Binûn

Ankebût Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ يَقُولُ: وَلَذِكْرُ اللَّهِ لِعِبَادِهِ إِذَا ذَكَرُوهُ أكبر من ذكرهم إيّاه.

İbn Abbâs'tan { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Elbette Allah'ı anmak en büyüktür” kavli hakkında nakledildiğine göre o şöyle demiştir: «Kulları O'nu andığında Allah'ın kullarını anması, onların O'nu anmasından daha büyüktür.»

وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَسَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ رَبِيعَةَ قَالَ: سَأَلَنِي ابْنُ عَبَّاسٍ عَنْ قَوْلِ اللَّهِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ فَقُلْتُ: ذِكْرُ اللَّهِ بِالتَّسْبِيحِ، وَالتَّهْلِيلِ، وَالتَّكْبِيرِ قَالَ: لَذِكْرُ اللَّهِ إِيَّاكُمْ أَكْبُرُ مِنْ ذِكْرِكُمْ إِيَّاهُ، ثُمَّ قَالَ: اذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ.

Firyâbî, Saîd b. Mansûr, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek Hâkim ve Şuab'da Beyhakî'nin Abdullah b. Rebîa'dan naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs bana Allah'ın { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Elbette Allah'ı anmak en büyüktür” kavlini sordu. Ben: «Tesbih, tehlîl ve tekbir ile Allah'ı zikretmektir» dedim. O: «Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür» dedi ve ardından: «{ اذْكُرُونِي أَذْكُرْكُمْ } “Beni anın ki Ben de sizi anayım” [ayetini] okudu.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ قَالَ: ذِكْرُ اللَّهِ الْعَبْدَ أَكْبَرُ مِنْ ذِكْرِ الْعَبْدِ لِلَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ السُّنِّيِّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالدَّيْلَمِيُّ عَنِ ابْنِ عُمَرَ نَحْوَهُ.

İbn Ebî Şeybe, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o, { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Elbette Allah'ı anmak en büyüktür” [ayeti hakkında]: «Allah'ın kulu anması, kulun Allah'ı anmasından daha büyüktür» demiştir. İbnü's-Sünnî, İbn Merdûye ve Deylemî de İbn Ömer'den benzerini tahric etmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: لَهَا وَجْهَانِ: ذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ مِمَّا سِوَاهُ، وَفِي لَفْظِ: ذِكْرِ اللَّهِ عِنْدَ مَا حَرَّمَهُ، وَذِكْرُ اللَّهِ إِيَّاكُمْ أَعْظَمُ مِنْ ذِكْرِكُمْ إِيَّاهُ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ فِي الزُّهْدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ قَالَ: مَا عَمِلَ آدَمِيٌّ عَمَلًا أَنْجَى لَهُ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ مِنْ ذِكْرِ اللَّهِ، قَالُوا: وَلَا الْجِهَادُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ؟ قَالَ: وَلَا أَنْ يَضْرِبَ بِسَيْفِهِ حَتَّى يَتَقَطَّعَ، لِأَنَّ اللَّهَ يَقُولُ فِي كِتَابِهِ الْعَزِيزِ وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ.

İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Bunun iki yönü vardır: Allah'ın zikri O'nun dışındaki her şeyden daha büyüktür —bir lafızda da: Haram kıldığı şeyler karşısında Allah'ı hatırlamaktır— ve Allah'ın sizi anması, sizin O'nu anmanızdan daha büyüktür.» ez-Zühd'de Ahmed ve İbnü'l-Münzir'in Muâz b. Cebel'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: «Âdemoğlu, kendisini Allah'ın azabından kurtarma hususunda Allah'ı zikretmekten daha etkili bir amel işlememiştir.» «Allah yolunda cihad da mı [bunun gibi] değildir?» dediler. O da: «Kılıcı parçalanıncaya kadar vursa bile [değildir]. Zira Allah yüce Kitabı'nda: { وَلَذِكْرُ اللَّهِ أَكْبَرُ } “Elbette Allah'ı anmak en büyüktür” buyurmaktadır» dedi.

وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَنْتَرَةَ قَالَ: قُلْتُ لِابْنِ عَبَّاسٍ: أَيُّ الْعَمَلِ أَفْضَلُ؟ قَالَ: ذِكْرُ اللَّهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ قَالَ: بِلَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: كَانَ أَهْلُ الْكِتَابِ يَقْرَءُونَ التَّوْرَاةَ بِالْعِبْرَانِيَّةِ، وَيُفَسِّرُونَهَا بِالْعَرَبِيَّةِ لِأَهْلِ الْإِسْلَامِ فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تُصَدِّقُوا أَهْلَ الْكِتَابِ وَلَا تُكَذِّبُوهُمْ وَقُولُوا آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ، وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ» . وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، وَالدَّيْلَمِيُّ، وَأَبُو نَصْرٍ السِّجْزِيُّ فِي الْإِبَانَةِ، عَنْ جَابِرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَا تَسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ عَنْ شَيْءٍ فَإِنَّهُمْ لَنْ يَهْدُوكُمْ وَقَدْ ضَلُّوا، إِمَّا أَنْ تُصَدِّقُوا بِبَاطِلٍ، أَوْ تُكَذِّبُوا بِحَقٍّ، وَاللَّهِ لَوْ كَانَ مُوسَى حَيًّا بَيْنَ أَظْهُرِكُمْ مَا حَلَّ لَهُ إِلَّا أَنْ يَتَّبِعَنِي» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ قَالَ: «لَا تَسْأَلُوا أَهْلَ الْكِتَابِ» وَذَكَرَ نَحْوَ حَدِيثِ جَابِرٍ، ثُمَّ قَالَ: «فَإِنْ كُنْتُمْ سَائِلِيهِمْ لَا مَحَالَةَ فَانْظُرُوا مَا وَاطَأَ كِتَابَ اللَّهِ فَخُذُوهُ، وَمَا خالف كتاب الله فدعوه» .

Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, İbnü'l-Münzir, el-Künâ'da Hâkim ve Şuab'da Beyhakî'nin Antere'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: İbn Abbâs'a: «Hangi amel daha üstündür?» dedim. O da: «Allah'ı zikretmektir» dedi. İbn Ebî Hâtim'in ondan { وَلا تُجادِلُوا أَهْلَ الْكِتابِ إِلَّا بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ } “Kitap ehli ile en güzel olanın dışında mücadele etmeyin” kavli hakkında naklettiğine göre o: «Lâ ilâhe illallâh ile» demiştir. Buhârî, Nesâî, İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî'nin Ebû Hüreyre'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Kitap ehli Tevrat'ı İbranice okur, İslam ehline ise Arapça tefsir ederlerdi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kitap ehlini ne doğrulayın ne de yalanlayın. { آمَنَّا بِالَّذِي أُنْزِلَ إِلَيْنا وَأُنْزِلَ إِلَيْكُمْ، وَإِلهُنا وَإِلهُكُمْ واحِدٌ وَنَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ } “Bize indirilene de size indirilene de iman ettik; bizim ilahımız da sizin ilahınız da birdir ve biz O'na teslim olanlarız” deyiniz.» Şuab'da Beyhakî, Deylemî ve el-İbâne'de Ebû Nasr es-Siczî'nin Câbir b. Abdillâh'tan naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Kitap ehline hiçbir şey sormayınız; zira kendileri sapmışken sizi asla doğru yola iletemezler. Ya bâtıl bir şeyi doğrularsınız ya da hak bir şeyi yalanlarsınız. Allah'a yemin olsun ki, eğer Mûsâ aranızda hayatta olsaydı, bana tâbi olmaktan başka bir şey ona helal olmazdı.» Abdürrezzâk ve İbn Cerîr'in İbn Mes'ûd'dan naklettiğine göre o: «Kitap ehline bir şey sormayınız» demiş ve Câbir'in hadisine benzer hususları zikretmiş, ardından da şöyle demiştir: «Şayet onlara mutlaka bir şey soracak olursanız, Allah'ın Kitabı'na uygun olanına bakın ve onu alın; Allah'ın Kitabı'na muhalif olanı ise terk edin.»

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٤٧ الى ٥٥]

[Ankebût Suresi (29), Ayetler: 47-55]

وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١)

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الْكافِرُونَ (٤٧) وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ (٤٨) بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلاَّ الظَّالِمُونَ (٤٩) وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ (٥٠) أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ إِنَّ فِي ذلِكَ لَرَحْمَةً وَذِكْرى لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ (٥١) } “(47) İşte böylece sana da bu Kitab'ı indirdik. Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler. Şunlardan da ona iman edenler vardır. Ayetlerimizi ancak kâfirler inkâr eder. (48) Sen bundan önce herhangi bir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun; öyle olsaydı bâtıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi. (49) Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir. Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder. (50) Dediler ki: «Ona Rabbinden ayetler (mucizeler) indirilmeli değil miydi?» De ki: «Ayetler ancak Allah'ın katındadır. Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım.» (51) Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi? Şüphesiz bunda inanan bir topluluk için elbette bir rahmet ve bir öğüt vardır.”

قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥)

{ قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ (٥٢) وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى لَجاءَهُمُ الْعَذابُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ (٥٣) يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ (٥٤) يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ (٥٥) } “(52) De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter. O, göklerde ve yerde ne varsa bilir. Bâtıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır.» (53) Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar. Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı, azap onlara elbette gelirdi. O, kendileri farkında olmadan ansızın başlarına mutlaka gelecektir. (54) Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır. (55) O gün azap onları hem üstlerinden hem de ayaklarının altından bürüyecek ve [Allah]: «Yapmakta olduklarınızın cezasını tadın!» diyecektir.”

قَوْلُهُ: وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ هَذَا خِطَابٌ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَالْإِشَارَةُ إِلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ كَمَا بَيَّنَاهُ فِي مَوَاضِعَ كَثِيرَةٍ، أَيْ: وَمِثْلُ ذَلِكَ الْإِنْزَالِ الْبَدِيعِ أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ، وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَقِيلَ الْمَعْنَى:

{ وَكَذلِكَ أَنْزَلْنا إِلَيْكَ الْكِتابَ } “İşte böylece sana da bu Kitab'ı indirdik” kavli, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e bir hitaptır. İşaret, birçok yerde açıkladığımız üzere fiilin masdarına yöneliktir; yani: «O eşsiz indiriş gibi sana da bu Kitab'ı —ki o Kur'an'dır— indirdik» demektir. Şöyle de denilmiştir:

كَمَا أَنْزَلَنَا الْكِتَابَ عَلَيْهِمْ أَنْزَلْنَا عَلَيْكَ الْقُرْآنَ فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ يَعْنِي: مُؤْمِنِي أَهْلِ الْكِتَابِ كَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ سَلَامٍ، وَخَصَّهُمْ بِإِيتَائِهُمُ الْكِتَابَ لِكَوْنِهِمُ الْعَامِلِينَ بِهِ، وَكَأَنَّ غَيْرَهُمْ لَمْ يُؤْتَوْهُ لِعَدَمِ عَمَلِهِمْ بِمَا فِيهِ، وَجَحْدِهِمْ لِصِفَاتِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ الْمَذْكُورَةِ فِيهِ وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ الْإِشَارَةُ إِلَى أَهْلِ مَكَّةَ، وَالْمُرَادُ أَنَّ مِنْهُمْ وَهُوَ مَنْ قَدْ أَسْلَمَ. مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ، أَيْ: بِالْقُرْآنِ، وَقِيلَ: الْإِشَارَةُ إِلَى جَمِيعِ الْعَرَبِ وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا أَيْ: آيَاتِ الْقُرْآنِ إِلَّا الْكافِرُونَ الْمُصَمِّمُونَ عَلَى كُفْرِهِمْ مِنَ الْمُشْرِكِينَ وأهل الكتاب وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ الضَّمِيرُ فِي قَبْلِهِ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ لِأَنَّهُ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ أَيْ: مَا كُنْتَ يَا مُحَمَّدُ تَقْرَأُ قَبْلَ الْقُرْآنِ كِتَابًا، وَلَا تَقْدِرُ عَلَى ذَلِكَ لِأَنَّكَ أُمِّيٌّ لَا تَقْرَأُ، وَلَا تَكْتُبُ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ أَيْ: وَلَا تَكْتُبُهُ لِأَنَّكَ لَا تَقْدِرُ عَلَى الْكِتَابَةِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: كَانَ أهل الكتاب يجدون في كتبهم أن محمّد ﷺ لَا يَخُطُّ، وَلَا يَقْرَأُ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَذَلِكَ دَلِيلٌ عَلَى نُبُوَّتِهِ لِأَنَّهُ لَا يَكْتُبُ، وَلَا يُخَالِطُ أَهْلَ الْكِتَابِ، وَلَمْ يَكُنْ بِمَكَّةَ أَهْلُ كِتَابٍ، فَجَاءَهُمْ بِأَخْبَارِ الْأَنْبِيَاءِ وَالْأُمَمِ إِذاً لَارْتابَ الْمُبْطِلُونَ أَيْ: لَوْ كُنْتَ مِمَّنْ يَقْدِرُ عَلَى التِّلَاوَةِ وَالْخَطِّ لَقَالُوا لَعَلَّهُ وَجَدَ مَا يَتْلُوهُ عَلَيْنَا مِنْ كُتُبِ اللَّهِ السَّابِقَةِ، أَوْ مِنَ الْكُتُبِ الْمُدَوَّنَةِ فِي أَخْبَارِ الْأُمَمِ، فَلَمَّا كُنْتَ أُمِّيًّا لَا تَقْرَأُ، وَلَا تَكْتُبُ لَمْ يَكُنْ هُنَاكَ مَوْضِعٌ لِلرِّيبَةِ، وَلَا مَحَلٌّ لِلشَّكِّ أَبَدًا، بَلْ إِنْكَارُ مَنْ أَنْكَرَ، وَكُفْرُ مَنْ كَفَرَ مُجَرَّدُ عِنَادٍ، وَجُحُودٍ بِلَا شُبْهَةٍ، وَسَمَّاهُمْ مُبْطِلِينَ لِأَنَّ ارْتِيَابَهُمْ عَلَى تقدير أنه ﷺ يَقْرَأُ وَيَكْتُبُ ظُلْمٌ مِنْهُمْ لِظُهُورِ نَزَاهَتِهِ، وَوُضُوحِ مُعْجِزَاتِهِ بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ يَعْنِي: الْقُرْآنَ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ يَعْنِي: الْمُؤْمِنِينَ الَّذِينَ حَفِظُوا الْقُرْآنَ عَلَى عَهْدِهِ ﷺ، وحفظوا بَعْدَهُ، وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ: إِنَّ الضَّمِيرَ يَرْجِعُ إلى النبي ﷺ، أَيْ: بَلْ مُحَمَّدٌ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ، أَيْ: ذُو آيَاتٍ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ «بَلْ هِيَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ» قَالَ الْفَرَّاءُ: مَعْنَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: بَلْ آيَاتُ الْقُرْآنِ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ ... وَاخْتَارَ ابْنُ جَرِيرٍ مَا قَالَهُ قَتَادَةُ وَمُقَاتِلٌ، وَقَدِ اسْتَدَلَّ لما قالاه بقراءة ابن السميقع «بَلْ هَذَا آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ» وَلَا دَلِيلَ فِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ عَلَى ذَلِكَ، لِأَنَّ الْإِشَارَةَ يَجُوزُ أن تكون إلى القراءة كَمَا جَازَ أَنْ تَكُونَ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ، بَلْ رُجُوعُهَا إِلَى الْقُرْآنِ أَظْهَرُ لِعَدَمِ احْتِيَاجِ ذَلِكَ إِلَى التَّأْوِيلِ، وَالتَّقْدِيرِ. وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ أَيِ: الْمُجَاوِزُونَ لِلْحَدِّ فِي الظُّلْمِ وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ أَيْ: قَالَ الْمُشْرِكُونَ هَذَا الْقَوْلَ، وَالْمَعْنَى: هَلَّا أُنْزِلَتْ عَلَيْهِ آيَاتٌ كَآيَاتِ الْأَنْبِيَاءِ، وَذَلِكَ كَآيَاتِ مُوسَى، وَنَاقَةِ صَالِحٍ، وَإِحْيَاءِ الْمَسِيحِ لِلْمَوْتَى، ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُجِيبَ عَلَيْهِمْ فَقَالَ: قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ يُنْزِلُهَا عَلَى مَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ، وَلَا قُدْرَةَ لِأَحَدٍ عَلَى ذَلِكَ وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ أُنْذِرُكُمْ كَمَا أُمِرْتُ، وَأُبَيِّنُ لَكُمْ كَمَا

«Onlara kitabı indirdiğimiz gibi sana da Kur'an'ı indirdik.» { فَالَّذِينَ آتَيْناهُمُ الْكِتابَ يُؤْمِنُونَ بِهِ } “Kendilerine kitap verdiklerimiz ona iman ederler” ifadesi, Abdullah b. Selâm gibi Ehl-i Kitab'ın müminlerini kastetmektedir. Kendilerine kitap verilmiş olarak hususi kılınmaları, onunla amel ediyor olmalarından ötürüdür; sanki başkaları, içindekilerle amel etmeyip Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onda zikredilen sıfatlarını inkâr ettikleri için kendilerine kitap verilmemiş gibidir. { وَمِنْ هؤُلاءِ مَنْ يُؤْمِنُ بِهِ } “Şunlardan da ona iman edenler vardır” kavlindeki işaret Mekke ehline yöneliktir; maksat, onlardan —yani Müslüman olmuş kimselerden— ona, yani Kur'an'a iman edenlerin bulunmasıdır. İşaretin bütün Araplara yönelik olduğu da söylenmiştir. { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا } “Ayetlerimizi inkâr etmez” yani Kur'an ayetlerini inkâr etmez; { إِلَّا الْكافِرُونَ } “ancak kâfirler”, yani müşriklerden ve Ehl-i Kitap'tan küfürlerinde diretenler. { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ } “Sen bundan önce herhangi bir kitap okumuyordun” ayetindeki «kablillâhi» zamiri Kur'an'a dönmektedir; zira { أَنْزَلْنَا إِلَيْكَ الْكِتَابَ } kavliyle kastedilen odur. Yani: Ey Muhammed! Sen Kur'an'dan önce hiçbir kitap okumuyordun ve buna güç de yetiremezdin; çünkü sen okuma yazma bilmeyen bir ümmî idin. { وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “ve onu sağ elinle de yazmıyordun” yani sen onu yazmıyordun çünkü yazı yazmaya muktedir değildin. Mücâhid şöyle demiştir: «Ehl-i Kitap kendi kitaplarında Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in ne yazacağını ne de okuyacağını buluyorlardı; bunun üzerine bu ayet indi.» Nehhâs şöyle demiştir: «Bu, onun peygamberliğine bir delildir; zira o ne yazabiliyor ne de Ehl-i Kitap ile düşüp kalkıyordu; Mekke'de de Ehl-i Kitap yoktu; buna rağmen onlara peygamberlerin ve ümmetlerin haberlerini getirdi.» { إِذاً لارْتابَ الْمُبْطِلُونَ } “Öyle olsaydı bâtıla sapanlar elbette şüpheye düşerlerdi” yani: Şayet sen okumaya ve yazmaya muktedir olanlardan olsaydın, 'Herhalde o, bize okuduğu bu şeyleri Allah'ın önceki kitaplarından ya da ümmetlerin haberlerine dair yazılmış kitaplardan buldu' derlerdi. Sen okuma yazma bilmeyen bir ümmî olduğun için ortada asla bir şüphe ve tereddüt yeri kalmamıştır; bilakis inkâr edenin inkârı ve küfredenin küfrü, hiçbir şüpheye dayanmayan sırf bir inat ve haksız bir reddediştir. Onları 'mübtılûn' (bâtıla sapanlar) olarak isimlendirmiştir; zira onun sallallâhu aleyhi ve sellem okuyup yazdığı varsayılsa bile şüpheye düşmeleri —onun nezâhetinin açıklığı ve mucizelerinin apaçıklığı karşısında— kendilerinden kaynaklanan bir zulüm olurdu. { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ } “Hayır, o apaçık ayetlerdir” yani Kur'an, { فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde”dir; yani onun sallallâhu aleyhi ve sellem asrında Kur'an'ı hıfzeden ve ondan sonra da hıfzetmiş olan müminlerin [göğüslerindedir]. Katâde ve Mukātil ise zamirin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e döndüğünü söylemişlerdir; yani: «Bilakis Muhammed apaçık ayetlerdir (yani ayetler/mucizeler sahibidir).» İbn Mes'ûd ise { بَلْ هِيَ آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ } şeklinde okumuştur. Ferrâ: «Bu kıraatin anlamı: Bilakis Kur'an'ın ayetleri apaçık ayetlerdir» demiştir. İbn Cerîr, Katâde ve Mukātil'in görüşünü tercih etmiştir. Onların görüşüne, İbnü's-Sümeyka'ın { بَلْ هَذَا آيَاتٌ بَيِّنَاتٌ } kıraatiyle delil getirilmiştir; fakat bu kıraatte buna bir delil yoktur, çünkü işaretin Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e olabileceği gibi kıraate (Kur'an'a) olması da caizdir. Hatta tevil ve takdire ihtiyaç bırakmaması sebebiyle Kur'an'a dönmesi daha açıktır. { وَما يَجْحَدُ بِآياتِنا إِلَّا الظَّالِمُونَ } “Ayetlerimizi ancak zalimler inkâr eder” yani zulümde haddi aşanlar. { وَقالُوا لَوْلا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آياتٌ مِنْ رَبِّهِ } “Dediler ki: «Ona Rabbinden ayetler (mucizeler) indirilmeli değil miydi?»” Müşrikler bu sözü söylediler. Anlamı: «Ona Mûsâ'nın mucizeleri, Sâlih'in devesi ve Mesîh'in ölüleri diriltmesi gibi peygamberlerin mucizeleri kabilinden mucizeler indirilseydi ya!» demektir. Sonra Allah Sübhânehu onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّمَا الْآياتُ عِنْدَ اللَّهِ } “De ki: «Ayetler ancak Allah'ın katındadır»”; kullarından dilediğine onları indirir, buna hiç kimsenin gücü yetmez. { وَإِنَّما أَنَا نَذِيرٌ مُبِينٌ } “Ben ise sadece apaçık bir uyarıcıyım”; bana emredildiği gibi sizi uyarırım ve sizlere gerektiği gibi

يَنْبَغِي، لَيْسَ فِي قُدْرَتِي غَيْرُ ذَلِكَ. قَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ، وَأَبُو بَكْرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «لَوْلَا أَنْزِلُ عَلَيْهِ آيَةٌ» بِالْإِفْرَادِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْجَمْعِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ «قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ» أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلرَّدِّ على اقتراحهم، وبيان بطلانه، أي: أو لم يَكْفِ الْمُشْرِكِينَ مِنَ الْآيَاتِ الَّتِي اقْتَرَحُوهَا هَذَا الْكِتَابُ الْمُعْجِزُ الَّذِي قَدْ تَحَدَّيْتَهُمْ بِأَنْ يَأْتُوا بِمِثْلِهِ أَوْ بِسُورَةٍ مِنْهُ فَعَجَزُوا، وَلَوْ أَتَيْتَهُمْ بِآيَاتِ مُوسَى، وَآيَاتِ غَيْرِهِ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ لَمَا آمَنُوا، كَمَا لَمْ يُؤْمِنُوا بِالْقُرْآنِ الَّذِي يُتْلَى عَلَيْهِمْ فِي كُلِّ زَمَانٍ، وَمَكَانٍ إِنَّ فِي ذلِكَ الْإِشَارَةُ إِلَى الْكِتَابِ الْمَوْصُوفِ بِمَا ذُكِرَ لَرَحْمَةً عَظِيمَةً فِي الدُّنْيَا، وَالْآخِرَةِ وَذِكْرى فِي الدُّنْيَا يَتَذَكَّرُونَ بِهَا، وَتُرْشِدُهُمْ إِلَى الْحَقِّ لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ أَيْ: لِقَوْمٍ يُصَدِّقُونَ بِمَا جِئْتَ بِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَإِنَّهُمْ هُمُ الَّذِينَ يَنْتَفِعُونَ بِذَلِكَ قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً أَيْ: قُلْ لِلْمُكَذِّبِينَ: كَفَى اللَّهُ شَهِيدًا بِمَا وَقَعَ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ خَافِيَةٌ، وَمِنْ جُمْلَتِهِ مَا صَدَرَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ رَسُولِهِ وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ أَيْ: آمَنُوا بِمَا يَعْبُدُونَهُ مِنْ دُونِ اللَّهِ، وَكَفَرُوا بِالْحَقِّ، وَهُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، أُولَئِكَ هُمُ الْجَامِعُونَ بَيْنَ خُسْرَانِ الدُّنْيَا

açıklarım; benim kudretimde bundan başkası yoktur. İbn Kesîr, Ebû Bekir, Hamza ve Kisâî tekil olarak { لَوْلَا أُنْزِلَ عَلَيْهِ آيَةٌ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise çoğul olarak okumuştur. Ebû Ubeyd, { قُلْ إِنَّمَا الْآيَاتُ } kavlinden dolayı bu kıraati tercih etmiştir. { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَيْكَ الْكِتابَ يُتْلى عَلَيْهِمْ } “Kendilerine okunmakta olan Kitab'ı sana indirmiş olmamız onlara yetmedi mi?” cümlesi, onların teklif ve taleplerini reddetmek ve bâtıllığını açıklamak üzere gelmiş yeni bir cümledir (istînâf). Yani: Benzerini ya da ondan bir sure getirmeleri hususunda kendilerine meydan okuduğun ve aciz kaldıkları bu mucize Kitap, o müşriklere teklif ettikleri mucizelerden yetmedi mi? Şayet onlara Mûsâ'nın ve diğer peygamberlerin mucizelerini getirmiş olsaydın, her zaman ve mekânda kendilerine okunmakta olan Kur'an'a inanmadıkları gibi yine iman etmezlerdi. { إِنَّ فِي ذلِكَ } “Şüphesiz bunda” ifadesindeki işaret, anılan vasıflarla nitelenen Kitab'adır; { لَرَحْمَةً } “elbette bir rahmet vardır”, dünyada ve ahirette büyük bir rahmet, { وَذِكْرى } “ve bir öğüt”, dünyada onunla öğüt aldıkları ve onları hakka ulaştıran [bir öğüt vardır], { لِقَوْمٍ يُؤْمِنُونَ } “inanan bir topluluk için”, yani senin Allah katından getirdiğin şeyleri tasdik eden bir kavim için; zira bundan faydalanacak olanlar yalnızca onlardır. { قُلْ كَفى بِاللَّهِ بَيْنِي وَبَيْنَكُمْ شَهِيداً } “De ki: «Benimle sizin aranızda şahit olarak Allah yeter»” yani o yalanlayanlara de ki: Benimle sizin aranızda geçenlere şahit olarak Allah kâfidir. { يَعْلَمُ مَا فِي السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “O, göklerde ve yerde ne varsa bilir”; bunlardan hiçbir gizli şey O'na gizli kalmaz. Sizinle Resûlü arasında cereyan eden şeyler de buna dâhildir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا بِالْباطِلِ وَكَفَرُوا بِاللَّهِ أُولئِكَ هُمُ الْخاسِرُونَ } “Bâtıla inanıp Allah'ı inkâr edenler var ya, işte asıl ziyana uğrayanlar onlardır” yani Allah'ın dışında taptıkları şeylere inanıp hak olan Allah Sübhânehu'yu inkâr edenler var ya, işte onlar dünya

، وَالْآخِرَةِ وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ اسْتِهْزَاءً وَتَكْذِيبًا مِنْهُمْ بِذَلِكَ كَقَوْلِهِمْ: فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى قَدْ جَعَلَهُ اللَّهُ لِعَذَابِهِمْ، وَعَيَّنَهُ، وَهُوَ الْقِيَامَةُ، وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْأَجَلُ: مُدَّةُ أَعْمَارِهِمْ لِأَنَّهُمْ إِذَا مَاتُوا صَارُوا إِلَى الْعَذَابِ لَجاءَهُمُ الْعَذابُ أَيْ: لَوْلَا ذَلِكَ الْأَجَلُ الْمَضْرُوبُ لَجَاءَهُمُ الْعَذَابُ الَّذِي يَسْتَحِقُّونَهُ بِذُنُوبِهِمْ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْأَجَلِ الْمُسَمَّى: النَّفْخَةُ الْأُولَى، وَقِيلَ: الْوَقْتُ الَّذِي قَدَّرَهُ اللَّهُ لِعَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا، بِالْقَتْلِ، وَالْأَسْرِ يَوْمَ بَدْرٍ. وَالْحَاصِلُ أَنَّ لِكُلِّ عَذَابٍ أَجَلًا، لَا يَتَقَدَّمُ عَلَيْهِ، وَلَا يَتَأَخَّرُ عَنْهُ كَمَا في قوله سبحانه: لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ وَجُمْلَةُ وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً مُسْتَأْنَفَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَجِيءِ الْعَذَابِ الْمَذْكُورِ قَبْلَهَا، وَمَعْنَى بَغْتَةً: فَجْأَةٌ، وَجُمْلَةُ وَهُمْ لَا يَشْعُرُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِمْ لَا يَعْلَمُونَ بِإِتْيَانِهِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ مَوْعِدُ عَذَابِهِمُ النَّارَ، فَقَالَ:

ve ahiret [hüsranını bir arada toplayanlardır]. { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabı çarçabuk istiyorlar”; bunu alay etmek ve azabı yalanlamak maksadıyla yaparlar; nitekim onların: { فَأَمْطِرْ عَلَيْنا حِجارَةً مِنَ السَّماءِ أَوِ ائْتِنا بِعَذابٍ أَلِيمٍ } “Gökten üzerimize taş yağdır yahut bize can yakıcı bir azap getir!” demeleri gibidir. { وَلَوْلا أَجَلٌ مُسَمًّى } “Eğer belirlenmiş bir süre olmasaydı”; Allah'ın onların azabı için tayin edip belirlediği [bir süre ki], o da kıyamettir. Dahhâk ise şöyle demiştir: Ecel, onların ömürlerinin süresidir; zira öldüklerinde azaba intikal ederler. { لَجاءَهُمُ الْعَذابُ } “elbette kendilerine azap gelirdi”; yani eğer belirlenmiş olan o ecel olmasaydı, günahları sebebiyle hak ettikleri azap muhakkak onlara gelirdi. Belirlenmiş ecelden maksadın Sûr'a ilk üfleniş olduğu da söylenmiştir; Bedir günü öldürülmek ve esir alınmak suretiyle dünyadaki azapları için Allah'ın takdir ettiği vakit olduğu da söylenmiştir. Hasılı kelam; her azabın, önüne geçilemeyecek ve gerisinde kalınamayacak belirlenmiş bir vakti vardır; nitekim Sübhânehu şöyle buyurmuştur: { لِكُلِّ نَبَإٍ مُسْتَقَرٌّ } “Her haberin kararlaştırılmış bir zamanı vardır”. { وَلَيَأْتِيَنَّهُمْ بَغْتَةً } “Ve o, kendilerine ansızın gelecektir” cümlesi, kendisinden önce zikredilen azabın gelişini açıklayan yeni bir cümledir (istînâf). «Bağteten» ifadesinin anlamı, ansızın/ansızın basarak demektir. { وَهُمْ لا يَشْعُرُونَ } “onlar farkında bile değillerken” cümlesi ise hâl konumunda mansubdur; yani onun geleceğini bilmez bir hâldeyken [onlara gelecektir]. Sonra Sübhânehu, azaplarının vaktinin cehennem ateşi olduğunu zikrederek şöyle buyurdu:

يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ أَيْ: يَطْلُبُونَ مِنْكَ تَعْجِيلَ عَذَابِهِمْ، وَالْحَالُ أَنَّ مَكَانَ الْعَذَابِ مُحِيطٌ بِهِمْ، أَيْ: سَيُحِيطُ بِهِمْ عَنْ قُرْبٍ، فَإِنَّ مَا هُوَ آتٍ قَرِيبٌ، وَالْمُرَادُ بِالْكَافِرِينَ: جِنْسُهُمْ، فَيَدْخُلُ فِيهِ هَؤُلَاءِ الْمُسْتَعْجِلُونَ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، فَقَوْلُهُ: وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ إِخْبَارٌ عَنْهُمْ، وَقَوْلُهُ ثَانِيًا:

{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar; oysa cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır” yani azabın mekânı onları çepeçevre kuşatmış vaziyetteyken senden azaplarının acele gelmesini istiyorlar. Yani yakında onları kuşatacaktır; zira gelecek olan her şey yakındır. Kâfirler ile onların cinsi kastedilmiştir; dolayısıyla bu acele isteyenler öncelikli olarak buna dâhildir. O'nun { وَيَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } kavli onlardan bir haber vermedir; ikinci olarak gelen:

يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ تَعَجُّبٌ مِنْهُمْ، وَقِيلَ: التَّكْرِيرُ لِلتَّأْكِيدِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ كَيْفِيَّةَ إِحَاطَةِ الْعَذَابِ بِهِمْ، فَقَالَ: يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ أَيْ: مِنْ جَمِيعِ جِهَاتِهِمْ، فَإِذَا غَشِيَهُمُ الْعَذَابُ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ، فَقَدْ أَحَاطَتْ بِهِمْ جَهَنَّمُ وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ الْقَائِلُ: هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ أَوْ بَعْضُ مَلَائِكَتِهِ بِأَمْرِهِ، أَيْ: ذُوقُوا جَزَاءَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي. قَرَأَ أَهْلُ الْمَدِينَةِ والكوفة

{ يَسْتَعْجِلُونَكَ بِالْعَذابِ } “Senden azabın çarçabuk gelmesini istiyorlar” [ifadesi], onların [bu tutumuna karşı] bir hayret bildirmedir. [Ayetin] tekrar edilmesinin tekit için olduğu da söylenmiştir. Sonra [Allah] Teâlâ, azabın onları nasıl kuşatacağını belirterek şöyle buyurmuştur: { يَوْمَ يَغْشاهُمُ الْعَذابُ مِنْ فَوْقِهِمْ وَمِنْ تَحْتِ أَرْجُلِهِمْ } “O gün azap onları hem üstlerinden hem de ayaklarının altından bürüyecektir”; yani bütün yönlerinden [kuşatacaktır]. Azap onları bu şekilde kapladığında cehennem onları bütünüyle kuşatmış olur. { وَيَقُولُ ذُوقُوا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve [Allah]: ‘İşlemekte olduklarınızın [cezasını] tadın!’ der”. Bunu söyleyen bizzat Sübhânehu olan Allah yahut O'nun emriyle meleklerinden biridir. Yani: Küfür ve günahlardan yana işlemekte olduğunuz şeylerin cezasını tadın! Medine ve Kûfe ehli

«نَقُولُ» بِالنُّونِ. وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالتَّحْتِيَّةِ ، وَاخْتَارَ الْقِرَاءَةَ الْأَخِيرَةَ أَبُو عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ: قُلْ كَفى بِاللَّهِ وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ وَابْنُ أَبِي عَبْلَةَ «وَيُقَالُ ذُوقُوا» .

«Nûn» harfi ile { نَقُولُ } şeklinde okumuşlardır. Diğerleri ise iki noktalı «yâ» harfi ile [ye-kûlü] okumuşlardır. Ebû Ubeyd, O'nun { قُلْ كَفى بِاللَّهِ } kavlinden ötürü bu son kıraati tercih etmiştir. İbn Mes'ûd ile İbn Ebî Able ise { وَيُقَالُ ذُوقُوا } şeklinde okumuşlardır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي مُعْجَمِهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ:

İbn Cerîr, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Mu‘cem'inde İsmâilî, İbn Abbâs'tan şu ayet hakkında nakletmişlerdir:

وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ قَالَ: لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ، كَانَ أُمِّيًّا، وَفِي قَوْلِهِ: بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ قَالَ: كَانَ اللَّهُ أَنْزَلَ شَأْنَ مُحَمَّدٍ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ لِأَهْلِ الْعِلْمِ، وَعَلَّمَهُ لَهُمْ، وَجَعَلَهُ لَهُمْ آيَةً فَقَالَ لَهُمْ: إِنَّ آيَةَ نُبُوَّتِهِ أَنْ يَخْرُجَ حِينَ يَخْرُجُ وَلَا يَعْلَمُ كِتَابًا، وَلَا يَخُطُّهُ بِيَمِينِهِ، وَهِيَ الْآيَاتُ الْبَيِّنَاتُ الَّتِي قَالَ اللَّهُ تَعَالَى. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ الْآيَةَ قَالَ: لَمْ يَكُنْ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَقْرَأُ، وَلَا يَكْتُبُ.

{ وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ وَلا تَخُطُّهُ بِيَمِينِكَ } “Sen bundan önce herhangi bir kitap okumuyordun ve onu sağ elinle de yazmıyordun” [ayeti hakkında] o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne okur ne de yazardı; ümmî idi.» { بَلْ هُوَ آياتٌ بَيِّناتٌ فِي صُدُورِ الَّذِينَ أُوتُوا الْعِلْمَ } “Hayır, o, kendilerine ilim verilenlerin göğüslerinde apaçık ayetlerdir” kavli hakkında da şöyle demiştir: «Allah, ilim ehline Muhammed'in durumunu Tevrat ve İncil'de indirmiş, bunu onlara öğretmiş ve onlar için bir ayet (alamet) kılmıştır. Onlara şöyle demiştir: Onun peygamberliğinin alameti, ortaya çıktığı zaman kitap bilmemesi ve onu sağ eliyle yazmamasıdır. İşte bunlar Allah Teâlâ'nın buyurduğu apaçık ayetlerdir.» Beyhakî Sünen'inde İbn Mes'ûd'dan { وَما كُنْتَ تَتْلُوا مِنْ قَبْلِهِ مِنْ كِتابٍ } ayeti hakkında: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ne okur ne de yazardı» dediğini nakletmiştir.

وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَالدَّارِمِيُّ، وَأَبُو دَاوُدَ فِي مَرَاسِيلِهِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، عن يحيى ابن جَعْدَةَ قَالَ: جَاءَ أُنَاسٌ مِنَ الْمُسْلِمِينَ بِكُتُبٍ قَدْ كَتَبُوهَا، فِيهَا بَعْضُ مَا سَمِعُوهُ مِنَ اليهود، فقال النبي ﷺ «كَفَى بِقَوْمٍ حُمْقًا أَوْ ضَلَالَةً، أَنْ يَرْغَبُوا عَمَّا جَاءَ بِهِ نَبِيُّهُمْ إِلَيْهِمْ، إِلَى مَا جَاءَ بِهِ غَيْرُهُ إِلَى غَيْرِهِمْ» فَنَزَلَتْ أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ الآية. وأخرج الْإِسْمَاعِيلِيُّ فِي مُعْجَمِهِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طَرِيقِ يَحْيَى بْنِ جَعْدَةَ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فَذَكَرَهُ بِمَعْنَاهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ فِي الْمُصَنَّفِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ، عَنِ الزُّهْرِيِّ، أَنَّ حَفْصَةَ جَاءَتْ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ بِكِتَابٍ مِنْ قَصَصِ يُوسُفَ فِي كَتِفٍ، فجعلت تقرؤه والنبيّ ﷺ يَتَلَوَّنُ وَجْهُهُ فَقَالَ: «وَالَّذِي نَفْسِي بِيَدِهِ لَوْ أَتَاكُمْ يُوسُفُ وَأَنَا نَبِيُّكُمْ فَاتَّبَعْتُمُوهُ وَتَرَكْتُمُونِي لَضَلَلْتُمْ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ الضُّرَيْسِ، وَالْحَاكِمُ فِي الْكُنَى، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ الْحَارِثِ الْأَنْصَارِيِّ قَالَ: دخل عمر ابن الخطاب على النبيّ ﷺ بِكِتَابٍ فِيهِ مَوَاضِعُ مِنَ التَّوْرَاةِ فَقَالَ: هَذِهِ أَصَبْتُهَا مَعَ رَجُلٍ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، أَعْرِضُهَا عَلَيْكَ، فَتَغَيَّرَ وُجِّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ تَغَيُّرًا شَدِيدًا لَمْ أَرَ مِثْلَهُ قَطُّ، فَقَالَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ الْحَارِثِ لِعُمَرَ:

Firyâbî, Dârimî, Merâsîl'inde Ebû Dâvûd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in Yahyâ b. Ca'de'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Müslümanlardan birtakım kimseler, Yahudilerden işittikleri bazı şeyleri yazdıkları sayfalar getirdiler. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem: «Bir kavme, peygamberlerinin kendilerine getirdiği şeyleri bırakıp başkasının başkalarına getirdiği şeylere rağbet etmeleri ahmaklık veya sapıklık olarak yeter» buyurdu; bunun üzerine { أَوَلَمْ يَكْفِهِمْ } “Onlara yetmedi mi?” ayeti indi. İsmâilî Mu‘cem'inde ve İbn Merdûye, Yahyâ b. Ca'de yoluyla Ebû Hüreyre'den bu rivayeti aynı anlamda tahric etmiştir. Abdürrezzâk el-Musannef'te ve Şuab'da Beyhakî'nin Zührî'den naklettiğine göre Hafsa, bir kürek kemiğinde yazılı olan Yûsuf kıssasından bir metinle Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına geldi ve onu okumaya başladı; Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünün rengi değişti ve şöyle buyurdu: «Nefsim elinde olana yemin olsun ki, Yûsuf size gelse ve ben aranızda bir peygamberken beni bırakıp ona tâbi olsaydınız muhakkak sapardınız.» Abdürrezzâk, İbn Sa'd, İbnü'd-Durays, el-Künâ'da Hâkim ve Şuab'da Beyhakî'nin Abdullah b. el-Hâris el-Ensârî'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Ömer b. el-Hattâb, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına içinde Tevrat'tan bölümler bulunan bir sayfayla girdi ve: «Bunu Ehl-i Kitap'tan bir adamdan aldım, sana arz edeyim» dedi. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü daha önce hiç görmediğim kadar şiddetle değişti. Abdullah b. el-Hâris Ömer'e:

أَمَا تَرَى وُجِّهَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ؟ فَقَالَ عمر: رضينا بالله ربّا وَبِالْإِسْلَامِ دِينًا وَبِمُحَمَّدٍ نَبِيًّا، فَسُرِّيَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَقَالَ: «لَوْ نَزَلَ مُوسَى فَاتَّبَعْتُمُوهُ وَتَرَكْتُمُونِي لَضَلَلْتُمْ، أَنَا حَظُّكُمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَأَنْتُمْ حَظِّي مِنَ الْأُمَمِ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ طَرِيقِ أَبِي قِلَابَةَ عَنْ عُمَرَ. وَأَخْرَجَ البيهقي وصححه عن عمر ابن الْخَطَّابِ قَالَ سَأَلْتُ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ عَنْ تَعَلُّمِ التَّوْرَاةِ فَقَالَ: «لَا تَتَعَلَّمْهَا وَآمِنْ بِهَا، وَتَعَلَّمُوا مَا أُنْزِلَ إِلَيْكُمْ وَآمِنُوا بِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ قَالَ:

«Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzünü görmüyor musun?» dedi. Bunun üzerine Ömer: «Rab olarak Allah'tan, din olarak İslam'dan ve peygamber olarak Muhammed'den razı olduk» dedi. Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in öfkesi dindi ve şöyle buyurdu: «Eğer Mûsâ inseydi ve beni bırakıp ona uysaydınız muhakkak sapardınız. Peygamberler arasından sizin payınıza düşen benim, ümmetler arasından da benim payıma düşen sizsiniz.» Abdürrezzâk ve Beyhakî, Ebû Kılâbe yoluyla Ömer'den benzerini tahric etmiştir. Beyhakî, sahih kabul ederek Ömer b. el-Hattâb'dan nakletmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e Tevrat'ı öğrenmeyi sordum; buyurdu ki: «Onu öğrenme; ancak ona inan. Size indirileni öğrenin ve ona inanın.» İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan { وَإِنَّ جَهَنَّمَ لَمُحِيطَةٌ بِالْكافِرِينَ } “Oysa cehennem kâfirleri çepeçevre kuşatmıştır” kavli hakkında naklettiğine göre o şöyle demiştir:

جَهَنَّمُ هُوَ هَذَا الْبَحْرُ الْأَخْضَرُ تَنْتَثِرُ الْكَوَاكِبُ فِيهِ، وَتَكُونُ فِيهِ الشَّمْسُ وَالْقَمَرُ، ثُمَّ يُسْتَوْقَدُ، فَيَكُونُ هُوَ جَهَنَّمَ، وَفِي هَذَا نَكَارَةٌ شَدِيدَةٌ، فَإِنَّ الْأَحَادِيثَ الْكَثِيرَةَ الصَّحِيحَةَ نَاطِقَةٌ بِأَنَّ جَهَنَّمَ مَوْجُودَةٌ مَخْلُوقَةٌ عَلَى الصِّفَاتِ الَّتِي وَرَدَ بها الكتاب والسنة.

Cehennem, şu yeşil denizdir; yıldızlar onun içine saçılacak, güneş ile ay da onun içine konulacak, ardından tutuşturulacak ve cehennem hâline gelecektir. Bu [rivayette] şiddetli bir münkerlik (kabul edilemez bir gariplik) vardır. Zira pek çok sahih hadis, cehennemin Kitap ve Sünnet'te geçen vasıflar üzere [hâlihazırda] yaratılmış ve mevcut olduğunu açıkça ifade etmektedir.

[سورة العنكبوت (٢٩) : الآيات ٥٦ الى ٦٩]

[Ankebût Suresi (29), Ayetler: 56-69]

يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠)

{ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ فَإِيَّايَ فَاعْبُدُونِ (٥٦) كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ (٥٧) وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ (٥٨) الَّذِينَ صَبَرُوا وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ (٥٩) وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ وَهُوَ السَّمِيعُ الْعَلِيمُ (٦٠) } “(56) Ey iman eden kullarım! Şüphesiz benim arzım geniştir; o hâlde yalnız bana kulluk edin. (57) Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz. (58) İman edip salih ameller işleyenleri, altlarından ırmaklar akan cennetteki yüksek köşklere yerleştireceğiz; orada ebedî kalıcıdırlar. [Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir! (59) Onlar ki sabretmişlerdir ve yalnız Rablerine tevekkül ederler. (60) Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (biriktiremez); onları da sizi de rızıklandıran Allah'tır. O, hakkıyla işitendir, hakkıyla bilendir.”

وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥)

{ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ (٦١) اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ (٦٢) وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ اللَّهُ قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ (٦٣) وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلاَّ لَهْوٌ وَلَعِبٌ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ (٦٤) فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ (٦٥) } “(61) Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim buyruk altına aldı?» diye sorsan, elbette «Allah» diyeceklerdir. O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorlar? (62) Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol yayar ve [dilediğine de] daraltır. Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir. (63) Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip de onunla yeri ölümünden sonra dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka «Allah» diyeceklerdir. De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.» Hayır, onların çoğu akıl erdirmezler. (64) Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir. Şüphesiz ahiret yurdu ise işte asıl hayat odur; keşke bilselerdi! (65) Gemiye bindikleri zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar. Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşmaya başlarlar.”

لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩)

{ لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَلِيَتَمَتَّعُوا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٦٦) أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ (٦٧) وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ (٦٨) وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ (٦٩) } “(66) Kendilerine verdiklerimize nankörlük etsinler ve zevk sürüp eğlensinler bakalım; yakında bilecekler! (67) Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken (yağmalanıp öldürülürken), bizim [orayı] güvenli bir harem yaptığımızı görmediler mi? Hâlâ bâtıla inanıp Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar? (68) Allah'a karşı yalan uydurandan veya kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan daha zalim kim olabilir? Kâfirler için cehennemde kalacak bir yer mi yok? (69) Bizim uğrumuzda cihad edenlere gelince, onları elbette yollarımıza eriştireceğiz. Şüphesiz Allah iyilik edenlerle beraberdir.”

لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْكَفَرَةِ مِنْ أَهْلِ الْكِتَابِ، وَمِنَ الْمُشْرِكِينَ، وَجَمَعَهُمْ فِي الْإِنْذَارِ، وَجَعَلَهُمْ مِنْ أَهْلِ النَّارِ اشْتَدَّ عِنَادُهُمْ، وَزَادَ فَسَادُهُمْ، وَسَعَوْا فِي إِيذَاءِ الْمُسْلِمِينَ بِكُلِّ وَجْهٍ، فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا

Allah Sübhânehu, Ehl-i Kitap ve müşriklerden kâfirlerin durumunu zikredip onları uyarıda birleştirdiğinde ve kendilerini cehennem ehlinden kıldığında; onların inadı şiddetlendi, fesatları arttı ve her türlü yolla Müslümanlara eziyet etmeye çalıştılar. Bunun üzerine Allah Sübhânehu şöyle buyurdu: { يَا عِبادِيَ الَّذِينَ آمَنُوا } “Ey iman eden kullarım!”

أَضَافَهُمْ إِلَيْهِ بَعْدَ خِطَابِهِ لَهُمْ تَشْرِيفًا وَتَكْرِيمًا، وَالَّذِينَ آمَنُوا صِفَةٌ مُوَضِّحَةٌ أَوْ مُمَيِّزَةٌ إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ

Onlara hitap ettikten sonra şeref ve ikram vermek üzere onları Kendisine izafe etti. «Ellezîne âmenû» ise açıklayıcı veya ayırt edici bir sıfattır. { إِنَّ أَرْضِي واسِعَةٌ } “Şüphesiz benim arzım geniştir”;

إِنْ كُنْتُمْ فِي ضِيقٍ بِمَكَّةَ مِنْ إِظْهَارِ الْإِيمَانِ، وَفِي مُكَايَدَةٍ لِلْكُفَّارِ، فَاخْرُجُوا مِنْهَا لِتَتَيَسَّرَ لَكُمْ عِبَادَتِي وَحْدِي، وَتَتَسَهَّلَ عَلَيْكُمْ. قَالَ الزَّجَّاجُ: أُمِرُوا بِالْهِجْرَةِ مِنَ الْمَوْضِعِ الَّذِي لَا يُمْكِنُهُمْ فِيهِ عِبَادَةُ اللَّهِ، وَكَذَلِكَ يَجِبُ عَلَى مَنْ كَانَ فِي بَلَدٍ يُعْمَلُ فِيهَا بِالْمَعَاصِي، وَلَا يُمْكِنُهُ تَغْيِيرُ ذَلِكَ أَنْ يُهَاجِرَ إِلَى حَيْثُ يَتَهَيَّأُ لَهُ أَنْ يَعْبُدَ اللَّهَ حَقَّ عِبَادَتِهِ. وَقَالَ مُطَرِّفُ بْنُ الشِّخِّيرِ: الْمَعْنَى إِنْ رَحْمَتِي وَاسِعَةٌ، وَرِزْقِيَ لَكُمْ وَاسْعٌ، فَابْتَغُوهُ فِي الْأَرْضِ.

«Mekke'de imanı açığa vurma hususunda bir darlık ve kâfirlerin tuzakları içerisindeyseniz, sırf bana ibadet etmeniz sizlere kolaylaşsın ve rahatça gerçekleşsin diye oradan çıkıp gidin.» Zeccâc şöyle demiştir: «Allah'a ibadet etmelerinin mümkün olmadığı yerden hicret etmekle emrolundular. Aynı şekilde günah işlenen ve bunu değiştirme imkânı bulunmayan bir beldede bulunan kimsenin de Allah'a hakkıyla kulluk etmesinin mümkün olacağı bir yere hicret etmesi vaciptir.» Mutarrif b. eş-Şıhhîr ise şöyle demiştir: «Anlam şudur: Rahmetim geniştir ve size olan rızkım boldur; öyleyse onu yeryüzünde arayın.»

وَقِيلَ الْمَعْنَى: إِنْ أَرْضِيَ الَّتِي هِيَ أَرْضُ الْجَنَّةِ وَاسِعَةٌ، فَاعْبُدُونِ حَتَّى أُوَرِّثُكُمُوهَا. وَانْتِصَابُ إِيَّايَ بِفِعْلٍ مُضْمَرٍ، أَيْ: فَاعْبُدُوا إِيَّايَ. ثُمَّ خَوَّفَهُمْ سُبْحَانَهُ بِالْمَوْتِ لِيُهَوِّنَ عَلَيْهِمْ أَمْرَ الْهِجْرَةِ فَقَالَ: كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ أَيْ: كُلُّ نَفْسٍ مِنَ النُّفُوسِ وَاجِدَةٌ مَرَارَةَ الْمَوْتِ لَا مَحَالَةَ، فَلَا يَصْعُبُ عَلَيْكُمْ تَرْكُ الْأَوْطَانِ، وَمُفَارَقَةُ الْإِخْوَانِ، وَالْخُلَّانِ، ثُمَّ إِلَى اللَّهِ الْمَرْجِعُ بِالْمَوْتِ، وَالْبَعْثِ، لَا إِلَى غَيْرِهِ، فَكُلُّ حَيٍّ فِي سَفَرٍ إِلَى دَارِ الْقَرَارِ، وَإِنْ طَالَ لُبْثُهُ فِي هَذِهِ الدَّارِ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً فِي هَذَا التَّرْغِيبُ إِلَى الْهِجْرَةِ، وَأَنَّ جَزَاءَ مِنْ هَاجَرَ، أَنْ يَكُونَ فِي غُرَفِ الْجَنَّةِ، وَمَعْنَى «لَنُبَوِّئَنَّهُمْ» لَنُنْزِلَنَّهُمْ غُرَفَ الْجَنَّةِ، وَهِيَ عَلَالِيهَا، فَانْتِصَابُ غُرَفًا عَلَى أَنَّهُ الْمَفْعُولُ الثَّانِي عَلَى تَضْمِينِ نُبَوِّئَنَّهُمْ مَعْنَى: نُنْزِلَنَّهُمْ، أَوْ عَلَى الظَّرْفِيَّةِ مَعَ عَدَمِ التَّضْمِينِ، لِأَنَّ نُبَوِّئَنَّهُمْ لَا يَتَعَدَّى إِلَّا إِلَى مَفْعُولٍ وَاحِدٍ، وَإِمَّا مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ اتِّسَاعًا، أَيْ:

Şöyle de denilmiştir: Anlamı, «Benim cennet yurdu olan arzım geniştir; bana kulluk edin ki orayı size miras bırakayım» demektir. «İyyâye» kelimesinin nasbı gizli bir fiilledir; yani «sadece bana ibadet edin» demektir. Sonra Sübhânehu hicret işini kendilerine kolaylaştırmak maksadıyla onları ölümle uyararak şöyle buyurdu: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Her can ölümü tadacaktır; sonra bize döndürüleceksiniz”; yani nefislerden her bir nefis ölümün acısını mutlaka tadacaktır; öyleyse yurtları terk etmek, kardeşlerden ve dostlardan ayrılmak sizlere zor gelmesin. Sonra ölüm ve dirilişle dönüş ancak Allah'adır, başkasına değil. Her canlı bu dünyada kalışı ne kadar uzasa da karar yurduna doğru bir yolculuktadır. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } “İman edip salih ameller işleyenleri, cennetteki yüksek köşklere yerleştireceğiz”; bunda hicrete teşvik ve hicret edenin mükâfatının cennet köşklerinde bulunmak olduğuna dair bir açıklama vardır. «Lenübevviennehüm» kavlinin anlamı: Onları cennetin köşklerine —ki onlar yüksek makamlardır— yerleştireceğiz demektir. «Gurafen» kelimesinin mansub olması, «nübevviennehüm» fiiline «nünzilennehüm» (onları yerleştireceğiz) anlamı tazmin edilerek ikinci meful olmasından veya tazmin olmaksızın zarfiyet üzere mansub olmasındandır; zira «nübevviü» tek bir mefule geçişlidir. Ya da harf-i cerrin hazfedilmesiyle genişletilerek (el-hâfızın nez'i yoluyla) mansub kılınmıştır, yani:

فِي غَرَفِ الْجَنَّةِ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنَ الْمَبَاءَةِ: وَهِيَ الْإِنْزَالُ. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَيَعْقُوبُ، وَالْجَحْدَرِيُّ، وَابْنُ أَبِي

«cennetin köşklerinde» demektir. Bu kelime el-mebâe'den türemiştir; o da yerleştirmek ve iskân etmektir. Ebû Amr, Ya'kūb, Cahderî, İbn Ebî

إِسْحَاقَ، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَالْأَعْمَشُ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ، وَخَلَفٌ «يَا عِبَادِي» بِإِسْكَانِ الْيَاءِ وَفَتَحَهَا الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ ابْنُ عَامِرٍ «إِنَّ أَرْضِي» بِفَتْحِ الْيَاءِ، وَسَكَّنَهَا الْبَاقُونَ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ «يَرْجِعُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ، وَالْأَعْمَشُ، وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ: «لَنَثْوِيَنَّهُمْ» بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ مَكَانِ الْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْبَاءِ الْمُوَحَّدَةِ، وَمَعْنَى لَنَثْوِيَنَّهُمْ بِالْمُثَلَّثَةِ: لَنُعْطِيَنَّهُمْ غُرَفًا يَثْوُونَ فِيهَا، مِنَ الثَّوَى: وَهُوَ الْإِقَامَةُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: يُقَالُ ثَوَى الرَّجُلُ: إِذَا أَقَامَ، وَأَثْوَيْتُهُ: إِذَا أَنْزَلَتْهُ مَنْزِلًا يُقِيمُ فِيهِ. قَالَ الأخفش: لا تعجبني هذه القراءات لِأَنَّكَ لَا تَقُولُ أَثْوَيْتُهُ الدَّارَ، بَلْ تَقُولُ فِي الدَّارِ، وَلَيْسَ فِي الْآيَةِ حَرْفُ جَرٍّ فِي الْمَفْعُولِ الثَّانِي. قَالَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ:

İshâk, İbn Muhaysın, A‘meş, Hamza, Kisâî ve Halef ye harfinin sükûnuyla { يَا عِبَادِي } şeklinde okumuş, diğerleri ise ye'yi fethalı okumuştur. İbn Âmir ye'nin fethasıyla { إِنَّ أَرْضِيَ } şeklinde okumuş, diğerleri ise ye'yi sakin okumuştur. Sülemî ve Âsım'dan rivayetle Ebû Bekir ye ile { يَرْجِعُونَ } şeklinde okumuş, diğerleri ise te ile okumuştur. İbn Mes'ûd, A‘meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Kisâî bir noktalı be yerine üç noktalı peltek se ile { لَنَثْوِيَنَّهُمْ } şeklinde okumuş, diğerleri ise be ile okumuştur. Üç noktalı se ile okunan «lenesviyennehüm»ün manası: Onlara içinde ikamet edecekleri köşkler vereceğiz demektir; bu da ikamet etmek manasındaki «es-sevâ» kökündendir. Zeccâc şöyle demiştir: «Adam ikamet ettiğinde 'sevâ'r-racül' denir; onu kalacağı bir menzile yerleştirdiğinde ise 'esveytühû' denir.» Ahfeş: «Bu kıraat benim hoşuma gitmiyor; çünkü sen 'esveytühü'd-dâra' demezsin, bilakis 'fi'd-dâri' dersin; ayette de ikinci mefulde bir harf-i cer bulunmamaktadır» demiştir. Ebû Ali el-Fârisî ise:

هُوَ عَلَى إِرَادَةِ حَرْفِ الْجَرِّ، ثُمَّ حَذَفَ كَمَا تَقُولُ أَمَرْتُكَ الْخَيْرَ، أَيْ: بِالْخَيْرِ. ثُمَّ وَصَفَ سُبْحَانَهُ تِلْكَ الْغُرَفَ فَقَالَ: تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ أَيْ: مِنْ تَحْتِ الْغُرَفِ خالِدِينَ فِيها أَيْ: فِي الْغُرَفِ لَا يَمُوتُونَ أَبَدًا، أَوْ فِي الْجَنَّةِ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ المخصوص بالمدح محذوف، أَيْ: فِي الْغُرَفِ لَا يَمُوتُونَ أَبَدًا، أَوْ فِي الْجَنَّةِ، وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ المخصوب المدح مَحْذُوفٌ، أَيْ: نِعْمَ أَجْرُ الْعَامِلِينَ أَجْرُهُمْ، وَالْمَعْنَى: الْعَامِلِينَ لِلْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ. ثُمَّ وَصَفَ هَؤُلَاءِ الْعَامِلِينَ فَقَالَ: الَّذِينَ صَبَرُوا عَلَى مَشَاقِّ التَّكْلِيفِ وَعَلَى أَذِيَّةِ الْمُشْرِكِينَ لَهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مَنْصُوبًا عَلَى الْمَدْحِ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ أَيْ:

«Bu, harf-i cerrin kastedilip ardından tıpkı 'emertüke'l-hayra' (sana hayrı emrettim, yani hayırla emrettim) dendiği gibi hazfedilmesi üzerinedir» demiştir. Sonra Sübhânehu o köşkleri vasfederek şöyle buyurdu: { تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ } “altlarından ırmaklar akar”; yani köşklerin altından, { خالِدِينَ فِيها } “orada ebedî kalıcıdırlar”; yani o köşklerde asla ölmezler veya cennette; birincisi daha evladır. { نِعْمَ أَجْرُ الْعامِلِينَ } “[Salih] amel işleyenlerin mükâfatı ne güzeldir!”; övgüye tahsis edilen öge (mahsûs bi'l-medh) hazfedilmiştir, yani: «Amel edenlerin mükâfatı olan onların mükâfatları ne güzeldir!» demektir; anlamı: Salih amelleri işleyenlerdir. Sonra bu amel edenleri vasfederek şöyle buyurdu: { الَّذِينَ صَبَرُوا } “Onlar ki sabretmişlerdir”; teklifin meşakkatlerine ve müşriklerin kendilerine verdikleri eziyetlere karşı sabretmişlerdir. Övgü üzere mansub olması da caizdir. { وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ } “ve yalnız Rablerine tevekkül ederler”; yani:

يُفَوِّضُونَ أُمُورَهُمْ إِلَيْهِ فِي كُلِّ إِقْدَامٍ وَإِحْجَامٍ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يُعِينُ عَلَى الصَّبْرِ وَالتَّوَكُّلِ، وَهُوَ النَّظَرُ فِي حَالِ الدَّوَابِّ فَقَالَ: وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ قَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي كَأَيِّنْ، وَأَنَّ أَصْلَهَا: أَيْ دَخَلَتْ عَلَيْهَا كَافُ التَّشْبِيهِ وَصَارَ فِيهَا مَعْنَى كَمْ كَمَا صَرَّحَ بِهِ الْخَلِيلُ وَسِيبَوَيْهِ، وَتَقْدِيرُهَا عِنْدَهُمَا كَشَيْءٍ كَثِيرٍ مِنَ الْعَدَدِ مِنْ دَابَّةٍ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَكَمْ مِنْ دَابَّةٍ. وَمَعْنَى «لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا» لَا تُطِيقُ حَمْلَ رِزْقِهَا لِضَعْفِهَا وَلَا تَدَّخِرُهُ، وَإِنَّمَا يَرْزُقُهَا اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ، وَيَرْزُقُكُمْ، فَكَيْفَ لَا يَتَوَكَّلُونَ عَلَى اللَّهِ مَعَ قُوَّتِهِمْ وَقُدْرَتِهِمْ عَلَى أَسْبَابِ الْعَيْشِ كَتَوَكُّلِهَا عَلَى اللَّهِ مَعَ ضَعْفِهَا وَعَجْزِهَا. قَالَ الْحَسَنُ: تَأْكُلُ لِوَقْتِهَا، لَا تَدَّخِرُ شَيْئًا. قَالَ مُجَاهِدٌ: يَعْنِي الطَّيْرَ وَالْبَهَائِمَ تَأْكُلُ بِأَفْوَاهِهَا وَلَا تَحْمِلُ شَيْئًا وَهُوَ السَّمِيعُ الَّذِي يَسْمَعُ كُلَّ مَسْمُوعٍ الْعَلِيمُ بِكُلِّ مَعْلُومٍ. ثُمَّ إِنَّهُ سُبْحَانَهُ ذَكَرَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ مِنْ أَهْلِ مَكَّةَ وَغَيْرِهِمْ وَعَجِبَ السَّامِعُ مِنْ كَوْنِهِمْ يُقِرُّونَ بِأَنَّهُ خَالِقُهُمْ وَرَازِقُهُمْ وَلَا يُوَحِّدُونَهُ وَيَتْرُكُونَ عِبَادَةَ غَيْرِهِ فَقَالَ: وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ أَيْ: خَلَقَهَا، لَا يَقْدِرُونَ عَلَى إِنْكَارِ ذَلِكَ، وَلَا يَتَمَكَّنُونَ مِنْ جُحُودِهِ فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ أَيْ: فَكَيْفَ يُصْرَفُونَ عَنِ الْإِقْرَارِ بِتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ، وَأَنَّهُ وَحْدَهُ لَا شَرِيكَ لَهُ، وَالِاسْتِفْهَامُ: لِلْإِنْكَارِ وَالِاسْتِبْعَادِ. وَلَمَّا قَالَ الْمُشْرِكُونَ لِبَعْضِ الْمُؤْمِنِينَ: لَوْ كُنْتُمْ عَلَى حَقٍّ لَمْ تَكُونُوا فَقُرَّاءَ دَفَعَ سُبْحَانَهُ ذَلِكَ بِقَوْلِهِ: اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ أي: التوسع في الرزق، والتقدير لَهُ هُوَ مِنَ اللَّهِ الْبَاسِطِ الْقَابِضِ يَبْسُطُهُ لِمَنْ يَشَاءُ، وَيُضَيِّقُهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ عَلَى حَسَبِ مَا تَقْتَضِيهِ حِكْمَتُهُ، وَمَا يَلِيقُ بِحَالِ عِبَادِهِ مِنَ الْقَبْضِ وَالْبَسْطِ، وَلِهَذَا قَالَ: إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ يَعْلَمُ مَا فِيهِ صَلَاحُ عِبَادِهِ، وَفَسَادُهُمْ وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ أَيْ: نَزَّلَهُ وَأَحْيَا بِهِ الْأَرْضَ اللَّهُ، يَعْتَرِفُونَ بِذَلِكَ لَا يَجِدُونَ إِلَى إِنْكَارِهِ سَبِيلًا. ثُمَّ لَمَّا اعْتَرَفُوا هَذَا الِاعْتِرَافَ فِي هَذِهِ الْآيَاتِ،

her türlü girişim ve çekinmelerinde işlerini O'na havale ederler. Sonra Sübhânehu sabır ve tevekküle yardımcı olacak şeyi, yani canlıların durumuna bakmayı zikrederek şöyle buyurdu: { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا اللَّهُ يَرْزُقُها وَإِيَّاكُمْ } “Nice canlılar vardır ki rızkını taşıyamaz (biriktiremez); onları da sizi de rızıklandıran Allah'tır”. «Keeyyin» kelimesine dair açıklama daha önce geçmişti; Halil ve Sîbeveyhi'nin açıkça belirttiği gibi aslı 'eyyün' olup başına teşbih kâfı girmiş ve 'kem' anlamı kazanmıştır; ikisine göre bunun takdiri 'nice çok sayıda canlı' demektir. Anlamın «ve nice canlı» olduğu da söylenmiştir. «Lâ tahmilü rızkahâ»nın anlamı: Zayıflığından dolayı rızkını taşımaya güç yetiremez ve onu depolayıp biriktiremez; onu da sizi de lütfundan ancak Allah rızıklandırır. O hâlde zayıflığına ve acizliğine rağmen o canlının Allah'a tevekkül ettiği gibi, insanlar güçlü olmalarına ve maişet sebeplerine güç yetirebilmelerine rağmen nasıl Allah'a tevekkül etmezler? Hasan şöyle demiştir: «Vakti için yer, hiçbir şeyi biriktirmez.» Mücâhid: «Kuşları ve hayvanları kastetmektedir; ağızlarıyla yerler ve hiçbir şey taşımazlar» demiştir. { وَهُوَ السَّمِيعُ } “O, hakkıyla işitendir”; işitilen her şeyi işitendir, { الْعَلِيمُ } “hakkıyla bilendir”; bilinen her şeyi bilendir. Sonra Sübhânehu Mekke ehli ve diğer müşriklerin durumunu zikretti ve işiten kimse, onların kendilerini yaratanın ve rızıklandıranın Allah olduğunu ikrar ettikleri hâlde O'nu birlememelerine ve başkasına ibadeti terk etmemelerine hayret etti. Buyurdu ki: { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ وَسَخَّرَ الشَّمْسَ وَالْقَمَرَ لَيَقُولُنَّ اللَّهُ } “Andolsun ki onlara: «Gökleri ve yeri kim yarattı, güneşi ve ayı kim buyruk altına aldı?» diye sorsan, elbette «Allah» diyeceklerdir”; yani 'onları Allah yarattı' derler; bunu inkâr etmeye güç yetiremezler ve reddetmeye imkân bulamazlar. { فَأَنَّى يُؤْفَكُونَ } “O hâlde nasıl [haktan] çevriliyorlar?”; yani O'nun ilahlıkta tek olduğunu ve hiçbir ortağı bulunmayan bir tek olduğunu ikrar etmekten nasıl çevriliyorlar? Soru inkâr ve uzak görme (istib'âd) içindir. Müşrikler bazı müminlere: «Eğer hak üzere olsaydınız fakir olmazdınız» dediklerinde Sübhânehu bunu şu buyruğuyla defetti: { اللَّهُ يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “Allah, kullarından dilediğine rızkı bol bol yayar ve [dilediğine de] daraltır”; yani rızkı genişletmek ve daraltmak, genişleten ve daraltan (el-Bâsıt el-Kâbıd) olan Allah'tandır. Hikmetinin gerektirdiği ve kullarının durumuna uygun olan daraltma ve genişletmeye göre dilediğine bol verir, dilediğine daraltır. Bundan dolayı şöyle buyurmuştur: { إِنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ } “Şüphesiz Allah her şeyi hakkıyla bilendir”; kullarının neyin ıslah edeceğini ve neyin ifsat edeceğini çok iyi bilir. { وَلَئِنْ سَأَلْتَهُمْ مَنْ نَزَّلَ مِنَ السَّماءِ مَاءً فَأَحْيا بِهِ الْأَرْضَ مِنْ بَعْدِ مَوْتِها لَيَقُولُنَّ } “Andolsun ki onlara: «Gökten su indirip de onunla yeri ölümünden sonra dirilten kimdir?» diye sorsan, mutlaka diyeceklerdir”; yani suyu indiren ve onunla yeryüzünü dirilten { اللَّهُ } «Allah'tır» [diyeceklerdir]. Bunu itiraf ederler ve bunu inkâr etmeye hiçbir yol bulamazlar. Bu ayetlerde bu itirafta bulunduklarında,

وَهُوَ يَقْتَضِي بُطْلَانَ مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الشِّرْكِ، وَعَدَمِ إِفْرَادِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ بِالْعِبَادَةِ، أَمَرَ رسوله ﷺ أَنْ يَحْمَدَ اللَّهَ عَلَى إِقْرَارِهِمْ، وَعَدَمِ جُحُودِهِمْ مَعَ تَصَلُّبِهِمْ فِي الْعِنَادِ، وَتَشَدُّدِهِمْ فِي رَدِّ كُلِّ مَا جَاءَ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ مِنَ التَّوْحِيدِ فَقَالَ: قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ أَيْ: أَحْمَدُ اللَّهَ عَلَى أن جعل الحقّ معك، وأظهر حجتك عَلَيْهِمْ، ثُمَّ ذَمَّهُمْ فَقَالَ: بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ الْأَشْيَاءَ الَّتِي يَتَعَقَّلُهَا الْعُقَلَاءُ. فَلِذَلِكَ لَا يَعْمَلُونَ بِمُقْتَضَى مَا اعْتَرَفُوا بِهِ مِمَّا يَسْتَلْزِمُ بطلان ما هي عَلَيْهِ عِنْدَ كُلِّ عَاقِلٍ. ثُمَّ أَشَارَ سُبْحَانَهُ إِلَى تَحْقِيرِ الدُّنْيَا وَأَنَّهَا مِنْ جِنْسِ اللَّعِبِ وَاللَّهْوِ، وَأَنَّ الدَّارَ عَلَى الْحَقِيقَةِ: هِيَ دَارُ الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ مِنْ جِنْسِ مَا يَلْهُو بِهِ الصِّبْيَانُ وَيَلْعَبُونَ بِهِ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ. قَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ:

ve bu [itiraf] içinde bulundukları şirkin ve Allah Sübhânehu'yu ibadette birlememelerinin bâtıl olmasını gerektirdiğinde; Resûlüne sallallâhu aleyhi ve sellem, inattaki katılıklarına ve Resûlullah'ın getirdiği tevhidi bütünüyle reddetmedeki taassuplarına rağmen bu ikrarları ve inkâr edememeleri üzerine Allah'a hamdetmesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “De ki: «Hamd Allah'a mahsustur.» Hayır, onların çoğu akıl erdirmezler”; yani hakkı seninle kıldığı ve hüccetini onlara karşı galip kıldığı için Allah'a hamdet. Sonra onları yererek: { بَلْ أَكْثَرُهُمْ لَا يَعْقِلُونَ } “Hayır, onların çoğu akıl erdirmezler” buyurdu; yani akıl sahiplerinin akıl erdirdiği şeyleri idrak edemezler. Bu sebeple, her akıl sahibinin nezdinde içinde bulundukları durumun bâtıl olmasını gerektiren bu itiraflarının gereğiyle amel etmezler. Sonra Sübhânehu dünyayı küçümsemeye, onun oyun ve eğlence kabilinden olduğuna ve gerçek anlamda yurdun ahiret yurdu olduğuna işaret ederek şöyle buyurdu: { وَما هذِهِ الْحَياةُ الدُّنْيا إِلَّا لَهْوٌ وَلَعِبٌ } “Bu dünya hayatı bir eğlence ve oyundan başka bir şey değildir”; çocukların kendisiyle eğlenip oynadığı şeyler cinsindendir. { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu ise işte asıl hayat odur”. İbn Kuteybe ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir:

إِنَّ الْحَيَوَانَ: الْحَيَاةُ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهُوَ قَوْلُ جَمِيعِ الْمُفَسِّرِينَ ذَهَبُوا إِلَى أَنَّ مَعْنَى الْحَيَوَانِ هَاهُنَا: الْحَيَاةُ، وَأَنَّهُ مَصْدَرٌ بِمَنْزِلَةِ الْحَيَاةِ، فَيَكُونُ كَالنَّزَوَانِ وَالْغَلَيَانِ وَيَكُونُ التَّقْدِيرُ: وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِي دَارُ الْحَيَوَانِ، أَوْ ذَاتُ الْحَيَوَانِ، أَيْ: دَارُ الْحَيَاةِ الْبَاقِيَةِ الَّتِي لَا تَزُولُ، وَلَا يُنَغِّصُهَا مَوْتٌ، وَلَا مَرَضٌ، وَلَا هَمٌّ، وَلَا غَمٌّ لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ شَيْئًا مِنَ الْعِلْمِ لَمَا آثَرُوا عَلَيْهَا الدَّارَ الْفَانِيَةَ الْمُنَغَّصَةَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّهُ لَيْسَ الْمَانِعُ لَهُمْ مِنَ الْإِيمَانِ إِلَّا مُجَرَّدُ تَأْثِيرِ الْحَيَاةِ فَقَالَ: فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أَيْ: إِذَا انْقَطَعَ رَجَاؤُهُمْ مِنَ الْحَيَاةِ، وَخَافُوا الْغَرَقَ رَجَعُوا إِلَى الْفِطْرَةِ، فَدَعَوُا اللَّهَ وَحْدَهُ كَائِنِينَ عَلَى صُورَةِ الْمُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ بِصِدْقِ نِيَّاتِهِمْ، وَتَرْكِهِمْ عِنْدَ ذَلِكَ لِدُعَاءِ الْأَصْنَامِ لِعِلْمِهِمْ أَنَّهُ لَا يَكْشِفُ هَذِهِ الشِّدَّةَ الْعَظِيمَةَ النَّازِلَةَ بِهِمْ غَيْرُ اللَّهِ سُبْحَانَهُ:

«Hayevan, hayattır.» Vâhidî şöyle demiştir: «Bu bütün müfessirlerin görüşüdür; buradaki 'hayevan' kelimesinin manasının hayat olduğu, hayat derecesinde bir masdar olduğu ve 'nezevân' (sıçramak) ile 'galeyân' (kaynamak) gibi olduğu görüşüne varmışlardır. Takdiri ise: 'Şüphesiz ahiret yurdu, asıl hayat yurdudur veya hayat sahibidir', yani yok olmayan, ölümün, hastalığın, kederin ve gamın bulandırmadığı baki hayat yurdudur demektir.» { لَوْ كانُوا يَعْلَمُونَ } “Keşke bilselerdi!”; şayet ilimden bir nasip bilselerdi, fani ve gam dolu olan bu dünyayı ona tercih etmezlerdi. Sonra Sübhânehu onları imandan alıkoyan şeyin sırf bu dünya hayatını tercih etmekten ibaret olduğunu açıklayarak şöyle buyurdu: { فَإِذا رَكِبُوا فِي الْفُلْكِ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Gemiye bindikleri zaman dini yalnız O'na has kılarak Allah'a yalvarırlar”; yani hayattan ümitleri kesilip boğulmaktan korktuklarında fıtrata dönerler; niyetlerinin ihlasıyla dini yalnız O'na has kılan kimselerin suretinde olarak bir tek Allah'a dua ederler ve başlarına gelen bu büyük sıkıntıyı Allah Sübhânehu'dan başkasının kaldıramayacağını bildikleri için o anda putlara dua etmeyi bırakırlar:

فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ أي: فاجؤوا الْمُعَاوَدَةَ إِلَى الشِّرْكِ، وَدَعَوْا غَيْرَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ.

{ فَلَمَّا نَجَّاهُمْ إِلَى الْبَرِّ إِذا هُمْ يُشْرِكُونَ } “Fakat onları karaya çıkarıp kurtarınca hemen ortak koşmaya başlarlar” yani birdenbire şirke geri döner ve Allah Sübhânehu'dan başkasına dua ederler.

وَالرُّكُوبُ: هُوَ الِاسْتِعْلَاءُ، وَهُوَ مُتَعَدٍّ بِنَفْسِهِ، وَإِنَّمَا عُدِّيَ بِكَلِمَةِ: فِي لِلْإِشْعَارِ بِأَنَّ الْمَرْكُوبَ فِي نَفْسِهِ مِنْ قَبِيلِ الْأَمْكِنَةِ، وَاللَّامُ فِي لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ وَفِي قَوْلِهِ: وَلِيَتَمَتَّعُوا لِلتَّعْلِيلِ أَيْ: فاجؤوا الشِّرْكَ بِاللَّهِ لِيَكْفُرُوا بِنِعْمَةِ اللَّهِ، وَلِيَتَمَتَّعُوا بِهِمَا فَهُمَا فِي الْفِعْلَيْنِ لَامُ كَيْ، وَقِيلَ: هُمَا لَامَا الْأَمْرِ تَهْدِيدًا وَوَعِيدًا، أَيِ:

Rükûb, üstüne çıkıp binmektir ve bizzat geçişli bir fiildir; 'fî' harfiyle geçişli kılınması ise binilen şeyin bizzat kendisinin mekânlar kabilinden olduğunu hissettirmek içindir. { لِيَكْفُرُوا بِما آتَيْناهُمْ } ayetindeki lâm ile { وَلِيَتَمَتَّعُوا } kavlindeki lâm ta'lîl (gerekçe bildirme) içindir; yani Allah'ın nimetine nankörlük etmek ve o nimetlerle faydalanıp zevk sürmek için Allah'a ortak koşmaya aniden yöneldiler; dolayısıyla bu iki fiildeki lâm 'key' (için) lâmıdır. Her ikisinin tehdit ve vaîd bildiren emir lâmı olduğu da söylenmiştir; yani:

اكْفُرُوا بِمَا أَعْطَيْنَاكُمْ مِنَ النِّعْمَةِ وَتَمَتَّعُوا، وَيَدُلُّ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ قِرَاءَةُ أُبَيٍّ «وَتَمَتَّعُوا» وَهَذَا الِاحْتِمَالُ لِلْأَمْرَيْنِ إِنَّمَا هُوَ عَلَى قِرَاءَةِ أَبِي عَمْرٍو، وَابْنِ عَامِرٍ وَعَاصِمٍ، وَوَرْشٍ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَأَمَّا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِسُكُونِهَا فَلَا خِلَافَ أَنَّهَا لَامُ الْأَمْرِ، وَفِي قَوْلِهِ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ تَهْدِيدٌ عَظِيمٌ لَهُمْ أَيْ: فَسَيَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ ذَلِكَ، وَمَا فِيهِ مِنَ الْوَبَالِ عَلَيْهِمْ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً أَيْ: أَلَمْ يَنْظُرُوا، يَعْنِي: كُفَّارَ قُرَيْشٍ أَنَّا جَعَلْنَا حَرَمَهُمْ هَذَا حَرَمًا آمِنًا يَأْمَنُ فِيهِ سَاكِنُهُ مِنَ الْغَارَةِ، وَالْقَتْلِ، وَالسَّبْيِ، وَالنَّهْبِ فَصَارُوا فِي سَلَامَةٍ، وَعَافِيَةٍ مِمَّا صَارَ فِيهِ غَيْرُهُمْ مِنَ الْعَرَبِ، فَإِنَّهُمْ فِي كُلِّ حِينٍ تَطْرُقُهُمُ الْغَارَاتُ، وَتَجْتَاحُ أَمْوَالَهُمُ الْغُزَاةُ، وَتَسْفِكُ دِمَاءَهُمُ الْجُنُودُ، وَتَسْتَبِيحُ حُرَمَهُمْ، وَأَمْوَالَهُمْ شُطَّارُ الْعَرَبِ، وشياطينها، وَجُمْلَةُ وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: يَخْتَلِسُونَ مَنْ حَوْلَهُمْ بِالْقَتْلِ، وَالسَّبْيِ، وَالنَّهْبِ، وَالْخَطْفُ: الْأَخْذُ بِسُرْعَةٍ، وَقَدْ مَضَى تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ فِي سُورَةِ الْقَصَصِ أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ وَهُوَ الشِّرْكُ بَعْدَ ظُهُورِ حُجَّةِ اللَّهِ عَلَيْهِمْ وَإِقْرَارِهِمْ بِمَا يُوجِبُ التَّوْحِيدَ وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ يَجْعَلُونَ كُفْرَهَا مَكَانَ شُكْرِهَا، وَفِي هَذَا الِاسْتِفْهَامِ مِنَ التَّقْرِيعِ، وَالتَّوْبِيخِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً أَيْ: لَا أَحَدَ أَظْلَمُ مِنْهُ،

«Size verdiğimiz nimetlere nankörlük edin ve zevklenin bakalım!» demektir. Bu kıraate, Übeyy'in { وَتَمَتَّعُوا } şeklindeki kıraati delalet eder. Bu iki ihtimal, ancak Ebû Amr, İbn Âmir, Âsım ve Verş'in lâmı kesreli okumalarına göredir. Cumhurun sükûn ile olan kıraatine gelince, onun emir lâmı olduğunda ihtilaf yoktur. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “Yakında bilecekler!” kavlinde onlar için büyük bir tehdit vardır; yani bunun akıbetini ve üzerlerindeki vebalini yakında bileceklerdir. { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً } “Bizim [orayı] güvenli bir harem yaptığımızı görmediler mi?”; yani Kureyş kâfirleri, içinde oturanların baskından, öldürülmekten, esir alınmaktan ve yağmalanmaktan emin olduğu bu haremlerini güvenli bir harem kıldığımızı görüp düşünmediler mi? Böylece onlar, diğer Arapların düştüğü durumlardan selamet ve afiyette oldular; zira diğer Araplara her an baskınlar uğrar, akıncılar mallarını silip süpürür, ordular kanlarını döker, Arapların haydutları ve şeytanları onların ırzlarını ve mallarını mubah sayardı. { وَيُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ } “Çevrelerindeki insanlar kapılıp götürülürken” cümlesi hâl konumunda mansubdur; yani çevrelerindekiler öldürme, esaret ve yağma ile kapılıp götürülürken. el-Hatf, bir şeyi süratle çekip almaktır; anlamının tahkiki Kasas Suresi'nde geçmişti. { أَفَبِالْباطِلِ يُؤْمِنُونَ } “Hâlâ bâtıla mı inanıyorlar?”; yani Allah'ın hücceti kendilerine açıkça ortaya çıktıktan ve tevhidi gerektiren şeyleri ikrar ettikten sonra şirke mi [inanıyorlar]? { وَبِنِعْمَةِ اللَّهِ يَكْفُرُونَ } “ve Allah'ın nimetine nankörlük mü ediyorlar?”; şükür yerine onun nankörlüğünü koyuyorlar. Bu istifhamda (soruda) derecesi takdir edilemeyecek ölçüde bir azarlama ve kınama vardır. { وَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَرى عَلَى اللَّهِ كَذِباً } “Allah'a karşı yalan uydurandan daha zalim kim olabilir?”; yani ondan daha zalim kimse yoktur,

وَهُوَ مَنْ زَعَمَ أَنَّ لِلَّهِ شَرِيكًا أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ أَيْ: كَذَّبَ بِالرَّسُولِ الَّذِي أُرْسِلَ إِلَيْهِ، وَالْكِتَابِ الَّذِي أَنْزَلَهُ عَلَى رَسُولِهِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كَذَّبَ بِالتَّوْحِيدِ، وَالظَّاهِرُ شُمُولُهُ لِمَا يَصْدُقُ عَلَيْهِ أَنَّهُ حَقٌّ. ثُمَّ هَدَّدَ الْمُكَذِّبِينَ وَتَوَعَّدَهُمْ فَقَالَ: أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ أَيْ: مَكَانٌ يَسْتَقِرُّونَ فِيهِ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّقْرِيرِ، وَالْمَعْنَى: أَلَيْسَ يَسْتَحِقُّونَ الِاسْتِقْرَارَ فِيهَا وَقَدْ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا؟ ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ حَالَ الْمُشْرِكِينَ الْجَاحِدِينَ لِلتَّوْحِيدِ الْكَافِرِينَ بِنِعَمِ اللَّهِ أَرْدَفَهُ بِحَالِ عِبَادِهِ الصَّالِحِينَ، فَقَالَ: وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا أَيْ: جَاهَدُوا فِي شَأْنِ اللَّهِ لِطَلَبِ مَرْضَاتِهِ، وَرَجَاءِ مَا عِنْدَهُ مِنَ الْخَيْرِ لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنَا، أَيِ: الطَّرِيقَ الْمُوصِّلَ إِلَيْنَا. قَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هِيَ مَكِّيَّةٌ نَزَلَتْ قَبْلَ فَرْضِ الْجِهَادِ الْعُرْفِيِّ ، وَإِنَّمَا هُوَ جِهَادٌ عَامٌّ فِي دِينِ اللَّهِ وَطَلَبِ مَرْضَاتِهِ، وَقِيلَ: الْآيَةُ هَذِهِ نَزَلَتْ فِي الْعِبَادِ. وَقَالَ إِبْرَاهِيمُ بْنُ أَدْهَمَ: هِيَ فِي الَّذِينَ يَعْمَلُونَ بِمَا يَعْلَمُونَ وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ بِالنَّصْرِ وَالْعَوْنِ، وَمَنْ كَانَ مَعَهُ لَمْ يُخْذَلْ، وَدَخَلَتْ لَامُ التَّوْكِيدِ عَلَى مَعَ بِتَأْوِيلِ كَوْنِهَا اسْمًا، أَوْ عَلَى أَنَّهَا حَرْفٌ، وَدَخَلَتْ عَلَيْهَا لِإِفَادَةِ مَعْنَى الِاسْتِقْرَارِ كَمَا تَقُولُ: إِنَّ زَيْدًا لَفِي الدَّارِ، وَالْبَحْثُ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ النَّحْوِ.

O da Allah'a ortak koşan kimsedir. { أَوْ كَذَّبَ بِالْحَقِّ لَمَّا جاءَهُ } “yahut kendisine hak geldiğinde onu yalanlayandan [daha zalim kimdir?]”; yani kendisine gönderilen Resûl'ü ve Resûlüne indirdiği Kitab'ı yalanlayan kimsedir. Süddî şöyle demiştir: Tevhidi yalanlayandır. Zahir olan ise, hak olduğu sabit olan her şeyi kapsamasıdır. Sonra yalanlayanları tehdit edip uyararak şöyle buyurdu: { أَلَيْسَ فِي جَهَنَّمَ مَثْوىً لِلْكافِرِينَ } “Kâfirler için cehennemde bir yer mi yok?”; yani içinde yerleşip kalacakları bir mekân [yok mu?] Buradaki istifham (soru), takrîr (onaylatma) içindir. Anlamı şudur: Onlar yaptıklarını yapmışken orada yerleşip kalmayı hak etmiyorlar mı? Sonra tevhidi inkâr eden ve Allah'ın nimetlerine karşı nankörlük eden müşriklerin durumunu zikredince, hemen peşinden salih kullarının durumunu getirerek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا } “Bizim uğrumuzda cihat edenleri elbette yollarımıza eriştiririz”; yani Allah'ın rızasını aramak ve O'nun katındaki hayrı ummak üzere Allah yolunda cihat edenleri, elbette bize ulaştıran yola eriştiririz. İbn Atıyye şöyle demiştir: Bu ayet Mekkîdir; örfî (ıstılahî) cihadın farz kılınmasından önce inmiştir. Bu, ancak Allah'ın dininde ve O'nun rızasını talep etme hususunda genel bir cihattır. Bu ayetin abidler (ibadet ehli) hakkında indiği de söylenmiştir. İbrâhîm b. Edhem ise: «O, bildikleriyle amel edenler hakkındadır» demiştir. { وَإِنَّ اللَّهَ لَمَعَ الْمُحْسِنِينَ } “Şüphesiz Allah, muhsinlerle (iyilik edenlerle) beraberdir”; yardım ve desteğiyle [beraberdir]. Kiminle beraber olursa o kimse yalnız bırakılmaz ve hezimete uğratılmaz. Pekiştirme lâmı (lâmü't-tevkîd), «mea» lafzı üzerine onun isim kabul edilmesi teviliyle yahut bir harf olması ve tıpkı senin «İnne Zeyden le-fi'd-dâr» (Şüphesiz Zeyd evin içindedir) demen gibi istikrar anlamı ifade etmesi için dâhil olmuştur. Bu konudaki inceleme nahiv ilminde yerleşmiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَمَّا نَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَةُ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ قُلْتُ: يَا رَبِّ أَيَمُوتُ الْخَلَائِقُ كُلُّهُمْ وَيَبْقَى الْأَنْبِيَاءُ؟ فَنَزَلَتْ كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ» . وَيُنْظَرُ كَيْفَ صِحَّةُ هَذَا، فَإِنَّ النَّبِيَّ ﷺ بَعْدَ أَنْ يَسْمَعَ قَوْلَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ يَعْلَمُ أَنَّهُ مَيِّتٌ، وَقَدْ عَلِمَ أَنَّ مَنْ قَبْلَهُ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ قَدْ مَاتُوا، وَأَنَّهُ خَاتَمُ الْأَنْبِيَاءِ، فَكَيْفَ يَنْشَأُ عن هذه الآية ما رواه عَنْهُ عَلِيٌّ ﵁ مِنْ قَوْلِهِ: «أَيَمُوتُ الْخَلَائِقُ وَيَبْقَى الْأَنْبِيَاءُ» فَلَعَلَّ هَذِهِ الرِّوَايَةَ لَا تَصِحُّ مَرْفُوعَةً، وَلَا مَوْقُوفَةً. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ، وَابْنُ عَسَاكِرَ، قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ ضَعِيفٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: خَرَجْتُ مَعَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ حَتَّى دَخَلَ بَعْضَ حِيطَانِ الْمَدِينَةِ فَجَعَلَ يلتقط التّمر ويأكل، فقال لي: مالك لَا تَأْكُلُ؟ قُلْتُ: لَا أَشْتَهِيهِ يَا رَسُولَ اللَّهِ، قَالَ: لَكِنِّي أَشْتَهِيهِ وَهَذِهِ صُبْحُ رَابِعَةٍ مُنْذُ لَمْ أَذُقْ طَعَامًا وَلَمْ أَجِدْهُ، وَلَوْ شِئْتُ لَدَعَوْتُ رَبِّي فَأَعْطَانِي مِثْلَ مُلْكِ كِسْرَى وَقَيْصَرَ، فَكَيْفَ بِكَ يَا ابْنَ عُمَرَ إِذَا بَقِيتَ فِي قَوْمٍ يُخَبِّئُونَ رِزْقَ سَنَتِهِمْ وَيَضْعُفُ اليقين.

İbn Merdûye'nin Ali b. Ebî Tâlib'den naklettiğine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem buyurdu ki: «{ إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } “Muhakkak sen de öleceksin, onlar da ölecekler” ayeti indiğinde: 'Yâ Rabbi! Bütün yaratılmışlar ölecek de peygamberler kalacak mı?' dedim. Bunun üzerine: { كُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ ثُمَّ إِلَيْنا تُرْجَعُونَ } “Her can ölümü tadacaktır; sonra Bize döndürüleceksiniz” ayeti indi.» Bu rivayetin sıhhatine bakmak gerekir; zira Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, Allah Sübhânehu'nun { إِنَّكَ مَيِّتٌ وَإِنَّهُمْ مَيِّتُونَ } kavlini işittikten sonra kendisinin de öleceğini bilmektedir. Kendisinden önceki peygamberlerin vefat ettiğini ve kendisinin peygamberlerin sonuncusu olduğunu da bilmektedir. Durum böyleyken Ali radıyallâhu anh'ın kendisinden rivayet ettiği: «Bütün yaratılmışlar ölecek de peygamberler kalacak mı?» sözü bu ayetten nasıl neşet edebilir? Dolayısıyla bu rivayet belki de ne merfû ne de mevkûf olarak sahihtir. Abd b. Humeyd, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye, Beyhakî ve İbn Asâkir rivayet etmişlerdir; Süyûtî, İbn Ömer'den zayıf bir senetle şöyle nakletmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem ile birlikte çıktım; nihayet Medine bahçelerinden birine girdi ve hurma toplayıp yemeye başladı. Bana: «Sana ne oluyor da yemiyorsun?» dedi. Ben de: «Canım çekmiyor ey Allah'ın Resûlü» dedim. Buyurdu ki: «Fakat benim canım çekiyor. Üstelik bu, yemek tatmadığım ve yiyecek bulamadığım dördüncü günün sabahıdır. Şayet dileseydim Rabbime dua ederdim de bana Kisrâ ve Kayser'in mülkünün benzerini verirdi. Bir yıllık rızıklarını saklayan ve yakînleri zayıflayan bir kavmin içinde kaldığın zaman hâlin nasıl olacak ey İbn Ömer!»

قال: فو الله مَا بَرِحْنَا وَلَا رُمْنَا حَتَّى نَزَلَتْ وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا الْآيَةَ، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنَّ اللَّهَ لَمْ يَأْمُرْنِي بِكَنْزِ الدُّنْيَا وَلَا بِاتِّبَاعِ الشَّهَوَاتِ، أَلَا وَإِنِّي لَا أَكْنِزُ دينارا ولا درهما، ولا أخبأ رِزْقًا لِغَدٍ» . وَهَذَا الْحَدِيثُ فِيهِ نَكَارَةٌ شَدِيدَةٌ لِمُخَالَفَتِهِ لِمَا كَانَ عَلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ فَقَدْ كَانَ يُعْطِي نِسَاءَهُ قُوتَ الْعَامِ كَمَا ثَبَتَ ذَلِكَ فِي كُتُبِ الْحَدِيثِ الْمُعْتَبَرَةِ. وَفِي إِسْنَادِهِ أَبُو الْعَطُوفِ الْجَوْزِيِّ، وَهُوَ ضَعِيفٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ قَالَ: بَاقِيَةٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يَا عَجَبًا كُلَّ الْعَجَبِ لِلْمُصَدِّقِ بِدَارِ الْحَيَوَانِ، وَهُوَ يَسْعَى لِدَارِ الْغُرُورِ» وَهُوَ مُرْسَلٌ.

[Râvi] dedi ki: Allah'a yemin olsun ki { وَكَأَيِّنْ مِنْ دَابَّةٍ لَا تَحْمِلُ رِزْقَهَا } “Nice canlılar vardır ki, rızkını taşıyamaz [kendi rızkını temin edemez]” ayeti ininceye kadar [yerimizden] ayrılmadık ve kımıldamadık. Bunun üzerine Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Şüphesiz ki Allah bana ne dünya malı biriktirmeyi ne de şehvetlerin peşinden gitmeyi emretti. İyi bilin ki ben ne bir dinar ne de bir dirhem biriktiririm; yarına da hiçbir rızık saklamam.» Bu hadis, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in hâline aykırı olması sebebiyle son derece münkerdir. Zira muteber hadis kitaplarında sabit olduğu üzere o, hanımlarına bir yıllık yiyeceğini verirdi. İsnadında Ebü'l-Atûf el-Cevzî vardır; o ise zayıftır. İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan naklettiğine göre o, { وَإِنَّ الدَّارَ الْآخِرَةَ لَهِيَ الْحَيَوانُ } “Şüphesiz ahiret yurdu ise, asıl hayat odur” [ayeti hakkında]: "[O yurt] kalıcıdır" demiştir. İbn Ebî'd-Dünyâ ve Şuabü'l-Îmân'da Beyhakî'nin Ebû Ca'fer'den naklettiğine göre Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Asıl hayat yurdunu (ahireti) tasdik ettiği hâlde aldanış yurdu (dünya) için çabalayıp duran kimseye gerçekten çok şaşılır!» Bu hadis mürseldir.