قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧)
{ قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ كَلاَّ بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ (٢٧) } “De ki: 'O'na ortak koştuklarınızı bana gösterin bakalım! Asla [ortak olamazlar]! Bilakis O, Azîz (mutlak galip) ve Hakîm (hüküm ve hikmet sahibi) olan Allah'tır.' (27)”
قَوْلُهُ: قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَذَا أَمْرٌ للنبيّ ﷺ بِأَنْ يَقُولَ لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ أَوْ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْإِطْلَاقِ هَذَا الْقَوْلَ، وَمَفْعُولَا زَعَمْتُمْ مَحْذُوفَانِ، أَيْ: زَعَمْتُمُوهُمْ آلِهَةً لِدَلَالَةِ السِّيَاقِ عَلَيْهِمَا. قَالَ مُقَاتِلٌ:
{ قُلِ ادْعُوا الَّذِينَ زَعَمْتُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'tan başka [ilah olduğunu] iddia ettiklerinizi çağırın bakalım!'” kavli, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'e, Kureyş kâfirlerine yahut mutlak olarak kâfirlere bu sözü söylemesini emretmektedir. { زَعَمْتُمْ } “iddia ettiniz” fiilinin iki mefulü hazfedilmiştir; yani bağlamın onlara delaleti sebebiyle "onları ilahlar zannettiniz / iddia ettiniz" demektir. Mukâtil şöyle demiştir:
يَقُولُ ادْعُوهُمْ لِيَكْشِفُوا عَنْكُمُ الضُّرَّ الَّذِي نزل بكم في سنّي الْجُوعِ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ فَقَالَ: لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ أَيْ: لَيْسَ لَهُمْ قُدْرَةٌ عَلَى خَيْرٍ وَلَا شَرٍّ، وَلَا عَلَى جَلْبِ نَفْعٍ وَلَا دَفْعِ ضَرَرٍ فِي أَمْرٍ مِنَ الْأُمُورِ، وَذَكَرَ السموات وَالْأَرْضَ لِقَصْدِ التَّعْمِيمِ لِكَوْنِهِمَا ظَرْفًا لِلْمَوْجُودَاتِ الْخَارِجِيَّةِ وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ أَيْ: لَيْسَ للآلهة في السموات وَالْأَرْضِ مُشَارَكَةٌ لَا بِالْخَلْقِ وَلَا بِالْمِلْكِ وَلَا بِالتَّصَرُّفِ وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ أَيْ: وَمَا لِلَّهِ سُبْحَانَهُ مِنْ تِلْكَ الْآلِهَةِ مِنْ معين يعينه على شيء من أمر السموات وَالْأَرْضِ وَمَنْ فِيهِمَا وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ أَيْ: شَفَاعَةُ مَنْ يَشْفَعُ عِنْدَهُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَغَيْرِهِمْ، وَقَوْلُهُ: إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا كَائِنَةً لِمَنْ أَذِنَ لَهُ أَنْ يَشْفَعَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالنَّبِيِّينَ وَنَحْوِهِمْ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ وَالْعَمَلِ، وَمَعْلُومٌ أَنَّ هَؤُلَاءِ لَا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنْ يَسْتَحِقُّ الشَّفَاعَةَ، لَا لِلْكَافِرِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمَعْنَى: لا تنفع الشفاعة من الشفاء الْمُتَأَهِّلِينَ لَهَا فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا كَائِنَةً لِمَنْ أَذِنَ لَهُ أَيْ: لِأَجْلِهِ وَفِي شَأْنِهِ مِنَ الْمُسْتَحِقِّينَ لِلشَّفَاعَةِ لَهُمْ، لَا مَنْ عَدَاهُمْ مِنْ غَيْرِ الْمُسْتَحِقِّينَ لَهَا، وَاللَّامُ فِي لِمَنْ يَجُوزُ أَنْ تَتَعَلَّقَ بِنَفْسِ الشَّفَاعَةِ. قَالَ أَبُو الْبَقَاءِ:
Yani: Kıtlık yıllarında başınıza gelen sıkıntıyı sizden kaldırmaları için onları çağırın, demektedir. Sonra Allah Subhânehu onlar adına cevap vererek şöyle buyurdu: { لَا يَمْلِكُونَ مِثْقالَ ذَرَّةٍ فِي السَّماواتِ وَلا فِي الْأَرْضِ } “Onların göklerde de yerde de zerre ağırlığınca bir şeye güçleri yetmez.” Yani hiçbir meselede ne bir hayra ne de bir şerre, ne bir fayda sağlamaya ne de bir zararı defetmeye güçleri yetmez. Dış dünyadaki varlıkların zarfı (mekânı) olmaları sebebiyle genelleme kastıyla gökleri ve yeri zikretmiştir. { وَما لَهُمْ فِيهِما مِنْ شِرْكٍ } “Onların bu ikisinde hiçbir ortaklığı yoktur.” Yani ilahların göklerde ve yerde ne yaratma ne mülk ne de tasarruf bakımından hiçbir ortaklıkları yoktur. { وَما لَهُ مِنْهُمْ مِنْ ظَهِيرٍ } “Ve O'nun onlardan hiçbir yardımcısı da yoktur.” Yani Allah Subhânehu'nun, göklerin, yerin ve bunlarda bulunanların idaresine dair herhangi bir hususta Kendisine yardım eden bu ilahlardan hiçbir yardımcısı yoktur. { وَلا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ عِنْدَهُ } “O'nun katında şefaat fayda vermez.” Yani O'nun katında meleklerden ve başkalarından şefaat edecek olanların şefaati [fayda vermez]. { إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ } “İzin verdiği kimseden başkasına” kavli, en genel durumlardan yapılmış bir istisnâ-i müferrağdır (ögesi hazfedilmiş istisna). Yani: Meleklerden, peygamberlerden ve ilim ile amel ehlinden benzerlerinden şefaat etmesine izin verilen kimse lehine olması hali dışında hiçbir halde şefaat fayda vermez. Malumdur ki bunlar ancak şefaati hak eden kimseye şefaat ederler, kâfirlere değil. Mananın şöyle olması da caizdir: Şefaat ehli olan şefaatçilerden şefaat, izin verilen yani kendisi için ve durumu hakkında şefaat edilmeyi hak eden kimseler için olması hariç hiçbir durumda fayda vermez; şefaati hak etmeyen diğer kimseler için değil. { لِمَنْ } lafzındaki lâm harf-i cerrinin bizzat “şefaat” kelimesine taalluk etmesi (bağlanması) caizdir. Ebu'l-Bekâ şöyle demiştir:
كَمَا تَقُولُ شَفَعْتُ لَهُ، وَيَجُوزُ أن تتعلق بتنفع، وَالْأَوْلَى أَنَّهَا مُتَعَلِّقَةٌ بِالْمَحْذُوفِ كَمَا ذَكَرْنَا. قِيلَ: وَالْمُرَادُ بِقَوْلِهِ:
Nitekim "onun için şefaat ettim" dersin. { تَنْفَعُ } fiiline taalluk etmesi de caizdir; ancak evla olanı zikrettiğimiz üzere mahzuf bir kelimeye taalluk etmesidir. Şöyle de denilmiştir: Ayetteki
لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ أَنَّهَا لَا تُوجَدُ أَصْلًا إِلَّا لِمَنْ أَذِنَ لَهُ، وَإِنَّمَا عَلَّقَ النَّفْيَ بِنَفْعِهَا لَا بِوُقُوعِهَا تَصْرِيحًا بِنَفْيِ مَا هُوَ غَرَضُهُمْ مِنْ وُقُوعِهَا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَذِنَ بِفَتْحِ الْهَمْزَةِ: أَيْ أَذِنَ لَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، لِأَنَّ اسْمَهُ سُبْحَانَهُ مَذْكُورٌ قَبْلَ هَذَا، وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ بِضَمِّهَا عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالْآذِنُ هُوَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ تَعَالَى: مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ وقوله: وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ خَوْفِ هَؤُلَاءِ الشُّفَعَاءِ وَالْمَشْفُوعِ لَهُمْ فَقَالَ: حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَرَأَ الْجُمْهُورُ: فُزِّعَ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ، وَالْفَاعِلُ: هُوَ اللَّهُ، وَالْقَائِمُ مَقَامَ الْفَاعِلِ: هُوَ الْجَارُّ والمجرور، وقرأ ابن عامر: فزّع مبنيا لِلْفَاعِلِ، وَفَاعِلُهُ ضَمِيرٌ يَرْجِعُ إِلَى اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وكلا القراءتين بتشديد الزاي، وفعّل:
{ لَا تَنْفَعُ الشَّفاعَةُ } “Şefaat fayda vermez” ifadesiyle kastedilen; izin verilen kimse müstesna, [şefaatin] aslında hiçbir şekilde vücut bulmayacağıdır. Nefyi (olumsuzluğu) şefaatin gerçekleşmesine değil de faydasına bağlaması ise onların [şefaatin] gerçekleşmesinden umdukları gayeyi açıkça nefyetmek (ortadan kaldırmak) içindir. Cumhur, { أَذِنَ } kelimesini hemzenin fethasıyla (mâlum olarak) okumuştur; yani "Allah Subhânehu ona izin verdi" demektir; zira O Subhânehu'nun ismi bundan önce zikredilmiştir. Ebû Amr, Hamza ve Kisâî ise meçhul sîgada olmak üzere hemzenin dammesiyle [üzine şeklinde] okumuşlardır; izin veren ise Allah Subhânehu'dur. Bu ayetin bir benzeri Teâlâ'nın şu buyruğudur: { مَنْ ذَا الَّذِي يَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلَّا بِإِذْنِهِ } “O'nun izni olmadan katında şefaat edecek kimdir?” ve şu buyruğudur: { وَلا يَشْفَعُونَ إِلَّا لِمَنِ ارْتَضى } “Onlar, O'nun razı olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler.” Sonra [Allah] Subhânehu bu şefaatçilerin ve kendilerine şefaat edileceklerin korkusunu haber vererek şöyle buyurdu: { حَتَّى إِذا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } “Nihayet kalplerinden korku giderildiği zaman...” Cumhur { فُزِّعَ } kelimesini meçhul olarak okumuştur; [gerçek] fâil Allah'tır, nâib-i fâil (fâilin yerine geçen) ise câr ve mecrûrdur. İbn Âmir ise fâiline mebnî (mâlum) olarak [fezze'a şeklinde] okumuştur; fâili ise Allah Subhânehu'ya dönen bir zamirdir. Her iki kıraatte de zâ harfi şeddelidir. Fe‘‘ale (فَعَّلَ) vezni:
معناه السلب، فالتقريع إِزَالَةُ الْفَزَعِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ مِثْلَ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ إِلَّا أَنَّهُ خَفَّفَ الزَّايَ. قَالَ قُطْرُبٌ: مَعْنَى فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ أُخْرِجَ مَا فِيهَا مِنَ الْفَزَعِ، وَهُوَ الْخَوْفُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: كُشِفَ عَنْ قُلُوبِهِمُ الْغِطَاءُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ.
Giderme (selb) anlamındadır; dolayısıyla korkuyu gidermek demektir. Hasan ise zâ harfini şeddesiz okuması hariç cumhurun kıraati gibi okumuştur. Kutrub şöyle demiştir: { فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } ifadesinin manası, kalplerindeki korku çıkarıldı, demektir. Mücâhid ise şöyle demiştir: Kıyamet günü kalplerinden örtü kaldırılır.
وَالْمَعْنَى: أَنَّ الشَّفَاعَةَ لَا تَكُونُ مِنْ أَحَدٍ مِنْ هَؤُلَاءِ الْمَعْبُودِينَ من دون اللَّهِ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ وَالْأَصْنَامِ، إِلَّا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَأْذَنُ لِلْمَلَائِكَةِ، وَالْأَنْبِيَاءِ، وَنَحْوِهِمْ فِي الشَّفَاعَةِ لِمَنْ يَسْتَحِقُّهَا، وَهُمْ عَلَى غَايَةِ الْفَزَعِ مِنَ اللَّهِ كَمَا قَالَ تَعَالَى: وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ فَإِذَا أَذِنَ لَهُمْ فِي الشَّفَاعَةِ فَزِعُوا لِمَا يَقْتَرِنُ بِتِلْكَ الْحَالَةِ مِنَ الْأَمْرِ الْهَائِلِ، وَالْخَوْفِ الشَّدِيدِ مِنْ أَنْ يَحْدُثَ شَيْءٌ مِنْ أَقْدَارِ اللَّهِ، فَإِذَا سُرِّيَ عَلَيْهِمْ قالُوا لِلْمَلَائِكَةِ فَوْقَهُمْ، وَهُمُ الَّذِينَ يُورِدُونَ عَلَيْهِمُ الْوَحْيَ بِالْإِذْنِ مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ أَيْ: مَاذَا أَمَرَ بِهِ، فَيَقُولُونَ لَهُمْ قَالَ: الْقَوْلَ الْحَقَّ وَهُوَ قَبُولُ شَفَاعَتِكُمْ لِلْمُسْتَحِقِّينَ لَهَا دُونَ غَيْرِهِمْ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ فَلَهُ أَنْ يَحْكُمَ فِي عِبَادِهِ بِمَا يَشَاءُ، وَيَفْعَلَ مَا يُرِيدُ، وَقِيلَ: هَذَا الْفَزَعُ يَكُونُ لِلْمَلَائِكَةِ فِي كُلِّ أَمْرٍ يَأْمُرُ بِهِ الرَّبُّ. وَالْمَعْنَى: لَا تَنْفَعُ الشَّفَاعَةُ إِلَّا مِنَ الْمَلَائِكَةِ الَّذِينَ هُمْ فَزِعُونَ الْيَوْمَ مُطِيعُونَ لِلَّهِ، دُونَ الْجَمَادَاتِ وَالشَّيَاطِينِ، وَقِيلَ: إِنَّ الَّذِينَ يَقُولُونَ: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ هُمُ الْمَشْفُوعُ لَهُمْ، وَالَّذِينَ أَجَابُوهُمْ: هُمُ الشُّفَعَاءُ مِنَ الْمَلَائِكَةِ وَالْأَنْبِيَاءِ. وَقَالَ الْحَسَنُ، وَابْنُ زَيْدٍ، وَمُجَاهِدٌ: مَعْنَى الْآيَةِ: حَتَّى إِذَا كُشِفَ الْفَزَعُ عَنْ قُلُوبِ الْمُشْرِكِينَ فِي الْآخِرَةِ. قَالَتْ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ:
Mana şudur: Allah'tan başka tapınılan melekler, peygamberler ve putlardan hiçbirinin şefaati söz konusu olamaz; ancak Allah Subhânehu meleklerin, peygamberlerin ve benzerlerinin bunu hak eden kimseye şefaat etmesine izin verir; onlar da Teâlâ'nın buyurduğu gibi Allah'tan son derece korku içindedirler: { وَهُمْ مِنْ خَشْيَتِهِ مُشْفِقُونَ } “Onlar O'nun korkusundan titrerler.” Kendilerine şefaat için izin verildiğinde, o hale eşlik eden dehşetli durumdan ve Allah'ın takdirlerinden bir şeyin meydana gelmesinden duydukları şiddetli korkudan dolayı ürperirler. Üzerlerindeki bu hal hafifletilip açılınca, izin vahyi getiren kendi üstlerindeki meleklere: { مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne buyurdu?” yani ne emretti, derler. Onlar da onlara derler ki: { قالُوا الْحَقَّ } “Hakkı [buyurdu]”, yani sadece hak edenler için şefaatinizin kabul edilmesini buyurdu, başkaları için değil. { وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “O pek yücedir, pek büyüktür.” Dolayısıyla kulları hakkında dilediği gibi hükmetmek ve istediğini yapmak O'na aittir. Şöyle de denilmiştir: Bu korku, Rabbin emrettiği her bir emirde meleklerde meydana gelir. Mana: Şefaat, cansız varlıklardan ve şeytanlardan değil, ancak bugün Allah'tan korkan ve O'na itaat eden meleklerden fayda verir, demektir. Şöyle de denilmiştir: { مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ } “Rabbiniz ne buyurdu?” diyenler kendilerine şefaat edilenlerdir; onlara cevap verenler ise melekler ve peygamberlerden oluşan şefaatçilerdir. Hasan, İbn Zeyd ve Mücâhid ise ayetin manasının: Âhirette müşriklerin kalplerinden korku kaldırıldığı zaman melekler onlara:
مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ فِي الدُّنْيَا؟ قَالُوا الْحَقَّ، فَأَقَرُّوا حِينَ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِقْرَارُ. وَقَرَأَ ابْنُ عُمَرَ وَقَتَادَةُ: فَرَّغَ بِالرَّاءِ الْمُهْمَلَةِ وَالْغَيْنِ الْمُعْجَمَةِ مِنَ الْفَرَاغِ. وَالْمَعْنَى: فَرَّغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ، أَيْ: كَشَفَ عَنْهَا الْخَوْفَ. وَقَرَأَ ابْنُ مَسْعُودٍ (افْرُنْقِعَ) بَعْدَ الْفَاءِ رَاءٌ مُهْمَلَةٌ ثُمَّ نُونٌ ثُمَّ قَافٌ ثُمَّ عَيْنٌ مُهْمَلَةٌ مِنَ الِافْرِنْقَاعِ: وَهُوَ التَّفَرُّقُ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُبَكِّتَ الْمُشْرِكِينَ وَيُوَبِّخَهُمْ فَقَالَ: قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: مَنْ يُنْعِمُ عَلَيْكُمْ بِهَذِهِ الْأَرْزَاقِ الَّتِي تَتَمَتَّعُونَ بِهَا، فَإِنَّ آلِهَتَكُمْ لَا يَمْلِكُونَ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ، وَالرِّزْقُ مِنَ السَّمَاءِ: هُوَ الْمَطَرُ وَمَا يُنْتَفَعُ بِهِ مِنْهَا: مِنَ الشَّمْسِ، وَالْقَمَرِ، وَالنُّجُومِ، وَالرِّزْقُ مِنَ الْأَرْضِ: هُوَ النَّبَاتُ، وَالْمَعَادِنُ، وَنَحْوُ ذَلِكَ، وَلَمَّا كَانَ الْكُفَّارُ لَا يَقْدِرُونَ عَلَى جَوَابِ هَذَا الِاسْتِفْهَامِ، وَلَمْ تَقْبَلْ عُقُولُهُمْ نِسْبَةَ هَذَا الرِّزْقِ إِلَى آلِهَتِهِمْ، وَرُبَّمَا يَتَوَقَّفُونَ فِي نِسْبَتِهِ إِلَى اللَّهِ مَخَافَةَ أَنْ تَقُومَ عَلَيْهِمُ الْحُجَّةُ، فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْ ذَلِكَ فَقَالَ: قُلِ اللَّهُ أَيْ:
“Dünyadayken Rabbiniz ne buyurmuştu?” derler; onlar da: “Hakkı” derler ve böylece ikrarın kendilerine fayda vermeyeceği bir zamanda ikrarda bulunurlar, şeklinde olduğunu söylemişlerdir. İbn Ömer ve Katâde, boşaltma (ferâğ) kökünden noktasız ra ve noktalı ğayn ile [ferreğa] şeklinde okumuşlardır. Mana: Allah onların kalplerini boşalttı, yani onlardan korkuyu giderdi, demektir. İbn Mes'ud ise fâ harfinden sonra noktasız râ, sonra nûn, sonra kāf, sonra noktasız ayn ile dağılmak anlamındaki ifrinkā' (افْرِنْقَاع) kökünden [ifranqa'a] şeklinde okumuştur. Sonra Allah Subhânehu Resûlü'ne müşrikleri susturmasını ve azarlamasını emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ مَنْ يَرْزُقُكُمْ مِنَ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ } “De ki: 'Göklerden ve yerden sizi kim rızıklandırıyor?'” Yani faydalandığınız bu rızıkları size kim bahşediyor? Zira ilahlarınız zerre ağırlığınca bir şeye güç yetiremezler. Gökten gelen rızık yağmurdur ve gökten faydalanılan güneş, ay ve yıldızlar gibi şeylerdir. Yerden gelen rızık ise bitkiler, madenler ve benzeri şeylerdir. Kâfirler bu soruya cevap vermekten aciz kalıp akılları bu rızkı ilahlarına nispet etmeyi kabul etmeyince ve aleyhlerine delil ikame olunur korkusuyla belki de bunu Allah'a nispet etmekte duraklayacakları için, Allah Resûlü'ne buna cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: { قُلِ اللَّهُ } “De ki: 'Allah!'” Yani:
هُوَ الَّذِي يَرْزُقُكُمْ من السموات وَالْأَرْضِ، ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ بِأَنَّهُمْ عَلَى ضَلَالَةٍ، لَكِنْ عَلَى وَجْهِ الْإِنْصَافِ فِي الْحُجَّةِ بَعْدَ مَا سَبَقَ تَقْرِيرُ مَنْ هُوَ عَلَى الْهُدَى وَمَنْ هُوَ عَلَى الضَّلَالَةِ، فَقَالَ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ وَالْمَعْنَى: أَنَّ أَحَدَ الْفَرِيقَيْنِ مِنَ الذين يوحدون الله الخالق الرّزاق وَيَخُصُّونَهُ بِالْعِبَادَةِ، وَالَّذِينَ يَعْبُدُونَ الْجَمَادَاتِ الَّتِي لَا تَقْدِرُ عَلَى خَلْقٍ، وَلَا رِزْقٍ، وَلَا نَفْعٍ، وَلَا ضُرٍّ لَعَلَى أَحَدِ الْأَمْرَيْنِ مِنَ الْهُدَى وَالضَّلَالَةِ، وَمَعْلُومٌ لِكُلِّ عَاقِلٍ أَنَّ مَنْ عَبَدَ الَّذِي يَخْلُقُ وَيَرْزُقُ وَيَنْفَعُ وَيَضُرُّ: هُوَ الَّذِي عَلَى الْهُدَى، وَمَنْ عَبَدَ الَّذِي لَا يَقْدِرُ عَلَى خَلْقٍ وَلَا رِزْقٍ وَلَا نَفْعٍ وَلَا ضُرٍّ: هُوَ الَّذِي عَلَى الضَّلَالَةِ، فَقَدْ تَضَمَّنَ هَذَا الْكَلَامُ بَيَانَ فَرِيقِ الْهُدَى، وَهُمُ الْمُسْلِمُونَ، وَفَرِيقِ الضَّلَالَةِ وَهُمُ الْمُشْرِكُونَ عَلَى وَجْهٍ أَبْلَغَ مِنَ التَّصْرِيحِ. قَالَ الْمُبَرِّدُ: وَمَعْنَى هَذَا الْكَلَامِ مَعْنَى قَوْلِ الْمُتَبَصِّرِ فِي الْحُجَّةِ لِصَاحِبِهِ: أَحَدُنَا كَاذِبٌ، وَقَدْ عَرَفَ أَنَّهُ الصَّادِقُ الْمُصِيبُ، وَصَاحِبَهُ الكاذب المخطئ. قال: وأو عِنْدَ الْبَصْرِيِّينَ عَلَى بَابِهَا وَلَيْسَتْ لِلشَّكِّ، لَكِنَّهَا عَلَى مَا تَسْتَعْمِلُهُ الْعَرَبُ فِي مِثْلِ هَذَا إذا
Sizi göklerden ve yerden rızıklandıran O'dur. Sonra Allah Subhânehu, kimin hidayet üzere ve kimin dalalet üzere olduğu daha önce açıklandıktan sonra, delilde insaf yoluyla onlara sapıklık içinde olduklarını bildirmesini emrederek şöyle buyurdu: { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “O halde ya biz yahut siz, elbette ya doğru bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz.” Mana şudur: Yaratıcı ve rızık verici olan Allah'ı birleyen ve ibadeti sadece O'na has kılanlar ile yaratmaya, rızık vermeye, fayda ve zarar vermeye gücü yetmeyen cansız varlıklara tapan iki fırkadan biri mutlaka hidayet ve dalaletten birisi üzeredir. Yaratan, rızık veren, fayda ve zarar verene ibadet edenin hidayet üzere olduğu; yaratmaya, rızık vermeye, fayda ve zarar vermeye gücü yetmeyene ibadet edenin ise dalalet üzere olduğu her akıl sahibi için malumdur. Bu söz, hidayet fırkasının Müslümanlar, dalalet fırkasının ise müşrikler olduğunu açıkça söylemekten daha beliğ bir şekilde açıklamayı içermektedir. El-Müberred şöyle demiştir: Bu sözün manası, delili basiretle kavrayan bir kimsenin hasmına -kendisinin doğru ve isabetli olduğunu, hasmının ise yalancı ve hatalı olduğunu bildiği halde- "İkimizden biri yalancıdır" demesi manasındadır. Dedi ki: Basralılara göre { أَوْ } “veya/yahut” edatı kendi asli manasındadır, şüphe için değildir; bilakis haber verenin,
لَمْ يُرِدِ الْمُخْبِرُ أَنْ يُبَيِّنَ وَهُوَ عَالِمٌ بِالْمَعْنَى. وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ وَالْفَرَّاءُ: هِيَ بِمَعْنَى الْوَاوِ، وَتَقْدِيرُهُ: وَإِنَّا عَلَى هُدًى وَإِيَّاكُمْ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ جَرِيرٍ:
Manayı bildiği halde açıkça belirtmek istemediği durumlarda Arapların kullandığı üslup üzeredir. Ebû Ubeyde ve Ferrâ ise bunun vâv (ve) manasında olduğunu söylemişlerdir; takdiri şöyledir: "Biz hidayet üzerindeyiz, siz ise apaçık bir dalalet içindesiniz." Cerîr'in şu sözü de bu kabildendir:
أَثَعْلَبَةَ الْفَوَارِسِ أو رياحا ... عدلت بهم طهيّة والخشابا
Süvarilerin [yiğidi] Sa'lebe'ye yahut Riyâh'a mı ... denk tuttun Tuheyye'yi ve Haşebâb'ı
أي ثعلبة ورياحا، وَكَذَا قَوْلُ الْآخَرِ:
Yani: "Sa'lebe ve Riyâh'a mı" demektir. Bir başkasının şu sözü de böyledir:
فَلَمَّا اشْتَدَّ بَأْسُ الْحَرْبِ فينا ... تأمّلنا رياحا أَوْ رِزَامَا
Aramızda savaşın şiddeti artınca ... Riyâh'ı yahut Rizâm'ı gözledik.
أَيْ: وَرِزَامًا، وَقَوْلُهُ: أَوْ إِيَّاكُمْ مَعْطُوفٌ عَلَى اسْمِ إِنَّ، وَخَبَرُهَا: هُوَ الْمَذْكُورُ، وَحُذِفَ خَبَرُ الثَّانِي لِلدَّلَالَةِ عَلَيْهِ، أَيْ: إِنَّا لَعَلَى هُدًى، أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، وَإِنَّكُمْ لَعَلَى هُدًى، أَوْ فِي ضَلَالٍ مُبِينٍ، وَيَجُوزُ الْعَكْسُ:
Yani: "Ve Rizâm'ı" demektir. Ayetteki { أَوْ إِيَّاكُمْ } kavli, inne'nin ismine matuftur; haberi ise zikredilen kısımdır. İkincinin haberi ise ona delalet ettiği için hazfedilmiştir; yani: "Şüphesiz biz ya bir hidayet üzerindeyiz ya da apaçık bir sapıklık içindeyiz; şüphesiz siz de ya bir hidayet üzerindesiniz ya da apaçık bir sapıklık içindesiniz" demektir. Bunun aksi de caizdir:
وَهُوَ كَوْنُ الْمَذْكُورِ خَبَرَ الثَّانِي، وَخَبَرِ الْأَوَّلِ مَحْذُوفًا، كَمَا تَقَدَّمَ فِي قَوْلِهِ: وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ ثُمَّ أَرْدَفَ سُبْحَانَهُ هَذَا الْكَلَامَ الْمُنْصِفَ بِكَلَامٍ أَبْلَغَ مِنْهُ فِي الْإِنْصَافِ، وَأَبْعَدَ مِنَ الْجَدَلِ والمشاغبة فقال: قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ أَيْ: إِنَّمَا أَدْعُوكُمْ إِلَى مَا فِيهِ خَيْرٌ لَكُمْ وَنَفْعٌ، وَلَا يَنَالُنِي مِنْ كُفْرِكُمْ وَتَرْكِكُمْ لِإِجَابَتِي ضَرَرٌ، وَهَذَا كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ وَفِي إِسْنَادِ الْجُرْمِ إِلَى الْمُسْلِمِينَ وَنِسْبَةِ مُطْلَقِ الْعَمَلِ إِلَى الْمُخَاطَبِينَ، مَعَ كَوْنِ أَعْمَالِ الْمُسْلِمِينَ مِنَ الْبِرِّ الْخَالِصِ وَالطَّاعَةِ الْمَحْضَةِ، وَأَعْمَالِ الْكُفَّارِ مِنَ الْمَعْصِيَةِ الْبَيِّنَةِ، وَالْإِثْمِ الْوَاضِحِ مِنَ الْإِنْصَافِ مَا لَا يُقَادَرُ قَدْرُهُ. وَالْمَقْصُودُ: الْمُهَادَنَةُ وَالْمُتَارَكَةُ، وَقَدْ نُسِخَتْ هَذِهِ الْآيَةُ، وَأَمْثَالُهَا بِآيَةِ السَّيْفِ. ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يُهَدِّدَهُمْ بِعَذَابِ الْآخِرَةِ، لَكِنْ عَلَى وَجْهٍ لَا تَصْرِيحَ فِيهِ فَقَالَ: قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا أَيْ: يَوْمَ الْقِيَامَةِ ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ أَيْ: يَحْكُمُ وَيَقْضِي بَيْنَنَا بِالْحَقِّ، فَيُثِيبُ الْمُطِيعَ، وَيُعَاقِبُ الْعَاصِيَ وَهُوَ الْفَتَّاحُ أَيْ: الْحَاكِمُ بِالْحَقِّ الْقَاضِي بِالصَّوَابِ الْعَلِيمُ بِمَا يَتَعَلَّقُ بِحُكْمِهِ وَقَضَائِهِ مِنَ الْمَصَالِحِ. وَهَذِهِ أَيْضًا مَنْسُوخَةٌ بِآيَةِ السَّيْفِ. ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ أَنْ يُورِدَ عَلَيْهِمْ حُجَّةً أُخْرَى يُظْهِرُ بِهَا مَا هُمْ عَلَيْهِ مِنَ الْخَطَأِ فَقَالَ: قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ أَيْ: أَرَوْنِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمُوهُمْ بِاللَّهِ شُرَكَاءَ لَهُ، وَهِذِهِ الرُّؤْيَةُ: هِيَ الْقَلْبِيَّةُ، فَيَكُونُ شُرَكَاءَ: هُوَ الْمَفْعُولُ الثَّالِثُ، لِأَنَّ الْفِعْلَ تَعَدَّى بِالْهَمْزَةِ إِلَى ثَلَاثَةٍ. الْأَوَّلُ: الْيَاءُ فِي أَرَوْنِيَ، وَالثَّانِي: الْمَوْصُولُ، وَالثَّالِثُ: شُرَكَاءَ، وَعَائِدُ الْمَوْصُولِ:
O da zikredilenin ikincinin haberi olması, birincinin haberinin ise hazfedilmiş olmasıdır; nitekim daha önce { وَاللَّهُ وَرَسُولُهُ أَحَقُّ أَنْ يُرْضُوهُ } “Oysa razı etmelerine Allah ve Resûlü daha lâyıktır” kavlinde geçtiği gibidir. Sonra Allah Subhânehu bu insaflı sözün ardından, insaf bakımından ondan daha beliğ ve tartışma ile münakaşadan daha uzak bir söz ekleyerek şöyle buyurdu: { قُلْ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا أَجْرَمْنا وَلا نُسْئَلُ عَمَّا تَعْمَلُونَ } “De ki: 'Bizim işlediğimiz suçtan siz sorumlu tutulmazsınız, biz de sizin yaptıklarınızdan sorumlu tutulmayız.'” Yani: Ben sizi ancak sizin için hayır ve menfaat olan şeye davet ediyorum; sizin inkârınızdan ve davetime icabet etmeyişinizden bana hiçbir zarar gelmez. Bu, Subhânehu'nun şu kavli gibidir: { لَكُمْ دِينُكُمْ وَلِيَ دِينِ } “Sizin dininiz size, benim dinim banadır.” Müslümanların amelleri halis iyilik ve sırf itaat, kâfirlerin amelleri ise apaçık isyan ve bariz günah olduğu halde suçun Müslümanlara isnat edilmesinde ve muhataplara ise mutlak amelin nispet edilmesinde paha biçilmez bir insaf vardır. Bundan maksat ise barış yapmak ve kendi haline bırakmaktır. Bu ayet ve benzerleri kılıç ayeti ile neshedilmiştir. Sonra Allah Subhânehu ona, açıkça belirtmeksizin onları âhiret azabıyla tehdit etmesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ يَجْمَعُ بَيْنَنا رَبُّنا } “De ki: 'Rabbimiz hepimizi bir araya toplayacak'” yani kıyamet gününde, { ثُمَّ يَفْتَحُ بَيْنَنا بِالْحَقِّ } “sonra da aramızda hak ile hükmedecektir” yani aramızda hak ile hükmedip kaza edecektir; böylece itaat edene mükâfat verecek, isyan edeni cezalandıracaktır. { وَهُوَ الْفَتَّاحُ } “O, Fettâh'tır” yani hak ile hükmeden, doğru ile kaza eden, { الْعَلِيمُ } “Alîm'dir”, hükmü ve kazası ile ilgili maslahatları hakkıyla bilendir. Bu ayet de kılıç ayeti ile neshedilmiştir. Sonra Allah Subhânehu, içinde bulundukları hatayı ortaya koyacak başka bir delili onlara getirmesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ أَرُونِيَ الَّذِينَ أَلْحَقْتُمْ بِهِ شُرَكاءَ } “De ki: 'O'na ortak koştuklarınızı bana gösterin bakalım!'” Yani: Allah'a denk tutarak O'na ortak kıldıklarınızı bana gösterin. Buradaki görme fiili kalbî (bilgi/tanıma) görmesidir; dolayısıyla { شُرَكاءَ } lafzı üçüncü meful olur; çünkü fiil hemze sebebiyle üç mefule geçişli olmuştur. Birincisi: { أَرُونِيَ } ifadesindeki yâ, ikincisi: ismi mevsul ({ الَّذِينَ }), üçüncüsü ise: { شُرَكاءَ } kelimesidir. İsmi mevsulün sılasındaki aid zamiri ise:
مَحْذُوفٌ، أَيْ: أَلْحَقْتُمُوهُمْ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ هِيَ الْبَصَرِيَّةُ، وَتَعَدَّى الْفِعْلُ بِالْهَمْزَةِ إِلَى اثْنَيْنِ: الْأَوَّلُ: الْيَاءُ، وَالثَّانِي: الْمَوْصُولُ، وَيَكُونُ شُرَكَاءَ مُنْتَصِبًا عَلَى الْحَالِ. ثُمَّ رَدَّ عَلَيْهِمْ مَا يَدَّعُونَهُ مِنَ الشُّرَكَاءِ وَأَبْطَلَ ذَلِكَ فَقَالَ:
Hazfedilmiştir, yani "onları ortak koştunuz" demektir. Görmenin basarî (gözle görme) olması da caizdir; bu durumda fiil hemze ile iki mefule geçişli olur: Birincisi yâ, ikincisi ismi mevsuldür; { شُرَكاءَ } ise hâl olarak mansub olur. Sonra onların iddia ettikleri ortakları reddedip bunu iptal ederek şöyle buyurdu:
كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ أَيِ: ارْتَدِعُوا عَنْ دَعْوَى الْمُشَارَكَةِ، بَلِ الْمُنْفَرِدُ بِالْإِلَهِيَّةِ، هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ بِالْقَهْرِ وَالْغَلَبَةِ، الْحَكِيمُ بِالْحِكْمَةِ الْبَاهِرَةِ.
{ كَلَّا بَلْ هُوَ اللَّهُ الْعَزِيزُ الْحَكِيمُ } “Asla [ortak olamazlar]! Bilakis O, Azîz (mutlak galip) ve Hakîm (hüküm ve hikmet sahibi) olan Allah'tır.” Yani ortaklık iddiasından vazgeçin! Bilakis ilahlıkta tek olan; kahır ve galebesiyle Azîz, üstün hikmetiyle Hakîm olan Allah'tır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالَ: جُلِّيَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: لَمَّا أَوْحَى الْجَبَّارُ إلى محمّد ﷺ دَعَا الرَّسُولَ مِنَ الْمَلَائِكَةِ لِيَبْعَثَهُ بِالْوَحْيِ،
İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ } ayeti hakkında şöyle demiştir: "[Korku] giderildi." İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye'nin yine ondan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Cebbâr [olan Allah], Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e vahyetmek dilediğinde, vahiyle göndermek üzere meleklerden elçiyi çağırdı,
فَسَمِعَتِ الْمَلَائِكَةُ صَوْتَ الْجَبَّارِ يَتَكَلَّمُ بِالْوَحْيِ، فَلَمَّا كشف عن قلوبهم سئلوا عَمَّا قَالَ اللَّهُ، فَقَالُوا الْحَقَّ، وَعَلِمُوا أَنَّ اللَّهَ لَا يَقُولُ إِلَّا حَقًّا. قَالَ ابْنُ عَبَّاسٍ: وَصَوْتُ الْوَحْيِ كَصَوْتِ الْحَدِيدِ عَلَى الصَّفَا، فلما سمعوا خرّوا سجدا، فلما رفعوا رؤوسهم قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ. وأخرج عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ: يَنْزِلُ الْأَمْرُ إِلَى السَّمَاءِ الدُّنْيَا لَهُ وَقْعَةٌ كَوَقْعَةِ السِّلْسِلَةِ عَلَى الصَّخْرَةِ، فَيَفْزَعُ له جميع أهل السموات فَيَقُولُونَ: مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ ثُمَّ يَرْجِعُونَ إِلَى أَنْفُسِهِمْ فَيَقُولُونَ: الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ وَغَيْرُهُمْ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ النَّبِيَّ ﷺ قَالَ: «إِذَا قَضَى اللَّهُ الْأَمْرَ فِي السَّمَاءِ ضَرَبَتِ الْمَلَائِكَةُ بِأَجْنِحَتِهَا خُضْعَانًا لِقَوْلِهِ: كَأَنَّهُ سِلْسِلَةٌ عَلَى صَفْوَانٍ يَنْفُذُهُمْ ذَلِكَ، فَإِذَا فُزِّعَ عَنْ قُلُوبِهِمْ قَالُوا مَاذَا قَالَ رَبُّكُمْ؟ قَالُوا لِلَّذِي قَالَ: الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ» الْحَدِيثَ وَفِي مَعْنَاهُ أَحَادِيثُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ قَالَ: نَحْنُ عَلَى هُدًى، وَإِنَّكُمْ لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ (الْفَتَّاحُ) الْقَاضِي.
Melekler Cebbâr olan [Allah]'ın vahiyle konuşan sesini işittiler. Kalplerinden [korku] kaldırılınca, Allah'ın ne buyurduğunu sordular ve: "Hakkı [buyurdu]" dediler; Allah'ın haktan başkasını söylemeyeceğini bildiler. İbn Abbas dedi ki: Vahyin sesi, düz kaya üzerindeki demirin sesi gibidir. Onu işittiklerinde secdeye kapandılar; başlarını kaldırdıklarında ise: { قالُوا مَاذَا قالَ رَبُّكُمْ قالُوا الْحَقَّ وَهُوَ الْعَلِيُّ الْكَبِيرُ } “'Rabbiniz ne buyurdu?' dediler. Onlar da: 'Hakkı [buyurdu], O pek yücedir, pek büyüktür' dediler.” Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim yine ondan şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Emir dünya semasına iner; onun sesi kayaya çarpan zincir sesi gibidir; bütün gök ehli bundan dehşete kapılır ve: "Rabbiniz ne buyurdu?" derler. Sonra kendilerine gelip: "Hakkı [buyurdu], O pek yücedir, pek büyüktür" derler. Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, İbn Mâce ve başkaları Ebû Hüreyre'nin hadisinden Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu tahric etmişlerdir: «Allah gökte bir emri hükme bağladığı zaman, melekler O'nun sözüne boyun eğerek kanatlarını çırparlar; bu ses sanki düz taş üzerindeki zincir sesi gibidir, bu [ses] onlara nüfuz eder. Kalplerinden korku giderilince: 'Rabbiniz ne buyurdu?' derler. [O emri] söyleyen kimseye: 'Hakkı [buyurdu], O pek yücedir, pek büyüktür' derler.» Hadisin devamı vardır ve bu anlamda başka hadisler de mevcuttur. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İkrime'den { وَإِنَّا أَوْ إِيَّاكُمْ لَعَلى هُدىً أَوْ فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } kavli hakkında: "Biz hidayet üzerindeyiz, siz ise apaçık bir sapıklık içindesiniz" dediğini tahric etmişlerdir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbas'tan { الْفَتَّاحُ } kelimesi hakkında: "Hüküm veren (el-Kādî)" dediğini tahric etmişlerdir.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٢٨ الى ٣٣]
[Sebe Suresi (34), 28 ila 33. Ayetler]
وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢)
{ وَما أَرْسَلْناكَ إِلاَّ كَافَّةً لِلنَّاسِ بَشِيراً وَنَذِيراً وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٢٨) وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ (٢٩) قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ (٣٠) وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لَوْلا أَنْتُمْ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ (٣١) قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ (٣٢) } “Biz seni bütün insanlara ancak müjdeleyici ve uyarıcı olarak gönderdik; fakat insanların çoğu bilmezler. (28) 'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler. (29) De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır ki, ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz.' (30) İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine!' dediler. Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda durdurulup birbirlerine laf atarken bir görsen! Zayıf düşürülenler, büyüklük taslayanlara: 'Siz olmasaydınız biz mutlaka inanan kimseler olurduk' derler. (31) Büyüklük taslayanlar da zayıf düşürülenlere: 'Size hidayet geldikten sonra sizi ondan biz mi alıkoyduk? Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz!' derler. (32)”
وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣)
{ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ إِذْ تَأْمُرُونَنا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلاَّ مَا كانُوا يَعْمَلُونَ (٣٣) } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara: 'Hayır, gece gündüz kurduğunuz tuzak [bizi engelledi]! Hani siz bize Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı emrediyordunuz' derler. Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler. Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz. Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?' (33)”
فِي انْتِصَابِ كَافَّةً وُجُوهٌ، فَقِيلَ: إِنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْحَالِ مِنَ الْكَافِ فِي أَرْسَلْناكَ قَالَ الزَّجَّاجُ:
{ كَافَّةً } kelimesinin nasb edilmesinde farklı görüşler vardır; { أَرْسَلْناكَ } fiilindeki kâf zamirinden hâl olarak mansub olduğu söylenmiştir. Zeccâc şöyle demiştir:
أَيْ وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا جَامِعًا لِلنَّاسِ بِالْإِنْذَارِ وَالْإِبْلَاغِ، وَالْكَافَّةُ بِمَعْنَى الْجَامِعُ، وَالْهَاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ كَعَلَّامَةٍ. قَالَ أَبُو حَيَّانَ: أَمَّا قَوْلُ الزَّجَّاجِ إِنَّ كَافَّةً بِمَعْنَى جَامِعًا، وَالْهَاءُ فِيهِ لِلْمُبَالَغَةِ، فَإِنَّ اللُّغَةَ لَا تُسَاعِدُ عَلَيْهِ لِأَنَّ كَفَّ لَيْسَ مَعْنَاهُ جَمَعَ، بَلْ مَعْنَاهُ مَنَعَ. يُقَالُ كَفَّ يكف: مَنَعَ يَمْنَعُ. وَالْمَعْنَى: إِلَّا مَانِعًا لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ، وَمِنْهُ الْكَفُّ لِأَنَّهَا تَمْنَعُ مِنْ خُرُوجِ مَا فِيهِ. وَقِيلَ: إِنَّهُ مُنْتَصِبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، وَالْهَاءُ: لِلْمُبَالَغَةِ، كَالْعَاقِبَةِ، وَالْعَافِيَةِ، وَالْمُرَادُ: أَنَّهَا صِفَةُ مَصْدَرٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: إِلَّا رِسَالَةً كَافَّةً. وَقِيلَ: إِنَّهُ حَالَ مِنَ النَّاسِ وَالتَّقْدِيرُ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَّا لِلنَّاسِ كَافَّةً، وَرُدَّ بِأَنَّهُ لَا يَتَقَدَّمُ الْحَالَ مِنَ الْمَجْرُورِ عَلَيْهِ كَمَا هُوَ مُقَرَّرٌ فِي عِلْمِ الْإِعْرَابِ. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّهُ قَدْ جَوَّزَ ذَلِكَ أَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ، وَابْنُ كَيْسَانَ، وَابْنُ بَرْهَانٍ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Yani: "Biz seni ancak uyarma ve tebliğ ile insanları toplayıcı olarak gönderdik." Kâffe (كَافَّة) toplayıcı manasındadır; sonundaki hâ ise allâme (عَلَّامَة) kelimesinde olduğu gibi mübalağa içindir. Ebû Hayyân şöyle demiştir: Zeccâc'ın kâffe'nin toplayıcı manasında olduğu ve hâ'nın mübalağa için olduğu yönündeki sözünü lügat desteklemez; zira keffe (كَفَّ) kelimesinin manası toplamak değil, menetmektir (engellemektir). Keffe yekuffu (كَفَّ يَكُفُّ), menetti meneder (مَنَعَ يَمْنَعُ) demektir. Mana şudur: Onları inkârdan menedici olarak [gönderdik]. El ayasına keff (الْكَفُّ) denmesi de içindekilerin dışarı çıkmasını engellediği içindir. Masdar olarak mansub olduğu ve sonundaki hâ harfinin âkıbet ve âfiyet kelimelerindeki gibi mübalağa için olduğu da söylenmiştir; kastedilen, mahzuf bir masdarın sıfatı olmasıdır; yani: "ancak kapsayıcı/menedici bir risaletle" demektir. [Kâffe kelimesinin] { النَّاسِ } lafzından hâl olduğu da söylenmiştir; takdiri: "Biz seni ancak insanların bütününe gönderdik" şeklindedir. İrab ilminde yerleştiği üzere, mecrurdan gelen hâlin onun önüne geçemeyeceği gerekçesiyle bu görüş reddedilmiştir. Buna da Ebû Ali el-Fârisî, İbn Keysân ve İbn Berhân'ın bunu caiz gördüğü söylenerek cevap verilir; şairin şu sözü de bu kabildendir:
إِذَا الْمَرْءُ أَعْيَتْهُ السِّيَادَةُ نَاشِئًا ... فَمَطْلَبُهَا كَهْلًا عَلَيْهِ عَسِيرُ
Kişi gençken liderlik elde etmekten aciz kalırsa ... Yaşlı bir halde onu talep etmesi kendisine pek güç gelir.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Diğer şairin şu sözü de böyledir:
تَسَلَّيْتُ طُرًّا عَنْكُمْ بَعْدَ بَيْنِكُمْ ... بِذِكْرَاكُمْ حَتَّى كَأَنَّكُمْ عِنْدِي
Ayrılığınızdan sonra tamamen teselli buldum sizden yana ... Sanki yanımdasınız gibi hatıranızla.
وَقَوْلُ الْآخَرِ:
Bir diğerinin şu sözü de böyledir:
غَافِلًا تَعْرِضُ الْمُنْيَةُ لِلْمَرْ ... ءِ فَيُدْعَى وَلَاتَ حِينَ إِبَاءِ
Ölüm insana gafil bir haldeyken çatıp gelir ... Sonra çağrılır da artık kaçıp kaçınma vakti değildir.
وَمِمَّنْ رَجَّحَ كَوْنَهَا حَالًا مِنَ الْمَجْرُورِ بَعْدَهَا ابْنُ عَطِيَّةَ، وَقَالَ: قُدِّمَتْ لِلِاهْتِمَامِ وَالتَّقَوِّي، وَقِيلَ: الْمَعْنَى إِلَّا ذَا كَافَّةٍ، أَيْ: ذَا مَنْعٍ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ. قِيلَ: وَاللَّامُ فِي لِلنَّاسِ بِمَعْنَى: إِلَى، أَيْ: وَمَا أَرْسَلْنَاكَ إِلَى النَّاسِ إِلَّا جَامِعًا لَهُمْ بِالْإِنْذَارِ وَالْإِبْلَاغِ، أَوْ مَانِعًا لَهُمْ مِنَ الْكُفْرِ وَالْمَعَاصِي، وَانْتِصَابُ بَشِيراً وَنَذِيراً عَلَى الْحَالِ، أَيْ: مُبَشِّرًا لَهُمْ بِالْجَنَّةِ، وَمُنْذِرًا لَهُمْ مِنَ النَّارِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ ما عند الله وما لهم مِنَ النَّفْعِ فِي إِرْسَالِ الرُّسُلِ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ أَيْ: مَتَى يَكُونُ هَذَا الْوَعْدُ الَّذِي تَعِدُونَا بِهِ وَهُوَ قِيَامُ السَّاعَةِ أَخْبِرُونَا بِهِ إِنْ كُنْتُمْ صَادِقِينَ، قَالُوا هَذَا عَلَى طَرِيقَةِ الِاسْتِهْزَاءِ بِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ وَمَنْ مَعَهُ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ فَأَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُجِيبَ عَنْهُمْ فَقَالَ: قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ أَيْ: مِيقَاتُ يَوْمٍ وَهُوَ يَوْمُ الْبَعْثِ. وَقِيلَ: وَقْتُ حُضُورِ الْمَوْتِ، وَقِيلَ: أَرَادَ يَوْمَ بَدْرٍ لِأَنَّهُ كَانَ يَوْمَ عَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا، وَعَلَى كُلِّ تَقْدِيرٍ فَهَذِهِ الْإِضَافَةُ لِلْبَيَانِ، وَيَجُوزُ فِي مِيعَادُ: أَنْ يَكُونَ مَصْدَرًا مُرَادًا بِهِ الْوَعْدُ، وَأَنْ يَكُونَ اسْمَ زَمَانٍ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الْوَعْدُ وَالْوَعِيدُ وَالْمِيعَادُ بِمَعْنًى. وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي عَبْلَةَ بِتَنْوِينِ مِيعادُ وَرَفْعِهِ، وَنَصْبِ «يَوْمٍ» عَلَى أَنْ يَكُونَ مِيعَادٌ مُبْتَدَأً، وَيَوْمًا ظَرْفٌ، وَالْخَبَرُ لَكُمْ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ بِرَفْعِ «مِيعَادُ» مَنَوَّنًا، وَنَصْبِ «يَوْمٍ» مُضَافًا إِلَى الْجُمْلَةِ بَعْدَهُ. وَأَجَازَ النَّحْوِيُّونَ مِيعادُ يَوْمٍ بِرَفْعِهِمَا مُنَوَّنَيْنِ عَلَى أَنَّ مِيعَادٌ مُبْتَدَأٌ وَيَوْمٌ بَدَلٌ مِنْهُ، وَجُمْلَةُ لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ صفة لميعاد، أَيْ: هَذَا الْمِيعَادُ الْمَضْرُوبُ لَكُمْ لَا تَتَأَخَّرُونَ عَنْهُ وَلَا تَتَقَدَّمُونَ عَلَيْهِ، بَلْ يَكُونُ لَا مَحَالَةَ فِي الْوَقْتِ الَّذِي قَدْ قَدَّرَ اللَّهُ وُقُوعَهُ فِيهِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ طَرَفًا مِنْ قَبَائِحِ الْكُفَّارِ، وَنَوْعًا مِنْ أَنْوَاعِ كُفْرِهِمْ فَقَالَ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ وَهِيَ: الْكُتُبُ الْقَدِيمَةُ، كالتوراة والإنجيل، والرسل المتقدّمون. وقيل:
Bunun kendisinden sonraki mecrurdan hâl olduğunu tercih edenlerden biri de İbn Atıyye'dir ve şöyle demiştir: Önem vermek ve pekiştirmek amacıyla öne geçirilmiştir. Mananın: Ancak kâffe (menetme) sahibi olarak, yani menedici olarak şeklinde olup muzâfın hazfedildiği de söylenmiştir. { لِلنَّاسِ } ifadesindeki lâm harfinin ilâ (إِلَى) manasında olduğu da söylenmiştir; yani: "Biz seni insanlara ancak uyarı ve tebliğ ile onları toplayıcı olarak veya onları küfür ve günahlardan menedici olarak gönderdik." { بَشِيراً وَنَذِيراً } lafızlarının nasbı ise hâl olmalarındandır; yani: onlara cenneti müjdeleyici ve onları cehennemden uyarıcı olarak [gönderdik]. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”, yani Allah katında olanları ve elçilerin gönderilmesinde kendileri için ne gibi bir fayda bulunduğunu bilmezler. { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “'Eğer doğru söyleyenler iseniz bu vaat ne zaman?' derler.” Yani: Bize vadettiğiniz bu vaat -ki o kıyametin kopmasıdır- ne zaman gerçekleşecek, doğru söyleyenler iseniz bize haber verin! Bunu Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem ve beraberindeki müminlerle alay etme yoluyla söylediler. Bunun üzerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ لَكُمْ مِيعادُ يَوْمٍ } “De ki: 'Sizin için belirlenmiş bir gün vardır.'” Yani belirlenmiş bir vakit vardır ki o da diriliş günüdür. Ölüm anının vakti olduğu da söylenmiştir; dünyadaki azap günleri olması sebebiyle Bedir gününü kastettiği de söylenmiştir. Her halükârda bu tamlama beyan (açıklama) içindir. { مِيعَادُ } kelimesinin vaat manasında bir masdar olması da zaman ismi olması da caizdir. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: El-Va'd, el-va'îd ve el-mî'âd aynı anlamdadır. İbn Ebî Able, { مِيعَادُ } kelimesini tenvinli ve merfû, [yevmen] kelimesini ise mansub olarak okumuştur; buna göre mîâd mübteda, yevmen zarf, haber ise { لَكُمْ } ifadesidir. Îsâ b. Ömer ise { مِيعَادُ } kelimesini merfû ve tenvinli, { يَوْمٍ } kelimesini ise mansub ve kendisinden sonraki cümleye muzâf olarak okumuştur. Nahivciler, { مِيعَادُ يَوْمٍ } ibaresinin her ikisinin de tenvinli ve merfû olarak okunmasını, mîâd'ın mübteda ve yevm'in ondan bedel olması esasına göre caiz görmüşlerdir. { لَا تَسْتَأْخِرُونَ عَنْهُ ساعَةً وَلا تَسْتَقْدِمُونَ } “Ondan ne bir an geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz” cümlesi mîâd'ın sıfatıdır; yani: Sizin için belirlenen bu vakitten ne geri kalabilirsiniz ne de öne geçebilirsiniz, bilakis o, Allah'ın gerçekleşmesini takdir ettiği vakitte mutlaka vuku bulacaktır. Sonra Allah Subhânehu kâfirlerin çirkinliklerinden bir kısmını ve küfürlerinin bir çeşidini zikrederek şöyle buyurdu: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ وَلا بِالَّذِي بَيْنَ يَدَيْهِ } “İnkâr edenler: 'Biz ne bu Kur'an'a inanırız ne de ondan öncekine!' dediler.” Ondan önceki ise Tevrat ve İncil gibi eski kitaplar ile önceki peygamberlerdir. Şöyle de denilmiştir:
المراد بالذي بَيْنَ يَدَيْهِ الدَّارُ الْآخِرَةُ. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَنْ حَالِهِمْ فِي الْآخِرَةِ فَقَالَ: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ الْخِطَابُ لِمُحَمَّدٍ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، وَمَعْنَى مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ: مَحْبُوسُونَ فِي مَوْقِفِ الْحِسَابِ يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ أَيْ: يَتَرَاجَعُونَ الْكَلَامَ فِيمَا بَيْنَهُمْ بِاللَّوْمِ وَالْعِتَابِ بَعْدَ أَنْ كانوا في الدنيا متعاضدين مُتَنَاصِرِينَ مُتَحَابِّينَ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ تِلْكَ الْمُرَاجَعَةَ فَقَالَ: يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا وَهُمُ الْأَتْبَاعُ لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا وَهُمُ الرُّؤَسَاءُ الْمَتْبُوعُونَ لَوْلا أَنْتُمْ صَدَدْتُمُونَا عَنِ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ، وَالِاتِّبَاعِ لِرَسُولِهِ لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ بِاللَّهِ مُصَدِّقِينَ لِرَسُولِهِ وَكِتَابِهِ قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا مُجِيبِينَ عَلَيْهِمْ مُسْتَنْكِرِينَ لِمَا قَالُوهُ أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى أَيْ: مَنَعْنَاكُمْ عَنِ الإيمان
{ بَيْنَ يَدَيْهِ } ifadesinden maksat ahiret yurdudur. Sonra Allah Subhânehu onların ahiretteki hallerini haber vererek şöyle buyurdu: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } “Sen o zalimleri, Rablerinin huzurunda durdurulup... bir görsen!” Hitap Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e yahut hitaba elverişli olan her bir kimseyedir. { مَوْقُوفُونَ عِنْدَ رَبِّهِمْ } ifadesinin manası: Hesap mevkiinde tutulduklarında, demektir. { يَرْجِعُ بَعْضُهُمْ إِلى بَعْضٍ الْقَوْلَ } “birbirlerine laf atarken”, yani dünyada birbirine arka çıkan, yardımlaşan ve birbirini seven kimseler olduktan sonra aralarında kınama ve azarlama ile sözü birbirlerine çevirirler. Sonra Allah Subhânehu bu karşılıklı konuşmayı açıklayarak şöyle buyurdu: { يَقُولُ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Zayıf düşürülenler”, yani tâbiler, { لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “büyüklük taslayanlara”, yani kendilerine uyulan önderlere derler ki: { لَوْلا أَنْتُمْ } “Siz olmasaydınız”, bizi Allah'a imandan ve Resûlü'ne uymaktan alıkoymasaydınız, { لَكُنَّا مُؤْمِنِينَ } “biz mutlaka inanan kimseler olurduk”, Allah'a iman eden, Resûlü'nü ve Kitabı'nı tasdik edenler olurduk. { قالَ الَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا لِلَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا } “Büyüklük taslayanlar da zayıf düşürülenlere”, onlara cevap vererek ve söylediklerini inkâr ederek derler ki: { أَنَحْنُ صَدَدْناكُمْ عَنِ الْهُدى } “Sizi hidayetten biz mi alıkoyduk?” Yani imandan biz mi menettik,
بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ الْهُدَى، قَالُوا هَذَا مُنْكِرِينَ لِمَا ادَّعَوْهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الصَّدِّ لَهُمْ، وَجَاحِدِينَ لِمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِمْ مِنْ ذَلِكَ، ثُمَّ بَيَّنُوا أَنَّهُمُ الصَّادُّونَ لِأَنْفُسِهِمْ، الْمُمْتَنِعُونَ مِنَ الْهُدَى بَعْدَ إِذْ جَاءَهُمْ فَقَالُوا: بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ أَيْ: مُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ، كَثِيرِي الْإِجْرَامِ، عَظِيمِي الْآثَامِ وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا رَدًّا لِمَا أَجَابُوا بِهِ عَلَيْهِمْ، وَدَفْعًا لِمَا نَسَبُوهُ إِلَيْهِمْ مِنْ صَدِّهِمْ لِأَنْفُسِهِمْ بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ أَصْلُ الْمَكْرِ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ: الْخَدِيعَةُ وَالْحِيلَةُ، يُقَالُ: مَكَرَ بِهِ إِذَا خَدَعَهُ وَاحْتَالَ عَلَيْهِ. وَالْمَعْنَى: بَلْ مَكْرُكُمْ بِنَا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، فَحُذِفَ الْمُضَافُ إِلَيْهِ، وَأُقِيمَ الظَّرْفُ مَقَامَهُ اتِّسَاعًا. وَقَالَ الْأَخْفَشُ: هُوَ عَلَى تَقْدِيرِ هَذَا مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. قَالَ النَّحَّاسُ: الْمَعْنَى وَاللَّهُ أَعْلَمُ، بَلْ مَكْرُكُمْ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَدُعَاؤُكُمْ لَنَا إِلَى الْكُفْرِ هُوَ الَّذِي حَمَلَنَا عَلَى هَذَا. وَقَالَ سُفْيَانُ الثَّوْرِيُّ: بَلْ عَمَلُكُمْ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، وَيَجُوزُ أَنْ يُجْعَلَ اللَّيْلُ وَالنَّهَارُ مَاكِرَيْنِ عَلَى الْإِسْنَادِ الْمَجَازِيِّ كَمَا تَقَرَّرَ فِي عِلْمِ الْمَعَانِي. قَالَ الْمَبَرِّدُ كَمَا تَقُولُ الْعَرَبُ: نَهَارُهُ صَائِمٌ، وَلَيْلُهُ قَائِمٌ، وَأَنْشَدَ قَوْلَ جَرِيرٍ:
{ بَعْدَ إِذْ جاءَكُمْ } “Size [hidayet] geldikten sonra?” Bunu, kendilerini engellediklerine dair onların iddialarını reddederek ve kendilerine nispet ettikleri bu durumu inkâr ederek söylediler. Sonra kendilerini engelleyenin bizzat kendileri olduğunu, hidayet kendilerine geldikten sonra ondan kaçındıklarını belirterek şöyle dediler: { بَلْ كُنْتُمْ مُجْرِمِينَ } “Hayır, siz kendiniz suçlu kimselerdiniz!” Yani küfürde ısrar eden, suçları çok, günahları büyük kimselerdiniz. { وَقالَ الَّذِينَ اسْتُضْعِفُوا لِلَّذِينَ اسْتَكْبَرُوا } “Zayıf düşürülenler de büyüklük taslayanlara”, onların kendilerine verdikleri cevabı reddetmek ve kendi kendilerini engellediklerine dair kendilerine isnat ettikleri şeyi savuşturmak için dediler ki: { بَلْ مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهارِ } “Hayır, gece gündüz [kurduğunuz] tuzak!” Arap kelamında mekr (tuzak) kelimesinin aslı: hile ve aldatmadır. Bir kimseye hile yapıp aldattığında [mekera bihî] denir. Mana şudur: Bilakis gece ve gündüz bize kurduğunuz tuzak [bizi engelledi]. Muzâfun ileyh hazfedilmiş, genişlik (müttesa') amacıyla zarf onun yerine ikame edilmiştir. Ahfeş şöyle demiştir: Bu, "Bu, gece ve gündüzün tuzağıdır" takdirindedir. Nahhâs şöyle demiştir: Mana -Allah en doğrusunu bilir ya- şöyledir: "Bilakis sizin gece ve gündüz kurduğunuz tuzak ve bizi küfre davet etmeniz bizi buna sevk etti." Süfyân es-Sevrî şöyle demiştir: "Bilakis sizin gece ve gündüz yaptığınız ameldir." Meânî ilminde yerleştiği üzere, mecâz-ı aklî yoluyla gece ve gündüzün bizzat tuzak kurucu kılınması da caizdir. El-Müberred, Arapların "gündüzü oruçludur, gecesi kaimdir (ibadettedir)" demesi gibi olduğunu söylemiş ve Cerîr'in şu beytini okumuştur:
لَقَدْ لُمْتِنَا يَا أُمَّ غَيْلَانَ فِي السُّرَى ... وَنِمْتِ وَمَا ليل المطيّ بنائم
Ey Ümmü Gaylân, gece yolculuğu konusunda bizi kınadın ... Sen uyudun, oysa bineklerin gecesi uyumaz.
وأنشد سيبويه:
Sîbeveyh de şu beyti okumuştur:
فنام لَيْلِي وَتَجَلِّي هَمِّي وَقَرَأَ قَتَادَةُ وَيَحْيَى بْنُ يَعْمَرَ بِرَفْعِ «مَكْرٌ» مُنَوَّنًا، وَنَصْبِ اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ، وَالتَّقْدِيرُ: بَلْ مَكْرٌ كَائِنٌ فِي اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ. وَقَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَأَبُو رَزِينٍ بِفَتْحِ الْكَافِ وَتَشْدِيدِ الرَّاءِ مُضَافًا بِمَعْنَى الْكُرُورِ، مِنْ كَرَّ يَكُرُّ إِذَا جَاءَ وَذَهَبَ، وَارْتِفَاعُ مَكْرُ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَاتِ عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ مَحْذُوفٌ، أَيْ: مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ صَدَّنَا، أَوْ عَلَى أَنَّهُ فَاعِلٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ: أَيْ صَدَّنَا مَكْرُ اللَّيْلِ وَالنَّهَارِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ كَمَا تَقَدَّمَ عَنِ الْأَخْفَشِ. وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ رَاشِدٍ كَمَا قَرَأَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَلَكِنَّهُ نَصَبَ مَكْرُ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ، أَيْ: بَلْ تُكَرِّرْنَ الْإِغْوَاءَ مَكْرًا دَائِمًا لَا تَفْتُرُونَ عَنْهُ، وَانْتِصَابُ إِذْ تَأْمُرُونَنا عَلَى أَنَّهُ ظَرْفٌ لِلْمَكْرِ، أَيْ: بَلْ مَكْرُكُمْ بِنَا وَقْتَ أَمْرِكُمْ لَنَا أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً أَيْ: أَشْبَاهًا وَأَمْثَالًا. قَالَ الْمُبَرِّدُ يُقَالُ نِدُّ فُلَانٍ فُلَانٌ:
Gecem uyudu ve kederim açılıp gitti. Katâde ve Yahyâ b. Ya'mer, { مَكْرٌ } kelimesini merfû ve tenvinli, gece ve gündüz kelimelerini ise mansub olarak okumuşlardır; takdiri: "Bilakis gece ve gündüzde var olan bir tuzaktır" şeklindedir. Saîd b. Cübeyr ve Ebû Rezîn ise kâf'ın fethi ve râ'nın şeddesiyle gelip gitmek anlamındaki [kerra yekurru] kökünden tekerrür manasında izafetle [mekrur-leyli] şeklinde okumuşlardır. Bu kıraatlere göre { مَكْرُ } kelimesinin merfû oluşu mübteda olup haberinin hazfedilmiş olması esasına dayanır; yani: "Gece ve gündüzün tuzağı bizi engelledi" demektir; yahut mahzuf bir fiilin failidir: yani "Gece ve gündüzün tuzağı bizi engelledi" demektir; veya Ahfeş'ten nakledildiği üzere mahzuf bir mübtedanın haberidir. Talha b. Râşid de Saîd b. Cübeyr'in okuduğu gibi okumuş, ancak { مَكْرَ } kelimesini masdar olarak mansub kılmıştır; yani: "Bilakis siz hiç ara vermeksizin sürekli bir tuzakla saptırmayı tekrarlayıp duruyordunuz" demektir. { إِذْ تَأْمُرُونَنا } ifadesinin nasbı ise mekr kelimesinin zarfı olması sebebiyledir; yani: Bize emrettiğiniz vakitte bize kurduğunuz tuzak demektir. { أَنْ نَكْفُرَ بِاللَّهِ وَنَجْعَلَ لَهُ أَنْداداً } “Allah'ı inkâr etmemizi ve O'na eşler koşmamızı [emrediyordunuz].” Yani benzerler ve denkler koşmamızı. El-Müberred şöyle demiştir: Bir kimsenin dengi için [niddu fulânin fulânun] denir:
أَيْ مِثْلُهُ وَأَنْشَدَ:
Yani onun benzeridir, dedi ve şu beyti okudu:
أَتَيْمًا تَجْعَلُونَ إليّ ندّا ... وما تيم لذي حَسَبٍ نَدِيدِ
Teym'i mi bana denk tutuyorsunuz ... Oysa Teym, şeref sahibi birine denk olamaz.
وَالضَّمِيرُ فِي قَوْلِهِ: وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ رَاجِعٌ إِلَى الْفَرِيقَيْنِ، أَيْ: أَضْمَرَ الْفَرِيقَانِ النَّدَامَةَ عَلَى مَا فَعَلُوا مِنَ الْكُفْرِ وَأَخْفَوْهَا عَنْ غَيْرِهِمْ، أَوْ أَخْفَاهَا كُلٌّ مِنْهُمْ عَنِ الْآخَرِ مَخَافَةَ الشَّمَاتَةِ. وَقِيلَ:
{ وَأَسَرُّوا النَّدامَةَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ } “Azabı gördüklerinde pişmanlıklarını içlerine gömerler” kavlindeki zamir her iki gruba da râcidir. Yani: İki grup da işledikleri küfürden dolayı pişmanlığı içlerinde sakladılar ve onu başkalarından gizlediler; yahut ayıplanma ve sevinç duyulması (şemâtet) korkusuyla her biri diğerinden bunu gizledi. Şöyle de denilmiştir:
الْمُرَادُ بِأَسَرُّوا هُنَا أَظْهَرُوا لِأَنَّهُ مِنَ الْأَضْدَادِ يَكُونُ تَارَةً بِمَعْنَى الْإِخْفَاءِ، وَتَارَةً بِمَعْنَى الْإِظْهَارِ، وَمِنْهُ قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:
Burada { أَسَرُّوا } kelimesinden maksat açığa vurdular demektir; çünkü bu kelime zıt anlamlı (ezdâd) kelimelerdendir; bazen gizlemek, bazen de açığa vurmak manasına gelir. İmruu'l-Kays'ın şu sözü de bu kabildendir:
تَجَاوَزْتُ أَحْرَاسًا وَأَهْوَالَ مَعْشَرٍ ... عليّ حراصا لو يسرّون مقتلي
Nöbetçileri ve bir topluluğun korkularını aştım ... Öldürülüşümü açığa vursalar buna pek hevesli olan [bir topluluğun].
وقيل معنى: أسروا الندامة: تَبَيَّنَتِ النَّدَامَةُ فِي أَسِرَّةِ وُجُوهِهِمْ وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْأَغْلَالُ جَمْعُ غُلٍّ، يُقَالُ فِي رَقَبَتِهِ غُلٌّ مِنْ حَدِيدٍ، أَيْ: جُعِلَتِ الْأَغْلَالُ مِنَ الْحَدِيدِ فِي أَعْنَاقِ هَؤُلَاءِ
{ أسروا الندامة } ifadesinin manasının: Pişmanlık yüz hatlarında açıkça belirdi, şeklinde olduğu da söylenmiştir. { وَجَعَلْنَا الْأَغْلالَ فِي أَعْناقِ الَّذِينَ كَفَرُوا } “Biz de inkâr edenlerin boyunlarına demir halkalar geçiririz.” Ağlâl (الْأَغْلَالُ), gıll (غُلّ) kelimesinin çoğuludur; boynunda demirden bir halka/kelepçe vardır denildiğinde kullanılır. Yani: Bunların boyunlarına demirden halkalar vurulmuştur,
فِي النَّارِ، وَالْمُرَادُ بِالَّذِينَ كَفَرُوا: هُمُ الْمَذْكُورُونَ سَابِقًا، وَالْإِظْهَارُ لِمَزِيدِ الذَّمِّ، أَوْ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْعُمُومِ فَيَدْخُلُ هَؤُلَاءِ فِيهِمْ دُخُولًا أَوَّلِيًّا هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ أَيْ: إِلَّا جَزَاءَ مَا كَانُوا يَعْمَلُونَهُ مِنَ الشِّرْكِ بِاللَّهِ، أَوْ إِلَّا بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ عَلَى حَذْفِ الْخَافِضِ.
Cehennem ateşinde. { الَّذِينَ كَفَرُوا } ifadesiyle kastedilenler daha önce zikredilenlerdir; zamir yerine açık ismin getirilmesi (ızhâr) yergiyi artırmak içindir; yahut genel olarak kâfirler kastedilmiştir ve bunlar da öncelikli olarak onların içine dâhildir. { هَلْ يُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كانُوا يَعْمَلُونَ } “Onlar yaptıklarından başkasıyla mı cezalandırılacaklar?” Yani: Ancak Allah'a koştukları ortaklığın cezasıyla cezalandırılırlar; yahut harf-i cerrin hazfiyle "ancak yaptıkları sebebiyle [cezalandırılırlar]" demektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ قَالَ: إِلَى النَّاسِ جَمِيعًا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: أَرْسَلَ اللَّهُ مُحَمَّدًا إِلَى الْعَرَبِ وَالْعَجَمِ، فَأَكْرَمُهُمْ عَلَى اللَّهِ أَطْوَعُهُمْ لَهُ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ قَالَ: هَذَا قَوْلُ مُشْرِكِي الْعَرَبِ كَفَرُوا بِالْقُرْآنِ وبالذي بين يديه من الكتب والأنبياء.
İbn Ebî Şeybe ve İbnu'l-Münzir, Mücâhid'den { وَما أَرْسَلْناكَ إِلَّا كَافَّةً لِلنَّاسِ } kavli hakkında: "Bütün insanlara" dediğini tahric etmişlerdir. Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'den şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Allah, Muhammed'i Araplara ve Acemlere gönderdi; onların Allah katında en üstün olanı, O'na en çok itaat edenidir. Yine bu muhaddisler ondan { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَنْ نُؤْمِنَ بِهذَا الْقُرْآنِ } kavli hakkında şöyle dediğini tahric etmişlerdir: Bu, Arap müşriklerinin sözüdür; Kur'an'ı ve ondan önceki kitapları ve peygamberleri inkâr ettiler.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٣٤ الى ٤٢]
[Sebe Suresi (34), 34 ila 42. Ayetler]
وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨)
{ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ (٣٤) وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالاً وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ (٣٥) قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ وَيَقْدِرُ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٣٦) وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى إِلاَّ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ بِما عَمِلُوا وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ (٣٧) وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا مُعاجِزِينَ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ (٣٨) } “Biz hangi memlekete bir uyarıcı gönderdiysek oranın şımarık zenginleri mutlaka: 'Biz sizinle gönderilen şeyleri inkâr ediyoruz' dediler. (34) Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.' (35) De ki: 'Şüphesiz Rabbim rızkı dilediğine bol bol verir, dilediğine de kısar; fakat insanların çoğu bilmezler.' (36) Ne mallarınız ne de çocuklarınız sizi huzurumuzda bize yaklaştıracak şeyler değildir. Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna; işte onlar için yaptıklarına karşılık kat kat mükâfat vardır ve onlar yüksek köşklerde güven içindedirler. (37) Ayetlerimizi boşa çıkarmak için yarışanlar ise, işte onlar azabın içine atılacaklardır. (38)”
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ (٣٩) وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ (٤٠) قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ (٤١) فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ (٤٢) } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve onu [dilediğine de] kısar. Her ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir. O, rızık verenlerin en hayırlısıdır.' (39) O gün onların hepsini bir araya toplayacak, sonra meleklere: 'Bunlar size mi tapıyorlardı?' diyecektir. (40) [Melekler] diyecekler ki: 'Sen yücesin! Bizim dostumuz onlar değil, Sensin. Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı, çoğu onlara inanıyordu.' (41) Artık bugün hiçbiriniz diğerine ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir. Zulmedenlere de deriz ki: 'Yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!' (42)”
لَمَّا قَصَّ سُبْحَانَهُ حَالَ مَنْ تَقَدَّمَ مِنَ الْكُفَّارِ أَتْبَعَهُ بِمَا فِيهِ التَّسْلِيَةُ لِرَسُولِهِ، وَبَيَانِ أَنَّ كُفْرَ الْأُمَمِ السَّابِقَةِ بِمَنْ أُرْسِلَ إِلَيْهِمْ مِنَ الرُّسُلِ هُوَ كَائِنٌ مُسْتَمِرٌّ فِي الْأَعْصُرِ الْأُوَلِ فَقَالَ: وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنَ الْقُرَى مِنْ نَذِيرٍ يُنْذِرُهُمْ وَيُحَذِّرُهُمْ عِقَابَ اللَّهِ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها أَيْ: رُؤَسَاؤُهَا وَأَغْنِيَاؤُهَا وَجَبَابِرَتُهَا وَقَادَةُ الشَّرِّ لِرُسُلِهِمْ إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ أَيْ: بِمَا أُرْسِلْتُمْ بِهِ مِنَ التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ، وَجُمْلَةُ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ. ثُمَّ ذَكَرَ مَا افْتَخَرُوا بِهِ مِنَ الْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ وَقَاسُوا حَالَهُمْ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ عَلَى حَالِهِمْ فِي هَذِهِ الدَّارِ عَلَى تَقْدِيرِ صِحَّةِ مَا أَنْذَرَهُمْ بِهِ الرُّسُلُ فَقَالَ: وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ فَضَّلَنَا عَلَيْكُمْ بِالْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ فِي الدُّنْيَا، وَذَلِكَ يدل على أنه قد رضي ما نَحْنُ عَلَيْهِ مِنَ الدِّينِ، وَمَا نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ فِي الْآخِرَةِ بَعْدَ إِحْسَانِهِ إِلَيْنَا فِي الدُّنْيَا، وَرِضَاهُ عَنَّا، فَأَمَرَ اللَّهُ نَبِيَّهُ ﷺ بِأَنْ يُجِيبَ عَنْهُمْ وَقَالَ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ أَنْ يَبْسُطَهُ لَهُ وَيَقْدِرُ أَيْ: يُضَيِّقُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ أَنْ يُضَيِّقَهُ عَلَيْهِ، فَهُوَ سُبْحَانَهُ قَدْ يَرْزُقُ الْكَافِرَ وَالْعَاصِيَ اسْتِدْرَاجًا لَهُ، وَقَدْ يَمْتَحِنُ الْمُؤْمِنَ بِالتَّقْتِيرِ تَوْفِيرًا لِأَجْرِهِ، وَلَيْسَ مُجَرَّدُ بَسْطِ الرِّزْقِ لمن لَهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ قَدْ رَضِيَ عَنْهُ ورضي عمله، ولا قَبَضَهُ عَنْهُ يَدُلُّ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَرْضَهُ، وَلَا رَضِيَ عَمَلَهُ، فَقِيَاسُ الدَّارِ الْآخِرَةِ عَلَى الدَّارِ الْأُولَى فِي مِثْلِ هَذَا مِنَ الْغَلَطِ البين أو المغالطة لواضحة وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ هَذَا، وَمِنْ جُمْلَةِ هَؤُلَاءِ الْأَكْثَرِ مَنْ قَاسَ أَمْرَ الْآخِرَةِ على الأولى،
Allah Subhânehu daha önceki kâfirlerin durumunu anlattığında, bunun peşinden Resûlü'nü teselli eden ve önceki ümmetlerin kendilerine gönderilen peygamberleri inkâr etmelerinin ilk asırlarda da sürekli var olan bir durum olduğunu açıklayan şu beyanı getirdi: { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ } memleketlerden herhangi birine { مِنْ نَذِيرٍ } onları uyaran ve Allah'ın azabından sakındıran bir uyarıcı [göndermedik ki], { إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها } yani oranın önderleri, zenginleri, zorbaları ve kötülüğün elebaşları peygamberlerine: { إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ كافِرُونَ } “Biz sizinle gönderilen şeyleri”, yani tevhid ve imanı “inkâr ediyoruz” demiş olmasınlar. { إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها } cümlesi hâl konumunda mansubdur. Sonra malları ve evlatlarıyla övündükleri şeyi ve elçilerin kendilerini uyardığı şeyin doğruluğu varsayımına göre ahiret yurdundaki hallerini bu dünyadaki hallerine kıyas ettiklerini zikrederek şöyle buyurdu: { وَقالُوا نَحْنُ أَكْثَرُ أَمْوالًا وَأَوْلاداً وَما نَحْنُ بِمُعَذَّبِينَ } “Ve dediler ki: 'Biz mallarca ve evlatça daha çoğuz, biz azaba uğratılacak da değiliz.'” Mana şudur: Allah dünyada bizi mallar ve evlatlar ile size üstün kılmıştır; bu da bizim üzerinde bulunduğumuz dinden razı olduğuna delalet eder. Dünyada bize ihsanda bulunduktan ve bizden razı olduktan sonra ahirette de biz azaba uğratılacak değiliz. Bunun üzerine Allah Peygamberi sallallâhu aleyhi ve sellem'e onlara cevap vermesini emredip şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ } rızkını bollaştırmayı dilediği kimseye, { وَيَقْدِرُ } yani rızkını kısmayı dilediği kimseye de daraltır. Zira O Subhânehu, kâfiri ve günahkârı mühlet vererek derece derece helake yaklaştırmak (istidrâc) için rızıklandırabilir; mümini ise ecrini artırmak için darlıkla imtihan edebilir. Bir kimseye sırf rızkın bol verilmesi O'nun ondan razı olduğuna ve amelini beğendiğine delalet etmediği gibi, rızkı ondan kısması da O'nun ondan razı olmadığına ve amelini beğenmediğine delalet etmez. Dolayısıyla böyle bir meselede ahiret yurdunu dünya yurduna kıyas etmek apaçık bir hata yahut bariz bir safsatadır. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”, yani bunu bilmezler; bu çoğunluğun içine ahiret işini dünya işine kıyas eden kimseler de dâhildir.
ثُمَّ زَادَ هَذَا الْجَوَابَ تَأْيِيدًا وَتَأْكِيدًا وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى أَيْ: لَيْسُوا بِالْخَصْلَةِ الَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا قُرْبَى. قَالَ مُجَاهِدٌ: الزُّلْفَى: الْقُرْبَى، وَالزُّلْفَةُ: الْقُرْبَةُ. قَالَ الْأَخْفَشُ: زُلْفَى اسْمُ مَصْدَرٍ كَأَنَّهُ قَالَ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا تَقْرِيبًا فَتَكُونُ زُلْفَى مَنْصُوبَةَ الْمَحَلِّ. قَالَ الْفَرَّاءُ: إِنَّ الَّتِي تَكُونُ لِلْأَمْوَالِ وَالْأَوْلَادِ جَمِيعًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ الْمَعْنَى وَمَا أَمْوَالُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى، وَلَا أَوْلَادُكُمْ بِالشَّيْءِ يُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنَا زُلْفَى، ثُمَّ حُذِفَ خَبَرُ الْأَوَّلِ لِدَلَالَةِ الثَّانِي عَلَيْهِ وَأَنْشَدَ:
Sonra bu cevabı daha da teyit ve tekit ederek şöyle buyurdu: { وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ بِالَّتِي تُقَرِّبُكُمْ عِنْدَنا زُلْفى } “Ne mallarınız ne de çocuklarınız sizi huzurumuzda bize yaklaştıracak şeyler değildir.” Yani onlar, sizi katımızda yakınlaştıracak bir haslet değillerdir. Mücâhid şöyle demiştir: Zülfâ (الزُّلْفَى) yakınlık, zülfe (الزُّلْفَةُ) ise yakınlaşma demektir. Ahfeş şöyle demiştir: Zülfâ masdar ismidir; sanki "sizi katımızda bir yaklaştırma ile yaklaştıracak şeyler değildir" demiş gibidir; dolayısıyla zülfâ lafzının mahalli mansubdur. Ferrâ şöyle demiştir: { الَّتِي } ismi mevsulü hem mallar hem de evlatlar için ortaktır. Zeccâc ise şöyle demiştir: Mana: "Mallarınız sizi katımızda yaklaştıracak şeyler değildir, evlatlarınız da sizi katımızda yaklaştıracak bir şey değildir" şeklindedir; sonra ikincinin delaleti sebebiyle birincinin haberi hazfedilmiştir ve şu beyti okumuştur:
نَحْنُ بِمَا عِنْدَنَا وَأَنْتَ بِمَا ... عِنْدَكَ رَاضٍ وَالرَّأْيُ مُخْتَلِفٌ
Biz yanımızdakinden, sen de yanındakinden ... Razısın; oysa fikirler farklı farklıdır.
وَيَجُوزُ فِي غَيْرِ الْقُرْآنِ بِاللَّتَيْنِ وَبِاللَّاتِي وَبِاللَّوَاتِي وَبِالَّذِي لِلْأَوْلَادِ خَاصَّةً أَيْ: لَا تَزِيدُكُمُ الْأَمْوَالُ عِنْدَنَا دَرَجَةً وَرِفْعَةً وَلَا تُقَرِّبُكُمْ تَقْرِيبًا إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ فَيَكُونُ مَحَلَّهُ النَّصْبُ، أَيْ: لَكِنْ مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صَالِحًا، أَوْ فِي مَحَلِّ جَرٍّ بَدَلًا مِنَ الضَّمِيرِ فِي تُقَرِّبُكُمْ، كَذَا قَالَ الزَّجَّاجُ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا الْقَوْلُ غَلَطٌ، لِأَنَّ الْكَافَ وَالْمِيمَ لِلْمُخَاطَبِ فَلَا يَجُوزُ الْبَدَلُ وَلَوْ جَازَ هَذَا لَجَازَ رَأَيْتُكَ زَيْدًا. وَيُجَابُ عَنْهُ بِأَنَّ الْأَخْفَشَ وَالْكُوفِيِّينَ يُجَوِّزُونَ ذَلِكَ، وقد قال بمثل قول الزجاج الفراء وَأَجَازَ الْفَرَّاءُ أَنْ يَكُونَ فِي مَوْضِعِ رَفْعٍ بِمَعْنَى مَا هُوَ إِلَّا مَنْ آمَنَ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: فَأُولئِكَ إِلَى مَنْ، وَالْجَمْعُ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهَا وَهُوَ مُبْتَدَأٌ وَخَبَرُهُ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ أَيْ: جَزَاءُ الزِّيَادَةِ، وَهِيَ الْمُرَادَةُ بِقَوْلِهِ: مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها .
Kur'an dışında tesniye ve cemi olarak [bi-l-leteyni], [bi-l-lâtî], [bi-l-levâtî] ve özellikle evlatlar için [bi-llezî] şeklinde kullanılması da caizdir. Yani: Mallar katımızda sizin derecenizi ve yüceliğinizi artırmaz ve sizi hiçbir şekilde yakınlaştırmaz; { إِلَّا مَنْ آمَنَ وَعَمِلَ صالِحاً } “Ancak iman edip salih amel işleyenler müstesna”. Bu, munkatı' bir istisnadır ve mahalli nasbdır; yani: "Fakat iman edip salih amel işleyen kimse..." demektir; yahut Zeccâc'ın dediği gibi { تُقَرِّبُكُمْ } ifadesindeki zamirden bedel olarak cer mahallindedir. Nahhâs şöyle demiştir: Bu söz yanlıştır; çünkü kâf ve mîm muhatap içindir, dolayısıyla bedel caiz olmaz; şayet bu caiz olsaydı "Seni Zeyd'i gördüm" (رَأَيْتُكَ زَيْدًا) demek de caiz olurdu. Buna da Ahfeş ve Kûfelilerin bunu caiz gördükleri söylenerek cevap verilir; nitekim Ferrâ da Zeccâc'ın sözünün benzerini söylemiştir. Ferrâ bunun "O ancak iman eden kimsedir" manasında ref mahallinde olmasını da caiz görmüştür. { فَأُولئِكَ } kavlindeki işaret { مَنْ } lafzınadır; çoğul getirilmesi ise manası itibarıyladır. Bu bir mübtedadır ve haberi: { لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } “işte onlar için kat kat mükâfat vardır” ifadesidir; yani fazlasıyla mükâfat vardır ki o da Teâlâ'nın: { مَنْ جاءَ بِالْحَسَنَةِ فَلَهُ عَشْرُ أَمْثالِها } “Kim bir iyilikle gelirse, ona onun on katı vardır” kavliyle kastedilen fazlalıktır.
وَهُوَ مِنْ إِضَافَةِ الْمَصْدَرِ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ: جَزَاءُ التَّضْعِيفِ لِلْحَسَنَاتِ، وَقِيلَ: لَهُمْ جَزَاءُ الْإِضْعَافِ لِأَنَّ الضِّعْفَ فِي مَعْنَى الْجَمْعِ، وَالْبَاءُ فِي بِما عَمِلُوا لِلسَّبَبِيَّةِ وَهُمْ فِي الْغُرُفاتِ آمِنُونَ مِنْ جَمِيعِ مَا يَكْرَهُونَ، وَالْمُرَادُ غُرُفَاتُ الْجَنَّةِ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ جَزاءُ الضِّعْفِ بِالْإِضَافَةِ، وَقَرَأَ الزُّهْرِيُّ وَيَعْقُوبُ وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ وَقَتَادَةُ بِرَفْعِهِمَا عَلَى أَنَّ الضِّعْفِ بَدَلٌ مِنْ جَزَاءُ. وَرُوِيَ عَنْ يَعْقُوبَ أَنَّهُ قَرَأَ «جَزَاءً» بِالنَّصْبِ مُنَوَّنًا، وَ «الضعف» بالرفع على تقدير: فَأُولَئِكَ لَهُمُ الضِّعْفُ جَزَاءً، أَيْ: حَالَ كَوْنِهِ جَزَاءً. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ فِي الْغُرُفاتِ بِالْجَمْعِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ لِقَوْلِهِ: لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَخَلَفٌ «فِي الْغُرْفَةِ» بِالْإِفْرَادِ لِقَوْلِهِ: أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ وَلَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالَ الْمُؤْمِنِينَ ذَكَرَ حَالَ الْكَافِرِينَ فَقَالَ: وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آياتِنا بِالرَّدِّ لَهَا وَالطَّعْنِ فِيهَا حَالَ كَوْنِهِمْ مُعاجِزِينَ مُسَابِقِينَ لَنَا زَاعِمِينَ أَنَّهُمْ يَفُوتُونَنَا بِأَنْفُسِهِمْ، أَوْ مُعَانِدِينَ لَنَا بِكُفْرِهِمْ أُولئِكَ فِي الْعَذابِ مُحْضَرُونَ أَيْ: فِي عَذَابِ جَهَنَّمَ تُحْضِرُهُمُ الزَّبَانِيَةُ إِلَيْهَا لَا يَجِدُونَ عَنْهَا مَحِيصًا. ثُمَّ كَرَّرَ سُبْحَانَهُ مَا تَقَدَّمَ لِقَصْدِ التَّأْكِيدِ لِلْحُجَّةِ، وَالدَّفْعِ لِمَا قَالَهُ الْكَفَرَةُ فَقَالَ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشاءُ مِنْ عِبادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ أَيْ: يُوَسِّعُهُ لِمَنْ يَشَاءُ، وَيُضَيِّقُهُ عَلَى مَنْ يَشَاءُ، وَلَيْسَ فِي ذَلِكَ دَلَالَةٌ عَلَى سَعَادَةٍ وَلَا شَقَاوَةٍ وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ أَيْ يُخْلِفُهُ عَلَيْكُمْ، يُقَالُ أَخْلَفَ لَهُ وَأَخْلَفَ عَلَيْهِ: إِذَا أَعْطَاهُ عِوَضَهُ وَبَدَلَهُ، وَذَلِكَ الْبَدَلُ إِمَّا فِي الدُّنْيَا وَإِمَّا فِي الْآخِرَةِ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ فَإِنَّ رِزْقَ الْعِبَادِ لِبَعْضِهِمُ الْبَعْضَ إِنَّمَا هُوَ بِتَيْسِيرِ اللَّهِ وَتَقْدِيرِهِ، وَلَيْسُوا بِرَازِقِينَ عَلَى الْحَقِيقَةِ بَلْ عَلَى طَرِيقِ الْمَجَازِ، كَمَا يقال في الرجل إنه يرزق عياله،
Bu, mastarın mef'ule izafeti kabilindendir; yani iyiliklerin kat kat artırılmasının karşılığıdır. [Burada] onlara kat kat mükâfat vardır, çünkü kat (ez-zı'f) kelimesi çoğul anlamındadır da denilmiştir. { بِمَا عَمِلُوا } “işlediklerine karşılık” ifadesindeki [be] harf-i cerri sebebiyet bildirir. { وَهُمْ فِي الْغُرُفَاتِ آمِنُونَ } “Onlar yüksek köşklerde güven içindedirler”; yani hoşlanmadıkları her şeyden [güvendedirler]. Kastedilen, cennet köşkleridir. Cumhur, izafetle [cezâü'd-dı'fi] şeklinde okumuştur. ez-Zührî, Ya'kûb, Nasr b. Âsım ve Katâde ise, [ed-Dı'f] kelimesinin [cezâ']den bedel olması üzere her ikisini de merfû olarak [cezâü'd-dı'fu] okumuşlardır. Ya'kûb'dan, tenvinli olarak mansub [cezâen] ve merfû olarak [ed-Dı'fu] şeklinde okuduğu da rivayet edilmiştir ki bu takdirde: { فَأُولَئِكَ لَهُمُ الضِّعْفُ جَزَاءً } “Onlar için kat kat mükâfat bir karşılık olarak vardır”; yani karşılık (hâl) olmak üzere takdirindedir. Cumhur { فِي الْغُرُفَاتِ } kelimesini çoğul okumuştur. Ebû Ubeyd, { لَنُبَوِّئَنَّهُمْ مِنَ الْجَنَّةِ غُرَفاً } “Onları cennetteki yüksek köşklere yerleştireceğiz” ayetinden dolayı bu kıraati tercih etmiştir. el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza ve Halef ise { أُوْلئِكَ يُجْزَوْنَ الْغُرْفَةَ } “İşte onlara yüksek köşk mükâfat olarak verilecektir” ayetinden dolayı tekil olarak [fi'l-ğurfeti] şeklinde okumuşlardır. Yüce Allah müminlerin durumunu zikredince, kâfirlerin durumunu da zikrederek şöyle buyurdu: { وَالَّذِينَ يَسْعَوْنَ فِي آيَاتِنَا } “Ayetlerimizi geçersiz kılmak için yarışanlara gelince”; yani onları reddederek ve onları dillerine dolayıp ayıplayarak, { مُعَاجِزِينَ } bizi geçmeye çalışan kimseler olarak [bunu yaparlar]—kendilerinin bizi atlatıp kurtulacaklarını iddia ederek veya küfürleriyle bize inat ederek [böyle davranırlar]. { أُولَئِكَ فِي الْعَذَابِ مُحْضَرُونَ } “İşte onlar azabın içine celbedilmiş kimselerdir”; yani cehennem azabının içindedirler; zebaniler onları oraya getirir ve oradan kurtulup kaçacak hiçbir yer bulamazlar. Sonra Yüce Allah hücceti pekiştirmek ve kâfirlerin söylediklerini çürütmek maksadıyla daha önce geçen [hususu] tekrarlayarak şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ يَشَاءُ مِنْ عِبَادِهِ وَيَقْدِرُ لَهُ } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim, kullarından dilediğine rızkı bol bol verir ve dilediğine de daraltır'”; yani dilediğine [rızkı] genişletir, dilediğine de daraltır. Bunda ne [ebedî] bir saadete ne de bir bedbahtlığa delalet vardır. { وَمَا أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Siz ne harcarsanız, O onun yerine başkasını verir”; yani sizin için onun karşılığını verir. Bir kimse diğerine bir şeyin bedelini veya karşılığını verdiğinde [ahlefe lehû] ve [ahlefe aleyhi] denir. Bu karşılık ya dünyada ya da ahirettedir. { وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ } “Ve O, rızık verenlerin en hayırlısıdır”; zira kulların birbirine rızık vermesi ancak Allah'ın kolaylaştırması ve takdiri iledir. Onlar hakiki anlamda rızık verici değillerdir; bilakis mecaz yoluyladır; nitekim bir adam hakkında 'ailesini rızıklandırıyor (besliyor)'
وفي الأمير إنه يرزق جنده، والرزاق لِلْأَمِيرِ وَالْمَأْمُورِ وَالْكَبِيرِ وَالصَّغِيرِ هُوَ الْخَالِقُ لَهُمْ، وَمَنْ أَخْرَجَ مِنَ الْعِبَادِ إِلَى غَيْرِهِ شَيْئًا مِمَّا رَزَقَهُ اللَّهُ فَهُوَ إِنَّمَا تَصَرَّفَ فِي رزق الله فاستحق بما خرج من الثَّوَابَ عَلَيْهِ الْمُضَاعَفَ لِامْتِثَالِهِ لِأَمْرِ اللَّهِ وَإِنْفَاقِهِ فيما أمره الله وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً الظَّرْفُ مَنْصُوبٌ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ نَحْوِ اذْكُرْ، أو هو متصل بقول: وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ أَيْ: وَلَوْ تَرَاهُمْ أَيْضًا يَوْمَ نَحْشُرُهُمْ جَمِيعًا للحساب العابد والمعبود، والمستكبر والمستضعف، ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ تَقْرِيعًا لِلْمُشْرِكِينَ وَتَوْبِيخًا لِمَنْ عَبَدَ غَيْرَ اللَّهِ ﷿ كَمَا فِي قَوْلِهِ لِعِيسَى: أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَإِنَّمَا خَصَّصَ الْمَلَائِكَةَ بِالذِّكْرِ مَعَ أَنَّ بَعْضَ الْكُفَّارِ قَدْ عَبَدَ غَيْرَهُمْ مِنَ الشَّيَاطِينِ وَالْأَصْنَامِ لِأَنَّهُمْ أَشْرَفُ مَعْبُودَاتِ الْمُشْرِكِينَ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَالْمَعْنَى أَنَّ الْمَلَائِكَةَ إِذَا أَكْذَبَتْهُمْ كَانَ فِي ذَلِكَ تَبْكِيتٌ لِلْمُشْرِكِينَ، وَجُمْلَةُ: قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابَ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، أَيْ: تَنْزِيهًا لَكَ أَنْتَ الَّذِي نَتَوَلَّاهُ وَنُطِيعُهُ وَنَعْبُدُهُ مِنْ دُونِهِمْ، مَا اتَّخَذْنَاهُمْ عَابِدِينَ وَلَا تَوَلَّيْنَاهُمْ وَلَيْسَ لَنَا غَيْرُكَ وَلِيًّا، ثُمَّ صَرَّحُوا بِمَا كَانَ الْمُشْرِكُونَ يَعْبُدُونَهُ فَقَالُوا: بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ أَيِ: الشَّيَاطِينَ وَهُمْ إِبْلِيسُ وَجُنُودُهُ، وَيَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ يَرَوْنَهُمْ، وَأَنَّهُمْ مَلَائِكَةٌ، وَأَنَّهُمْ بَنَاتُ اللَّهِ، وَقِيلَ: كَانُوا يَدْخُلُونَ أَجْوَافَ الْأَصْنَامِ وَيُخَاطِبُونَهُمْ مِنْهَا أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ أَيْ: أَكْثَرُ الْمُشْرِكِينَ بِالْجِنِّ مُؤْمِنُونَ بِهِمْ مُصَدِّقُونَ لَهُمْ، قِيلَ: وَالْأَكْثَرُ فِي مَعْنَى الْكُلِّ فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا يَعْنِي الْعَابِدِينَ وَالْمَعْبُودِينَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُهُمْ وَهُمُ الْمَعْبُودُونَ لِبَعْضٍ، وَهُمُ الْعَابِدُونَ نَفْعاً أَيْ: شَفَاعَةً وَنَجَاةً وَلا ضَرًّا أَيْ: عذابا وهلاكا، إنما قِيلَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلُ إِظْهَارًا لِعَجْزِهِمْ وَقُصُورِهِمْ وَتَبْكِيتًا لِعَابِدِيهِمْ، وَقَوْلُهُ: وَلا ضَرًّا هُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: لَا يَمْلِكُونَ لَهُمْ دَفْعَ ضَرٍّ، وَقَوْلُهُ: وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا عَطْفٌ عَلَى قَوْلِهِ: يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَيْ: لِلَّذِينَ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ بِعِبَادَةِ غَيْرِ اللَّهِ ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ فِي الدُّنْيَا.
yahut emir için ordusuna rızık veriyor denilmesi böyledir. Emire de memura da, büyüğe de küçüğe de asıl rızık veren onları yaratandır. Kullardan kim Allah'ın kendisine rızık olarak verdiği şeyden başkasına harcarsa, o ancak Allah'ın rızkında tasarrufta bulunmuş olur; dolayısıyla Allah'ın emrine boyun eğdiği ve Allah'ın emrettiği yere infak ettiği için kendisinden çıkan şey sebebiyle kat kat sevaba hak kazanır. { وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ جَمِيعاً } “O gün [Allah] onların hepsini bir araya toplayacaktır”; buradaki zarf, [üzkür / hatırla] gibi takdiri bir fiille mansubdur; yahut: { وَلَوْ تَرى إِذِ الظَّالِمُونَ مَوْقُوفُونَ } “O zalimlerin tutuklanıp durdurulduklarını bir görsen” kavliyle irtibatlıdır; yani tapanı ve tapılanı, büyükleneni ve zayıf düşürüleni ile hepsini hesap için toplayacağımız gün onları bir görsen! { ثُمَّ يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ أَهؤُلاءِ إِيَّاكُمْ كانُوا يَعْبُدُونَ } “Sonra meleklere diyecektir: Şunlar mıydı size tapmakta olanlar?” Müşriklere azap verici bir kınama ve Allah azze ve celleden başkasına tapanları tezyif etmek içindir; nitekim İsa'ya: { أَأَنْتَ قُلْتَ لِلنَّاسِ اتَّخِذُونِي وَأُمِّي إِلهَيْنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “İnsanlara, beni ve annemi Allah'tan başka iki ilah edinin diyen sen misin?” buyurması da böyledir. Kâfirlerin bir kısmı meleklerin dışında şeytanlara ve putlara tapmış olmalarına rağmen özellikle meleklerin zikredilmesi, onların müşriklerin taptığı en şerefli varlıklar olmasındandır. Nahhâs şöyle demiştir: Mana; melekler onları yalanladığında bu durumun müşrikler için susturucu bir delil olmasıdır. { قالُوا سُبْحانَكَ أَنْتَ وَلِيُّنا مِنْ دُونِهِمْ } “[Melekler] derler ki: Sen her türlü noksanlıktan münezzehsin, bizim dostumuz onlardan önce sensin” cümlesi, takdiri bir sorunun cevabı olan müste'nef bir cümledir; yani seni tenzih ederiz; onlardan ayrı olarak dost edindiğimiz, itaat ettiğimiz ve kulluk sunduğumuz sensin; biz onları tapanlar edinmedik, onları dost tutmadık ve bizim senden başka bir dostumuz yoktur. Sonra müşriklerin kime taptıklarını açıkça ifade ederek şöyle dediler: { بَلْ كانُوا يَعْبُدُونَ الْجِنَّ } “Bilakis onlar cinlere tapıyorlardı”; yani şeytanlara tapıyorlardı ki onlar İblis ve ordularıdır. Onlar cinleri gördüklerini, melekler olduklarını ve Allah'ın kızları olduklarını iddia ediyorlardı. Şöyle de denilmiştir: Putların içine girip oradan onlara hitap ediyorlardı. { أَكْثَرُهُمْ بِهِمْ مُؤْمِنُونَ } “Onların çoğu onlara inanıyordu.”; yani müşriklerin çoğu cinlere inanıyor ve onları tasdik ediyordu. Çoğunluk ifadesinin hepsi manasında olduğu söylenmiştir. { فَالْيَوْمَ لَا يَمْلِكُ بَعْضُكُمْ لِبَعْضٍ نَفْعاً وَلا ضَرًّا } “Artık bugün hiçbiriniz diğerinize ne bir fayda sağlayabilir ne de bir zarar verebilir.”; yani tapanlar ve tapılanlar; bir kısmı ki onlar tapılanlardır, diğer bir kısma ki onlar tapanlardır, ne bir fayda yani şefaat ve kurtuluş sağlayabilirler ne de bir zarar yani azap ve helak verebilirler. Bu söz onlara yalnızca acziyetlerini ve yetersizliklerini ortaya koymak ve onlara tapanları susturup mahcup etmek için söylenmiştir. { وَلا ضَرًّا } kavli, muzafın hazfi iledir; yani onlardan bir zararı defetmeye güç yetiremezler. { وَنَقُولُ لِلَّذِينَ ظَلَمُوا } “ve o zulmedenlere deriz ki...” kavli, { يَقُولُ لِلْمَلائِكَةِ } kavline matuftur; yani Allah'tan başkasına ibadet ederek nefislerine zulmeden kimselere: { ذُوقُوا عَذابَ النَّارِ الَّتِي كُنْتُمْ بِها تُكَذِّبُونَ } “Dünyada yalanlayıp durduğunuz o ateşin azabını tadın!”
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي رَزِينٍ قَالَ: كَانَ رَجُلَانِ شَرِيكَيْنِ، خَرَجَ أَحَدُهُمَا إِلَى السَّاحِلِ وَبَقِيَ الْآخَرُ، فَلَمَّا بَعَثَ اللَّهُ النبيّ ﷺ كَتَبَ إِلَى صَاحِبِهِ يَسْأَلُهُ مَا فَعَلَ؟ فَكَتَبَ إِلَيْهِ أَنَّهُ لَمْ يَتْبَعْهُ أَحَدٌ مِنْ قُرَيْشٍ إِلَّا رُذَالَةُ النَّاسِ وَمَسَاكِينُهُمْ، فَتَرَكَ تِجَارَتَهُ ثُمَّ أَتَى صَاحِبَهُ فَقَالَ: دُلَّنِي عَلَيْهِ، وَكَانَ يَقْرَأُ الْكُتُبَ، فَأَتَى النَّبِيَّ ﷺ فَقَالَ: إلى ما تَدْعُو؟ قَالَ: إِلَى كَذَا وَكَذَا، قَالَ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، قَالَ: وَمَا عِلْمُكَ بِذَلِكَ؟
İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Rezîn'den şöyle rivayet etmişlerdir: İki ortak adam vardı; bunlardan biri sahile gitti, diğeri ise kaldı. Allah, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i gönderince, sahildeki arkadaşına mektup yazıp onun ne yaptığını sordu. Arkadaşı ona, Kureyş'ten ayak takımı ve yoksullar dışında kimsenin ona uymadığını yazdı. Bunun üzerine ticaretini bırakıp arkadaşının yanına geldi ve: "Beni ona götür" dedi. Bu kimse önceki kitapları okurdu. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanına gelip: "Neye davet ediyorsun?" diye sordu. O da: "Şuna ve şuna" buyurdu. Adam: "Şehadet ederim ki sen Allah'ın Resulüsün" dedi. [Hz. Peygamber]: "Bunu nereden biliyorsun?" buyurdu.
قَالَ: إِنَّهُ لَمْ يُبْعَثْ نَبِيٌّ إِلَّا اتَّبَعَهُ رَذَالَةُ النَّاسِ وَمَسَاكِينُهُمْ، فَنَزَلَتْ هَذِهِ الْآيَاتُ وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها الْآيَاتِ، فَأَرْسَلَ إِلَيْهِ النَّبِيُّ ﷺ إِنَّ اللَّهَ قَدْ أَنْزَلَ تَصْدِيقَ مَا قُلْتَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: جَزاءُ الضِّعْفِ قَالَ: تَضْعِيفُ الْحَسَنَةِ. وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ قَالَ: إِذَا كَانَ الرَّجُلُ غَنِيًّا تَقِيًّا آتَاهُ اللَّهُ أَجْرَهُ مَرَّتَيْنِ، وَتَلَا هَذِهِ الْآيَةَ: وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ إِلَى قَوْلِهِ: فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ قَالَ: تَضْعِيفُ
şöyle dedi: “Gönderilen her peygambere mutlaka insanların ayak takımı ve yoksulları tâbi olmuştur.” Bunun üzerine { وَما أَرْسَلْنا فِي قَرْيَةٍ مِنْ نَذِيرٍ إِلَّا قالَ مُتْرَفُوها } “Biz hangi ülkeye bir uyarıcı göndermişsek, mutlaka oranın varlıkla şımarmış olanları dediler ki...” ayetleri indi. Bunun üzerine Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem ona: “Şüphesiz Allah, senin söylediğin sözü tasdik eden [ayetler] indirdi” diye [haber] gönderdi. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir'in Mücâhid'den naklettiğine göre o, { جَزاءُ الضِّعْفِ } “[onlar için] kat kat mükâfat [vardır]” kavli hakkında: “İyiliğin (hasenenin) kat kat arttırılmasıdır” demiştir. Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b'dan şöyle dediğini nakletmişlerdir: “Kişi hem zengin hem takva sahibi olursa Allah ona mükâfatını iki kat verir.” Ve { وَما أَمْوالُكُمْ وَلا أَوْلادُكُمْ } “Ne mallarınız ne de evlatlarınız...” ayetinden { فَأُولئِكَ لَهُمْ جَزاءُ الضِّعْفِ } “İşte onlara kat kat mükâfat vardır” kavline kadar okudu ve: “Kat kat arttırılması...”
الْحَسَنَةِ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ قَالَ: فِي غَيْرِ إِسْرَافٍ وَلَا تَقْتِيرٍ، وَعَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلُهُ، وَعَنِ الْحَسَنِ مِثْلُهُ، وَأَخْرَجَ الدَّارَقُطْنِيُّ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ جَابِرٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «كُلَّمَا أَنْفَقَ الْعَبْدُ مِنْ نَفَقَةٍ فَعَلَى اللَّهِ خَلَفُهَا ضَامِنًا إِلَّا نَفَقَةً فِي بنيان أَوْ مَعْصِيَةٍ» . وَأَخْرَجَ نَحْوَهُ ابْنُ عَدِيٍّ فِي الْكَامِلِ، وَالْبَيْهَقِيُّ مِنْ وَجْهٍ آخَرَ عَنْهُ مَرْفُوعًا بِأَطْوَلَ مِنْهُ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «قَالَ اللَّهُ ﷿ أَنْفِقْ يَا ابْنَ آدَمَ أُنْفِقْ عَلَيْكَ» وَثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِهِ أَيْضًا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلَّا وَمَلَكَانِ يَنْزِلَانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا: اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الْآخَرُ: اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «إِنَّ لِكُلِّ يَوْمٍ نَحْسًا، فَادْفَعُوا نَحْسَ ذَلِكَ الْيَوْمِ بِالصَّدَقَةِ» ثُمَّ قَالَ: اقْرَءُوا مَوَاضِعَ الْخَلَفِ، فَإِنِّي سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ إِذَا لَمْ تُنْفِقُوا كَيْفَ يُخْلِفُ.
dedi. Saîd b. Mansûr, Buhârî el-Edebu'l-Müfred'de, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve Beyhakî Şuab'da İbn Abbâs'tan { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir” kavli hakkında: "İsraf ve cimrilik olmaksızın [yapılan harcamadır]" dediğini nakletmişlerdir; Mücâhid'den ve Hasen'den de bunun benzeri rivayet edilmiştir. Dârekutnî ve Beyhakî Şuab'da Câbir'den, Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmişlerdir: «Kulun yaptığı her harcamanın karşılığını vermek -bina yapımı veya günah yolunda yapılan harcama hariç- Allah'ın güvencesi altındadır.» İbn Adî el-Kâmil'de bunun bir benzerini ve Beyhakî başka bir yoldan ondan merfû olarak daha uzun bir şekilde rivayet etmiştir. Sahîh'te Ebû Hureyre'nin hadisinden Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğu sabittir: «Allah azze ve celle şöyle buyurdu: Ey âdemoğlu, infak et ki sana da infak edilsin.» Yine onun hadisinden Sahîh'te şöyle rivayet edilmiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kulların sabahladığı hiçbir gün yoktur ki iki melek inip biri: 'Allah'ım, infak edene karşılığını ver!', diğeri de: 'Allah'ım, cimrilik edenin malına telef ver!' demesin.» İbn Merdûye, Ali b. Ebî Tâlib'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle derken işittiğini rivayet etmiştir: «Her günün bir uğursuzluğu vardır; o günün uğursuzluğunu sadaka ile savuşturun.» Sonra şöyle dedi: "Karşılık verilen yerleri okuyun; zira ben Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i: { وَما أَنْفَقْتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ } “Siz ne harcarsanız, O onun yerine yenisini verir” buyururken işittim; siz harcamazsanız O nasıl karşılık versin?"
وَأَخْرَجَ الْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنِ أَبِي هُرَيْرَةَ عَنْ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الْمَعُونَةَ تَنْزِلُ مِنَ السَّمَاءِ على قدر المؤونة» .
Hakîm et-Tirmizî Nevâdiru'l-Usûl'de Ebû Hureyre'den Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu nakletmiştir: «Şüphesiz ki yardım semadan külfet ve ihtiyaç ölçüsünde iner.»
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٤٣ الى ٥٠]
[Sebe Suresi (34): 43-50. Ayetler]
وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧)
{ وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا بَيِّناتٍ قالُوا مَا هَذَا إِلاَّ رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ وَقالُوا مَا هَذَا إِلاَّ إِفْكٌ مُفْتَرىً وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ إِنْ هَذَا إِلاَّ سِحْرٌ مُبِينٌ (٤٣) وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ (٤٤) وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ فَكَذَّبُوا رُسُلِي فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ (٤٥) قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ إِنْ هُوَ إِلاَّ نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ (٤٦) قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ أَجْرِيَ إِلاَّ عَلَى اللَّهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٤٧) } “Ayetlerimiz onlara açık açık okunduğu zaman dediler ki: 'Bu, sadece sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdır.' Ve dediler ki: 'Bu, uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.' İnkâr edenler, kendilerine gelen hak için: 'Bu apaçık bir sihirden başka bir şey değildir' dediler. (43) Oysa biz onlara okuyup inceleyecekleri kitaplar vermemiştik ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik. (44) Onlardan öncekiler de yalanladılar. Hem bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı; buna rağmen elçilerimi yalanladılar. Peki, beni inkâr etmenin cezası nasıl oldu? (45) De ki: 'Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum: Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanız, sonra da arkadaşınızda hiçbir delilik olmadığını etraflıca düşünmenizdir. O, şiddetli bir azabın öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır.' (46) De ki: 'Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun. Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir. O, her şeye şahittir.' (47)”
قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠)
{ قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ عَلاَّمُ الْغُيُوبِ (٤٨) قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ (٤٩) قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ (٥٠) } “De ki: 'Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar; O, gaybları hakkıyla bilendir.' (48) De ki: 'Hak geldi; batıl artık ne bir şey ortaya koyabilir ne de geri getirebilir.' (49) De ki: 'Eğer sapmışsam ancak kendi aleyhime sapmış olurum. Doğru yolu bulmuşsam bu da Rabbimin bana vahyettiği sayesindedir. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.' (50)”
ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ أَنْوَاعِ كُفْرِهِمْ، فَقَالَ: وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا أَيِ: الْآيَاتُ الْقُرْآنِيَّةُ حَالَ كَوْنِهَا بَيِّناتٍ وَاضِحَاتِ الدَّلَالَاتِ ظَاهِرَاتِ الْمَعَانِي قالُوا مَا هَذَا يَعْنُونَ التَّالِيَ لَهَا، وَهُوَ النبيّ ﷺ إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ أَيْ: أَسْلَافُكُمْ مِنَ الْأَصْنَامِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا وَقالُوا ثَانِيًا مَا هَذَا يَعْنُونَ الْقُرْآنَ الْكَرِيمَ إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً أَيْ: كَذِبٌ مُخْتَلَقٌ وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا ثَالِثًا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ أَيْ: لِأَمْرِ الدِّينِ الَّذِي جَاءَهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ وَهَذَا الْإِنْكَارُ مِنْهُمْ خَاصٌّ بِالتَّوْحِيدِ، وَأَمَّا إِنْكَارُ الْقُرْآنِ وَالْمُعْجِزَةِ فَكَانَ مُتَّفَقًا عَلَيْهِ بَيْنَ أَهْلِ الْكِتَابِ وَالْمُشْرِكِينَ، وَقِيلَ: أُرِيدَ بِالْأَوَّلِ، وَهُوَ قَوْلُهُمْ: إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً مَعْنَاهُ، وَبِالثَّانِي: وَهُوَ قَوْلُهُمْ إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ نَظْمُهُ الْمُعْجِزُ. وَقِيلَ: إِنَّ طَائِفَةً مِنْهُمْ قَالُوا: إِنَّهُ إِفْكٌ، وَطَائِفَةٌ قَالُوا: إِنَّهُ سِحْرٌ، وَقِيلَ:
Sonra Teâlâ onların küfrünün bir başka çeşidini zikrederek şöyle buyurdu: { وَإِذا تُتْلى عَلَيْهِمْ آياتُنا } “Onlara ayetlerimiz okunduğu zaman”; yani Kur'an ayetleri okunduğunda, { بَيِّناتٍ } “açık açık”; delilleri apaçık, manaları zahir iken { قالُوا مَا هَذَا } “dediler ki: Bu [adam]...”; ayetleri okuyan zâtı yani Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'i kastederek, { إِلَّا رَجُلٌ يُرِيدُ أَنْ يَصُدَّكُمْ عَمَّا كانَ يَعْبُدُ آباؤُكُمْ } “sizi atalarınızın taptıklarından alıkoymak isteyen bir adamdan başkası değildir.”; yani atalarınızın ibadet ettiği putlardan vazgeçirmek istemektedir. İkinci olarak dediler ki: { وَقالُوا مَا هَذَا } “Ve dediler ki: Bu...”; Kur'an-ı Kerim'i kastederek, { إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً } “uydurulmuş bir yalandan başka bir şey değildir.”; yani uydurulup düzülmüş bir yalandır. Üçüncü olarak inkâr edenler dediler ki: { وَقالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلْحَقِّ لَمَّا جاءَهُمْ } “İnkâr edenler, kendilerine hak geldiği zaman dediler ki:”; yani Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in getirdiği din emri hakkında; { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } “Bu, apaçık bir sihirden başka bir şey değildir.” Onların bu inkârı tevhitle ilgilidir; Kur'an'ı ve mucizeyi inkâr ise Ehl-i Kitap ile müşrikler arasında ortaktı. Şöyle de denilmiştir: Birincisi ile yani { إِلَّا إِفْكٌ مُفْتَرىً } kavliyle Kur'an'ın manası; ikincisi ile yani { إِنْ هَذَا إِلَّا سِحْرٌ مُبِينٌ } kavliyle ise onun i'câz içeren nazmı kastedilmiştir. Bir grubun "Bu bir yalandır", diğer bir grubun "Bu bir sihirdir" dediği de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُمْ جَمِيعًا قَالُوا تَارَةً إِنَّهُ إِفْكٌ، وَتَارَةً إِنَّهُ سِحْرٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها أَيْ:
Onların hepsi bazen "Bu bir yalandır", bazen de "Bu bir sihirdir" demişlerdir; birinci görüş daha evladır. { وَما آتَيْناهُمْ مِنْ كُتُبٍ يَدْرُسُونَها } “Oysa biz onlara inceleyecekleri kitaplar vermemiştik”; yani:
مَا أَنْزَلْنَا عَلَى الْعَرَبِ كُتُبًا سَمَاوِيَّةً يَدْرُسُونَ فِيهَا وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ يَدْعُوهُمْ إِلَى الْحَقِّ وَيُنْذِرُهُمْ بِالْعَذَابِ، فَلَيْسَ لِتَكْذِيبِهِمْ بِالْقُرْآنِ وَبِالرَّسُولِ وَجْهٌ، وَلَا شبه يَتَشَبَّثُونَ بِهَا. قَالَ قَتَادَةُ: مَا أَنْزَلَ اللَّهُ عَلَى الْعَرَبِ كِتَابًا قَبْلَ الْقُرْآنِ، وَلَا بَعَثَ إِلَيْهِمْ نَبِيًّا قَبْلَ مُحَمَّدٍ ﷺ. قَالَ الْفَرَّاءُ: أَيْ مِنْ أَيْنَ كَذَّبُوكَ، وَلَمْ يَأْتِهِمْ كِتَابٌ وَلَا نَذِيرٌ بِهَذَا الَّذِي فعلوه؟ ثم خوّفهم سُبْحَانَهُ وَأَخْبَرَ عَنْ عَاقِبَتِهِمْ، وَعَاقِبَةِ مَنْ كَانَ قَبْلَهُمْ فَقَالَ: وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْقُرُونِ الْخَالِيَةِ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ أَيْ: مَا بَلَغَ أَهْلُ مَكَّةَ مِنْ مُشْرِكِي قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ مِنَ الْعَرَبِ عُشْرَ مَا آتَيْنَا مَنْ قَبْلَهُمْ مِنَ الْقُوَّةِ، وَكَثْرَةِ الْمَالِ، وَطُولِ الْعُمُرِ فَأَهْلَكَهُمُ اللَّهُ، كَعَادٍ وَثَمُودَ وَأَمْثَالِهِمْ. وَالْمِعْشَارُ: هُوَ الْعُشْرُ. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: مِعْشَارُ الشَّيْءِ عُشْرُهُ. وَقِيلَ الْمِعْشَارُ: عُشْرُ الْعُشْرِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ إِنَّ الْمَعْنَى: مَا بَلَغَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِعْشَارَ مَا آتَيْنَا هَؤُلَاءِ مِنَ الْبَيِّنَاتِ وَالْهُدَى. وَقِيلَ مَا بَلَغَ مَنْ قَبْلَهُمْ مِعْشَارَ شُكْرِ مَا أَعْطَيْنَاهُمْ، وَقِيلَ: مَا أَعْطَى اللَّهُ مَنْ قَبْلَهُمْ مِعْشَارَ مَا أَعْطَاهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَالْبَيَانِ وَالْحُجَّةِ وَالْبُرْهَانِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَقِيلَ: الْمِعْشَارُ عُشْرُ الْعَشِيرِ، وَالْعَشِيرُ عُشْرُ الْعُشْرِ، فَيَكُونُ جُزْءًا مِنْ أَلْفِ جُزْءٍ.
Arap kavmine ders alıp okuyacakları semavi kitaplar indirmedik; { وَما أَرْسَلْنا إِلَيْهِمْ قَبْلَكَ مِنْ نَذِيرٍ } “ve senden önce onlara hiçbir uyarıcı da göndermemiştik”; onları hakka çağırıp azapla uyaracak bir elçi de yollamadık; dolayısıyla Kur'an'ı ve Resulü yalanlamaları için hiçbir geçerli gerekçeleri ve tutunabilecekleri hiçbir şüpheleri yoktur. Katâde şöyle demiştir: Allah, Kur'an'dan önce Araplara bir kitap indirmedi ve Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'den önce onlara bir peygamber göndermedi. Ferrâ şöyle demiştir: Yani bu yaptıklarına dair kendilerine ne bir kitap ne de bir uyarıcı gelmemişken seni nereden yalanlıyorlar? Sonra Teâlâ onları korkuttu ve hem onların hem de kendilerinden öncekilerin akıbetini haber vererek şöyle buyurdu: { وَكَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Onlardan öncekiler de yalanladılar”; geçmiş nesillerden olanlar; { وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } “hem bunlar, öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı”; yani Mekke halkı, Kureyş müşrikleri ve diğer Araplar, Allah'ın helak ettiği Âd, Semûd ve benzerleri gibi kendilerinden öncekilere verdiğimiz kuvvetin, mal çokluğunun ve ömür uzunluğunun onda birine bile ulaşamamışlardı. [el-Mi'şâr] onda bir (öşür) demektir. Cevherî: "Bir şeyin mi'şârı, onun onda biridir" demiştir. Mi'şârın, onda birin onda biri (yüzde bir) olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Mana şudur da denilmiştir: Kendilerinden öncekiler, bunlara verdiğimiz açık delillerin ve hidayetin onda birine bile ulaşamamışlardı. Kendilerinden öncekilerin, onlara verdiğimiz nimetlerin şükrünün onda birini bile yerine getirmedikleri de söylenmiştir. Şöyle de denilmiştir: Allah, kendilerinden öncekilere bunlara verdiği ilim, beyan, delil ve burhanın onda birini dahi vermemişti; ancak birinci görüş daha evladır. Mi'şârın aşîrin onda biri olduğu, aşîrin de onda birin onda biri olduğu, dolayısıyla binde bir parça olduğu da söylenmiştir.
قَالَ الْمَاوَرْدِيُّ: وَهُوَ الْأَظْهَرُ لِأَنَّ الْمُرَادَ بِهِ الْمُبَالَغَةُ فِي التَّقْلِيلِ. قُلْتُ: مُرَاعَاةُ الْمُبَالَغَةِ في القليل لَا يُسَوَّغُ لِأَجْلِهَا الْخُرُوجُ عَنِ الْمَعْنَى الْعَرَبِيِّ، وَقَوْلُهُ: فَكَذَّبُوا رُسُلِي عَطْفٌ عَلَى كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ عَلَى طَرِيقَةِ التَّفْسِيرِ، كَقَوْلِهِ: كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا الْآيَةَ، وَالْأَوْلَى أَنْ يَكُونَ مِنْ عَطْفِ الْخَاصِّ عَلَى الْعَامِّ، لِأَنَّ التَّكْذِيبَ الْأَوَّلَ لَمَّا حُذِفَ منه الْمُتَعِلِّقِ لِلتَّكْذِيبِ أَفَادَ الْعُمُومَ، فَمَعْنَاهُ: كَذَّبُوا الْكُتُبَ الْمُنَزَّلَةَ، وَالرُّسُلَ الْمُرْسَلَةَ، وَالْمُعْجِزَاتِ الْوَاضِحَةَ، وَتَكْذِيبُ الرُّسُلِ أخص منه، وإن كان مستلزما فَقَدْ رُوعِيَتِ الدَّلَالَةُ اللَّفْظِيَّةُ لَا الدَّلَالَةُ الِالْتِزَامِيَّةُ فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ أَيْ: فَكَيْفَ كَانَ إِنْكَارِي لَهُمْ بِالْعَذَابِ وَالْعُقُوبَةِ، فَلْيَحْذَرْ هَؤُلَاءِ مِنْ مِثْلِ ذَلِكَ، قِيلَ: وَفِي الْكَلَامِ حَذْفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: فَأَهْلَكْنَاهُمْ فَكَيْفَ كَانَ نَكِيرِ، وَالنَّكِيرُ اسْمٌ بِمَعْنَى الْإِنْكَارِ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُقِيمَ عَلَيْهِمْ حُجَّةً يَنْقَطِعُونَ عِنْدَهَا فَقَالَ: قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ أَيْ: أُحَذِّرُكُمْ وَأُنْذِرُكُمْ سُوءَ عَاقِبَةِ مَا أَنْتُمْ فِيهِ، وَأُوصِيكُمْ بِخَصْلَةٍ وَاحِدَةٍ، وَهِيَ: أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى هَذَا تَفْسِيرٌ لِلْخَصْلَةِ الْوَاحِدَةِ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهَا، أَيْ: هِيَ قِيَامُكُمْ وَتَشْمِيرُكُمْ فِي طَلَبِ الْحَقِّ بِالْفِكْرَةِ الصَّادِقَةِ مُتَفَرِّقِينَ اثْنَيْنِ اثْنَيْنِ، وَوَاحِدًا وَاحِدًا، لِأَنَّ الِاجْتِمَاعَ يُشَوِّشُ الْفِكْرَ، وَلَيْسَ الْمُرَادُ الْقِيَامَ عَلَى الرِّجْلَيْنِ، بَلِ الْمُرَادُ الْقِيَامُ بِطَلَبِ الْحَقِّ وَإِصْدَاقِ الْفِكْرِ فِيهِ، كَمَا يُقَالُ قَامَ فُلَانٌ بِأَمْرِ كَذَا ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا فِي أَمْرِ النَّبِيِّ وَمَا جَاءَ بِهِ مِنَ الْكِتَابِ، فَإِنَّكُمْ عِنْدَ ذَلِكَ تَعْلَمُونَ أَنَّ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ وَذَلِكَ لِأَنَّهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ:
Mâverdî şöyle demiştir: En zahir olan da budur, çünkü bununla azlıkta mübalağa kastedilmiştir. Ben derim ki: Azlıkta mübalağayı gözetmek, Arapça mana dışına çıkmayı caiz kılmaz. Teâlâ'nın: { فَكَذَّبُوا رُسُلِي } “buna rağmen elçilerimi yalanladılar” kavli, { كَذَّبَ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } kavline tefsir yoluyla matuftur; tıpkı: { كَذَّبَتْ قَبْلَهُمْ قَوْمُ نُوحٍ فَكَذَّبُوا عَبْدَنا } “Onlardan önce Nuh kavmi yalanladı, kulumuzu yalanladılar” ayetinde olduğu gibi. Evla olanı ise bunun has olanın âm olana atfı kabilinden olmasıdır; çünkü ilk yalanlama ifadesinden yalanlamanın taalluk ettiği şey hazfedilince umum ifade etmiştir. Bunun manası şudur: İndirilen kitapları, gönderilen elçileri ve apaçık mucizeleri yalanladılar. Elçileri yalanlamak ise bundan daha hastır; lazımı olsa bile iltizâmî delalet değil lafzî delalet gözetilmiştir. { فَكَيْفَ كانَ نَكِيرِ } “Peki, beni inkâr etmenin cezası nasıl oldu?”; yani azap ve ceza ile onları inkârım (ve cezalandırmam) nasıl oldu? O halde bunlar da benzerinden sakınsınlar! Sözde bir hazif olduğu ve takdirin: "Biz de onları helak ettik, peki benim cezalandırmam nasıl oldu?" şeklinde olduğu söylenmiştir. [en-Nekîr], inkâr manasında bir isimdir. Sonra Teâlâ, Resulüne onların karşısında acze düşecekleri bir delil getirmesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ } “De ki: Ben size sadece tek bir şey öğütlüyorum”; yani içinde bulunduğunuz durumun kötü akıbetinden sizi sakındırıyor ve uyarıyorum; size tek bir hasleti tavsiye ediyorum ki o da: { أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ مَثْنى وَفُرادى } “Allah için ikişer ikişer ve teker teker kalkmanızdır”. Bu, tek hasletin tefsiridir yahut ondan bedeldir; yani bu, ikişer ikişer ve birer birer ayrılarak doğru bir düşünceyle hakikati aramak üzere kalkışmanız ve gayret göstermenizdir; zira topluluk fikri bulandırır. Buradaki kalkmaktan kasıt ayaklar üzerinde durmak değil, hakikati aramak ve bu hususta samimiyetle düşünmektir; nitekim "Falan kimse şu işi üstlendi/kalkıştı" denilir. { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } “sonra düşünmenizdir”; Peygamber'in durumunu ve getirdiği Kitab'ı düşünmenizdir; işte o vakit bileceksiniz ki { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } “arkadaşınızda hiçbir delilik yoktur”. Zira onlar:
إِنَّ مُحَمَّدًا مَجْنُونٌ، فَقَالَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قُلْ لَهُمُ اعْتَبِرُوا أَمْرِي بِوَاحِدَةٍ، وَهِيَ أَنْ تَقُومُوا لِلَّهِ، وَفِي ذَاتِهِ مُجْتَمِعِينَ، فَيَقُولُ الرَّجُلُ لِصَاحِبِهِ: هَلُمَّ فَلْنَتَصَادَقْ، هَلْ رَأَيْنَا بِهَذَا الرَّجُلِ مِنْ جِنَّةٍ، أَيْ: جُنُونٍ أَوْ جَرَّبْنَا عَلَيْهِ كَذِبًا، ثُمَّ يَنْفَرِدُ كُلُّ وَاحِدٍ عَنْ صَاحِبِهِ فَيَتَفَكَّرُ وَيَنْظُرُ، فَإِنَّ فِي ذَلِكَ مَا يَدُلُّ على أن محمّدا ﷺ صَادِقٌ وَأَنَّهُ رَسُولٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَأَنَّهُ لَيْسَ بِكَاذِبٍ وَلَا سَاحِرٍ وَلَا مَجْنُونٍ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ
[Onlar]: “Şüphesiz Muhammed bir delidir” [dediler]. Bunun üzerine Allah Sübhânehu şöyle buyurdu: Onlara de ki: Benim durumumu tek bir hususla değerlendirin; o da Allah için ve O'nun rızası uğrunda bir araya gelerek [harekete] geçmenizdir. Böylece kişi arkadaşına: “Gel, birbirimize dürüstçe itirafta bulunalım; bu adamda herhangi bir cinnet yani delilik gördük mü yahut onda hiç yalana şahit olduk mu?” der; sonra herkes arkadaşından ayrılıp tek başına derin derin düşünür ve inceler. Şüphesiz bu [tefekkürde], Muhammed'in sallallâhu aleyhi ve sellem doğru sözlü olduğuna, Allah katından gönderilmiş bir elçi olduğuna, asla bir yalancı, büyücü veya deli olmadığına delalet eden hususlar vardır. O'nun: { إِنْ هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيْ عَذابٍ شَدِيدٍ } “O, şiddetli bir azabın hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır” kavlinin anlamı da işte budur.
أَيْ: مَا هُوَ إِلَّا نَذِيرٌ لَكُمْ بَيْنَ يَدَيِ السَّاعَةِ، وَقِيلَ إِنَّ جُمْلَةَ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ مُسْتَأْنَفَةٌ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ مَسُوقَةٌ لِلتَّنْبِيهِ عَلَى طَرِيقَةِ النَّظَرِ، وَالتَّأَمُّلِ بِأَنَّ هذا الأمر العظيم والدعوى، لَا يُعَرِّضُ نَفْسَهُ لَهُ إِلَّا مَجْنُونٌ لَا يُبَالِي بِمَا يُقَالُ فِيهِ، وَمَا يُنْسَبُ إِلَيْهِ مِنَ الْكَذِبِ، وَقَدْ عَلِمُوا أَنَّهُ أَرْجَحُ النَّاسِ عَقْلًا، فَوَجَبَ أَنْ يُصَدِّقُوهُ فِي دَعْوَاهُ، لَا سِيَّمَا مَعَ انْضِمَامِ الْمُعْجِزَةِ الْوَاضِحَةِ وَإِجْمَاعِهِمْ عَلَى أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ مِمَّنْ يَفْتَرِي الْكَذِبَ، وَلَا قَدْ جَرَّبُوا عَلَيْهِ كَذِبًا مُدَّةَ عُمُرِهِ وَعُمُرِهِمْ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا فِي مَا بِصاحِبِكُمْ اسْتِفْهَامِيَّةً، أَيْ: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا أَيَّ شَيْءٍ بِهِ مِنْ آثَارِ الْجُنُونِ، وَقِيلَ الْمُرَادُ بِقَوْلِهِ: إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ هِيَ: لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ كَذَا قَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ. وَقِيلَ: الْقُرْآنُ لِأَنَّهُ يَجْمَعُ الْمَوَاعِظَ كُلَّهَا، وَالْأَوْلَى مَا ذَكَرْنَاهُ أَوَّلًا. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: إِنَّ أَنْ فِي قَوْلِهِ: أَنْ تَقُومُوا فِي مَوْضِعِ نَصْبٍ بِمَعْنَى لَأَنْ تَقُومُوا.
Yani: O, kıyametin hemen öncesinde sizin için ancak bir uyarıcıdır. { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } cümlesinin, Allah Teâlâ tarafından müste'nef bir cümle olduğu, tefekkür ve düşünme yöntemine dikkat çekmek üzere sevk edildiği söylenmiştir; zira bu büyük işe ve peygamberlik davasına, hakkında söyleneceklere ve kendisine isnat edilecek yalanlamalara aldırış etmeyen bir deliden başkası atılmaz. Oysa onlar onun insanların aklı en üstün olanı olduğunu biliyorlardı; bu sebeple apaçık mucizenin varlığıyla ve onun yalan uyduran biri olmadığına, hem onun hem de kendilerinin ömrü boyunca onda hiçbir yalana rastlamadıklarına dair ittifaklarıyla birlikte davasında onu tasdik etmeleri gerekirdi. { مَا بِصاحِبِكُمْ } kavlindeki { مَا } edatının istifhamiye olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; yani: Sonra düşünün, onda delilik eserlerinden ne var ki? { إِنَّما أَعِظُكُمْ بِواحِدَةٍ } kavliyle kastedilenin "Lâ ilâhe illallâh" olduğu söylenmiştir; Mücâhid ve Süddî böyle demiştir. Bütün öğütleri topladığı için bunun Kur'an olduğu da söylenmiştir; ancak ilk zikrettiğimiz görüş daha evladır. Zeccâc: { أَنْ تَقُومُوا } kavlindeki { أَنْ } harfinin [li-en tekûmû] manasında nasb mahallinde olduğunu söylemiştir.
وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَعْنَى مَثْنَى وَفُرَادَى: مُنْفَرِدًا برأيه، ومشاورا لغيره. وقال القتبي مُنَاظِرًا مَعَ عَشِيرَتِهِ، وَمُفَكِّرًا فِي نَفْسِهِ. وَقِيلَ الْمُثَنَّى: عَمَلُ النَّهَارِ، وَالْفُرَادَى: عَمَلُ اللَّيْلِ، قَالَهُ الْمَاوَرْدِيُّ. وَمَا أَبْرَدَ هَذَا الْقَوْلَ وَأَقَلَّ جَدْوَاهُ. وَاخْتَارَ أَبُو حَاتِمٍ وَابْنُ الْأَنْبَارِيِّ الْوَقْفَ عَلَى قَوْلِهِ: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا وَعَلَى هَذَا تَكُونُ جُمْلَةُ: مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ مُسْتَأْنَفَةً كَمَا قَدَّمْنَا، وَقِيلَ: لَيْسَ بِوَقْفٍ، لِأَنَّ الْمَعْنَى: ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا هل جربتم عليه كذبا، أو رأيتم منه جِنَّةٍ، أَوْ فِي أَحْوَالِهِ مِنْ فَسَادٍ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ أَنْ يُخْبِرَهُمْ أَنَّهُ لَمْ يَكُنْ لَهُ غَرَضٌ فِي الدُّنْيَا، وَلَا رَغْبَةٌ فِيهَا حَتَّى تَنْقَطِعَ عِنْدَهُمُ الشُّكُوكُ، وَيَرْتَفِعَ الرَّيْبُ فَقَالَ: قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ أَيْ: مَا طَلَبْتُ مِنْكُمْ مِنْ جُعْلٍ تَجْعَلُونَهُ لِي مُقَابِلَ الرِّسَالَةِ فَهُوَ لَكُمْ إِنْ سَأَلْتُكُمُوهُ، وَالْمُرَادُ نَفِيُ السُّؤَالِ بِالْكُلِّيَّةِ، كَمَا يَقُولُ الْقَائِلُ:
Süddî şöyle demiştir: { مَثْنى وَفُرادى } kavlinin manası: Kendi görüşüyle baş başa kalarak ve başkasına danışarak demektir. Kutbî ise: Aşiretiyle müzakere ederek ve kendi içinde düşünerek, demiştir. Tesniyenin gündüz ameli, ferdin ise gece ameli olduğu da söylenmiştir; bunu Mâverdî nakletmiştir. Bu görüş ne kadar yersiz ve ne kadar faydasızdır! Ebû Hâtim ve İbnü'l-Enbârî { ثُمَّ تَتَفَكَّرُوا } kavlinde durmayı (vakfı) tercih etmişlerdir; buna göre { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } cümlesi daha önce belirttiğimiz gibi müste'nef olur. Burada vakıf olmadığı da söylenmiştir; çünkü mana: "Sonra onda bir yalan tecrübe ettiniz mi, yahut onda bir delilik gördünüz mü ya da durumunda bir bozukluk var mı diye düşünün" şeklindedir. Sonra Teâlâ, şüphelerin kalkması ve tereddüdün ortadan kalkması için dünyalık bir maksadı ve dünyaya dair bir arzusu bulunmadığını onlara haber vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ فَهُوَ لَكُمْ } “De ki: Sizden bir ücret istemişsem o sizin olsun.”; yani tebliğe karşılık bana vereceğiniz bir mükâfat istemişsem, şayet sizden bunu talep ettiysem o sizin olsun! Burada kastedilen, talep etmeyi tamamen nefyetmektir; nitekim bir kimsenin:
مَا أَمْلِكُهُ فِي هَذَا فَقَدْ وَهَبْتُهُ لَكَ، يُرِيدُ أَنَّهُ لَا مِلْكَ لَهُ فِيهِ أَصْلًا، ومثل هذه الآية قوله: قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى وقوله: ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا .
"Bunda sahip olduğum her şeyi sana bağışladım" deyip, aslında bunda hiçbir mülkiyeti olmadığını kastetmesi gibidir. Bu ayetin bir benzeri: { قُلْ لا أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ أَجْراً إِلَّا الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبى } “De ki: Ben buna karşılık sizden akrabalık sevgisinden başka bir ücret istemiyorum” kavli ve: { ما أَسْئَلُكُمْ عَلَيْهِ مِنْ أَجْرٍ إِلَّا مَنْ شاءَ أَنْ يَتَّخِذَ إِلى رَبِّهِ سَبِيلًا } “Buna karşılık sizden, Rabbine doğru bir yol tutmayı dileyen kimseler olmanızdan başka bir ücret istemiyorum” kavlidir.
ثُمَّ بَيَّنَ لَهُمْ أَنَّ أَجْرَهُ عِنْدَ اللَّهِ سُبْحَانَهُ فَقَالَ: إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ أَيْ: مَا أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ أي: مطلع لا يغيب عنه منه شيء قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِ
Sonra mükâfatının Allah Teâlâ katında olduğunu onlara açıklayarak şöyle buyurdu: { إِنْ أَجْرِيَ إِلَّا عَلَى اللَّهِ } “Benim mükâfatım ancak Allah'a aittir”; yani benim ücretim başkasına değil yalnızca Allah'a aittir. { وَهُوَ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “O, her şeye şahittir.”; yani muttalidir, hiçbir şey O'ndan gizli kalmaz. { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِ } “De ki: Şüphesiz Rabbim hakkı ortaya koyar...”
القذف: الرَّمْيُ بِالسَّهْمِ، وَالْحَصَى، وَالْكَلَامِ. قَالَ الْكَلْبِيُّ: يَرْمِي عَلَى مَعْنَى يَأْتِي بِهِ، وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَتَكَلَّمُ بِالْحَقِّ وَهُوَ الْقُرْآنُ وَالْوَحْيُ، أَيْ: يُلْقِيهِ إِلَى أَنْبِيَائِهِ. وَقَالَ قَتَادَةُ بِالْحَقِّ أَيْ: بِالْوَحْيِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ يُبَيِّنُ الْحُجَّةَ، وَيُظْهِرُهَا لِلنَّاسِ عَلَى أَلْسُنِ رُسُلِهِ، وَقِيلَ: يَرْمِي الْبَاطِلَ بِالْحَقِّ فَيَدْمَغُهُ عَلَّامُ الْغُيُوبِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِرَفْعِ عَلَّامُ عَلَى أَنَّهُ خبر ثان لأنّ، أَوْ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَوْ بَدَلٌ مِنْ الضَّمِيرِ فِي يَقْذِفُ، أَوْ مَعْطُوفٌ عَلَى مَحَلِّ اسْمِ إِنَّ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الرَّفْعُ مِنْ وَجْهَيْنِ عَلَى الْمَوْضِعِ، لِأَنَّ الْمَوْضِعَ مَوْضِعُ رَفْعٍ، أَوْ عَلَى الْبَدَلِ. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ وَعِيسَى بن عمرو بن أَبِي إِسْحَاقَ بِالنَّصْبِ نَعْتًا لِاسْمِ إِنَّ أَوْ بَدَلًا مِنْهُ، أَوْ عَلَى الْمَدْحِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَالرَّفْعُ فِي مِثْلِ هَذَا أَكْثَرُ كَقَوْلِهِ: إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ ، وَقُرِئَ الْغُيُوبِ بِالْحَرَكَاتِ الثَّلَاثِ فِي الْغَيْنِ، وَهُوَ جَمْعُ غَيْبٍ، وَالْغَيْبُ هُوَ الْأَمْرُ الَّذِي غَابَ وخفي جدّا قُلْ جاءَ الْحَقُ
Kazf (الْقَذْف); ok, taş ve söz atmaktır. Kelbî şöyle demiştir: [Buradaki] "atar", [hakkı] getirir anlamındadır. Mukâtil ise şöyle demiştir: Hak ile konuşur; o da Kur'an ve vahiydir, yani onu peygamberlerine indirir (ulaştırır). Katâde: { بِالْحَقِّ } [ifadesi] "vahiy ile" demektir; mana ise, O'nun hücceti açıkladığı ve elçilerinin diliyle insanlara izhar ettiği şeklindedir, demiştir. Şöyle de denilmiştir: Batılı hak ile vurup yok eder (beynini parçalar). { عَلَّامُ الْغُيُوبِ } “Görünmeyenleri hakkıyla bilendir.” [ifadesini] cumhur, { عَلَّامُ } kelimesinin ref'iyle (ötreli olarak) okumuştur; bu da { إِنَّ } edatının ikinci haberi, ya da mahzuf bir mübtedanın haberi veya { يَقْذِفُ } fiilindeki [fâil] zamirinden bedel yahut { إِنَّ }nin isminin mahalline matuf olması sebebiyledir. Zeccâc şöyle demiştir: Ref' iki vecihten ötürüdür: [Biri] mahalle göredir; çünkü burası ref' mahallidir, [diğeri ise] bedel iledir. Zeyd b. Ali, Îsâ b. Ömer [ve] İbn Ebî İshak ise { إِنَّ }nin isminin sıfatı veya ondan bedel yahut övgü (medih) üzere nasb ile (fethalı) okumuşlardır. Ferrâ şöyle demiştir: Böylesi yerlerde ref' ile okumak daha yaygındır; tıpkı Allah'ın: { إِنَّ ذلِكَ لَحَقٌّ تَخاصُمُ أَهْلِ النَّارِ } “Şüphesiz bu, cehennem ehlinin birbiriyle çekişmesi, kesin bir gerçektir.” kavlinde olduğu gibi. { الْغُيُوبِ } kelimesi, gayn (غ) harfinin üç harekesiyle de okunmuştur. Bu kelime gayb (غَيْب) kelimesinin çoğuludur; gayb ise kaybolan ve son derece gizli kalan husustur. { قُلْ جاءَ الْحَقُ } “De ki: Hak geldi...”
أَيِ: الْإِسْلَامُ وَالتَّوْحِيدُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْقُرْآنُ. وَقَالَ النَّحَّاسُ: التَّقْدِيرُ صَاحِبُ الْحَقِّ، أَيِ: الْكِتَابُ الَّذِي فِيهِ الْبَرَاهِينُ وَالْحُجَجُ.
Yani: İslam ve tevhid geldi. Katâde: Kur'an geldi, demiştir. Nahhâs: Takdiri "hakkın sahibi geldi"dir, yani içinde burhanlar ve deliller bulunan kitap geldi, demiştir.
وَأَقُولُ: لَا وَجْهَ لِتَقْدِيرِ الْمُضَافِ، فَإِنَّ الْقُرْآنَ قَدْ جَاءَ كَمَا جَاءَ صَاحِبُهُ وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ أَيْ: ذَهَبَ الْبَاطِلُ ذَهَابًا لَمْ يَبْقَ مِنْهُ إِقْبَالٌ وَلَا إِدْبَارٌ وَلَا إِبْدَاءٌ وَلَا إِعَادَةٌ. قَالَ قَتَادَةُ: الْبَاطِلُ هُوَ الشَّيْطَانُ أَيْ: مَا يَخْلُقُ الشَّيْطَانُ ابْتِدَاءً وَلَا يَبْعَثُ، وَبِهِ قَالَ مُقَاتِلٌ وَالْكَلْبِيُّ. وَقِيلَ: يَجُوزُ أَنْ تَكُونُ مَا اسْتِفْهَامِيَّةً، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ يُبْدِيهِ، وَأَيُّ شَيْءٍ يُعِيدُهُ؟ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ عَنِ الطَّرِيقِ الْحَقَّةِ الْوَاضِحَةِ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي أَيْ: إِثْمُ ضَلَالَتِي يَكُونُ عَلَى نَفْسِي، وَذَلِكَ أَنَّ الْكُفَّارَ قَالُوا لَهُ تَرَكْتَ دِينَ آبَائِكَ فَضَلَلْتَ، فَأَمَرَهُ اللَّهُ أَنْ يَقُولَ لَهُمْ هَذَا الْقَوْلَ: وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي مِنَ الْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ وَالْبَيَانِ بِالْقُرْآنِ إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ مِنِّي وَمِنْكُمْ يَعْلَمُ الْهُدَى وَالضَّلَالَةَ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ «ضَلَلْتُ» بِفَتْحِ اللَّامِ، وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ بِكَسْرِ اللَّامِ، وَهِيَ لُغَةُ أَهْلِ الْعَالِيَةِ.
Ben derim ki: Muzaf takdir etmeye gerek yoktur; zira Kur'an da sahibi gibi gelmiştir. { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } “batıl artık ne bir şey ortaya koyabilir ne de geri getirebilir.”; yani batıl öyle bir gitti ki ondan ne bir geliş ne bir gidiş, ne yeniden başlama ne de tekrar etme kaldı. Katâde şöyle demiştir: Batıl, şeytandır; yani şeytan ne ilk defa yaratabilir ne de tekrar diriltebilir; Mukâtil ve Kelbî de böyle demiştir. { مَا } edatının istifhamiye olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; yani: Neyi başlatabilir, neyi geri döndürebilir? Ancak birinci görüş daha evladır. { قُلْ إِنْ ضَلَلْتُ } “De ki: Eğer sapmışsam...”; hak ve apaçık yoldan sapmışsam, { فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } “ancak kendi aleyhime sapmış olurum”; yani sapıklığımın günahı kendi aleyhime olur. Bunun sebebi, kâfirlerin ona: "Atalarının dinini terk ettin ve saptın" demeleridir; Allah Teâlâ da onlara bu sözü söylemesini emretmiştir: { وَإِنِ اهْتَدَيْتُ فَبِما يُوحِي إِلَيَّ رَبِّي } “Doğru yolu bulmuşsam bu da Rabbimin bana vahyettiği [Kur'an] sayesindedir”; hikmetten, öğütten ve Kur'an'daki apaçık beyandan dolayıdır. { إِنَّهُ سَمِيعٌ قَرِيبٌ } “Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, çok yakındır.”; benden ve sizden [her şeyi işitir], çok yakındır, hidayeti de dalaleti de bilir. Cumhur { ضَلَلْتُ } lafzını lâm harfinin fethasıyla okumuştur; Hasen ve Yahyâ b. Vessâb ise Âliye ehlinin lehçesi olan lâm harfinin kesresiyle okumuşlardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ يَقُولُ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَما بَلَغُوا مِعْشارَ مَا آتَيْناهُمْ } “Öncekilere verdiklerimizin onda birine bile ulaşamamışlardı” kavli hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir:
مِنَ الْقُوَّةِ فِي الدُّنْيَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ مُحَمَّدِ بْنِ كَعْبٍ الْقُرَظِيِّ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَقُومُ الرَّجُلُ مَعَ الرَّجُلِ أَوْ وَحْدَهُ فَيُفَكِّرُ مَا بِصَاحِبِهِ مِنْ جِنَّةٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ قَتَادَةَ مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ يَقُولُ: إِنَّهُ لَيْسَ بِمَجْنُونٍ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ أَيْ: مِنْ جُعْلٍ فَهُوَ لَكُمْ، يَقُولُ: لَمْ أَسْأَلْكُمْ عَلَى الْإِسْلَامِ جُعْلًا، وَفِي قَوْلِهِ: قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ قَالَ: بِالْوَحْيِ، وَفِي قَوْلِهِ: وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ قَالَ: الشَّيْطَانُ لَا يُبْدِئُ وَلَا يُعِيدُ إِذَا هَلَكَ. وَأَخْرَجَ هَؤُلَاءِ أَيْضًا عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ قَالَ: مَا يَخْلُقُ إِبْلِيسُ شَيْئًا وَلَا يَبْعَثُهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عُمَرَ بْنِ سَعْدٍ فِي قَوْلِهِ: إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي قال: إنما أؤخذ بجنايتي.
"Dünyadaki güç bakımından." İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bunun benzerini rivayet etmiştir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Muhammed b. Ka'b el-Kurazî'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: "Kişi bir arkadaşıyla yahut tek başına durup arkadaşında bir delilik bulunmadığını düşünür." Abd b. Humeyd, İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Katâde'nin { مَا بِصاحِبِكُمْ مِنْ جِنَّةٍ } kavli hakkında: "O bir deli değildir, demektir" dediğini rivayet etmişlerdir. Yine onlar Katâde'den: { مَا سَأَلْتُكُمْ مِنْ أَجْرٍ } yani herhangi bir karşılık istemişsem { فَهُوَ لَكُمْ } kavli hakkında: "İslam karşılığında sizden bir ücret istemedim, demektir" dediğini; { قُلْ إِنَّ رَبِّي يَقْذِفُ بِالْحَقِّ } kavli hakkında: "Vahiy ile demektir" dediğini; { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } kavli hakkında ise: "Şeytan helak olunca ne başlatabilir ne de geri döndürebilir" dediğini rivayet etmişlerdir. Yine onlar Katâde'den { وَما يُبْدِئُ الْباطِلُ وَما يُعِيدُ } kavli hakkında: "İblis hiçbir şeyi yaratamaz ve onu tekrar diriltemez" dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Ömer b. Sa'd'dan { إِنْ ضَلَلْتُ فَإِنَّما أَضِلُّ عَلى نَفْسِي } kavli hakkında: "Ben ancak kendi işlediğim suçtan sorumlu tutulurum, demektir" dediğini rivayet etmişlerdir.
[سورة سبإ (٣٤) : الآيات ٥١ الى ٥٤]
[Sebe Suresi (34): 51-54. Ayetler]
وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤)
{ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ (٥١) وَقالُوا آمَنَّا بِهِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٢) وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ (٥٣) وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ (٥٤) } “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen! Artık kaçıp kurtulmak yoktur ve yakın bir yerden yakalanmışlardır. (51) Ve 'Ona iman ettik' dediler; ama uzak bir yerden [imana] ulaşmak onlar için nerede? (52) Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi ve uzak bir yerden gayba taş atıyorlardı. (53) Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi, kendileriyle arzuladıkları şeylerin arasına engel konuldu. Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler. (54)”
ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ حَالًا مِنْ أَحْوَالِ الْكُفَّارِ فَقَالَ: وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا وَالْخِطَابُ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ، أَوْ لِكُلِّ مَنْ يَصْلُحُ لَهُ، قِيلَ الْمُرَادُ فَزَعُهُمْ عِنْدَ نُزُولِ الْمَوْتِ بِهِمْ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ فَزَعُهُمْ فِي الْقُبُورِ مِنَ الصَّيْحَةِ، وَقَالَ قَتَادَةُ: هُوَ فَزَعُهُمْ إِذَا خَرَجُوا مِنْ قُبُورِهِمْ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هُوَ فَزَعُهُمْ يَوْمَ بَدْرٍ حِينَ ضُرِبَتْ أَعْنَاقُهُمْ بِسُيُوفِ الْمَلَائِكَةِ فَلَمْ يَسْتَطِيعُوا فِرَارًا وَلَا رُجُوعًا إِلَى التَّوْبَةِ. وَقَالَ ابْنُ مُغَفَّلٍ: هو فزعهم إذا عاينوا
Sonra [Allah] Subhânehu, kâfirlerin durumlarından bir durumu zikrederek şöyle buyurdu: { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا } “Korkuya kapıldıkları zaman bir görsen!” Hitap, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem’edir ya da bu hitaba muhatap olabilecek herkesedir. [Buradaki korkudan] maksadın, ölüm başlarına geldiği andaki korkuları olduğu söylenmiştir. Hasen: “Bu, kabirlerde iken [sûrun] sayhasından (korkunç sesten) duydukları korkudur” demiştir. Katâde ise: “Kabirlerinden çıktıkları andaki korkularıdır” demiştir. es-Süddî de şöyle demiştir: “Bedir günü meleklerin kılıçlarıyla boyunları vurulup da ne kaçmaya ne de tevbeye dönmeye güç yetiremedikleri andaki korkularıdır.” İbn Muğaffel ise: “Bu, onların [azabı] bizzat gördükleri
عِقَابَ اللَّهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ: هُوَ الْخَسْفُ الَّذِي يُخْسَفُ بِهِمْ فِي الْبَيْدَاءِ، فَيَبْقَى رَجُلٌ مِنْهُمْ، فَيُخْبِرُ النَّاسَ بِمَا لَقِيَ أَصْحَابُهُ فَيَفْزَعُونَ. وَجَوَابُ لَوْ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَرَأَيْتَ أَمْرًا هَائِلًا، وَمَعْنَى فَلا فَوْتَ فَلَا يَفُوتُنِي أَحَدٌ مِنْهُمْ وَلَا يَنْجُو مِنْهُمْ نَاجٍ. قَالَ مُجَاهِدٌ: فَلَا مَهْرَبَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ مِنْ ظَهْرِ الْأَرْضِ أَوْ مِنَ الْقُبُورِ، أَوْ مِنْ مَوْقِفِ الْحِسَابِ. وَقِيلَ: مِنْ حَيْثُ كَانُوا، فَهُمْ مِنَ اللَّهِ قَرِيبٌ لَا يَبْعُدُونَ عَنْهُ وَلَا يَفُوتُونَهُ. قِيلَ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هَذَا الْفَزَعُ هُوَ الْفَزَعَ الَّذِي بِمَعْنَى الْإِجَابَةِ، يُقَالُ فَزِعَ الرَّجُلُ: إِذَا أَجَابَ الصَّارِخَ الَّذِي يستغيث به كَفَزَعِهِمْ إِلَى الْحَرْبِ يَوْمَ بَدْرٍ وَقالُوا آمَنَّا بِهِ أَيْ: بِمُحَمَّدٍ، قَالَهُ قَتَادَةُ، أَوْ بِالْقُرْآنِ.
Allah'ın azabını gözleriyle gördükleri andaki korkularıdır" demiştir. Saîd b. Cübeyr şöyle demiştir: "Beydâ'da yere batırıldıkları andır; içlerinden bir adam kalır da arkadaşlarının başına gelenleri insanlara haber verir, onlar da dehşete düşerler." [Lev] edatının cevabı mahzuftur; yani: Korkunç bir durum görürdün. { فَلا فَوْتَ } “Artık kaçıp kurtulmak yoktur” ifadesinin manası; onlardan hiçbiri beni atlatıp kaçamaz ve onlardan kurtulan bir kimse de olmaz, demektir. Mücâhid: "Kaçacak yer yoktur" demiştir. { وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } “ve yakın bir yerden yakalanmışlardır”; yeryüzünün üstünden yahut kabirlerden veya hesap yerinden [yakalanmışlardır]. Şöyle de denilmiştir: Nerede olurlarsa olsunlar; zira onlar Allah'a yakındırlar, O'ndan uzaklaşamazlar ve O'ndan kaçıp kurtulamazlar. Buradaki [feza'] (korku) lafzının icabet etmek manasındaki feza' olmasının da caiz olduğu söylenmiştir; nitekim Arapçada [fezia'r-racul] ifadesi bir kimse kendisinden yardım dileyen birinin feryadına yetiştiğinde kullanılır; Bedir günü savaşa koşmaları gibi. { وَقالُوا آمَنَّا بِهِ } “Ve 'Ona iman ettik' dediler”; yani Katâde'nin dediği gibi Muhammed'e yahut Kur'an'a iman ettik dediler.
وَقَالَ مُجَاهِدٌ: بِاللَّهِ ﷿. وَقَالَ الْحَسَنُ: بِالْبَعْثِ وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ التَّنَاوُشُ التَّنَاوُلُ، وَهُوَ تَفَاعُلٌ مِنَ التَّنَاوُشِ الَّذِي هُوَ التَّنَاوُلُ، وَالْمَعْنَى: كَيْفَ لَهُمْ أَنْ يَتَنَاوَلُوا الْإِيمَانَ مِنْ بَعْدُ، يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ وَقَدْ تَرَكُوهُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ مَعْنَى مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ فِي طَلَبِ الْخَلَاصِ بَعْدَ مَا فَاتَ عَنْهُمْ. قَالَ ابْنُ السِّكِّيتِ: يُقَالُ لِلرَّجُلِ إِذَا تَنَاوَلَ رَجُلًا لِيَأْخُذَ بِرَأْسِهِ أَوْ بِلِحْيَتِهِ نَاشَهُ يَنُوشُهُ نَوْشًا، وَأَنْشَدَ:
Mücâhid: "Allah azze ve celleye iman ettik dediler" demiştir. Hasen ise: "Yeniden dirilmeye [iman ettik dediler]" demiştir. { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } “[imana] ulaşmak onlar için nerede?” [et-Tenâvüş] kavramı, [et-tenâvül] (ulaşmak/elde etmek) demektir; bu da elde etmek manasındaki [tenâvüş] kökünden [tefâul] veznindedir. Mana: Dünyada terk etmiş oldukları halde bundan sonra yani ahirette imanı elde etmek onlara nasıl mümkün olabilir? { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “uzak bir yerden” kavlinin manası da budur. Bu, elden kaçırdıktan sonra kurtuluş arayışındaki hallerini anlatan bir temsildir. İbnü's-Sikkît şöyle demiştir: Bir adam başından veya sakalından yakalamak için birine el uzattığında [nâşehû yenûşuhû nevşen] denir ve şu beyti okumuştur:
فَهِيَ تَنُوشُ الْحَوْضَ نَوْشًا مِنْ عُلَا ... نَوْشًا بِهِ تَقْطَعُ أَجْوَازَ الْفَلَا
O, havuzun suyuna yukarılardan uzanır ... Öyle bir uzanış ki onunla çöllerin enginliklerini aşar
أَيْ: تَنَاوَلُ مَاءَ الْحَوْضِ مِنْ فَوْقُ، وَمِنْهُ الْمُنَاوَشَةُ فِي الْقِتَالِ، وَقِيلَ التَّنَاوُشُ: الرَّجْعَةُ، أَيْ: وَأَنَّى لَهُمُ الرَّجْعَةُ إِلَى الدُّنْيَا لِيُؤْمِنُوا، وَمِنْهُ قول الشاعر:
Yani: Havuzun suyuna üstten uzanır; savaştaki vuruşma/çarpışma manasındaki [el-münâveşe] kelimesi de buradan gelir. [et-Tenâvüş] kelimesinin dönüş manasında olduğu da söylenmiştir; yani: İman etmek için dünyaya dönmek onlara nereden mümkün olacak? Şairin şu sözü de bundandır:
تمنّى أن تؤوب إِلَيَّ مَيٌّ ... وَلَيْسَ إِلَى تَنَاوُشِهَا سَبِيلُ
Mey'in bana geri dönmesini arzuladı ... Oysa ona tekrar kavuşmaya hiçbir yol yoktur.
وَجُمْلَةُ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، أَيْ: وَالْحَالُ أَنْ قَدْ كَفَرُوا بِمَا آمَنُوا بِهِ الْآنَ مِنْ قَبْلِ هَذَا الْوَقْتِ، وَذَلِكَ حَالُ كَوْنِهِمْ فِي الدُّنْيَا. قَرَأَ أَبُو عَمْرٍو، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ وَالْأَعْمَشُ «التَّنَاؤُشُ» بِالْهَمْزِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِالْوَاوِ، وَاسْتَبْعَدَ أَبُو عُبَيْدٍ وَالنَّحَّاسُ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى، وَلَا وَجْهَ لِلِاسْتِبْعَادِ، فَقَدْ ثَبَتَ ذَلِكَ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ وَأَشْعَارِهَا، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
{ وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ مِنْ قَبْلُ } “Oysa daha önce onu inkâr etmişlerdi” cümlesi hal olarak nasb mahallindedir; yani bu andan önce, dünyada iken şimdi inandık dedikleri şeyi inkâr etmişlerdi. Ebû Amr, Hamza, Kisâî ve A'meş { التَّنَاؤُشُ } kelimesini hemze ile okumuşlar, diğerleri ise vâv ile okumuşlardır. Ebû Ubeyd ve Nahhâs birinci kıraati uzak görmüşlerdir; ancak uzak görmenin hiçbir haklı tarafı yoktur, zira bu Arapların dilinde ve şiirlerinde sabittir; şairin şu sözü bundandır:
قَعَدْتَ زَمَانًا عَنْ طِلَابِكَ لِلْعُلَا ... وجئت نئيشا بعد ما فاتك الخيرا
Yücelikleri talep etmekten uzun süre geri durdun ... Hayır elden gittikten sonra da pek geç (ne'îşâ) geldin.
أَيْ: وَجِئْتَ أَخِيرًا. قَالَ الْفَرَّاءُ: الْهَمْزُ وَتَرْكُ الْهَمْزِ مُتَقَارِبٌ وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ أَيْ: يَرْمُونَ بِالظَّنِّ فَيَقُولُونَ: لَا بَعْثَ وَلَا نُشُورَ وَلَا جَنَّةَ وَلَا نَارَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ أَيْ مِنْ جِهَةٍ بَعِيدَةٍ لَيْسَ فِيهَا مُسْتَنَدٌ لِظَنِّهِمُ الْبَاطِلِ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: يَقُولُونَ فِي الْقُرْآنِ أَقْوَالًا بَاطِلَةً: إِنَّهُ سِحْرٌ وَشِعْرٌ وَأَسَاطِيرُ الْأَوَّلِينَ. وَقِيلَ يَقُولُونَ فِي مُحَمَّدٍ إِنَّهُ سَاحِرٌ شَاعِرٌ كَاهِنٌ مَجْنُونٌ. وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ، وَمُجَاهِدٌ، وَمَحْبُوبٌ عَنْ أَبِي عَمْرٍو «يُقْذَفُونَ» مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ: أَيْ يُرْجَمُونَ بِمَا يَسُوؤُهُمْ مِنْ جَرَّاءِ أَعْمَالِهِمْ مِنْ حَيْثُ لَا يَحْتَسِبُونَ، وَفِيهِ تَمْثِيلٌ لِحَالِهِمْ بِحَالِ مَنْ يَرْمِي شَيْئًا لَا يَرَاهُ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ لَا مَجَالَ لِلْوَهْمِ فِي لُحُوقِهِ، وَالْجُمْلَةُ إِمَّا مَعْطُوفَةٌ على: وقد كفروا به على أنها حِكَايَةٌ لِلْحَالِ الْمَاضِيَةِ وَاسْتِحْضَارٌ لِصُورَتِهَا، أَوْ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ تَمْثِيلِ حَالِهِمْ وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ من
Yani: [Çok] sonradan geldin. Ferrâ şöyle demiştir: Hemzeli ve hemzesiz okunuş birbirine yakındır. { وَيَقْذِفُونَ بِالْغَيْبِ } “Ve gayba taş atıyorlardı (karanlığa taş atar gibi asılsız iddialarda bulunuyorlardı)”; yani zanna dayanarak atıp tutuyor ve: “Yeniden dirilme, mahşerde toplanma, cennet ve cehennem yoktur” diyorlardı. { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “Uzak bir yerden”; yani bâtıl zanlarına hiçbir dayanak bulunmayan uzak bir cihetten [atıp tutuyorlardı]. Şöyle de denilmiştir: Mana, Kur'an hakkında bâtıl sözler söyleyerek onun büyü, şiir ve öncekilerin masalları olduğunu iddia etmeleridir. Bir diğer görüşe göre de Muhammed hakkında onun bir büyücü, şair, kâhin ve mecnun olduğunu söylüyorlardı. Ebû Hayve, Mücâhid ve Ebû Amr'dan rivayetle Mahbûb, meçhul (edilgen) sîga ile { يُقْذَفُونَ } şeklinde okumuşlardır; yani hiç hesaba katmadıkları bir cihetten, amellerinin cezası olarak kendilerini üzecek şeylerle fırlatılıp atılırlar. Bunda onların durumu, görmediği bir şeye, isabet etmesi vehmine dahi imkân bulunmayan uzak bir yerden taş atan kimsenin durumuna benzetilmiştir. Bu cümle ya geçmiş halin hikâyesi ve suretinin zihinde canlandırılması olarak { وَقَدْ كَفَرُوا بِهِ } cümlesine matuftur; yahut onların durumunun temsilini açıklamak üzere müste'nefedir (yeni bir başlangıç cümlesidir). { وَحِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ } “Artık arzuladıkları şeyle aralarına bir engel konulmuştur”; yani...
النَّجَاةِ مِنَ الْعَذَابِ وَمُنِعُوا مِنْ ذَلِكَ، وَقِيلَ: حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَ فِي الدُّنْيَا مِنْ أَمْوَالِهِمْ وَأَهْلِيهِمْ، أَوْ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَ مَا يَشْتَهُونَهُ مِنَ الرُّجُوعِ إِلَى الدُّنْيَا كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ أَيْ: بِأَمْثَالِهِمْ وَنُظَرَائِهِمْ مِنْ كُفَّارِ الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالْأَشْيَاعُ جَمْعُ شِيَعٍ، وَشِيَعٌ جَمْعُ شِيعَةٍ، وَجُمْلَةُ: إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: فِي شَكٍّ مُوقِعٍ فِي الرِّيبَةِ أَوْ ذِي رِيبَةٍ مِنْ أَمْرِ الرُّسُلِ وَالْبَعْثِ وَالْجَنَّةِ وَالنَّارِ، أَوْ فِي التَّوْحِيدِ وَمَا جَاءَتْهُمْ بِهِ الرُّسُلَ مِنَ الدِّينِ، يُقَالُ أَرَابَ الرَّجُلُ: إِذَا صَارَ ذَا رِيبَةٍ فَهُوَ مُرِيبٌ، وَقِيلَ: هُوَ مِنَ الرَّيْبِ الَّذِي هُوَ الشَّكُّ، فَهُوَ كَمَا يُقَالُ: عَجَبٌ عَجِيبٌ وَشِعْرٌ شَاعِرٌ.
azaptan kurtulma arzuları engellenmiş ve buna mani olunmuştur. Şöyle de denilmiştir: Dünyada arzuladıkları malları ve aileleri ile aralarına engel konulmuştur; yahut arzuladıkları dünyaya dönüş ile aralarına engel konulmuştur. { كَما فُعِلَ بِأَشْياعِهِمْ مِنْ قَبْلُ } “Tıpkı daha önce benzerlerine yapıldığı gibi”; yani geçmiş ümmetlerin kâfirlerinden olan benzerlerine ve emsallerine yapıldığı gibi. [el-Eşyâ'], [şiye'] kelimesinin çoğuludur, [şiye'] de [şîa] kelimesinin çoğuludur. { إِنَّهُمْ كانُوا فِي شَكٍّ مُرِيبٍ } “Çünkü onlar derin bir şüphe içindeydiler” cümlesi, kendisinden önceki ifadenin gerekçesidir; yani peygamberler, yeniden dirilme, cennet ve cehennem konusunda yahut tevhid ve peygamberlerin getirdiği din hususunda insanı töhmete düşüren ya da şüphe dolu bir tereddüt içindeydiler. Arapçada bir kimse şüpheye düştüğünde [erâbe'r-racul] denir ve o kimse [mürîb] olur. Bunun şüphe manasındaki [rayb] kelimesinden geldiği de söylenmiştir; tıpkı [acebün acîb] ve [şi'run şâir] denilmesi gibidir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَلا فَوْتَ قَالَ: فَلَا نَجَاةَ: وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ قَالَ: هُوَ جَيْشُ السُّفْيَانِيِّ، قِيلَ مِنْ أَيْنَ أُخِذُوا؟ قَالَ: مِنْ تَحْتِ أَقْدَامِهِمْ. وَقَدْ ثَبَتَ فِي الصَّحِيحِ أَنَّهُ يُخْسَفُ بِجَيْشٍ فِي الْبَيْدَاءِ مِنْ حَدِيثِ حَفْصَةَ وَعَائِشَةَ، وَخَارِجِ الصَّحِيحِ مِنْ حَدِيثِ أُمِّ سَلَمَةَ وَصَفِيَّةَ وَأَبِي هُرَيْرَةَ وَابْنِ مَسْعُودٍ، وَلَيْسَ فِي شَيْءٍ مِنْهَا أَنَّ ذَلِكَ سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ، وَلَكِنَّهُ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ مِنْ حَدِيثِ حُذَيْفَةَ بْنِ الْيَمَانِ قِصَّةَ الْخَسْفِ هَذِهِ مَرْفُوعَةً، وَقَالَ فِي آخِرِهَا: فَذَلِكَ قَوْلُهُ ﷿ فِي سُورَةِ سَبَأٍ وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ الْآيَةَ.
İbn Cerîr ve İbnü'l-Münzir, İbn Abbâs'tan { فَلا فَوْتَ } “kaçıp kurtulmak yoktur” kavli hakkında: "Kurtuluş yoktur" dediğini nakletmişlerdir. İbn Ebî Hâtim ondan: { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ وَأُخِذُوا مِنْ مَكانٍ قَرِيبٍ } ayeti hakkında: "Bu, Süfyânî'nin ordusudur" dediğini rivayet etmiştir; nereden yakalanırlar diye sorulunca: "Ayaklarının altından" demiştir. Sahîh'te Hafsa ve Âişe hadisiyle Beydâ'da bir ordunun yere batırılacağı sabittir; Sahîh dışındaki kaynaklarda da Ümmü Seleme, Safiyye, Ebû Hureyre ve İbn Mes'ûd hadisleriyle yer almaktadır. Ancak bunların hiçbirinde bunun bu ayetin iniş sebebi olduğu zikredilmemiştir; fakat İbn Cerîr, Huzeyfe b. el-Yemân'ın hadisinden bu yere batma kıssasını merfû olarak rivayet etmiş ve sonunda: "İşte bu, Allah azze ve cellenin Sebe Suresi'ndeki: { وَلَوْ تَرى إِذْ فَزِعُوا فَلا فَوْتَ } ayetidir" demiştir.
وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ قَالَ: كَيْفَ لَهُمُ الرَّدُّ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ قَالَ: يَسْأَلُونَ الرَّدَّ، وَلَيْسَ بِحِينِ رَدٍّ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ التَّيْمِيِّ قَالَ: أَتَيْتُ ابْنَ عَبَّاسٍ قُلْتُ: مَا التَّنَاوُشُ؟ قَالَ: تَنَاوُلُ الشيء وليس بحين ذاك.
Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Abbâs'tan { وَأَنَّى لَهُمُ التَّناوُشُ } kavli hakkında: "Geri dönüş onlara nereden mümkün olacak?" dediğini, { مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } hakkında ise: "Geri dönüş isterler fakat artık dönüş vakti değildir" dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir et-Teymî'den şöyle rivayet etmiştir: İbn Abbâs'a gelip: "Tenâvüş nedir?" diye sordum. O da: "Bir şeye uzanıp almaktır, oysa o an bunun vakti değildir" dedi.