri müstesna, göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır ve hepsi boyun eğmiş olarak O'na gelirler. (87)”
وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢)
{وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ (٨٨) مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ (٨٩) وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٩٠) إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ (٩١) وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ (٩٢)} “Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın; oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler. Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır. Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır. (88) Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler. (89) Kim de bir kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar. 'Yaptıklarınızdan başkasıyla mı cezalandırılacaksınız?' (90) Ben ancak, bu beldenin -ki onu hürmetli kılmıştır ve her şey O'nundur- Rabbine kulluk etmekle emrolundum. Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi. (91) Ve Kur'an'ı okumam [emredildi]. Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur; kim de saparsa de ki: 'Ben ancak uyarıcılardanım.' (92)”
وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)
{وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَتَعْرِفُونَها وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (٩٣)} “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur. O, size ayetlerini gösterecek, siz de onları tanıyacaksınız.' Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir. (93)”
ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ طَرَفًا مُجْمَلًا مِنْ أَهْوَالِ يَوْمِ الْقِيَامَةِ، فَقَالَ: وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً الْعَامِلُ فِي الظَّرْفِ، فِعْلٌ مَحْذُوفٌ خوطب به النبيّ ﷺ، وَالْحَشْرُ: الْجَمْعُ. قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِهَذَا الْحَشْرِ هُوَ حَشْرُ الْعَذَابِ بَعْدَ الْحَشْرِ الْكُلِّيِّ الشَّامِلِ لِجَمِيعِ الْخَلْقِ، وَمِنْ: لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَالْفَوْجُ: الْجَمَاعَةُ كَالزُّمْرَةِ، وَمِنْ فِي مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا بَيَانِيَّةٌ فَهُمْ يُوزَعُونَ أَيْ: يُحْبَسُ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي هَذِهِ السُّورَةِ مُسْتَوْفًى، وَقِيلَ مَعْنَاهُ: يَدْفَعُونَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّمَّاخِ:
Sonra Yüce Allah kıyamet gününün dehşetlerinden bir kısmını mücmel olarak zikredip şöyle buyurdu: {وَيَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجاً} “Her ümmetten birer cemaati toplayacağımız gün...” Zarfta amel eden lafız, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e hitap edilen mahzuf bir fiildir. Haşr, toplamak demektir. Bu haşrın, bütün mahlukatı içine alan genel haşrdan sonraki azap haşrı olduğu söylenmiştir. {مِنْ} edatı ibtidâ-i gaye (başlangıç) içindir. Fevc (فَوْج), zümre gibi topluluk demektir. {مِمَّنْ يُكَذِّبُ بِآياتِنا} “ayetlerimizi yalanlayanlardan” ifadesindeki {مِنْ} ise beyâniyedir (açıklama içindir). {فَهُمْ يُوزَعُونَ} “artık onlar bir arada tutulup sevk edilirler” yani öncekiler sonrakiler için durdurulur; bunun tahkiki bu surede eksiksiz olarak geçmişti. Şöyle de denilmiştir: Bunun anlamı 'itilip kakılırlar' demektir. Şemmâh'ın şu sözü de bu kabildendir:
وَكَمْ وَزَعْنَا مِنْ خَمِيسٍ جَحْفَلِ
Nice kalabalık orduları durdurduk/püskürttük.
وَمَعْنَى الْآيَةِ: وَاذْكُرْ يا محمد، يوم نَجْمَعُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ مِنَ الْأُمَمِ جَمَاعَةً مُكَذِّبِينَ بِآيَاتِنَا، فَهُمْ عِنْدَ ذَلِكَ الْحَشْرِ، يَرُدُّ أَوَّلُهُمْ عَلَى آخِرِهِمْ، أَوْ يَدْفَعُونَ، أَيِ: اذْكُرْ لَهُمْ هَذَا أَوْ بَيِّنْهُ تَحْذِيرًا لَهُمْ وَتَرْهِيبًا حَتَّى إِذا جاؤُ إِلَى مَوْقِفِ الْحِسَابِ قَالَ اللَّهُ لَهُمْ تَوْبِيخًا وَتَقْرِيعًا أَكَذَّبْتُمْ بِآياتِي الَّتِي أَنْزَلْتُهَا عَلَى رُسُلِي، وأمرتهم بإبلاغها إليكم «و» الحال أنكم لَمْ تُحِيطُوا بِها عِلْماً بَلْ كَذَّبْتُمْ بِهَا بَادِئَ بَدْءٍ، جَاهِلِينَ لَهَا غَيْرَ نَاظِرِينَ فِيهَا، وَلَا مُسْتَدِلِّينَ عَلَى صِحَّتِهَا، أَوْ بُطْلَانِهَا تَمَرُّدًا، وَعِنَادًا وَجُرْأَةً عَلَى اللَّهِ وَعَلَى رُسُلِهِ، وَفِي هَذَا مَزِيدُ تَقْرِيعٍ وَتَوْبِيخٍ، لِأَنَّ مَنْ كَذَّبَ بِشَيْءٍ وَلَمْ يُحِطْ بِهِ عِلْمًا فَقَدْ كَذَّبَ فِي تَكْذِيبِهِ، وَنَادَى عَلَى نَفْسِهِ بِالْجَهْلِ، وَعَدَمِ الْإِنْصَافِ، وَسُوءِ الْفَهْمِ، وَقُصُورِ الْإِدْرَاكِ، وَمِنْ هَذَا الْقَبِيلِ مَنْ تَصَدَّى لِذَمِّ عِلْمٍ مِنَ الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ، أَوْ لِذَمِّ عِلْمٍ هُوَ مُقَدَّمَةٌ مِنْ مُقَدَّمَاتِهَا، وَوَسِيلَةٌ يُتَوَسَّلُ بِهَا إِلَيْهَا، وَيُفِيدُ زِيَادَةَ بَصِيرَةٍ فِي مَعْرِفَتِهَا، وَتَعَقُّلِ مَعَانِيهَا كَعُلُومِ اللُّغَةِ الْعَرَبِيَّةِ بِأَسْرِهَا، وَهِيَ اثْنَا عَشَرَ عِلْمًا، وَعِلْمُ أُصُولِ الْفِقْهِ، فَإِنَّهُ يُتَوَصَّلُ بِهِ إِلَى اسْتِنْبَاطِ الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ عَنْ أَدِلَّتِهَا التَّفْصِيلِيَّةِ، مَعَ اشْتِمَالِهِ عَلَى بَيَانِ قَوَاعِدِ اللُّغَةِ الْكُلِّيَّةِ، وَهَكَذَا كُلُّ عِلْمٍ مِنَ الْعُلُومِ الَّتِي لَهَا مَزِيدُ نَفْعٍ فِي فَهْمِ كِتَابِ اللَّهِ وَسُنَّةِ رَسُولِهِ، فَإِنَّهُ قَدْ نَادَى عَلَى نَفْسِهِ، بِأَرْفَعِ صَوْتٍ، بِأَنَّهُ جَاهِلٌ مُجَادِلٌ بِالْبَاطِلِ، طَاعِنٌ عَلَى الْعُلُومِ الشَّرْعِيَّةِ، مُسْتَحِقٌّ لِأَنْ تَنْزِلَ بِهِ قَارِعَةٌ مِنْ قَوَارِعِ الْعُقُوبَةِ الَّتِي تَزْجُرُهُ عَنْ جَهْلِهِ، وَضَلَالِهِ، وَطَعْنِهِ عَلَى مَا لَا يَعْرِفُهُ، وَلَا يَعْلَمُ بِهِ، وَلَا يُحِيطُ بِكُنْهِهِ حَتَّى يَصِيرَ عِبْرَةً لِغَيْرِهِ، وَمَوْعِظَةً يَتَّعِظُ بِهَا أَمْثَالُهُ مِنْ ضِعَافِ الْعُقُولِ وَرِكَاكِ الأديان، ورعاع المتلبسين بالعلم زورا وكذبا، وأما في قوله: أَمَّا ذا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ هِيَ الْمُنْقَطِعَةُ، وَالْمَعْنَى: أَمْ أَيُّ شَيْءٍ كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ حَتَّى شَغَلَكُمْ ذَلِكَ عَنِ النَّظَرِ فِيهَا، وَالتَّفَكُّرِ فِي مَعَانِيهَا، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ عَلَى طَرِيقِ التَّبْكِيتِ لَهُمْ وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ قَرِيبًا، وَالْبَاءُ فِي بِما ظَلَمُوا لِلسَّبَبِيَّةِ، أَيْ: وَجَبَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ بِسَبَبِ الظُّلْمِ، الَّذِي أَعْظَمُ أَنْوَاعِهِ الشِّرْكُ بِاللَّهِ فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ عِنْدَ وُقُوعِ الْقَوْلِ عَلَيْهِمِ، أَيْ: لَيْسَ لَهُمْ عُذْرٌ يَنْطِقُونَ بِهِ، أَوْ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى الْقَوْلِ لِمَا يَرَوْنَهُ مِنَ الْهَوْلِ العظيم.
Ayetin anlamı şöyledir: [Ey Muhammed!] Ümmetlerden her birinden ayetlerimizi yalanlayan birer topluluğu bir araya getireceğimiz günü hatırla. Onlar o toplanma yerinde, öndekiler arkadakilerin üzerine geri çevrilir yahut [arka saflardakiler öndekilere katılıncaya kadar] durdurulurlar. Yani bir uyarı ve korkutma olmak üzere bunu onlara hatırlat yahut açıkla. {حَتَّى إِذَا جَاءُوا} “Nihayet [hesap yerine] geldiklerinde”, Allah Teâlâ onları azarlayıp kınamak maksadıyla şöyle buyurur: {أَكَذَّبْتُمْ بِآيَاتِي} “Elçilerime indirdiğim ve sizlere ulaştırmalarını emrettiğim ayetlerimi yalanladınız mı?” {وَلَمْ تُحِيطُوا بِهَا عِلْمًا} “Oysa siz onları ilmen ihata etmemiştiniz [mahiyetini tam olarak kavramamıştınız]”; bilakis onları anlamadan, haklarında derinlemesine düşünmeden, sıhhatine yahut bâtıl olduğuna dair delil getirmeksizin sırf bir başkaldırı, inat ve Allah'a ile elçilerine karşı cüretkârlıkla daha ilk baştan yalanladınız. Bunda ilave bir kınama ve azarlama vardır; zira bir şeyi tam olarak kavramaksızın yalanlayan kimse, aslında kendi yalanlamasında yalancı çıkmış; cehaletini, insafsızlığını, anlayış kıtlığını ve idrak noksanlığını bizzat ilan etmiştir. Şer‘î ilimlerden birini yahut şer‘î ilimlerin mukaddimelerinden (öncüllerinden), ona ulaştıran, onun bilinmesinde ve manalarının kavranmasında basireti artıran bir alet ilmini yermeye kalkışan kimse de bu kabildendir. Hepsi on iki ilimden ibaret olan Arap dili ilimleri ve detaylı delillerinden şer‘î hükümleri istinbat etmeye (çıkarmaya) vasıta olan, aynı zamanda dilin küllî kaidelerinin açıklamasını da içeren fıkıh usûlü ilmi ve Allah’ın Kitabı’nı ve Resûlü’nün sünnetini anlamada ziyadesiyle faydası bulunan diğer bütün ilimler böyledir. Bu ilimleri yermeye yeltenen kimse; cahil, bâtıl üzere cedelleşen, şer‘î ilimlere dil uzatan ve cehaletinden, sapkınlığından, mahiyetini ve künhünü bilip kavramadığı şeye dil uzatmaktan vazgeçirecek ibretlik bir cezaya müstahak olduğunu en yüksek sesle ilan etmiştir. Ta ki başkalarına ibret olsun, akılları zayıf, dinleri gevşek olanlar ile ilim kisvesine yalan ve sahtelikle bürünen ayak takımı benzerleri bundan ders alsın. {أَمَّا ذَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Yoksa ne yapıyordunuz?” kavlindeki “emmâ” (أَمَّا) edatı, munkatı‘ (istinaf bildiren) edattır. Anlamı şöyledir: Yoksa ayetler üzerinde düşünmekten ve manalarını tefekkür etmekten sizi alıkoyacak ne yapıyordunuz? Bu soru onları susturup aciz bırakma (tebkît) üslubuyladır. {وَوَقَعَ الْقَوْلُ عَلَيْهِمْ} “O söz aleyhlerine gerçekleşmiştir” ifadesinin tefsiri az önce geçmişti. {بِمَا ظَلَمُوا} “Zulmetmeleri sebebiyle” ifadesindeki 'be' (بِ) harfi sebebiyet bildirir; yani en büyük türü Allah'a şirk koşmak olan zulümleri sebebiyle azap sözü aleyhlerine vacip olmuştur. {فَهُمْ لَا يَنْطِقُونَ} “Artık onlar konuşamazlar”; yani söz aleyhlerine tahakkuk ettiğinde öne sürecekleri hiçbir mazeretleri bulunmadığı için konuşamazlar yahut gördükleri o muazzam dehşet sebebiyle söz söylemeye güç yetiremezler.
وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ: يُخْتَمُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ فَلَا يَنْطِقُونَ، ثُمَّ بَعْدَ أَنْ خَوَّفَهُمْ بِأَهْوَالِ الْقِيَامَةِ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَصْلُحُ أَنْ يَكُونَ دَلِيلًا عَلَى التَّوْحِيدِ، وَعَلَى الْحَشْرِ، وَعَلَى النُّبُوَّةِ مُبَالَغَةً فِي الْإِرْشَادِ وَإِبْلَاءً لِلْمَعْذِرَةِ، فَقَالَ: أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً أَيْ: جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِلسُّكُونِ، وَالِاسْتِقْرَارِ، وَالنَّوْمِ، وَذَلِكَ بِسَبَبِ مَا فِيهِ مِنَ الظُّلْمَةِ فَإِنَّهُمْ لَا يسعون فيه للمعاش، والنهار مبصرا ليبصروا فيها مَا يَسْعَوْنَ لَهُ مِنَ الْمَعَاشِ الَّذِي لَا بُدَّ لَهُ مِنْهُمْ، وَوَصْفُ النَّهَارِ: بِالْإِبْصَارِ، وَهُوَ وَصْفٌ لِلنَّاسِ، مُبَالَغَةٌ فِي إِضَاءَتِهِ كَأَنَّهُ يُبْصِرُ مَا فِيهِ.
Müfessirlerin çoğu: 'Ağızları mühürlenir de konuşamazlar' demiştir. Sonra Yüce Allah onları kıyamet dehşetleriyle korkuttuktan sonra, irşatta mübalağa ve mazeretleri ortadan kaldırmak amacıyla tevhîde, haşre ve nübüvvete delil olabilecek hususları zikrederek şöyle buyurdu: {أَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنَا اللَّيْلَ لِيَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً} “Dinlensinler diye geceyi [karanlık], [işlerini] görsünler diye de gündüzü aydınlık kıldığımızı görmediler mi?” Yani geceyi sükûnet, istirahat ve uyku için kıldık; bu da onda bulunan karanlık sayesindedir; zira onlar onda maişet için koşturmazlar. Gündüzü ise kendileri için kaçınılmaz olan maişetlerini temin etmek üzere koşturdukları şeyleri görsünler diye aydınlık kıldık. Gündüzün 'görücü' (mübsır) olarak vasıflandırılması -ki bu insanların vasfıdır- sanki içindekileri görüyormuşçasına onun aydınlığında mübalağa içindir.
قِيلَ: فِي الْكَلَامِ حَذْفٌ. وَالتَّقْدِيرُ، وَجَعَلْنَا اللَّيْلَ مُظْلِمًا لِيَسْكُنُوا، وَحَذَفَ مُظْلِمًا لِدَلَالَةِ مُبْصِرًا عَلَيْهِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُهُ فِي الْإِسْرَاءِ وَفِي يُونُسَ إِنَّ فِي ذلِكَ الْمَذْكُورِ لَآياتٍ أَيْ: عَلَامَاتٍ وَدَلَالَاتٍ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ سُبْحَانَهُ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ عَلَامَةً أُخْرَى لِلْقِيَامَةِ فَقَالَ: وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ هُوَ مَعْطُوفٌ عَلَى «وَيَوْمَ نَحْشُرُ» مَنْصُوبٌ بِنَاصِبِهِ الْمُتَقَدِّمِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الْمَعْنَى: وَذَلِكُمْ يَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالصُّورُ: قَرْنٌ يَنْفُخُ فِيهِ إِسْرَافِيلُ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي الْأَنْعَامِ اسْتِيفَاءُ الْكَلَامِ عَلَيْهِ. والنفخات في الصور ثلاث:
Sözde bir hazif bulunduğu söylenmiştir; takdiri şöyledir: 'Dinlensinler diye geceyi karanlık kıldık'; 'mübsıran' (aydınlık) ifadesinin delalet etmesi sebebiyle 'karanlık' lafzı hazfedilmiştir. Bunun tahkiki İsrâ ve Yûnus surelerinde geçmişti. {إِنَّ فِي ذلِكَ} “Şüphesiz bunda” yani zikredilen bu hususta, {لَآياتٍ} “elbette ayetler vardır” yani Allah Teâlâ'ya {لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ} “iman eden bir kavim için” işaretler ve deliller vardır. Sonra Yüce Allah kıyamet için başka bir alamet zikrederek şöyle buyurdu: {وَيَوْمَ يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} “Sûra üflendiği gün...” Bu ifade {وَيَوْمَ نَحْشُرُ} üzerine matuftur ve onun daha önce geçen nasb edicisiyle mansuptur. Ferrâ: 'Anlam şudur: İşte bu, sûra üfleneceği gündür.' demiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Sûr, İsrâfîl'in içine üfleyeceği bir borudur; En'âm suresinde buna dair geniş açıklama geçmişti. Sûra üflemeler üç tanedir:
نَفْخَةُ الْفَزَعِ، وَالثَّانِيَةُ: نَفْخَةُ الصَّعْقِ، وَالثَّالِثَةُ: نَفْخَةُ الْبَعْثِ. وَقِيلَ: إِنَّهَا نَفْخَتَانِ، وَإِنَّ نَفْخَةَ الْفَزَعِ، إِمَّا أَنْ تَكُونَ رَاجِعَةً إِلَى نَفْخَةِ الصَّعْقِ، أَوْ إِلَى نَفْخَةِ الْبَعْثِ، وَاخْتَارَ هَذَا الْقُشَيْرِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ وَغَيْرُهُمَا. وَقَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: هَذِهِ النَّفْخَةُ الْمَذْكُورَةُ هُنَا يَوْمَ النُّشُورِ مِنَ الْقُبُورِ فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ أَيْ: خَافُوا وَانْزَعَجُوا لِشِدَّةِ مَا سَمِعُوا، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفَزَعِ هُنَا: الْإِسْرَاعُ وَالْإِجَابَةُ إِلَى النِّدَاءِ، مِنْ قَوْلِهِمْ فَزِعْتُ إِلَيْكَ فِي كَذَا: إِذَا أَسْرَعْتُ إِلَى إِجَابَتِكَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى بِمَعْنَى الْآيَةِ. وَإِنَّمَا عَبَّرَ بِالْمَاضِي مَعَ كَوْنِهِ مَعْطُوفًا عَلَى مُضَارِعٍ لِلدَّلَالَةِ على تحقيق الْوُقُوعِ حَسْبَمَا ذَكَرَهُ عُلَمَاءُ الْبَيَانِ. وَقَالَ الْفَرَّاءُ: هُوَ مَحْمُولٌ عَلَى الْمَعْنَى لِأَنَّ الْمَعْنَى إِذَا نفخ إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ أَيْ: إِلَّا مَنْ شَاءَ اللَّهُ أَنْ لَا يَفْزَعَ عِنْدَ تِلْكَ النَّفْخَةِ.
Dehşet üflemesi (nefhatü'l-feza'), ikincisi: bayılma/ölüm üflemesi (nefhatü's-sa'k) ve üçüncüsü: diriliş üflemesidir (nefhatü'l-ba's). İki üfleme olduğu, dehşet üflemesinin ya ölüm üflemesine ya da diriliş üflemesine raci olduğu da söylenmiştir; Kuşeyrî, Kurtubî ve diğerleri bu görüşü tercih etmişlerdir. Mâverdî ise şöyle demiştir: 'Burada zikredilen bu üfleme, kabirlerden diriliş günündedir.' {فَفَزِعَ مَنْ فِي السَّماواتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ} “göklerde olanlar da yerde olanlar da dehşete kapılır” yani duydukları şeyin şiddetinden ötürü korkup dehşete düşerler. Burada feza'dan kastın sürat göstermek ve çağrıya icabet etmek olduğu da söylenmiştir; nitekim 'Sana şu hususta aceleyle icabet ettim' anlamında Arapça'da bu tabir kullanılır; ancak birinci görüş ayetin manasına daha uygundur. Muzari fiile matuf olmasına rağmen mazi sığasıyla ifade edilmesi, belagat âlimlerinin belirttiği üzere vukuunun kesinliğini göstermek içindir. Ferrâ ise: 'Anlam üzerine hamledilmiştir; çünkü mana üflendiği zaman [dehşete kapılırlar] demektir.' demiştir. {إِلَّا مَنْ شاءَ اللَّهُ} “Allah'ın diledikleri müstesna” yani o üfleme anında Allah'ın dehşete kapılmamasını dilediği kimseler müstesnadır.
وَاخْتُلِفَ فِي تَعْيِينِ مَنْ وَقَعَ الِاسْتِثْنَاءُ لَهُ، فَقِيلَ: هُمُ الشُّهَدَاءُ وَالْأَنْبِيَاءُ، وَقِيلَ: الْمَلَائِكَةُ، وَقِيلَ: جِبْرِيلُ، وَمِيكَائِيلُ، وَإِسْرَافِيلُ، وَمَلَكُ الْمَوْتِ، وَقِيلَ: الْحُورُ الْعَيْنُ، وَقِيلَ: هُمُ الْمُؤْمِنُونَ كَافَّةً بِدَلِيلِ قَوْلِهِ فِيمَا بَعْدُ:
İstisnanın kimler hakkında yapıldığı hususunda ihtilaf edilmiştir: Onların şehitler ve peygamberler olduğu söylenmiştir; melekler olduğu söylenmiştir; Cebrâîl, Mîkâîl, İsrâfîl ve Ölüm Meleği olduğu söylenmiştir; hûriler olduğu söylenmiştir; daha sonra gelen şu ayetin delaletiyle onların bütün müminler olduğu söylenmiştir:
مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ وَيُمْكِنُ أَنْ يَكُونَ الِاسْتِثْنَاءُ شَامِلًا لِجَمِيعِ الْمَذْكُورِينَ فَلَا مَانِعَ مِنْ ذَلِكَ وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ «آتُوهُ» عَلَى صِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ مُضَافًا إِلَى الضَّمِيرِ الرَّاجِعِ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «أَتَوْهُ» فِعْلًا مَاضِيًا، وَكَذَا قَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ. وَقَرَأَ قَتَادَةُ «وَكُلٌّ أَتَاهُ» . قَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ مَنْ قَرَأَ عَلَى الْفِعْلِ الْمَاضِي فَقَدْ وَحَّدَ عَلَى لَفْظِ كُلٍّ، وَمَنْ قَرَأَ عَلَى اسْمِ الْفَاعِلِ فَقَدْ جَمَعَ عَلَى مَعْنَاهُ، وَهُوَ غَلَطٌ ظاهر، فإن كلا القراءتين لا توحيد فيهما، بَلِ التَّوْحِيدُ فِي قِرَاءَةِ قَتَادَةَ فَقَطْ، وَمَعْنَى «دَاخِرِينَ» صَاغِرِينَ ذَلِيلِينَ، وَهُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْحَالِ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ «دَاخِرِينَ» وَقَرَأَ الْأَعْرَجُ «دَخِرِينَ» بِغَيْرِ أَلْفٍ، وَقَدْ مَضَى تَفْسِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً مَعْطُوفٌ عَلَى «يُنْفَخُ» . وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لِلرُّؤْيَةِ، وَ «تَحْسَبُهَا جَامِدَةً» فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ مِنْ ضَمِيرِ تَرَى، أَوْ مِنْ مَفْعُولِهِ. لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ بَصَرِيَّةٌ، وَقِيلَ:
{مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ يَوْمَئِذٍ آمِنُونَ} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır ve onlar o günün dehşetinden güvendedirler.” İstisnanın zikredilenlerin hepsini kapsaması da mümkündür; buna bir engel yoktur. {وَكُلٌّ أَتَوْهُ داخِرِينَ} “ve hepsi boyun eğmiş olarak O'na gelirler.” Cumhur Allah Teâlâ'ya dönen zamire izafe edilmiş ism-i fâil sığasıyla {آتُوهُ} şeklinde okumuştur. A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Âsım'dan Hafs mazi fiil olarak {أَتَوْهُ} şeklinde okumuşlardır; İbn Mes'ûd da böyle okumuştur. Katâde ise {وَكُلٌّ أَتَاهُ} şeklinde okumuştur. Zeccâc: 'Mazi fiil olarak okuyan {كُلٍّ} lafzına göre tekil kılmıştır, ism-i fâil olarak okuyan ise anlamına göre çoğul kılmıştır' demiştir; ancak bu açık bir yanılgıdır. Çünkü her iki kıraatte de tekillik yoktur; bilakis tekillik sadece Katâde'nin kıraatindedir. {دَاخِرِينَ} kelimesinin anlamı küçülmüş, boyun eğmiş ve zelil kılınmış kimseler demektir ve hâl olarak mansuptur. Cumhur {دَاخِرِينَ} şeklinde, el-A'rec ise elifsiz olarak {دَخِرِينَ} şeklinde okumuştur; bunun tefsiri Nahl suresinde geçmişti. {وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً} “Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın” ifadesi {يُنْفَخُ} fiiline matuftur. Hitap Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e veya görme yetisine sahip olan herkesedir. {تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} cümlesi {تَرَى} fiilindeki zamirden veya mef'ulünden hâl olarak nasp mahallindedir; çünkü buradaki görme gözle görmektir. Şöyle de denilmiştir:
هِيَ بَدَلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى، وَفِيهِ ضَعْفٌ، وَهَذِهِ هِيَ الْعَلَامَةُ الثَّالِثَةُ لِقِيَامِ السَّاعَةِ، وَمَعْنَى «تَحْسَبُهَا جَامِدَةً» :
O birinci cümleden bedeldir; ancak bu görüşte zayıflık vardır. Bu, kıyametin kopuşunun üçüncü alametidir. {تَحْسَبُهَا جَامِدَةً} ifadesinin anlamı ise:
أَيْ قَائِمَةً سَاكِنَةً، وَجُمْلَةُ وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَهِيَ تَسِيرُ سَيْرًا حَثِيثًا كَسَيْرِ السَّحَابِ الَّتِي تسيرها الرياح. قال القتبي: وَذَلِكَ أَنَّ الْجِبَالَ تُجْمَعُ، وَتُسَيَّرُ وَهِيَ فِي رُؤْيَةِ الْعَيْنِ كَالْقَائِمَةِ وَهِيَ تَسِيرُ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ وَهَذَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَمِثْلُهُ قَوْلُهُ تَعَالَى: وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً قَرَأَ أَهْلُ الْكُوفَةِ تَحْسَبُهَا بِفَتْحِ السِّينِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِكَسْرِهَا صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ انْتِصَابُ صُنْعَ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، عِنْدَ الْخَلِيلِ وَسِيبَوَيْهِ، وَغَيْرِهِمَا، أَيْ: صَنَعَ اللَّهُ ذَلِكَ صُنْعًا، وقيل: هو مصدر مؤكد لقوله:
yani sabit ve hareketsiz duruyor sanırsın demektir. {وَهِيَ تَمُرُّ مَرَّ السَّحابِ} “oysa onlar bulutların geçişi gibi geçerler” cümlesi hâl olarak nasp mahallindedir; yani rüzgârların sürüklediği bulutların akışı gibi hızlı bir şekilde hareket ederler. el-Kutebî şöyle demiştir: "Bunun sebebi şudur: Dağlar toplanır ve yürütülür; gözün görmesinde sabit duruyor gibi görünürken aslında hareket etmektedirler." Kuşeyrî: "Bu kıyamet günündedir" demiştir; Yüce Allah'ın şu buyruğu da bunun gibidir: {وَسُيِّرَتِ الْجِبالُ فَكانَتْ سَراباً} “Dağlar yürütülmüş, bir serap olmuştur.” Kûfe ehli sîn harfinin fethasıyla {تَحْسَبُهَا}, diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} “Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır” ayetinde {صُنْعَ} lafzının mansup oluşu, Halîl, Sîbeveyh ve diğerlerine göre mef'ûl-i mutlak (mastarlık) sebebiyledir; yani 'Allah bunu bir sanatla yaratmıştır' demektir. Şöyle de denilmiştir:
«يوم يُنْفَخُ فِي الصُّورِ» وَقِيلَ: مَنْصُوبٌ عَلَى الْإِغْرَاءِ، أَيِ: انْظُرُوا صُنْعَ اللَّهِ، وَمَعْنَى «الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ» الَّذِي أَحْكَمَهُ، يُقَالُ رَجُلٌ تِقْنٌ: أَيْ حَاذِقٌ بِالْأَشْيَاءِ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنْ كَوْنِهِ سُبْحَانَهُ صَنَعَ مَا صَنَعَ، وَأَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ. وَالْخَبِيرُ: الْمُطَّلِعُ عَلَى الظَّوَاهِرِ وَالضَّمَائِرِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالتَّاءِ الْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَأَبُو عَمْرٍو وَهِشَامٌ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْخَبَرِ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها الْأَلِفُ وَاللَّامُ لِلْجِنْسِ، أَيْ: مَنْ جَاءَ بِجِنْسِ الْحَسَنَةِ فَلَهُ مِنَ الْجَزَاءِ وَالثَّوَابِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ مِنْهَا، أَيْ: أَفْضَلُ مِنْهَا وَأَكْثَرُ، وَقِيلَ: خَيْرٌ حَاصِلٌ مِنْ جِهَتِهَا، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحَسَنَةِ هُنَا: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَقِيلَ:
{يوم يُنْفَخُ فِي الصُّورِ} buyruğunu tekit eden bir mastardır. İğrâ (teşvik) üzere mansup olduğu da söylenmiştir; yani: 'Allah'ın sanatına bakın.' {الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} ifadesinin manası: Onu muhkem ve sapasağlam kılan demektir. Nitekim işlerinde mahir ve usta kimseye 'raculün tıkun' denir. {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِما تَفْعَلُونَ} “Şüphesiz O, yaptıklarınızdan hakkıyla haberdardır” cümlesi, O'nun ne yaptıysa sanatla yaptığı ve her şeyi sapasağlam kıldığı yönündeki önceki ifadenin gerekçesidir. Habîr: Zahirleri de gizli sırları da hakkıyla bilendir. Cumhur hitap olarak üstteki tâ harfiyle okumuştur; İbn Kesîr, Ebû Amr ve Hişâm ise gayb (haber) olarak alttaki yâ harfiyle okumuşlardır. {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” ayetinde elif ve lâm cins içindir; yani kim iyilik cinsiyle gelirse Allah katında ona karşılık ve sevap olarak ondan daha hayırlısı, yani daha faziletlisi ve daha çoğu vardır. Ondan kaynaklanan bir hayır olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Buradaki iyilikten kastın 'Lâ ilâhe illallah' olduğu söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
هِيَ الْإِخْلَاصُ، وَقِيلَ: أَدَاءُ الْفَرَائِضِ، وَالتَّعْمِيمُ أَوْلَى، وَلَا وَجْهَ لِلتَّخْصِيصِ، وَإِنْ قَالَ بِهِ بَعْضُ السَّلَفِ.
O ihlastır; farzların eda edilmesi olduğu da söylenmiştir. Genel tutmak daha evladır ve her ne kadar selefin bir kısmı ifade etmiş olsa da bunu özele indirgemenin bir gereği yoktur.
قِيلَ: وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: «إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ» وَقِيلَ: بَيَانٌ لِقَوْلِهِ: «وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ» . قَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ بِالتَّنْوِينِ وَفَتْحِ مِيمِ يَوْمَئِذٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ بِفَتْحِهَا مِنْ غَيْرِ تَنْوِينٍ.
Bu cümlenin {إِنَّهُ خَبِيرٌ بِمَا تَفْعَلُونَ} buyruğunun bir açıklaması olduğu söylenmiştir; {وَكُلٌّ أَتَوْهُ دَاخِرِينَ} buyruğunun bir açıklaması olduğu da söylenmiştir. Âsım, Hamza ve Kisâî {وَهُمْ مِنْ فَزَعٍ} ifadesini tenvin ile ve {يَوْمَئِذٍ} kelimesinin mîm harfinin fethasıyla okumuşlardır. Nâfi ise tenvinsiz olarak fetha ile okumuştur.
وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِإِضَافَةِ فَزَعٍ إِلَى يَوْمَئِذٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدٍ: وَهَذَا أَعْجَبُ إِلَيَّ لِأَنَّهُ أَعَمُّ التَّأْوِيلَيْنِ لِأَنَّ مَعْنَاهُ: الْأَمْنُ مِنْ فَزَعِ جَمِيعِ ذَلِكَ الْيَوْمِ، وَمَعَ التَّنْوِينِ يَكُونُ الْأَمْنُ مِنْ فَزَعٍ دُونَ فَزَعٍ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مَصْدَرٌ يَتَنَاوَلُ الْكَثِيرَ، فَلَا يَتِمُّ التَّرْجِيحُ بِمَا ذَكَرَ، فَتَكُونُ الْقِرَاءَتَانِ بِمَعْنًى وَاحِدٍ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفَزَعِ هَاهُنَا هُوَ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ الْمَذْكُورُ في قوله: لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ ، وَوَجْهُ قِرَاءَةِ نَافِعٍ أَنَّهُ نَصَبَ يَوْمَ عَلَى الظرفية، لكونه الْإِعْرَابِ فِيهِ غَيْرَ مُتَمَكِّنٍ، وَلَمَّا كَانَتْ إِضَافَةُ الْفَزَعِ إِلَى ظَرْفٍ غَيْرِ مُتَمَكِّنٍ بُنِيَ، وَقَدْ تَقَدَّمَ فِي سُورَةِ هُودٍ كَلَامٌ فِي هَذَا مُسْتَوْفًى وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ. قَالَ جَمَاعَةٌ مِنَ الصَّحَابَةِ وَمَنْ بَعْدَهُمْ، حَتَّى قِيلَ:
Diğerleri ise {فَزَعٍ} kelimesini {يَوْمَئِذٍ} kelimesine izafe ederek okumuşlardır. Ebû Ubeyd şöyle demiştir: 'Bu benim daha çok hoşuma gitmektedir; çünkü iki yorumun en kapsamlı olanıdır. Zira bunun anlamı o günün bütün dehşetinden emin olmaktır; tenvin ile olduğunda ise bazı dehşetlerden emin olup bazılarından olmamak anlamına gelir.' Bunun çoğu kapsayan bir mastar olduğu, dolayısıyla zikrettiği gerekçeyle bir tercihin tam olmayacağı, böylece iki kıraatin de aynı manada olacağı söylenmiştir. Burada dehşetten kastın: {لا يَحْزُنُهُمُ الْفَزَعُ الْأَكْبَرُ} “En büyük dehşet onları tasalandırmaz” ayetinde zikredilen 'en büyük dehşet' olduğu söylenmiştir. Nâfi'in kıraatinin vechi ise şudur: İrabı mütemekkin olmadığı için {يَوْمَ} kelimesini zarfiyet üzere nasp etmiştir; feza' kelimesi mütemekkin olmayan bir zarfa izafe edildiğinde mebni kılınmıştır. Hûd suresinde buna dair geniş açıklama geçmişti. {وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “Kim de bir kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar.” Sahabeden ve sonrakilerden bir topluluk -hatta tevil ehli arasında bu hususta icma olduğu söylenecek kadar- şöyle demiştir:
إِنَّهُ مُجْمَعٌ عَلَيْهِ بَيْنَ أَهْلِ التَّأْوِيلِ: إِنَّ الْمُرَادَ بِالسَّيِّئَةِ هُنَا الشِّرْكُ، وَوَجْهُ التَّخْصِيصِ قَوْلُهُ: «فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ» فَهَذَا الْجَزَاءُ لَا يَكُونُ إِلَّا بِمِثْلِ سَيِّئَةِ الشِّرْكِ، وَمَعْنَى «فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ» أَنَّهُمْ كُبُّوا فِيهَا عَلَى وُجُوهِهِمْ وَأُلْقُوا فِيهَا وَطُرِحُوا عَلَيْهَا، يُقَالُ كَبَبْتُ الرَّجُلَ: إِذَا أَلْقَيْتَهُ لِوَجْهِهِ فَانْكَبَّ وَأَكَبَّ، وَجُمْلَةُ هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ بِتَقْدِيرِ الْقَوْلِ: أَيْ يُقَالُ ذَلِكَ، وَالْقَائِلُ: خَزَنَةُ جَهَنَّمَ، أَيْ: مَا تُجْزَوْنَ إِلَّا جَزَاءَ عَمَلِكُمْ إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها لَمَّا فَرَغَ سُبْحَانَهُ مِنْ بيان أحوال المبدأ والمعاد أَمَرَ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ إِنَّ يَقُولَ لَهُمْ هَذِهِ الْمَقَالَةَ، أَيْ: قُلْ يَا مُحَمَّدُ إِنَّمَا أُمِرْتُ أَنْ أَخُصَّ اللَّهَ بِالْعِبَادَةِ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَالْمُرَادُ بالبلدة: مكة، وإنما خصّها من سَائِرِ الْبِلَادِ لِكَوْنِ فِيهَا بَيْتُ اللَّهِ الْحَرَامِ، وَلِكَوْنِهَا أَحَبَّ الْبِلَادِ إِلَى رَسُولِهِ، وَالْمَوْصُولُ: صِفَةٌ للربّ، وهكذا قرأ الجمهور. قرأ ابن عباس وابن مسعود التي حرّمها
Tefsir ehli arasında burada 'kötülük' ile kastedilenin şirk olduğu hususunda icmâ vardır. Bunun [şirke] tahsis edilmesinin gerekçesi, {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “yüzleri ateşte yüzüstü yere kapanır” buyruğudur; çünkü bu ceza ancak şirk kötülüğünün dengi bir günah karşılığında olur. {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} ifadesinin anlamı, onların cehennemde yüzleri üstüne kapaklandırıldıkları, oraya fırlatılıp atıldıklarıdır. Bir kimseyi yüzüstü düşürdüğün zaman Arapçada كَبَبْتُ الرَّجُلَ (adamı yüzüstü attım/yıktım) denir; o da yüzüstü düşer (فَانْكَبَّ وَأَكَبَّ). {هَلْ تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ} “Siz ancak yapmakta olduklarınızın karşılığını görmüyor musunuz?” cümlesi, takdirî bir söze dayanmaktadır; yani 'onlara böyle denilir'. Söyleyenler ise cehennem bekçileridir. Yani: 'Siz ancak amellerinizin karşılığı ile cezalandırılıyorsunuz.' {إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِي حَرَّمَها} “Bana ancak bu beldenin, onu haram kılan Rabbine kulluk etmem emrolundu” buyruğuna gelince; Yüce Allah başlangıç ve dönüş (mebde' ve meâd) hâllerini açıklamayı bitirince, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara bu sözü söylemesini emretti; yani: 'De ki [ey Muhammed]: Bana ancak hiçbir ortağı bulunmayan Allah'ı birleyerek O'na ibadet etmem emrolundu.' Beldeden kasıt Mekke'dir. Beytullah'ın (Kâbe'nin) orada bulunması ve Resûlü'ne en sevimli belde olması sebebiyle Mekke'yi diğer bütün beldeler arasından tahsis etmiştir. İsm-i mevsûl (الَّذِي), 'Rab' kelimesinin sıfatıdır; cumhur bu şekilde okumuştur. İbn Abbâs ve İbn Mes'ûd ise {الَّتِي حَرَّمَهَا}
عَلَى أَنَّ الْمَوْصُولَ صِفَةٌ لِلْبَلْدَةِ، وَمَعْنَى «حَرَّمَهَا» جَعَلَهَا حَرَمًا آمِنًا لَا يُسْفَكُ فِيهَا دَمٌ، وَلَا يُظْلَمُ فِيهَا أَحَدٌ، وَلَا يُصْطَادُ صَيْدُهَا، وَلَا يُخْتَلَى خَلَاهَا وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ خَلْقًا وَمِلْكًا وَتَصَرُّفًا، أَيْ: وَلِلَّهِ كُلُّ شَيْءٍ وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ أَيِ: الْمُنْقَادِينَ لِأَمْرِ اللَّهِ الْمُسْتَسْلِمِينَ لَهُ بِالطَّاعَةِ، وَامْتِثَالِ أَمْرِهِ، وَاجْتِنَابِ نَهْيِهِ، وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: «أَنْ أَكُونَ» أَنْ أَثْبُتَ عَلَى مَا أَنَا عَلَيْهِ وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ أَيْ: أُدَاوِمَ تِلَاوَتَهُ وَأُوَاظِبَ عَلَى ذَلِكَ. قِيلَ: وَلَيْسَ الْمُرَادُ مِنْ تِلَاوَةِ الْقُرْآنِ هُنَا إِلَّا تِلَاوَةَ الدَّعْوَةِ إِلَى الْإِيمَانِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ لِأَنَّ نَفْعَ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِ، أَيْ: فَمَنِ اهْتَدَى عَلَى الْعُمُومِ، أَوْ فَمَنِ اهْتَدَى بِمَا أَتْلُوهُ عَلَيْهِ، فَعَمِلَ بِمَا فِيهِ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، وَالْعَمَلِ بشرائعه. قرأ الجمهور وَأَنْ أَتْلُوَا بِإِثْبَاتِ الْوَاوِ بَعْدَ اللَّامِ عَلَى أَنَّهُ مِنَ التِّلَاوَةِ وَهِيَ الْقِرَاءَةُ، أَوْ مِنَ التِّلْوِ، وَهُوَ الِاتِّبَاعُ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ «وَأَنِ اتْلُ» بِحَذْفِ الواو أمرا له ﷺ كَذَا وَجَّهَهُ الْفَرَّاءُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَلَا نَعْرِفُ أَحَدًا قَرَأَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ، وَهِيَ مُخَالِفَةٌ لِجَمِيعِ الْمَصَاحِفِ وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ أَيْ: وَمَنْ ضَلَّ بِالْكُفْرِ، وَأَعْرَضَ عَنِ الْهِدَايَةِ، فَقُلْ لَهُ: إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ، وَقَدْ فَعَلْتُ بِإِبْلَاغِ ذَلِكَ إِلَيْكُمْ، وَلَيْسَ عَلَيَّ غَيْرُ ذَلِكَ. وَقِيلَ: الْجَوَابُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: فَوَبَالُ ضَلَالِهِ عَلَيْهِ، وَأُقِيمَ إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ مَقَامَهُ لِكَوْنِهِ كَالْعِلَّةِ لَهُ وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ عَلَى نِعَمِهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيَّ مِنَ النُّبُوَّةِ وَالْعِلْمِ وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَقَوْلُهُ: سَيُرِيكُمْ آياتِهِ هُوَ مِنْ جُمْلَةِ مَا أُمِرَ بِهِ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ، أَيْ:
şeklinde, ism-i mevsûlün beldenin sıfatı olması üzere okumuşlardır. {حَرَّمَهَا} ifadesinin anlamı; orayı kan dökülmeyen, kimseye zulmedilmeyen, avı avlanmayan ve yaş otu koparılmayan emin bir harem kılmasıdır. {وَلَهُ كُلُّ شَيْءٍ} “ve her şey O'nundur” yani yaratma, mülk ve tasarruf olarak her şey Allah'a aittir. {وَأُمِرْتُ أَنْ أَكُونَ مِنَ الْمُسْلِمِينَ} “Ve bana Müslümanlardan olmam emredildi.” Yani Allah'ın emrine boyun eğen, itaatle O'na teslim olan, emrini yerine getirip yasağından kaçınan kimselerden [olmam emredildi]. {أَنْ أَكُونَ} “olmam” sözünden kasıt, üzerinde bulunduğum hâl üzere sebat etmemdir. {وَأَنْ أَتْلُوَا الْقُرْآنَ} “Ve Kur'an'ı okumam [emredildi].” Yani onun tilavetine devam etmem ve buna devamlılık göstermem [emredildi]. Burada Kur'an tilavetinden kastın sadece imana davet tilaveti olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. {فَمَنِ اهْتَدى فَإِنَّما يَهْتَدِي لِنَفْسِهِ} “Artık kim doğru yolu bulursa ancak kendisi için bulmuş olur.” Çünkü bunun faydası kendisine döner; yani kim genel olarak doğru yolu bulursa veya kim kendilerine okuduğum şeyle hidayete erip ondakilere -Allah'a iman ve şeriatıyla amel etmeye- göre amel ederse [kendi lehinedir]. Cumhur {وَأَنْ أَتْلُوَا} lafzını lâm harfinden sonra vâv harfinin sübûtuyla, kıraat anlamına gelen tilavet kökünden veya tâbi olmak anlamına gelen tilv kökünden olması üzere okumuştur. Abdullah ise vâv harfinin hazfiyle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e emir olarak {وَأَنِ اتْلُ} şeklinde okumuştur; Ferrâ bunu böyle açıklamıştır. Nehhas şöyle demiştir: 'Biz bu kıraati okuyan kimse bilmiyoruz; zira bu bütün mushaflara aykırıdır.' {وَمَنْ ضَلَّ فَقُلْ إِنَّما أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} “Kim de saparsa de ki: 'Ben ancak uyarıcılardanım.'” Yani kim inkâr ederek saparsa ve hidayetten yüz çevirirse ona de ki: Ben sadece uyarıcılardan biriyim; bunu size tebliğ etmekle vazifemi yaptım, bundan başkası benim üzerime vazife değildir. Cevabın mahzuf olduğu da söylenmiştir; yani sapıklığının vebali kendi aleyhinedir; {إِنَّمَا أَنَا مِنَ الْمُنْذِرِينَ} ifadesi ise onun gerekçesi (il薛ti) konumunda olduğu için onun yerine ikame edilmiştir. {وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ} “Ve de ki: 'Hamd Allah'a mahsustur.'” Bana ihsan ettiği nübüvvet, ilim ve diğer nimetlerinden ötürü [hamd O'nadır]. {سَيُرِيكُمْ آياتِهِ} “O, size ayetlerini gösterecek” buyruğu da Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylemesi emredilen sözlerdendir; yani:
سَيُرِيكُمُ اللَّهُ آيَاتِهِ فِي أَنْفُسِكُمْ، وَفِي غَيْرِكُمْ فَتَعْرِفُونَها أَيْ: تَعْرِفُونَ آيَاتِهِ، وَدَلَائِلَ قُدْرَتِهِ وَوَحْدَانِيَّتِهِ، وَهَذِهِ الْمَعْرِفَةُ لَا تَنْفَعُ الْكُفَّارَ، لِأَنَّهُمْ عَرَفُوهَا حِينَ لَا يُقْبَلُ مِنْهُمُ الْإِيمَانُ، وَذَلِكَ عِنْدَ حُضُورِ الْمَوْتِ. ثُمَّ خَتَمَ السُّورَةَ بِقَوْلِهِ: وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ وَهُوَ كَلَامٌ مِنْ جِهَتِهِ سُبْحَانَهُ، غَيْرُ دَاخِلٍ تَحْتَ الْكَلَامِ الَّذِي أَمَرَ النَّبِيُّ ﷺ أَنْ يَقُولَهُ، وَفِيهِ تَرْهِيبٌ شَدِيدٌ، وَتَهْدِيدٌ عَظِيمٌ. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ وَالشَّامِ وَحَفْصٌ عَنْ عَاصِمٍ «تَعْمَلُونَ» بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ.
Allah size kendi nefislerinizde ve başkalarında ayetlerini gösterecektir. {فَتَعْرِفُونَها} “siz de onları tanıyacaksınız.” Yani O'nun ayetlerini, kudretinin ve birliğinin delillerini tanıyacaksınız. Ne var ki bu tanıma kâfirlere bir fayda sağlamaz; çünkü onlar bunu kendilerinden imanın kabul edilmeyeceği bir anda, yani ölüm anında tanımış olurlar. Sonra sureyi şu buyruğuyla bitirdi: {وَما رَبُّكَ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ} “Rabbin yaptıklarınızdan asla gafil değildir.” Bu söz Yüce Allah tarafından olup Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e söylemesi emredilen sözün kapsamına dahil değildir; onda şiddetli bir korkutma ve büyük bir tehdit vardır. Medine ve Şam ehli ile Âsım'dan Hafs hitap olarak üstteki tâ harfiyle {تَعْمَلُونَ} okumuşlar, diğerleri ise alttaki yâ harfiyle okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: داخِرِينَ قَالَ: صَاغِرِينَ.
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan {داخِرِينَ} buyruğu hakkında: "Küçülmüş ve boyun eğmiş kimseler olarak." dediğini rivayet etmişlerdir.
وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً قَالَ: قَائِمَةً صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ قَالَ: أَحْكَمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ قَالَ: أَحْسَنَ كُلَّ شَيْءٍ خَلَقَهُ، وَأَوْثَقَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها قَالَ: هِيَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ قَالَ: هِيَ الشِّرْكُ، وَإِذَا صَحَّ هَذَا عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، فَالْمَصِيرُ إِلَيْهِ فِي تَفْسِيرِ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مُتَعَيَّنٌ، وَيُحْمَلُ عَلَى أَنَّ الْمُرَادَ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ بِحَقِّهَا، وَمَا يَجِبُ لَهَا، فَيَدْخُلُ تَحْتَ ذَلِكَ كُلُّ طَاعَةٍ، وَيَشْهَدُ لَهُ مَا أَخْرَجَهُ الْحَاكِمُ فِي الْكُنَى عَنْ صَفْوَانَ بْنِ عَسَّالٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ:
Onlar yine ondan {وَتَرَى الْجِبالَ تَحْسَبُها جامِدَةً} “Sen dağları görürsün de onları hareketsiz sanırsın” ayeti hakkında: "Sabit duruyor sanırsın." dediğini ve {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} “Bu, her şeyi sapasağlam yapan Allah'ın sanatıdır” buyruğu hakkında da: "Muhkem kıldı." dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim yine ondan {صُنْعَ اللَّهِ الَّذِي أَتْقَنَ كُلَّ شَيْءٍ} buyruğu hakkında: "Yarattığı her şeyi güzel yaptı ve sağlam kıldı." dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” buyruğu hakkında: «O, Lâ ilâhe illallah'tır», {وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “Kim de bir kötülükle gelirse, yüzüstü ateşe atılırlar” buyruğu hakkında ise: «O şirktir» dediğini rivayet etmişlerdir. Bu rivayet Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'den sahih olunca, Yüce Allah'ın kelamının tefsirinde buna başvurmak zorunludur. Bu durum, 'Lâ ilâhe illallah' sözünü hakkıyla ve gereğince söyleyen kimse olarak hamledilir; dolayısıyla her türlü itaat bunun kapsamına girer. Hâkim'in el-Künâ'da Safvân b. Assâl'dan rivayet ettiği şu hadis de buna şahitlik eder: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet günü olduğunda:
جَاءَ الْإِيمَانُ وَالشِّرْكُ يَجْثُوَانِ بَيْنَ يَدَيِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، فَيَقُولُ اللَّهُ لِلْإِيمَانِ: انْطَلِقْ أَنْتَ وَأَهْلُكَ إِلَى الْجَنَّةِ، وَيَقُولُ لِلشِّرْكِ: انْطَلِقِ أَنْتَ وَأَهْلُكَ إِلَى النَّارِ، ثُمَّ تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها يعني قول:
İman ile şirk gelip Allah Teâlâ'nın huzurunda diz çökerler. Allah imana: 'Sen ve sana bağlı olanlar cennete gidin' buyurur; şirke ise: 'Sen ve sana bağlı olanlar ateşe gidin' buyurur.» Sonra Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu ayeti okudu: {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} “Kim bir iyilikle gelirse, ona bundan daha hayırlısı vardır” yani
لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ يَعْنِي الشِّرْكَ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ
Lâ ilâhe illallah sözünü kastetmiştir; {وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” yani şirkle gelirse {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} “yüzüstü ateşe atılırlar.» İbn Merdûye
من حديث أبي هريرة وأنس نحوه مَرْفُوعًا. وَأَخْرَجَ أَبُو الشَّيْخِ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالدَّيْلَمِيُّ عَنْ كَعْبِ بْنِ عُجْرَةَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ يَعْنِي شَهَادَةَ أَنْ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها يَعْنِي بِالْخَيْرِ الْجَنَّةَ وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ يَعْنِي الشِّرْكَ فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ وَقَالَ هَذِهِ تُنْجِي، وَهَذِهِ تُرْدِي» .
Ebû Hureyre ve Enes hadisinden buna benzer bir rivayeti merfû olarak nakletmiştir. Ebû'ş-Şeyh, İbn Merdûye ve Deylemî, Kâ'b b. Ucre'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «{مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ} yani Allah'tan başka ilah olmadığına şehadet etmekle gelirse, {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} hayırdan kasıt cennettir; {وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ} yani şirkle gelirse {فَكُبَّتْ وُجُوهُهُمْ فِي النَّارِ} buyurmuş ve: Bu kurtarır, bu ise helak eder demiştir.»
وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ، وَالْخَرَائِطِيُّ فِي مَكَارِمِ الْأَخْلَاقِ: عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ قَالَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ، وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ قَالَ:
Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, Hâkim -sahih bularak-, el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî ve Mekârimü'l-Ahlâk'ta Harâitî, İbn Mes'ûd'dan {مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ} “Kim bir iyilikle gelirse” ayeti hakkında: "Lâ ilâhe illallah", {وَمَنْ جاءَ بِالسَّيِّئَةِ} “Kim de bir kötülükle gelirse” ayeti hakkında ise:
بِالشِّرْكِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها قَالَ: لَهُ مِنْهَا خَيْرٌ، يَعْنِي مِنْ جِهَتِهَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها قال: ثواب. وأخرج عنه أيضا قال: البلدة مكة.
"Şirkle [gelirse]" dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayet nakletmişlerdir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} buyruğu hakkında: "Ondan kendisi için bir hayır vardır, yani onun tarafından [bir hayır gelir]." dediğini rivayet etmişlerdir. İbn Ebî Hâtim yine ondan {فَلَهُ خَيْرٌ مِنْها} buyruğu hakkında: "Sevap [vardır]." dediğini rivayet etmiştir. Yine ondan: "Belde Mekke'dir." dediğini rivayet etmiştir.