Binûn

Yâsîn Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

وَقَدِ اخْتُلِفَ فِي مَعْنَى أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ وَإِلَى مَنْ يَرْجِعُ الضَّمِيرُ، لِأَنَّ الضَّمِيرَ الْأَوَّلَ وَهُوَ قَوْلُهُ:

{ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } ifadesinin anlamı ve zamirin kime döndüğü hususunda ihtilaf edilmiştir. Çünkü ilk zamir, yani O'nun şu sözü:

وَآيَةٌ لَهُمْ لِأَهْلِ مَكَّةَ، أَوْ لِكُفَّارِ الْعَرَبِ، أَوْ لِلْكُفَّارِ عَلَى الْإِطْلَاقِ الْكَائِنِينَ في عصر محمّد ﷺ، فَقِيلَ:

{ وَآيَةٌ لَهُمْ } Mekke halkına, Arap kâfirlerine ya da mutlak olarak Hz. Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem dönemindeki kâfirlere aittir. Denildi ki:

الضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِلَى الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ حَمَلَ ذُرِّيَّةَ الْقُرُونِ الْمَاضِيَةِ فِي الْفُلْكِ الْمَشْحُونِ، فَالضَّمِيرَانِ مُخْتَلِفَانِ. وَهَذَا حَكَاهُ النَّحَّاسُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ سُلَيْمَانَ الْأَخْفَشِ. وَقِيلَ: الضَّمِيرَانِ لِكُفَّارِ مَكَّةَ وَنَحْوِهِمْ. وَالْمَعْنَى:

Zamir geçmiş nesillere döner. Anlamı şudur: Allah, geçmiş nesillerin zürriyetini o dolu gemide taşımıştır; dolayısıyla iki zamir birbirinden farklıdır. Bunu en-Nehhâs, Ali b. Süleyman el-Ahfeş'ten nakletmiştir. Denildi ki: İki zamir de Mekke kâfirlerine ve benzerlerine aittir. Anlamı ise şudur:

أَنَّ اللَّهَ حَمَلَ ذُرِّيَّاتِهِمْ مِنْ أَوْلَادِهِمْ وَضُعَفَائِهِمْ عَلَى الْفُلْكِ، فَامْتَنَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِذَلِكَ، أَيْ: إِنَّهُمْ يَحْمِلُونَهُمْ مَعَهُمْ فِي السُّفُنِ إِذَا سَافَرُوا، أَوْ يَبْعَثُونَ أَوْلَادَهُمْ لِلتِّجَارَةِ لَهُمْ فِيهَا. وَقِيلَ: الذُّرِّيَّةُ الْآبَاءُ وَالْأَجْدَادُ، وَالْفُلْكُ: هُوَ سَفِينَةُ نُوحٍ أَيْ: إِنَّ اللَّهَ حَمَلَ آبَاءَ هَؤُلَاءِ وَأَجْدَادَهُمْ فِي سَفِينَةِ نُوحٍ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَالذُّرِّيَّةُ تَقَعُ عَلَى الْآبَاءِ

Allah, onların çocuklarından ve zayıflarından oluşan zürriyetlerini gemiye bindirmiş, Allah da bununla onlara lütufta bulunmuştur. Yani: Yolculuk yaptıklarında onları yanlarında gemilerde taşırlar veya çocuklarını kendileri için gemilerde ticarete gönderirler. Bir diğer görüşe göre zürriyet; babalar ve dedelerdir, gemi (el-fülk) ise Nuh'un gemisidir. Yani Allah, bunların babalarını ve dedelerini Nuh'un gemisinde taşımıştır. el-Vâhidî şöyle demiştir: Zürriyet kelimesi, çocuklara delalet ettiği gibi babalara da delalet eder.

كَمَا تَقَعُ عَلَى الْأَوْلَادِ. قَالَ أَبُو عُثْمَانَ: وَسُمِّيَ الْآبَاءُ ذُرِّيَّةً، لِأَنَّ مِنْهُمْ ذَرْءُ الْأَبْنَاءِ، وَقِيلَ الذُّرِّيَّةُ النُّطَفُ الْكَائِنَةُ فِي بُطُونِ النِّسَاءِ، وَشَبَّهَ الْبُطُونَ بِالْفُلْكِ الْمَشْحُونِ، وَالرَّاجِحُ الْقَوْلُ الثَّانِي ثُمَّ الْأَوَّلُ ثُمَّ الثَّالِثُ، وَأَمَّا الرَّابِعُ فَفِي غَايَةِ الْبُعْدِ وَالنَّكَارَةِ، وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ فِي الذُّرِّيَّةِ وَاشْتِقَاقِهَا فِي سُورَةِ الْبَقَرَةِ مُسْتَوْفًى، وَالْمَشْحُونُ الْمَمْلُوءُ الْمُوقَرُ، وَالْفُلْكُ يُطْلَقُ عَلَى الْوَاحِدِ وَالْجَمْعِ كَمَا تَقَدَّمَ فِي يُونُسَ، وَارْتِفَاعُ آيَةٌ عَلَى أَنَّهَا خَبَرٌ مُقَدَّمٌ، وَالْمُبْتَدَأُ أَنَّا حَمَلْنا أَوِ الْعَكْسُ عَلَى مَا قَدَّمْنَا. وَقِيلَ: إِنَّ الضَّمِيرَ فِي قَوْلِهِ: وَآيَةٌ لَهُمْ يَرْجِعُ إِلَى الْعِبَادِ المذكورين في قوله:

Ebû Osmân demiştir ki: Babalara zürriyet denilmiştir; çünkü evlatların yaratılıp türemesi (zer') onlardandır. Zürriyetin, kadınların karınlarındaki nutfeler olduğu ve karınların o dolu gemiye benzetildiği de söylenmiştir. Tercih edilen görüş ikincisi, ardından birincisi, sonra üçüncüsüdür; dördüncü görüş ise son derece uzak ve münkerdir. Zürriyet ve türeyişi hakkındaki açıklama Bakara Suresi'nde etraflıca geçmişti. el-Meşhûn; dopdolu ve yüklenmiş olandır. el-Fülk, Yûnus Suresi'nde geçtiği üzere tekil için de çoğul için de kullanılır. { آيَةٌ } kelimesinin merfûluğu, öne geçmiş haber (haber-i mukaddem) olması sebebiyledir; mübtedâ ise { أَنَّا حَمَلْنا } ifadesidir ya da daha önce belirttiğimiz üzere bunun tersidir. { وَآيَةٌ لَهُمْ } ifadesindeki zamirin, şu ayette zikredilen kullara döndüğü de söylenmiştir:

يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ لِأَنَّهُ قَالَ بَعْدَ ذَلِكَ: وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ وقال: وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ.

{ يا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ } Çünkü O, bundan sonra şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمُ الْأَرْضُ الْمَيْتَةُ } ve şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمُ اللَّيْلُ }.

ثُمَّ قَالَ: وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ فَكَأَنَّهُ قَالَ: وَآيَةٌ لِلْعِبَادِ أَنَّا حَمَلْنَا ذُرِّيَّاتِ الْعِبَادِ، وَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِأَحَدِ الضَّمِيرَيْنِ الْبَعْضَ مِنْهُمْ، وَبِالضَّمِيرِ الْآخَرِ الْبَعْضَ الْآخَرَ، وَهَذَا قَوْلٌ حَسَنٌ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ أَيْ: وَخَلَقْنَا لَهُمْ مِمَّا يُمَاثِلُ الْفُلْكَ مَا يَرْكَبُونَهُ عَلَى أَنَّ مَا هِيَ الْمَوْصُولَةُ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَقَتَادَةُ وَجَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ التَّفْسِيرِ: وَهِيَ الْإِبِلُ خَلَقَهَا لَهُمْ لِلرُّكُوبِ فِي الْبَرِّ مِثْلَ السُّفُنِ الْمَرْكُوبَةِ فِي الْبَحْرِ، وَالْعَرَبُ تُسَمِّي الْإِبِلَ: سَفَائِنَ الْبَرِّ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَخَلَقْنَا لَهُمْ سُفُنًا أَمْثَالَ تِلْكَ السُّفُنِ يَرْكَبُونَهَا، قَالَهُ الْحَسَنُ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو مَالِكٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَهَذَا أَصَحُّ لِأَنَّهُ مُتَّصِلُ الْإِسْنَادِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ، وَقِيلَ: هِيَ السُّفُنُ الْمُتَّخَذَةُ بَعْدَ سَفِينَةِ نُوحٍ وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ هَذَا مِنْ تَمَامِ الْآيَةِ الَّتِي امْتَنَّ اللَّهُ بِهَا عَلَيْهِمْ، وَوَجْهُ الِامْتِنَانِ أَنَّهُ لَمْ يُغْرِقْهُمْ فِي لُجَجِ الْبِحَارِ مَعَ قُدْرَتِهِ عَلَى ذَلِكَ، وَالضَّمِيرُ يَرْجِعُ إِمَّا إِلَى أَصْحَابِ الذُّرِّيَّةِ، أَوْ إِلَى الذُّرِّيَّةِ، أَوْ إِلَى الْجَمِيعِ عَلَى اخْتِلَافِ الْأَقْوَالِ، وَالصَّرِيخُ بِمَعْنَى الْمُصْرِخِ وَالْمُصْرِخُ هُوَ الْمُغِيثُ، أَيْ: فَلَا مُغِيثَ لَهُمْ يُغِيثُهُمْ إِنْ شِئْنَا إِغْرَاقَهُمْ، وَقِيلَ: هُوَ الْمَنَعَةُ. وَمَعْنَى ينقذون: يخلصون، يقال أنقذه واستنفذه، إِذَا خَلَّصَهُ مِنْ مَكْرُوهٍ إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا اسْتِثْنَاءٌ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْعِلَلِ، أَيْ: لَا صَرِيخَ لَهُمْ، وَلَا يُنْقَذُونَ لِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ إِلَّا لِرَحْمَةٍ مِنَّا، كَذَا قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُمَا، وَقِيلَ: هُوَ اسْتِثْنَاءٌ مُنْقَطِعٌ، أَيْ: لَكِنْ لِرَحْمَةٍ مِنَّا. وَقِيلَ:

Sonra şöyle buyurmuştur: { وَآيَةٌ لَهُمْ أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } Sanki şöyle buyurmuştur: Kullar için bir delildir ki, Biz o kulların zürriyetlerini taşıdık. İki zamirden birisiyle onların bir kısmının, diğeriyle de diğer bir kısmının kastedilmesi gerekmez. Bu güzel bir görüştür. { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } “Onlar için bunun benzeri binecekleri şeyler yarattık.” Yani { ما } ism-i mevsûl olmak üzere, onlar için o geminin benzerinden binecekleri şeyler yarattık demektir. Mücâhid, Katâde ve tefsir ehlinden bir topluluk şöyle demiştir: Bunlar, denizde binilen gemiler gibi karada binmeleri için onlar adına yarattığı develerdir; Araplar da develere «kara gemileri» adını verirler. Bir diğer görüşe göre anlam şudur: Onlara binmeleri için o gemilerin benzeri gemiler yarattık; bunu el-Hasen, ed-Dahhâk ve Ebû Mâlik söylemiştir. en-Nehhâs şöyle demiştir: İbn Abbâs'tan muttasıl bir senede sahip olduğu için en sahih görüş budur. Bunun Nuh'un gemisinden sonra yapılan gemiler olduğu da söylenmiştir. { وَإِنْ نَشَأْ نُغْرِقْهُمْ فَلا صَرِيخَ لَهُمْ وَلا هُمْ يُنْقَذُونَ } “Dilersek onları suda boğarız; artık ne kendilerine bir feryat yetişir ne de onlar kurtarılırlar.” Bu, Allah'ın onlara lütufta bulunduğu ayetin tamamlayıcısıdır. Minnetin (lütfun) yönü, buna gücü yettiği halde onları denizlerin derinliklerinde boğmamış olmasıdır. Zamir; farklı görüşlere göre ya zürriyet sahiplerine ya zürriyete ya da hepsine dönmektedir. «es-Sarîh», imdada koşan (el-musrih) anlamındadır; «el-musrih» ise yardım eden (el-muğîs) kimsedir. Yani: Şayet onları boğmak istersek, onların imdadına yetişecek hiçbir yardımcı yoktur. Bunun koruma ve güç (el-mene'a) anlamına geldiği de söylenmiştir. { ينقذون } ifadesinin anlamı ise kurtarılırlar demektir; hoşa gitmeyen bir şeyden kurtardığında «أَنْقَذَهُ وَاسْتَنْفَذَهُ» denir. { إِلَّا رَحْمَةً مِنَّا } “Tarafımızdan bir rahmet olması müstesnadır.” Genel illetlerden yapılmış müferrağ bir istisnadır. Yani: Tarafımızdan bir rahmet olmaksızın onlar için hiçbir yardımcı bulunmaz ve hiçbir şeyden ötürü de kurtarılmazlar. el-Kisâî, ez-Zeccâc ve başkaları böyle söylemiştir. Bunun munkatı' bir istisna olduğu, yani: «Fakat tarafımızdan bir rahmetle [kurtarılırlar]» anlamına geldiği de söylenmiştir. Denildi ki:

هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِفِعْلٍ مُقَدَّرٍ وَانتصاب مَتاعاً عَلَى الْعَطْفِ عَلَى رَحْمَةً، أَيْ: نُمَتِّعُهُمْ بِالْحَيَاةِ الدُّنْيَا إِلى حِينٍ وَهُوَ الْمَوْتُ، قَالَهُ قَتَادَةُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ: إِلَى الْقِيَامَةِ وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ أَيْ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مِنَ الْآفَاتِ وَالنَّوَازِلِ فَإِنَّهَا مُحِيطَةٌ بِكُمْ، وَمَا خَلْفَكُمْ مِنْهَا، قَالَ قَتَادَةُ مَعْنَى اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ أَيْ: مِنَ الْوَقَائِعِ فِيمَنْ كَانَ قَبْلَكُمْ مِنَ الْأُمَمِ وَما خَلْفَكُمْ فِي الْآخِرَةِ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ وَمُجَاهِدٌ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مَا مَضَى مِنَ الذُّنُوبِ وَما خَلْفَكُمْ مَا بَقِيَ مِنْهَا. وَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ الدُّنْيَا وَما خَلْفَكُمْ الْآخِرَةُ، قَالَهُ سُفْيَانُ. وَحَكَى عَكْسَ هَذَا الْقَوْلِ الثَّعْلَبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ. وَقِيلَ: مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ مَا ظَهَرَ لَكُمْ وَما خَلْفَكُمْ مَا خُفِيَ عَنْكُمْ، وَجَوَابُ إِذَا مَحْذُوفٌ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذَا قِيلَ لَهُمْ ذَلِكَ أَعْرَضُوا كَمَا يَدُلُّ عَلَيْهِ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ أَيْ: رَجَاءَ أَنْ تُرْحَمُوا، أَوْ كَيْ تُرْحَمُوا، أَوْ رَاجِينَ أَنْ تُرْحَمُوا وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ مَا: هِيَ النافية، وصيغة المضارع للدلالة على التجدّد، ومن الْأُولَى: مَزِيدَةٌ لِلتَّوْكِيدِ، وَالثَّانِيَةُ: لِلتَّبْعِيضِ، وَالْمَعْنَى: مَا تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ دَالَّةٌ عَلَى نُبُوَّةِ مُحَمَّدٍ ﷺ وَعَلَى صِحَّةٍ مَا دَعَا إِلَيْهِ

O, takdir edilen bir fiille mefulü mutlak (mastarlık) üzere mansubdur; { مَتاعاً } kelimesinin mansub oluşu ise { رَحْمَةً } üzerine matuftur. Yani: { إِلى حِينٍ } bir vakte kadar ki o da ölümdür, onları dünya hayatında faydalandırırız demektir; bunu Katâde söylemiştir. Yahyâ b. Sellâm ise «Kıyamete kadar» demiştir. { وَإِذا قِيلَ لَهُمُ اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ وَما خَلْفَكُمْ } “Onlara: 'Önünüzde olandan ve arkanızda olandan sakının' denildiği zaman...” Yani: Sizi kuşatmış bulunan başınıza gelmiş afetlerden ve sonrasında gelebilecek olanlardan [sakının]. Katâde demiştir ki: { اتَّقُوا مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ifadesinin manası; sizden önceki ümmetlerin başına gelen hadiselerden sakının, { وَما خَلْفَكُمْ } ise ahiretteki [azaptan sakının] demektir. Saîd b. Cübeyr ve Mücâhid şöyle demiştir: { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } geçmiş günahlardan, { وَما خَلْفَكُمْ } ise geride kalan [işlenecek] günahlardandır. { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } ifadesinin dünya, { وَما خَلْفَكُمْ } ifadesinin ise ahiret olduğu söylenmiştir; bunu Süfyân söylemiştir. es-Sa'lebî, bu görüşün tam tersini İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir. Denildi ki: { مَا بَيْنَ أَيْدِيكُمْ } size zahir olanlar, { وَما خَلْفَكُمْ } ise sizden gizli kalanlardır. «İzâ»nın cevabı hazfedilmiştir; takdiri ise şöyledir: Onlara bu söylendiği zaman yüz çevirdiler; nitekim { إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } ifadesi de buna delalet etmektedir. { لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ } “Umulur ki merhamet olunursunuz.” Yani: Merhamet olunmayı ümit ederek veya merhamet olunasınız diye yahut merhamet olunmayı umanlar olarak. { وَما تَأْتِيهِمْ مِنْ آيَةٍ مِنْ آياتِ رَبِّهِمْ إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } “Onlara Rablerinin ayetlerinden bir ayet gelmeyedursun, mutlaka ondan yüz çevirirlerdi.” Buradaki { ما } nefy (olumsuzluk) edatıdır; muzari sığası yenilenmeyi bildirmek içindir; ilk { من } tekid için zâiddir, ikincisi ise teb'îz (kısmilik) içindir. Anlamı: Onlara Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'in peygamberliğine ve davet ettiği

مِنَ التَّوْحِيدِ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا كَانُوا عَنْهَا مُعْرِضِينَ. وَظَاهِرُهُ يَشْمَلُ الْآيَاتِ التَّنْزِيلِيَّةَ، وَالْآيَاتِ التَّكْوِينِيَّةَ، وَجُمْلَةُ: إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ كَمَا مَرَّ تَقْرِيرُهُ فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ. وَالْمُرَادُ بِالْإِعْرَاضِ: عَدَمُ الِالْتِفَاتِ إِلَيْهَا، وَتَرْكُ النَّظَرِ الصَّحِيحِ فِيهَا، وَهَذِهِ الآية متعلقة بقوله: يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أَيْ: إِذَا جَاءَتْهُمُ الرُّسُلُ كَذَّبُوا، وَإِذَا أُتُوا بِالْآيَاتِ أَعْرَضُوا عَنْهَا وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ أَيْ: تَصَدَّقُوا عَلَى الْفُقَرَاءِ مِمَّا أَعْطَاكُمُ اللَّهُ، وَأَنْعَمَ بِهِ عَلَيْكُمْ مِنَ الْأَمْوَالِ، قَالَ الْحَسَنُ: يَعْنِي الْيَهُودَ أُمِرُوا بِإِطْعَامِ الْفُقَرَاءِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ الْمُؤْمِنِينَ قَالُوا لِكُفَّارِ قُرَيْشٍ:

tevhidin doğruluğuna delalet eden hiçbir ayet hiçbir durumda gelmezdi ki mutlaka ondan yüz çevirmiş olmasınlar. Zahiri; tenzilî (vahiy) ayetleri de tekvinî (kâinattaki) ayetleri de kapsar. { إِلَّا كانُوا عَنْها مُعْرِضِينَ } cümlesi, birçok yerde açıklandığı üzere hal makamında nasb mahallindedir. Yüz çevirmekten kasıt; onlara iltifat etmemek ve onlara doğru bir bakışla bakmayı terk etmektir. Bu ayet, O'nun şu sözüyle irtibatlıdır: { يَا حَسْرَةً عَلَى الْعِبادِ مَا يَأْتِيهِمْ مِنْ رَسُولٍ إِلَّا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } Yani: Kendilerine peygamberler geldiğinde yalanlarlar, ayetler getirildiğinde ise onlardan yüz çevirirlerdi. { وَإِذا قِيلَ لَهُمْ أَنْفِقُوا مِمَّا رَزَقَكُمُ اللَّهُ } “Onlara: 'Allah'ın size rızık olarak verdiklerinden infak edin' denildiğinde...” Yani: Allah'ın size verdiği ve size lütfettiği mallardan fakirlere sadaka verin denildiğinde. el-Hasen dedi ki: Fakirleri doyurmakla emrolunan Yahudiler kastedilmektedir. Mukâtil ise dedi ki: Müminler, Kureyş kâfirlerine şöyle dediler:

أَنْفِقُوا عَلَى الْمَسَاكِينِ مِمَّا زَعَمْتُمْ أَنَّهُ لِلَّهِ مِنْ أَمْوَالِكُمْ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعَامِ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً فَكَانَ جَوَابُهُمْ مَا حَكَاهُ اللَّهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا اسْتِهْزَاءً بِهِمْ، وَتَهَكُّمًا بِقَوْلِهِمْ: أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ أَيْ: مَنْ لَوْ يَشَاءُ اللَّهُ رَزَقَهُ، وَقَدْ كَانُوا سَمِعُوا الْمُسْلِمِينَ يَقُولُونَ: إِنَّ الرَّزَّاقَ هُوَ اللَّهُ، وَأَنَّهُ يُغْنِي مَنْ يَشَاءُ، وَيُفْقِرُ مَنْ يَشَاءُ فَكَأَنَّهُمْ حَاوَلُوا بِهَذَا الْقَوْلِ الْإِلْزَامَ لِلْمُسْلِمِينَ وَقَالُوا: نَحْنُ نُوَافِقُ مَشِيئَةَ اللَّهِ فَلَا نُطْعِمُ مَنْ لَمْ يُطْعِمْهُ اللَّهُ، وَهَذَا غَلَطٌ مِنْهُمْ، وَمُكَابَرَةٌ وَمُجَادَلَةٌ بِالْبَاطِلِ، فَإِنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ أَغْنَى بَعْضَ خَلْقِهِ وَأَفْقَرَ بَعْضًا، وَأَمَرَ الْغَنِيَّ أَنْ يُطْعِمَ الْفَقِيرَ، وَابْتَلَاهُ بِهِ فِيمَا فَرَضَ لَهُ مِنْ مَالِهِ مِنَ الصَّدَقَةِ. وَقَوْلُهُمْ: مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ هُوَ وَإِنْ كَانَ كَلَامًا صَحِيحًا فِي نَفْسِهِ، وَلَكِنَّهُمْ لَمَّا قَصَدُوا بِهِ الْإِنْكَارَ لِقُدْرَةِ اللَّهِ، أَوْ إِنْكَارَ جَوَازِ الْأَمْرِ بِالْإِنْفَاقِ مَعَ قُدْرَةِ اللَّهِ كَانَ احْتِجَاجُهُمْ مِنْ هَذِهِ الْحَيْثِيَّةِ بَاطِلًا. وَقَوْلُهُ: إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ الْكُفَّارِ. وَالْمَعْنَى: إِنَّكُمْ أَيُّهَا الْمُسْلِمُونَ فِي سُؤَالِ الْمَالِ، وَأَمْرِنَا بِإِطْعَامِ الْفُقَرَاءِ لَفِي ضَلَالٍ فِي غَايَةِ الْوُضُوحِ وَالظُّهُورِ. وَقِيلَ هُوَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ جَوَابًا عَلَى هَذِهِ الْمَقَالَةِ الَّتِي قَالَهَا الْكُفَّارُ. وَقَالَ الْقُشَيْرِيُّ وَالْمَاوَرْدِيُّ: إِنَّ الْآيَةَ نَزَلَتْ فِي قَوْمٍ مِنَ الزَّنَادِقَةِ. وَقَدْ كَانَ فِي كُفَّارِ قُرَيْشٍ وَغَيْرِهِمْ مِنْ سَائِرِ الْعَرَبِ قَوْمٌ يَتَزَنْدَقُونَ فَلَا يُؤْمِنُونَ بِالصَّانِعِ، فَقَالُوا هَذِهِ الْمَقَالَةَ اسْتِهْزَاءً بِالْمُسْلِمِينَ وَمُنَاقَضَةً لَهُمْ. وَحَكَى نَحْوَ هَذَا الْقُرْطُبِيُّ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ الَّذِي تَعِدُونَا بِهِ مِنَ الْعَذَابِ وَالْقِيَامَةِ، وَالْمَصِيرِ إِلَى الْجَنَّةِ أَوِ النَّارِ. إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ فِيمَا تَقُولُونَهُ وَتَعِدُونَا بِهِ. قَالُوا ذَلِكَ اسْتِهْزَاءً مِنْهُمْ وَسُخْرِيَةً بِالْمُؤْمِنِينَ. وَمَقْصُودُهُمْ إِنْكَارُ ذَلِكَ بِالْمَرَّةِ، وَنَفْيُ تَحَقُّقِهِ وَجَحْدُ وُقُوعِهِ، فَأَجَابَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَنْهُمْ بِقَوْلِهِ: مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً أَيْ: مَا يَنْتَظِرُونَ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً، وَهِيَ نَفْخَةُ إِسْرَافِيلَ فِي الصُّورِ تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ أَيْ:

Allah Sübhânehu'nun: { وَجَعَلُوا لِلَّهِ مِمَّا ذَرَأَ مِنَ الْحَرْثِ وَالْأَنْعامِ نَصِيباً } “Yarattığı ekin ve hayvanlardan Allah'a bir pay ayırdılar” buyruğunda olduğu gibi; «Mallarınızdan, ekin ve hayvanlardan Allah için olduğunu iddia ettiğiniz şeylerden yoksullara infak edin» [dediler]. Onların cevabı ise Allah'ın şu sözüyle kendilerinden naklettiği şey oldu: { قالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لِلَّذِينَ آمَنُوا } “O inkâr edenler iman edenlere dediler ki:” [Bu sözü] onlarla alay ederek ve şöyle diyerek bir istihza kastıyla söylediler: { أَنُطْعِمُ مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi yedireceği kimseyi biz mi yedireceğiz?” Yani: Allah'ın dileseydi rızıklandıracağı kimseyi [biz mi doyuracağız]? Oysa onlar Müslümanların: 'Rezzâk olan Allah'tır; O, dilediğini zengin eder, dilediğini fakir kılar' dediklerini işitmişlerdi. Sanki bu sözleriyle Müslümanları ilzam etmeye (çıkmaza sokmaya) çalışarak: 'Biz Allah'ın meşietine (dilemesine) uyuyoruz, dolayısıyla Allah'ın doyurmadığı kimseyi biz doyurmayız' dediler. Bu ise onların bir yanılgısı, bir kibri ve bâtıl ile mücadele etmeleridir. Zira Allah Sübhânehu yaratıklarından kimini zengin, kimini fakir kılmış; zengine fakiri doyurmasını emretmiş ve zengini, malından fakire farz kıldığı sadaka ile imtihan etmiştir. Onların: { مَنْ لَوْ يَشاءُ اللَّهُ أَطْعَمَهُ } “Allah'ın dileseydi yedireceği kimseyi...” sözü, kendi içinde doğru bir söz olsa da, onlar bununla Allah'ın kudretini inkâr etmeyi veya Allah'ın kudretiyle birlikte infakı emretmesinin caiz olduğunu inkâr etmeyi kastettikleri için, bu açıdan delil getirmeleri bâtıl olmuştur. O'nun: { إِنْ أَنْتُمْ إِلَّا فِي ضَلالٍ مُبِينٍ } “Siz ancak apaçık bir sapıklık içindesiniz” buyruğu kâfirlerin sözünün devamındandır. Anlamı şudur: Ey Müslümanlar! Siz mal isteme ve bize fakirleri doyurmayı emretme hususunda son derece açık ve belirgin bir sapıklık içindesiniz. [Bu cümlenin], kâfirlerin söylediği bu söze bir cevap olarak Allah Sübhânehu'nun sözü olduğu da söylenmiştir. Kuşeyrî ve Mâverdî, ayetin zındıklardan bir topluluk hakkında indiğini söylemişlerdir. Nitekim Kureyş kâfirleri ve diğer Araplar arasında zındıklaşan ve Sâni'e (yaratıcıya) inanmayan bir topluluk vardı; bu sözü Müslümanlarla alay etmek ve onlara muhalefet etmek için söylediler. Kurtubî de İbn Abbâs'tan buna benzer bir rivayet aktarmıştır. { وَيَقُولُونَ مَتى هذَا الْوَعْدُ } “Ve derler ki: 'Bu vaat ne zaman...'” Bizi kendisiyle tehdit ettiğiniz azap, kıyamet, cennete veya cehenneme gidiş [ne zaman]? { إِنْ كُنْتُمْ صادِقِينَ } “Eğer doğru sözlüler iseniz” söylediğiniz ve bizi tehdit ettiğiniz şeyde. Bunu müminlerle alay ve istihza etmek amacıyla söylediler. Maksatları ise bunu tamamen inkâr etmek, gerçekleşmesini reddetmek ve vuku bulmasını yalanlamaktır. Allah Sübhânehu onlara şöyle cevap verdi: { مَا يَنْظُرُونَ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “Onlar tek bir çığlıktan başkasını beklemezler” Yani: Onlar tek bir çığlığı beklemektedirler ki o da İsrâfîl'in Sûr'a üflemesidir. { تَأْخُذُهُمْ وَهُمْ يَخِصِّمُونَ } “onlar çekişip dururlarken kendilerini yakalayacak [tek bir çığlıktan başkasını beklemezler].” Yani:

يَخْتَصِمُونَ فِي ذَاتِ بَيْنِهِمْ فِي الْبَيْعِ وَالشِّرَاءِ وَنَحْوِهِمَا مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا، وَهَذِهِ هِيَ النَّفْخَةُ الْأُولَى، وَهِيَ نَفْخَةُ الصَّعْقِ.

Alışveriş ve benzeri dünya işlerinde kendi aralarında çekişirlerken. Bu, ilk nefhadır; yani bayılma ve ölüm (sa'k) nefhasıdır.

وَقَدِ اخْتَلَفَ الْقُرَّاءُ فِي يَخِصِّمُونَ، فَقَرَأَ حَمْزَةُ بِسُكُونِ الْخَاءِ وَتَخْفِيفِ الصَّادِ مِنْ خَصَمَ يَخْصِمُ، وَالْمَعْنَى:

Kıraat âlimleri { يَخِصِّمُونَ } lafzında ihtilaf etmişlerdir: Hamza, «hasame-yahsimu» (خَصَمَ يَخْصِمُ) kökünden hareketle hâ (خ) harfinin sükûnu ve sâd (ص) harfinin şeddesiz oluşuyla okumuştur. Anlamı ise:

يَخْصِمُ بَعْضُهُمْ بَعْضًا، فَالْمَفْعُولُ مَحْذُوفٌ. وَقَرَأَ أَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ بِإِخْفَاءِ فَتْحَةِ الْخَاءِ وَتَشْدِيدِ الصَّادِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَهِشَامٌ كَذَلِكَ إِلَّا أَنَّهُمْ أَخْلَصُوا فَتْحَةَ الْخَاءِ، وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بكسر الخاء وتشديد الصاد. والأصل

Birbirlerine hasım olurlar [veya çekişirler]; bu durumda mef‘ûl (nesne) hazfedilmiştir. Ebû Amr ve Kâlûn, hâ (خ) harfinin fethasını ihfâ ederek ve sâd (ص) harfini şeddeli okumuşlardır. Nâfi‘, İbn Kesîr ve Hişâm da bu şekilde okumuşlar, ancak onlar hâ harfinin fethasını tam (hâlis) telaffuz etmişlerdir. Geriye kalan [kurrâ] ise hâ harfinin kesresi ve sâd harfinin şeddesiyle okumuşlardır. Asıl olan ise

فِي الْقِرَاءَاتِ الثَّلَاثِ يَخْتَصِمُونَ فَأُدْغِمَتِ التَّاءَ فِي الصَّادِ، فَنَافِعٌ وَابْنُ كَثِيرٍ وَهِشَامٌ نَقَلُوا فَتْحَةَ التاء قَبْلَهَا نَقْلًا كَامِلًا، وَأَبُو عَمْرٍو وَقَالُونُ اخْتَلَسَا حَرَكَتَهَا تَنْبِيهًا عَلَى أَنَّ الْخَاءَ أُصْلُهَا السُّكُونُ، وَالْبَاقُونَ حَذَفُوا حَرَكَتَهَا، فَالْتَقَى سَاكِنَانِ فَكَسَرُوا أَوَّلَهُمَا. وروي عن أبي عمرو، وقالون أنهما قرءا بتسكين الخاء وتشديد الصاد وهي مُشْكِلَةٌ لِاجْتِمَاعِ سَاكِنَيْنِ فِيهَا. وَقَرَأَ أُبَيٌّ «يَخْتَصِمُونَ» عَلَى مَا هُوَ الْأَصْلُ فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً أَيْ:

bu üç kıraatte «yahtaşimûn» (يَخْتَصِمُونَ) şeklindedir; tâ (ت) harfi sâd (ص) harfine idğam edilmiştir. Nâfi', İbn Kesîr ve Hişâm, kendisinden önceki tâ'nın fethasını tam bir nakille nakletmişlerdir. Ebû Amr ve Kâlûn, hâ harfinin aslının sükûn olduğuna dikkat çekmek için harekesini ihtilâs etmişlerdir (hızlıca geçmişlerdir). Diğerleri ise harekesini hazfetmişler, iki sâkin harf bir araya gelince de birincisini kesrelemişlerdir. Ebû Amr ve Kâlûn'dan hâ'nın sükûnu ve sâd'ın şeddesiyle okudukları da rivayet edilmiştir ki bu, içinde iki sâkin bir araya geldiği için müşkildir (zor anlaşılır). Übeyy ise aslî hali üzere «يَخْتَصِمُونَ» şeklinde okumuştur. { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } “Artık ne bir vasiyette bulunabilirler...” Yani:

لَا يَسْتَطِيعُ بَعْضُهُمْ أَنْ يُوصِيَ إِلَى بعض بما له وَمَا عَلَيْهِ، أَوْ لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يُوصِيَهُ بِالتَّوْبَةِ وَالْإِقْلَاعِ عَنِ الْمَعَاصِي، بَلْ يَمُوتُونَ فِي أَسْوَاقِهِمْ وَمَوَاضِعِهِمْ وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ أَيْ: إِلَى مَنَازِلِهِمُ الَّتِي مَاتُوا خَارِجِينَ عَنْهَا، وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَا يُرْجِعُونَ إِلَى أَهْلِهِمْ قَوْلًا، وَهَذَا إِخْبَارٌ عَمَّا يَنْزِلُ بِهِمْ عِنْدَ النَّفْخَةِ الْأُولَى. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ عَمَّا يَنْزِلُ بِهِمْ عِنْدَ النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ فَقَالَ: وَنُفِخَ فِي الصُّورِ وَهِيَ النَّفْخَةُ الَّتِي يُبْعَثُونَ بِهَا مِنْ قُبُورِهِمْ، وَلِهَذَا قَالَ: فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ أَيِ: الْقُبُورِ إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ أَيْ: يُسْرِعُونَ، وَبَيْنَ النَّفْخَتَيْنِ: أَرْبَعُونَ سَنَةً. وَعَبَّرَ عَنِ الْمُسْتَقْبَلِ بِلَفْظِ الْمَاضِي حَيْثُ قَالَ: وَنُفِخَ تَنْبِيهًا عَلَى تَحَقُّقِ وُقُوعِهِ كَمَا ذَكَرَهُ أَهْلُ الْبَيَانِ، وَجَعَلُوا هَذِهِ الْآيَةَ مثالا له، والصور بِإِسْكَانِ الْوَاوِ، هُوَ الْقَرْنُ الَّذِي يَنْفُخُ فِيهِ إِسْرَافِيلُ كَمَا وَرَدَتْ بِذَلِكَ السُّنَّةُ، وَإِطْلَاقُ هَذَا الِاسْمِ عَلَى الْقَرْنِ مَعْرُوفٌ فِي لُغَةِ الْعَرَبِ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:

Birbirlerine lehlerine ve aleyhlerine olan şeyler hakkında vasiyette bulunmaya güçleri yetmez; yahut tövbe etmeyi ve günahlardan vazgeçmeyi birbirlerine tavsiye edemezler; aksine pazarlarında ve bulundukları yerlerde ölüverirler. { وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ } “...ne de ailelerine dönebilirler.” Yani: Dışında öldükleri evlerine [dönemezler]. Anlamın: Ailelerine bir söz dahi döndüremezler (söyleyemezler) şeklinde olduğu da söylenmiştir. Bu, ilk nefha anında başlarına gelecek olanların haber verilmesidir. Sonra Sübhânehu, ikinci nefha anında başlarına gelecek olanları haber vererek şöyle buyurdu: { وَنُفِخَ فِي الصُّورِ } “Ve Sûr'a üflenir.” Bu, kabirlerinden diriltilecekleri nefhadır. Nitekim bundan ötürü şöyle buyurmuştur: { فَإِذا هُمْ مِنَ الْأَجْداثِ } yani kabirlerden, { إِلى رَبِّهِمْ يَنْسِلُونَ } yani koşup giderler. İki nefha arasında kırk yıl vardır. Beyân âlimlerinin belirttiği üzere, vukuunun kesinliğine dikkat çekmek için gelecek zaman (müstakbel), { وَنُفِخَ } diyerek geçmiş zaman (mâzî) lafzıyla ifade edilmiştir ve bu ayeti buna örnek yapmışlardır. «es-Sûr», vâv harfinin sükûnuyla, sünnette varit olduğu üzere İsrâfil'in içine üflediği borudur (boynuzdur). Bu ismin boynuza verilmesi Arap dilinde bilinmektedir; nitekim şair şöyle demiştir:

نَحْنُ نَطَحْنَاهُمْ غَدَاةَ الْغَوْرَيْنِ ... بالضّابحات في غبار النّقعين

İki çukur sabahında biz onları tosladık / İki toz bulutu içinde soluyan [at]larla,

نَطْحًا شَدِيدًا لَا كَنَطْحِ الصُّورَيْنِ.

Şiddetli bir toslayışla, iki sûr'un (boynuzun) toslaması gibi değil.

أَيِ: الْقَرْنَيْنِ. وقد مضى هذا مستوفى فِي سُورَةِ الْأَنْعَامِ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الصُّورُ: جَمْعُ صُورَةٍ، أَيْ: نَفَخَ فِي الصُّورِ الْأَرْوَاحَ، وَالْأَجْدَاثُ: جمع جدث، وهو القبر. وقرئ «الأجداف» وَهِيَ لُغَةٌ، وَاللُّغَةُ الْفَصِيحَةُ بِالثَّاءِ الْمُثَلَّثَةِ. وَالنَّسْلُ، وَالنَّسَلَانُ: الْإِسْرَاعُ فِي السَّيْرِ، يُقَالُ: نَسَلَ يَنْسِلُ، كَضَرَبَ يَضْرِبُ، وَيُقَالُ يَنْسُلُ بِالضَّمِّ، وَمِنْهُ: قَوْلُ امْرِئِ الْقَيْسِ:

Yani: İki boynuzun. Bu açıklama En'âm Suresi'nde etraflıca geçmişti. Katâde dedi ki: Sûr, suret kelimesinin çoğuludur; yani ruhları sûretlere üflemiştir. «el-Ecdâs» (الْأَجْدَاثُ), cedestir (kabirdir) kelimesinin çoğuludur ki o da kabirdir. «el-Ecdâf» (الأجداف) şeklinde de okunmuştur ve bu bir lehçedir; fasih lehçe ise peltek se (ث) iledir. en-Nesl ve en-neselân: Yürüyüşte acele etmek, hızlı gitmektir. «Darabe-yadribu» vezninde «nesele-yensilu» (نَسَلَ يَنْسِلُ) denir; damme ile «yensulu» (يَنْسُلُ) da denir. Nitekim İmruü'l-Kays'ın şu sözü bundandır:

فَسُلِّي ثِيَابِي مِنْ ثِيَابِكِ تنسلي وَقَوْلُ الْآخَرِ:

Benim elbiselerimi elbiselerinden sıyır ki hızlıca çıkıp kurtulasın. Bir diğerinin sözü ise şöyledir:

عَسَلَانَ الذِّئْبِ أَمْسَى قَارِبًا ... بَرَدَ اللّيل عليه فنسل

Akşam vakti yaklaşan kurdun hızlı yürüyüşü gibi / Gece onun üzerine soğuk oldu da hızla koştu.

قَالُوا: يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا أَيْ: قَالُوا عِنْدَ بَعْثِهِمْ مِنَ الْقُبُورِ بِالنَّفْخَةِ يَا وَيْلَنَا: نَادَوْا وَيْلَهُمْ، كَأَنَّهُمْ قَالُوا لَهُ احْضُرْ فَهَذَا أَوَانُ حُضُورِكَ، وَهَؤُلَاءِ الْقَائِلُونَ هُمُ الْكُفَّارُ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: الْوَقْفُ عَلَى يَا وَيْلَنَا وَقْفٌ حَسَنٌ. ثُمَّ يَبْتَدِئُ الْكَلَامُ بِقَوْلِهِ: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا ظَنُّوا لِاخْتِلَاطِ عُقُولِهِمْ بِمَا شَاهَدُوا مِنَ الْهَوْلِ، وَمَا دَاخَلَهُمْ مِنَ الْفَزَعِ أَنَّهُمْ كَانُوا نِيَامًا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ: يَا وَيْلَنا وَقَرَأَ ابْنُ أَبِي لَيْلَى «يَا وَيْلَتَنَا» بِزِيَادَةِ التَّاءِ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مَنْ بَعَثَنا بِفَتْحِ مِيمِ مَنْ عَلَى الِاسْتِفْهَامِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ وَالضَّحَّاكُ وَأَبُو نَهِيكٍ بِكَسْرِ الْمِيمِ عَلَى أَنَّهَا حَرْفُ جَرٍّ، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ. وَعَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ تَكُونُ مِنْ مُتَعَلِّقَةً بِالْوَيْلِ، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ: مَنْ بَعَثَنا. وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «مَنْ أَهَبَّنَا» مِنْ هَبَّ مِنْ نَوْمِهِ: إِذَا انْتَبَهَ،

{ قَالُوا: يَا وَيْلَنا مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } “Dediler ki: 'Eyvah bize! Bizi yattığımız yerden kim kaldırdı?'” Yani: Nefha ile kabirlerden diriltildiklerinde { يَا وَيْلَنا } dediler; sanki helaklerine: 'Gel, işte senin gelme vaktin!' demiş gibi helaklerini çağırdılar. Bu sözü söyleyenler kâfirlerdir. İbnü'l-Enbârî şöyle demiştir: { يَا وَيْلَنَا } üzerinde durmak güzel bir vakıftır. Sonra kelam { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } sözüyle başlar. Gördükleri dehşet ve içlerini kaplayan korku sebebiyle akılları karıştığından kendilerini uykuda zannettiler. Cumhur { يَا وَيْلَنا } şeklinde okumuştur; İbn Ebî Leylâ ise tâ harfinin ziyadesiyle «يَا وَيْلَتَنَا» şeklinde okumuştur. Cumhur { مَنْ بَعَثَنا } ifadesini istifham (soru) olmak üzere «men» kelimesinin mîm harfinin fethasıyla okumuştur. İbn Abbâs, ed-Dahhâk ve Ebû Nehîk ise cer harfi olmak üzere mîm'in kesresiyle [min] okumuşlardır; bu kıraat Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir. Bu kıraate göre «min», veyl kelimesine müteallık olur. Cumhur { مَنْ بَعَثَنا } okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise, uykusundan uyanıp irkildiğinde söylenen «hebbe min nevmihî» (هَبَّ مِنْ نَوْمِهِ) kökünden «مَنْ أَهَبَّنَا» (Bizi kim uyandırdı/irkiltti?) şeklindedir.

وَأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ:

Sa'leb bu kıraat hakkında şu beyti inşad etmiştir:

وَعَاذِلَةٍ هَبَّتْ بليل تلومني ... ولم يعتمرني قَبْلَ ذَاكَ عَذُولُ

Geceleyin uyanıp/kalkıp beni ayıplayan nice kadın vardır / Oysa bundan önce hiçbir kınayıcı bana uğramamıştı.

وَقِيلَ: إِنَّهُمْ يَقُولُونَ ذَلِكَ إِذَا عَايَنُوا جَهَنَّمَ، وَقَالَ أَبُو صَالِحٍ: إِذَا نَفَخَ النَّفْخَةَ الْأُولَى رُفِعَ الْعَذَابُ عَنْ أَهْلِ الْقُبُورِ وَهَجَعُوا هَجْعَةً إِلَى النَّفْخَةِ الثَّانِيَةِ، وَجُمْلَةُ: هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ جَوَابٌ عَلَيْهِمْ مِنْ جِهَةِ الْمَلَائِكَةِ، أَوْ مِنْ جِهَةِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقِيلَ: هُوَ مِنْ كَلَامِ الْكَفَرَةِ يُجِيبُ بِهِ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ. قَالَ بِالْأَوَّلِ الْفَرَّاءُ، وَبِالثَّانِي مُجَاهِدٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: هِيَ مِنْ قَوْلِ الله سبحانه، وما فِي قَوْلِهِ: مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ مَوْصُولَةٌ وَعَائِدُهَا مَحْذُوفٌ وَالْمَعْنَى: هَذَا الَّذِي وَعَدَهُ الرَّحْمَنُ، وَصَدَقَ فِيهِ الْمُرْسَلُونَ قَدْ حَقَّ عَلَيْكُمْ، وَنَزَلَ بِكُمْ، وَمَفْعُولَا الْوَعْدِ وَالصِّدْقِ مَحْذُوفَانِ: أَيْ وَعَدَكُمُوهُ الرَّحْمَنُ وَصَدَقَكُمُوهُ الْمُرْسَلُونَ، وَالْأَصْلُ وَعَدَكُمْ بِهِ، وَصَدَقَكُمْ فِيهِ، أو وعدناه الرحمن، وصدقنا الْمُرْسَلُونَ عَلَى أَنَّ هَذَا مِنْ قَوْلِ الْمُؤْمِنِينَ، أَوْ مِنْ قَوْلِ الْكُفَّارِ إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً أَيْ: مَا كَانَتْ تِلْكَ النَّفْخَةُ الْمَذْكُورَةُ إِلَّا صَيْحَةً وَاحِدَةً صَاحَهَا إِسْرَافِيلُ بِنَفْخَةٍ فِي الصُّورِ فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ أَيْ: فَإِذَا هُمْ مُجْمُوعُونَ مُحْضَرُونَ لَدَيْنَا بِسُرْعَةٍ لِلْحِسَابِ وَالْعِقَابِ فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ مِنَ النُّفُوسِ شَيْئاً مِمَّا تَسْتَحِقُّهُ، أَيْ: لَا يَنْقُصُ مِنْ ثَوَابِ عَمَلِهَا شَيْئًا مِنَ النَّقْصِ، وَلَا تُظْلَمُ فِيهِ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الظُّلْمِ وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ أَيْ: إِلَّا جَزَاءَ مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَهُ فِي الدُّنْيَا، أَوْ إِلَّا بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَهُ، أَيْ: بِسَبَبِهِ، أَوْ: فِي مُقَابَلَتِهِ.

Bunu cehennemi gördükleri zaman söyledikleri de söylenmiştir. Ebû Sâlih demiştir ki: İlk nefha üflendiğinde kabir ehlinden azap kaldırılır ve ikinci nefhaya kadar kısa bir uykuya dalarlar. { هَذَا مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ وَصَدَقَ الْمُرْسَلُونَ } “'Bu, Rahmân'ın vaat ettiği şeydir ve peygamberler doğru söylemiştir.'” cümlesi melekler veya müminler tarafından onlara verilen bir cevaptır. Bunun, kâfirlerin birbirlerine cevap olarak kendi sözlerinden olduğu da söylenmiştir. el-Ferrâ birinci görüşü, Mücâhid ise ikinci görüşü söylemiştir. Katâde ise: Bu, Allah Sübhânehu'nun sözündendir, demiştir. { مَا وَعَدَ الرَّحْمنُ } sözündeki { ما } mevsûledir ve âid zamiri hazfedilmiştir. Anlamı: Rahmân'ın vadettiği ve peygamberlerin de doğru söylediği bu şey başınıza hak oldu ve size indi demektir. Vaat ve sıdk fiillerinin mef'ûlleri hazfedilmiştir: Yani Rahmân'ın size vadettiği ve peygamberlerin size doğruladığı şey demektir. Aslı: «وَعَدَكُمْ بِهِ، وَصَدَقَكُمْ فِيهِ» şeklindedir veya bu sözün müminlerin ya da kâfirlerin sözünden olması takdirine göre «وَعَدَنَاهُ الرَّحْمَنُ، وَصَدَقَنَا الْمُرْسَلُونَ» şeklindedir. { إِنْ كانَتْ إِلَّا صَيْحَةً واحِدَةً } “Sadece tek bir çığlık olur.” Yani: Zikredilen o nefha, İsrâfil'in Sûr'a bir üflemesiyle çıkardığı tek bir çığlıktan başkası değildi. { فَإِذا هُمْ جَمِيعٌ لَدَيْنا مُحْضَرُونَ } “Bir de bakarsın ki onların hepsi toplanıp huzurumuza getirilmişlerdir.” Yani: Bir de bakarsın ki hepsi hesap ve azap için derhal toplanıp huzurumuza getirilmişlerdir. { فَالْيَوْمَ لَا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَيْئاً } “Artık bugün hiçbir nefse zerre kadar zulmedilmez.” Yani hiçbir nefis hak ettiği şeyden ötürü zulme uğramaz; amellerinin sevabından hiçbir eksiltme yapılmaz ve hiçbir zulüm çeşidiyle ona haksızlık edilmez. { وَلا تُجْزَوْنَ إِلَّا مَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ } “Ve siz ancak yaptıklarınızın karşılığını görürsünüz.” Yani: Dünyada yaptıklarınızın karşılığından başkasıyla cezalandırılmazsınız yahut yaptıklarınız sebebiyle veya onun karşılığında [cezalandırılırsınız].

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أَبِي مَالِكٍ فِي قَوْلِهِ: أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ الْآيَةَ قَالَ: فِي سَفِينَةِ نُوحٍ حَمَلَ فِيهَا مِنْ كُلِّ زَوْجَيْنِ اثْنَيْنِ وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ قَالَ: السُّفُنُ الَّتِي فِي الْبَحْرِ وَالْأَنْهَارِ الَّتِي يَرْكَبُ النَّاسُ فِيهَا. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ أَبِي صَالِحٍ نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ قَالَ: هِيَ السُّفُنُ جُعِلَتْ مِنْ بَعْدِ سَفِينَةِ نُوحٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: يَعْنِي الْإِبِلَ خَلَقَهَا اللَّهُ كَمَا رَأَيْتَ، فَهِيَ سُفُنُ الْبَرِّ يَحْمِلُونَ عَلَيْهَا وَيَرْكَبُونَهَا. وَمِثْلُهُ عَنِ الْحَسَنِ، وَعِكْرِمَةَ، وَعَبْدِ اللَّهِ بْنِ شَدَّادٍ، وَمُجَاهِدٍ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَالْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ فِي قَوْلِهِ: فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً الْآيَةَ قَالَ: تَقُومُ السَّاعَةُ وَالنَّاسُ فِي أَسْوَاقِهِمْ يَتَبَايَعُونَ وَيَذْرَعُونَ الثِّيَابَ وَيَحْلِبُونَ اللِّقَاحَ، وَفِي حَوَائِجِهِمْ فَلَا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً وَلا إِلى أَهْلِهِمْ يَرْجِعُونَ وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ الزُّبَيْرِ بْنِ الْعَوَّامِ قَالَ: إِنَّ السَّاعَةَ تَقُومُ وَالرَّجُلُ يَذْرَعُ الثَّوْبَ، وَالرَّجُلُ يَحْلِبُ النَّاقَةَ، ثُمَّ قَرَأَ: فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ:

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mâlik'ten { أَنَّا حَمَلْنا ذُرِّيَّتَهُمْ } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Nuh'un gemisinde; orada her çiftten ikişer tane taşımıştır.' { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } hakkında ise: 'Denizde ve nehirlerde insanların bindiği gemilerdir' demiştir. Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir, Ebû Sâlih'ten bunun benzerini rivayet etmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَخَلَقْنا لَهُمْ مِنْ مِثْلِهِ مَا يَرْكَبُونَ } ayeti hakkında: 'Bunlar Nuh'un gemisinden sonra yapılan gemilerdir' dediğini nakletmiştir. İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Yani develerdir; Allah onları gördüğün gibi yaratmıştır; onlar karanın gemileridir, üzerlerine yük yüklerler ve onlara binerler.' Bunun benzeri el-Hasen, İkrime, Abdullah b. Şeddâd ve Mücâhid'den de rivayet edilmiştir. Abdürrezzâk, el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbnu'l-Münzir ve İbn Merdûye, Ebû Hureyre'den { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kıyamet; insanlar pazarlarında alışveriş yaparken, kumaşları ölçerken, sağmal develeri sağarken ve kendi ihtiyaçları içindeyken kopar; artık ne bir vasiyette bulunabilirler ne de ailelerine dönebilirler.' Abd b. Humeyd, Zevâidü'z-Zühd'de Abdullah b. Ahmed ve İbnu'l-Münzir, Zübeyr b. el-Avvâm'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir: 'Kıyamet; kişi kumaşı ölçerken ve kişi deveyi sağarken kopacaktır.' Sonra: { فَلا يَسْتَطِيعُونَ تَوْصِيَةً } ayetini okudu. Buhârî, Müslim ve diğerleri Ebû Hureyre'den şöyle rivayet etmiştir:

قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «لَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ نَشَرَ الرَّجُلَانِ ثَوْبَهُمَا، فَلَا يَتَبَايَعَانِهِ، وَلَا يَطْوِيَانِهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَهُوَ يَلِيطُ حَوْضَهُ فَلَا يَسْقِي فِيهِ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدِ انْصَرَفَ الرَّجُلُ بِلَبَنِ لِقْحَتِهُ فَلَا يَطْعَمُهُ، وَلَتَقُومَنَّ السَّاعَةُ وَقَدْ رَفَعَ أَكْلَتَهُ إِلَى فِيهِ فَلَا يَطْعَمُهَا» . وَأَخْرَجَ الْفِرْيَابِيُّ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ أُبَيِّ بْنِ كَعْبٍ فِي قَوْلِهِ: مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا قَالَ: يَنَامُونَ قَبْلَ الْبَعْثِ نومة.

Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kıyamet öyle ansızın kopacaktır ki iki kişi elbiselerini [satmak için] açmış olacaklar da onu ne alıp satabilecekler ne de katlayabileceklerdir. Kıyamet öyle ansızın kopacaktır ki adam havuzunu sıvayıp hazırlayacak da içinde hayvanlarını sulayamayacaktır. Kıyamet öyle ansızın kopacaktır ki adam sağmal devesinin sütünü alıp dönecek de onu içemeyecektir. Ve kıyamet öyle ansızın kopacaktır ki adam lokmasını ağzına kaldıracak da onu yiyemeyecektir.» el-Firyâbî, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, Übeyy b. Ka'b'dan { مَنْ بَعَثَنا مِنْ مَرْقَدِنا } ayeti hakkında: 'Dirilişten önce bir uyku uyurlar' dediğini rivayet etmişlerdir.

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٥٥ الى ٧٠]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler 55-70]

إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ (٥٥) هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ (٥٦) لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ (٥٧) سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ (٥٨) وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ (٥٩)

{ إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ * هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ * لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ * سَلامٌ قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ * وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } “Şüphesiz bugün cennet ehli bir meşguliyet içinde zevk ve sefa sürmektedirler. Kendileri ve eşleri gölgeliklerde, tahtlar üzerine yaslanmışlardır. Orada onlar için her türlü meyve vardır ve istedikleri her şey onlarındır. Çok merhametli bir Rab'den bir söz olarak onlara: 'Selam' [vardır]. 'Ey mücrimler! Bugün siz bir tarafa ayrılın!'”

أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ (٦٠) وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ (٦١) وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ (٦٢) هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ (٦٣) اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ (٦٤)

{ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ * وَأَنِ اعْبُدُونِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ * وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلاًّ كَثِيراً أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ * هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ * اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “'Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın, çünkü o sizin için apaçık bir düşmandır, Bana ibadet edin, dosdoğru yol budur diye emretmemiş miydim? Andolsun ki o, sizden pek çok nesli saptırdı. Hiç akıl etmiyor muydunuz? İşte bu, size vadolunan cehennemdir. İnkâr etmeniz sebebiyle bugün oraya girin!'”

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ (٦٥) وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ (٦٦) وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ (٦٧) وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ (٦٨) وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ (٦٩)

{ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ * وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ فَأَنَّى يُبْصِرُونَ * وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ * وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ أَفَلا يَعْقِلُونَ * وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ إِنْ هُوَ إِلاَّ ذِكْرٌ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz; kazandıklarını Bize elleri anlatır, ayakları da şahitlik eder. Dileseydik gözlerini büsbütün silme kör ederdik de yolda koşuşurlardı; fakat nereden görecekler? Dileseydik oldukları yerde kılıklarını değiştirip onları dondururduk da ne ileri gitmeye güçleri yeterdi ne de geri dönebilirlerdi. Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışta baş aşağı çeviririz. Hâlâ akıl etmezler mi? Biz ona şiir öğretmedik, bu ona yakışmaz da. O, ancak bir öğüt ve apaçık bir Kur'an'dır.”

لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ (٧٠)

{ لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “Diri olanı uyarsın ve inkârcıların aleyhindeki o söz hak olsun diye.”

لَمَّا ذَكَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ حَالَ الْكَافِرِينَ أَتْبَعَهُ بِحِكَايَةِ حَالِ عِبَادِهِ الصَّالِحِينَ، وَجَعَلَهُ مِنْ جُمْلَةِ مَا يُقَالُ لِلْكُفَّارِ يَوْمَئِذٍ زِيَادَةً لِحَسْرَتِهِمْ، وَتَكْمِيلًا لِجَزَعِهِمْ، وَتَتْمِيمًا لِمَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْبَلَاءِ، وَمَا شَاهَدُوهُ مِنَ الشَّقَاءِ، فَإِذَا رَأَوْا مَا أَعَدَّهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنْ أَنْوَاعِ الْعَذَابِ، وَمَا أَعَدَّهُ لِأَوْلِيَائِهِ مِنْ أَنْوَاعِ النَّعِيمِ، بَلَغَ ذَلِكَ مِنْ قُلُوبِهِمْ مَبْلَغًا عظيما، وزاد في ضيق صدورهم زيادة لَا يُقَادَرُ قَدْرُهَا. وَالْمَعْنَى إِنَّ أَصْحابَ الْجَنَّةِ فِي ذَلِكَ الْيَوْمَ فِي شُغُلٍ بِمَا هُمْ فِيهِ مِنَ اللَّذَّاتِ الَّتِي هِيَ مَا لَا عَيْنٌ رَأَتْ، وَلَا أُذُنٌ سَمِعَتْ، وَلَا خَطَرَ على قلب بشر على الِاهْتِمَامِ بِأَمْرِ الْكُفَّارِ، وَمَصِيرُهُمْ إِلَى النَّارِ وَإِنْ كَانُوا مِنْ قَرَابَتِهِمْ. وَالْأَوْلَى عَدَمُ تَخْصِيصِ الشُّغْلِ بِشَيْءٍ مُعَيَّنٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: شُغُلُهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ بِافْتِضَاضِ الْعَذَارَى. وَقَالَ وَكِيعٌ: شُغُلُهُمْ بِالسَّمَاعِ. وَقَالَ ابْنُ كَيْسَانَ: بِزِيَارَةِ بَعْضِهِمْ بَعْضًا، وَقِيلَ شُغُلُهُمْ كَوْنُهُمْ ذَلِكَ الْيَوْمَ فِي ضِيَافَةِ اللَّهِ. قَرَأَ الْكُوفِيُّونَ وَابْنُ عَامِرٍ: شُغُلٍ بِضَمَّتَيْنِ.

Allah Sübhânehu kâfirlerin durumunu zikrettikten sonra, hasretlerini artırmak, feryatlarını tamamlamak, başlarına inen belayı ve müşahede ettikleri şekaveti kemale erdirmek için bunu o gün kâfirlere söylenecek sözler arasına katarak salih kullarının durumunu anlatmayı buna ekledi. Kâfirler Allah'ın kendileri için hazırladığı çeşitli azapları ve dostları için hazırladığı türlü nimetleri görünce bu, onların kalplerine pek büyük tesir eder ve göğüslerinin darlığını ölçülemeyecek bir dereceye çıkarır. Anlam şudur: Şüphesiz cennet ehli o gün, akrabalarından olsalar bile kâfirlerin durumu ve cehenneme gidişleriyle ilgilenmekten kendilerini alıkoyan, ne bir gözün gördüğü, ne bir kulağın işittiği ve ne de bir beşerin aklına gelen lezzetlerin meşguliyeti içindedirler. Meşguliyeti belirli bir şeye tahsis etmemek en evla olanıdır. Katâde ve Mücâhid şöyle demiştir: O gün onların meşguliyeti bakire kızlarla gerdeğe girmektir. Vekî' dedi ki: Onların meşguliyeti dinlemektir (musiki/sema'). İbn Keysân dedi ki: Birbirlerini ziyaret etmektir. Onların meşguliyetinin o gün Allah'ın ziyafetinde bulunmaları olduğu da söylenmiştir. Kûfeliler ve İbn Âmir { شُغُلٍ } lafzını iki damme ile [şuğulin] okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْبَاقُونَ بِضَمِّ الشِّينِ وَسُكُونِ الْغَيْنِ. وَهُمَا لُغَتَانِ كما قال الفراء. وقرأ مجاهد وأبو السمال بِفَتْحَتَيْنِ. وَقَرَأَ يَزِيدُ النَّحْوِيُّ، وَابْنُ هُبَيْرَةَ بِفَتْحِ الشين وسكون الغين. وقرأ الْجُمْهُورِ فاكِهُونَ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ إِنَّ، وَفِي شُغُلٍ مُتَعَلِّقٌ بِهِ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ: وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ رَفْعٍ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ إِنَّ وَفَاكِهُونَ خَبَرٌ ثَانٍ. وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ «فَاكِهِينَ» بِالنَّصْبِ عَلَى أَنَّهُ حَالٌ، وَفِي شُغُلٍ هُوَ الْخَبَرُ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَأَبُو جَعْفَرٍ، وَأَبُو حَيْوَةَ، وَأَبُو رَجَاءٍ، وَشَيْبَةُ، وَقَتَادَةُ، وَمُجَاهِدٌ «فَكِهُونَ» قَالَ الْفَرَّاءُ: هُمَا لُغَتَانِ كَالْفَارِهِ وَالْفَرِهِ، وَالْحَاذِرِ وَالْحَذِرِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ وَأَبُو عُبَيْدَةَ الْفَاكِهُ: ذُو الْفَاكِهَةِ مِثْلُ تَامِرٍ وَلَابِنٍ، وَالْفَكِهُ: الْمُتَفَكِّهُ وَالْمُتَنَعِّمُ. وَقَالَ قَتَادَةُ: الْفَكِهُونَ الْمُعْجَبُونَ. وَقَالَ أَبُو زَيْدٍ: يُقَالُ رَجُلٌ فَكِهٌ: إِذَا كَانَ طَيِّبَ النَّفْسِ ضَحُوكًا. وَقَالَ مُجَاهِدٌ، وَالضَّحَّاكُ كَمَا قَالَ قَتَادَةُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ كَمَا قَالَ الْكِسَائِيُّ هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ كَيْفِيَّةِ شُغُلِهِمْ وَتَفَكُّهِهِمْ وَتَكْمِيلِهَا بِمَا يَزِيدُهُمْ سُرُورًا وَبَهْجَةً مِنْ كَوْنِ أَزْوَاجِهِمْ مَعَهُمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الِاتِّكَاءِ عَلَى الْأَرَائِكِ، فَالضَّمِيرُ وَهُوَ هُمْ:

Diğerleri ise şîn harfinin dammesi ve gayn harfinin sükûnu ile [şuğlin] okumuşlardır. Bunlar, el-Ferrâ'nın dediği gibi iki ayrı lehçedir. Mücâhid ve Ebü's-Semmâl iki fetha ile [şegalatin] okumuştur. Yezîd en-Nahvî ve İbn Hübeyre ise şîn'in fethası ve gayn'ın sükûnu ile okumuştur. Cumhur { فاكِهُونَ } kelimesini, «inne»nin haberi olması sebebiyle merfû okumuştur; { فِي شُغُلٍ } ise onunla irtibatlıdır veya hal olarak nasb mahallindedir. { فِي شُغُلٍ } ifadesinin «inne»nin birinci haberi, { فَاكِهُونَ } kelimesinin de ikinci haber olarak ref mahallinde olması caizdir. el-A'meş ve Talha b. Musarrif ise hal olmak üzere nasb ile «فَاكِهِينَ» şeklinde okumuşlardır; bu durumda { فِي شُغُلٍ } haberdir. el-Hasen, Ebû Ca'fer, Ebû Hayve, Ebû Recâ, Şeybe, Katâde ve Mücâhid «فَكِهُونَ» şeklinde okumuşlardır. el-Ferrâ demiştir ki: Bunlar tıpkı «el-fârih» ile «el-ferih», «el-hâzir» ile «el-hazir» gibi iki lehçedir. el-Kisâî ve Ebû Ubeyde ise şöyle demiştir: «el-Fâkih», «tâmir» (hurma sahibi) ve «lâbin» (süt sahibi) gibi meyve sahibi demektir; «el-fekih» ise sevinip keyiflenen ve nimete eren kimsedir. Katâde: «el-Fekihûn», sevinçten kendinden geçenlerdir, demiştir. Ebû Zeyd demiştir ki: Kişi neşeli, güler yüzlü olduğu zaman «رَجُلٌ فَكِهٌ» (neşeli adam) denir. Mücâhid ve ed-Dahhâk da Katâde'nin dediği gibi söylemiştir. es-Süddî ise el-Kisâî'nin dediğini söylemiştir. { هُمْ وَأَزْواجُهُمْ فِي ظِلالٍ عَلَى الْأَرائِكِ مُتَّكِؤُنَ } Bu cümle, meşguliyetlerinin ve zevküsefalarının keyfiyetini açıklamak ve eşlerinin de kendileriyle birlikte tahtlar üzerine yaslanmış bu halde bulunmasının getirdiği sevinç ve neşeyi kemale erdirmek için getirilmiş yeni bir cümledir (müste'nefedir). Zamir, yani { هُمْ }:

مُبْتَدَأٌ، وأزواجهم مَعْطُوفٌ عَلَيْهِ، وَالْخَبَرُ: مُتَّكِئُونَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ هم تأكيدا للضمير في فاكِهُونَ

mübtedâ, { أزواجهم } ona matuf, haber ise { مُتَّكِئُونَ } kelimesidir. { هم } zamirinin { فاكِهُونَ } içindeki zamire tekid olması da caizdir;

وأزواجهم مَعْطُوفٌ عَلَى ذَلِكَ الضَّمِيرِ، وَارْتِفَاعُ مُتَّكِئُونَ عَلَى أنه خبر لمبتدأ محذوف، وفي ظِلَالٍ مُتَعَلِّقٌ بِهِ أَوْ حَالٌ، وَكَذَا عَلَى الْأَرَائِكِ وَجَوَّزَ أَبُو الْبَقَاءِ أَنْ يَكُونَ فِي ظِلالٍ هو الخبر وعَلَى الْأَرائِكِ مُسْتَأْنَفٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ فِي ظِلالٍ بِكَسْرِ الظَّاءِ وَبِالْأَلِفِ وَهُوَ جَمْعُ ظِلٍّ. وَقَرَأَ ابْنُ مسعود وعبيد بْنُ عُمَيْرٍ وَالْأَعْمَشُ وَيَحْيَى بْنُ وَثَّابٍ وَحَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ وَخَلَفٌ فِي ظُلَلٍ بِضَمِّ الظَّاءِ مِنْ غَيْرِ أَلِفٍ جَمْعُ ظُلَّةٍ، وَعَلَى الْقِرَاءَتَيْنِ فَالْمُرَادُ الفرش والستور التي تظلهم كالخيام والحجال، والأرائك جَمْعُ أَرِيكَةٍ، كَسَفَائِنَ جَمْعِ سَفِينَةٍ، وَالْمُرَادُ بِهَا السُّرُرُ الَّتِي فِي الْحِجَالِ. قَالَ أَحْمَدُ بْنُ يَحْيَى ثَعْلَبٌ: الْأَرِيكَةُ لَا يَكُونُ إِلَّا سَرِيرًا فِي قُبَّةٍ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ:

{ أزواجهم } ise bu zamire matuftur; { مُتَّكِئُونَ } kelimesinin merfûluğu mahzuf bir mübtedânın haberi olmasındandır. { فِي ظِلَالٍ } onunla irtibatlıdır veya haldir; aynı şekilde { عَلَى الْأَرَائِكِ } de böyledir. Ebü'l-Bekâ, { فِي ظِلالٍ } ifadesinin haber, { عَلَى الْأَرائِكِ } ifadesinin ise müste'nefe olmasını caiz görmüştür. Cumhur { فِي ظِلالٍ } şeklinde zâ (ظ) harfinin kesresi ve elif ile okumuştur ki bu, «zıll» kelimesinin çoğuludur. İbn Mes'ûd, Ubeyd b. Umeyr, el-A'meş, Yahyâ b. Vessâb, Hamza, el-Kisâî ve Halef ise «zullet» kelimesinin çoğulu olarak zâ harfinin dammesi ve elifsiz şekilde «فِي ظُلَلٍ» okumuşlardır. Her iki kıraate göre de kastedilen; çadırlar ve perdeli tahtlar gibi onları gölgeleyen örtüler ve perdelerdir. «el-Erâik», «sefîne»nin çoğulu «sefâin» gibi «erîke» kelimesinin çoğuludur; bundan kasıt, perdeli tahtlar içindeki sedirlerdir. Ahmed b. Yahyâ Sa'leb dedi ki: Erîke, ancak kubbe (çadır/gölgelik) içindeki tahttır. Mukâtil ise şöyle demiştir:

إِنَّ الْمُرَادَ بِالظِّلَالِ أَكْنَانُ الْقُصُورِ، وَجُمْلَةُ لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ مُبَيِّنَةٌ لِمَا يَتَمَتَّعُونَ بِهِ فِي الْجَنَّةِ مِنَ الْمَآكِلِ وَالْمَشَارِبِ وَنَحْوِهَا. وَالْمُرَادُ فَاكِهَةٌ كَثِيرَةٌ مِنْ كُلِّ نَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ الْفَوَاكِهِ وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ مَا هَذِهِ هِيَ الْمَوْصُولَةُ وَالْعَائِدُ مَحْذُوفٌ أَوْ موصوفة أو مصدرية، ويدّعون مُضَارِعُ ادَّعَى. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: يَدَّعُونَ يَتَمَنَّوْنَ، وَالْعَرَبُ تَقُولُ: ادْعُ عَلَيَّ مَا شِئْتَ: أَيْ تَمَنِّ، وَفُلَانٌ فِي خَيْرٍ مَا يَدَّعِي: أَيْ مَا يَتَمَنَّى. وَقَالَ الزَّجَّاجُ هُوَ مِنَ الدُّعَاءِ، أَيْ: مَا يَدْعُونَهُ أَهْلُ الْجَنَّةِ يَأْتِيهِمْ، مِنْ دَعَوْتُ غُلَامِي، فَيَكُونُ الِافْتِعَالُ بِمَعْنَى الْفِعْلِ كَالِاحْتِمَالِ بِمَعْنَى الْحَمْلِ وَالِارْتِحَالِ بِمَعْنَى الرَّحْلِ. وَقِيلَ: افْتَعَلَ بِمَعْنَى تَفَاعَلَ، أَيْ: مَا يَتَدَاعَوْنَهُ كَقَوْلِهِمُ ارْتَمَوْا وَتَرَامَوْا. وَقِيلَ: الْمَعْنَى:

Gölgelerden kasıt sarayların siperleridir. { لَهُمْ فِيها فاكِهَةٌ } cümlesi, cennette istifade edecekleri yiyecek, içecek ve benzeri şeyleri açıklamaktadır. Kastedilen, her türlü meyveden bol miktarda meyvedir. { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } Buradaki { ما } ism-i mevsûldür ve âid zamiri hazfedilmiştir; ya da mevsûfe veya masdariyyedir. { يدّعون } ise «idde'â» fiilinin muzarisidir. Ebû Ubeyde dedi ki: «Yedde'ûn», temenni ederler (arzu ederler) demektir. Araplar: «Benden dilediğini iste (temenni et)» anlamında «ادْعُ عَلَيَّ مَا شِئْتَ» derler ve: «Falan kişi temenni ettiği her hayrın içindedir» anlamında «فُلَانٌ فِي خَيْرٍ مَا يَدَّعِي» derler. ez-Zeccâc ise bunun duadan olduğunu söylemiştir; yani: Cennet ehlinin çağırdığı (istediği) her şey kendilerine gelir; bu, tıpkı «el-ihtimâl»in yüklenmek (el-haml) ve «el-irtihâl»in göçmek (er-rahl) anlamına gelmesi gibi iftiâl babının sülâsî fiil manasında olması kabilindendir. İftiâl'in tefâul manasında olduğu, yani tıpkı «irtemev» ve «terâmev» dedikleri gibi: «Birbirlerinden istedikleri ve talep ettikleri şeyler» anlamına geldiği de söylenmiştir. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir:

إِنَّ مَنِ ادَّعَى مِنْهُمْ شَيْئًا فَهُوَ لَهُ، لِأَنَّ اللَّهَ قَدْ طَبَّعَهُمْ عَلَى أَنْ لَا يَدَّعِيَ أَحَدٌ مِنْهُمْ شَيْئًا إِلَّا وَهُوَ يَحْسُنُ وَيَجْمُلُ بِهِ أَنْ يَدَّعِيَهُ، وما: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهَا: لَهُمْ، وَالْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى مَا قَبْلَهَا. وَقُرِئَ «يَدْعُونَ» بِالتَّخْفِيفِ وَمَعْنَاهَا وَاضِحٌ. قَالَ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ: وَالْوَقْفُ عَلَى يَدَّعُونَ وَقْفٌ حَسَنٌ، ثُمَّ يَبْتَدِئُ سَلامٌ عَلَى مَعْنَى لَهُمْ سَلَامٌ، وَقِيلَ: إِنَّ سَلَامٌ هُوَ خَبَرُ مَا، أَيْ: مُسَلَّمٌ خَالِصٌ أَوْ ذُو سَلَامَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: سَلَامٌ مَرْفُوعٌ عَلَى الْبَدَلِ مِنْ مَا، أَيْ: وَلَهُمْ أَنْ يُسَلِّمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ، وَهَذَا مُنَى أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَالْأَوْلَى أَنْ يُحْمَلَ قَوْلُهُ: وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ عَلَى الْعُمُومِ، وَهَذَا السَّلَامُ يَدْخُلُ تَحْتَهُ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَلَا وَجْهَ لِقَصْرِهِ عَلَى نَوْعٍ خَاصٍّ، وَإِنْ كَانَ أَشْرَفَ أَنْوَاعِهِ تَحْقِيقًا لِمَعْنَى الْعُمُومِ، وَرِعَايَةً لِمَا يَقْتَضِيهِ النَّظْمُ الْقُرْآنِيُّ. وَقِيلَ: إِنَّ سَلَامٌ مُرْتَفِعٌ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ لِمُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، أَيْ: سَلَامٌ يُقَالُ لَهُمْ: قَوْلًا وقيل: إن سلام مبتدأ، وخبره: الناصب لقولا، أَيْ:

Onlardan her kim bir şey temenni eder/isterse o şey onundur; çünkü Allah onları, hiçbirinin ancak istemesi güzel ve layık olan şeyleri isteyeceği bir fıtratta yaratmıştır. { ما } mübtedâdır, haberi ise { لَهُمْ } ifadesidir; cümle de kendisinden öncekine matuftur. Şeddesiz olarak «يَدْعُونَ» şeklinde de okunmuştur ki anlamı açıktır. İbnü'l-Enbârî demiştir ki: { يَدَّعُونَ } üzerinde durmak güzel bir vakıftır, sonra onlar için bir selam vardır anlamında { سَلامٌ } ile başlanır. { سَلامٌ } kelimesinin «mâ»nın haberi olduğu, yani: 'Kendilerine teslim edilmiş, halis veya selametli kılınmıştır' anlamına geldiği de söylenmiştir. ez-Zeccâc demiştir ki: { سَلامٌ } kelimesi «mâ»dan bedel olarak merfûdur; yani: 'Ve onlara Allah'ın selam vermesi vardır'; bu ise cennet ehlinin en büyük arzusudur. Evla olanı, O'nun: { وَلَهُمْ مَا يَدَّعُونَ } sözünün umuma hamledilmesidir; bu selam da umum manasını tahakkuk ettirmek ve Kur'an'ın nazmının gerektirdiğini gözetmek adına, her ne kadar en şerefli çeşidi olsa da, öncelikli olarak bu umumun altına girer ve onu özel bir türe hasretmenin hiçbir gerekçesi yoktur. { سَلامٌ } kelimesinin mahzuf bir mübtedânın haberi olarak merfû olduğu da söylenmiştir; yani: «Onlara söz olarak söylenen bir selamdır». { سلام } kelimesinin mübtedâ olduğu, haberinin ise «kavlen» kelimesini nasb eden lafız olduğu da söylenmiştir; yani:

سَلَامٌ يُقَالُ لَهُمْ قَوْلًا، وَقِيلَ: خَبَرُهُ من ربّ العالمين، وَقِيلَ: التَّقْدِيرُ: سَلَامُ عَلَيْكُمْ هَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَابْنُ مَسْعُودٍ وَعِيسَى «سَلَامًا» بِالنَّصْبِ إِمَّا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ أَوْ عَلَى الْحَالِيَّةِ بِمَعْنَى خَالِصًا، وَالسَّلَامُ:

«Onlara söz olarak söylenen bir selamdır». Haberinin «Âlemlerin Rabbinden» ifadesi olduğu da söylenmiştir. Takdirin: «Selamün aleyküm» şeklinde olduğu da söylenmiştir; bu cumhurun kıraatine göredir. Übeyy, İbn Mes'ûd ve Îsâ ise ya masdarlık üzere ya da hal olarak halis manasında nasb ile «سَلَامًا» okumuşlardır. Selam ise:

إِمَّا مِنَ التَّحِيَّةِ أَوْ مِنَ السَّلَامَةِ. وَقَرَأَ مُحَمَّدُ بْنُ كَعْبٍ الْقُرَظِيُّ «سَلْمٌ» كَأَنَّهُ قَالَ سَلْمٌ لَهُمْ لَا يَتَنَازَعُونَ فِيهِ، وَانْتِصَابُ قَوْلًا عَلَى الْمَصْدَرِيَّةِ بِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ عَلَى مَعْنَى: قَالَ اللَّهُ لَهُمْ ذَلِكَ قَوْلًا، أَوْ يَقُولُهُ لَهُمْ قَوْلًا، أَوْ يُقَالُ لَهُمْ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ أَيْ: مِنْ جِهَتِهِ، قيل: يرسل الله سبحانه إِلَيْهِمْ بِالسَّلَامِ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: إِنَّ الْمَلَائِكَةَ تَدْخُلُ عَلَى أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ كُلِّ بَابٍ يَقُولُونَ: سَلَامٌ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلِ الْجَنَّةِ مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ هُوَ عَلَى إِضْمَارِ الْقَوْلِ مُقَابِلَ مَا قِيلَ لِلْمُؤْمِنِينَ، أَيْ: وَيُقَالُ لِلْمُجْرِمِينَ: امْتَازُوا، أَيِ:

ya tahiyyeden (esenlik dilemekten) ya da selametten (kurtuluştan) türemiştir. Muhammed b. Ka'b el-Kurazî «سَلْمٌ» şeklinde okumuştur; sanki: 'Hakkında çekişmeyecekleri tam bir barış/esenliktir' demiştir. { قَوْلًا } kelimesinin mansub oluşu, mahzuf bir fiille mefulü mutlak olmasındandır; yani: 'Allah bunu onlara söz olarak buyurdu' veya 'Onlara söz olarak buyurur' yahut { قَوْلاً مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } 'Çok merhametli bir Rabbin katından bir söz olarak onlara söylenir' demektir; yani O'nun tarafından. Allah Teâlâ'nın onlara selam gönderdiği söylenmiştir. Mukâtil ise şöyle demiştir: Melekler cennet ehlinin yanına her kapıdan girer ve: 'Çok merhametli bir Rab'den size selam olsun ey cennet ehli!' derler. { وَامْتازُوا الْيَوْمَ أَيُّهَا الْمُجْرِمُونَ } Müminlere söylenenin karşılığı olarak sözün takdir edilmesiyle [gelmiştir]; yani: Mücrimlere denilir ki: Ayrılın! Yani:

انْعَزِلُوا، مِنْ مَازَهَ غَيْرَهُ، يُقَالُ مِزْتُ الشَّيْءَ مِنَ الشَّيْءِ: إِذَا عَزَلْتَهُ عَنْهُ وَنَحَّيْتَهُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: مَعْنَاهُ اعْتَزِلُوا الْيَوْمَ:

Birbirinden ayırt ettiğinde «مِزْتُ الشَّيْءَ مِنَ الشَّيْءِ» denilen «mâze» (مَازَ) fiilinden türemiş olarak ayrılın, bir kenara çekilin demektir. Mukâtil dedi ki: Anlamı; bugün ayrılın,

يَعْنِي فِي الْآخِرَةِ مِنَ الصَّالِحِينَ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: كُونُوا عَلَى حِدَةٍ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: انْفَرِدُوا عَنِ الْمُؤْمِنِينَ. وَقَالَ

yani ahirette salihlerden [ayrılın] demektir. es-Süddî: «Tek başınıza, ayrı bir topluluk olun» demiştir. ez-Zeccâc: «Müminlerden ayrılın» demiştir.

قَتَادَةُ: عُزِلُوا عَنْ كُلِّ خَيْرٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يَمْتَازُ الْمُجْرِمُونَ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ، فَيَمْتَازُ الْيَهُودُ فِرْقَةً، وَالنَّصَارَى فِرْقَةً، وَالْمَجُوسُ فِرْقَةً، وَالصَّابِئُونَ فِرْقَةً، وَعَبَدَةُ الْأَوْثَانِ فِرْقَةً. وَقَالَ دَاوُدُ بْنُ الْجَرَّاحِ: يَمْتَازُ الْمُسْلِمُونَ مِنَ الْمُجْرِمِينَ إِلَّا أَصْحَابَ الْأَهْوَاءِ فَإِنَّهُمْ يَكُونُونَ مَعَ الْمُجْرِمِينَ. ثُمَّ وَبَّخَهُمُ اللَّهُ سبحانه وقرعهم بقوله: أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ وَهَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا يُقَالُ لَهُمْ. وَالْعَهْدُ: الْوَصِيَّةُ، أَيْ: أَلَمْ أُوصِكُمْ وَأُبْلِغْكُمْ عَلَى أَلْسُنِ رُسُلِي أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطَانَ، أَيْ: لَا تُطِيعُوهُ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَلَمْ أَتَقَدَّمْ إِلَيْكُمْ عَلَى لِسَانِ الرُّسُلِ يَا بَنِي آدَمَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي الَّذِينَ أُمِرُوا بِالِاعْتِزَالِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: لَا لِلنَّهْيِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْعَهْدِ هُنَا: الْمِيثَاقُ الْمَأْخُوذُ عَلَيْهِمْ حِينَ أُخْرِجُوا مِنْ ظَهْرِ آدَمَ، وَقِيلَ: هُوَ مَا نَصَبَهُ اللَّهُ لَهُمْ مِنَ الدَّلَائِلِ الْعَقْلِيَّةِ الَّتِي فِي سَمَاوَاتِهِ وَأَرْضِهِ وَجُمْلَةُ إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا مِنَ النَّهْيِ عَنْ طَاعَةِ الشَّيْطَانِ وَقَبُولِ وَسْوَسَتِهِ، وَجُمْلَةُ وَأَنِ اعْبُدُونِي عَطْفٌ على أن لا تعبدوا، وأن فِي الْمَوْضِعَيْنِ هِيَ الْمُفَسِّرَةُ لِلْعَهْدِ الَّذِي فِيهِ مَعْنَى الْقَوْلِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً فِيهِمَا، أي ألم أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ بِأَنْ لَا تَعْبُدُوا بِأَنِ اعْبُدُونِي، أَوْ أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ فِي تَرْكِ عِبَادَةِ الشَّيْطَانِ وَفِي عِبَادَتِي هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ أَيْ: عِبَادَةُ اللَّهِ وَتَوْحِيدُهُ، أَوِ الْإِشَارَةُ إِلَى دِينِ الْإِسْلَامِ، ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ عَدَاوَةَ الشَّيْطَانِ لِبَنِي آدَمَ فَقَالَ: وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً اللَّامُ هِيَ الْمُوَطِّئَةُ لِلْقَسَمِ، وَالْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ لِلتَّقْرِيعِ والتوبيخ، وَاللَّهِ لَقَدْ أَضَلَّ إِلَخْ. قَرَأَ نَافِعٌ وَعَاصِمٌ جِبِلًّا بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، وَقَرَأَ أَبُو عمرو، وابن عامر بضم الجيم وسكون الباء، وقرأ الباقون بضمتين مع تخفيف اللام، وقرأ ابن إِسْحَاقَ، وَالزُّهْرِيُّ، وَابْنُ هُرْمُزَ بِضَمَّتَيْنِ مَعَ تَشْدِيدِ اللَّامِ، وَكَذَلِكَ قَرَأَ الْحَسَنُ، وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ، وَالنَّضْرُ بْنُ أَنَسٍ، وَقَرَأَ أَبُو يَحْيَى، وَحَمَّادُ بْنُ سَلَمَةَ، وَالْأَشْهَبُ الْعُقَيْلِيُّ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَإِسْكَانِ الْبَاءِ وَتَخْفِيفِ اللَّامِ. قَالَ النَّحَّاسُ: وَأَبْيَنُهَا الْقِرَاءَةُ الْأُولَى. وَالدَّلِيلُ عَلَى ذَلِكَ أَنَّهُمْ قَدْ قَرَءُوا جَمِيعًا وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ بِكَسْرِ الْجِيمِ وَالْبَاءِ وَتَشْدِيدِ اللَّامِ، فَيَكُونُ جِبِلًّا جَمْعَ جِبِلَّةٍ، وَاشْتِقَاقُ الْكُلِّ مِنْ جَبَلَ اللَّهُ الْخَلْقَ، أَيْ: خَلَقَهُمْ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أَنَّ الشَّيْطَانَ قَدْ أَغْوَى خَلْقًا كَثِيرًا كَمَا قَالَ مُجَاهِدٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ: جُمُوعًا كَثِيرَةً، وَقَالَ الْكَلْبِيُّ: أُمَمًا كَثِيرَةً. قَالَ الثَّعْلَبِيُّ: وَالْقِرَاءَاتُ كُلُّهَا بِمَعْنَى الْخَلْقِ، وَقُرِئَ «جِيلًا» بِالْجِيمِ وَالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ. قَالَ الضَّحَّاكُ: الْجِيلُ الْوَاحِدُ عَشْرَةُ آلَافٍ، والكثير ما يُحْصِيهِ إِلَّا اللَّهُ ﷿، وَرُوِيَتْ هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ، وَالْهَمْزَةُ فِي قَوْلِهِ: أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ لِلتَّقْرِيعِ وَالتَّوْبِيخِ، وَالْفَاءُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ يَقْتَضِيهِ الْمَقَامُ كَمَا تَقَدَّمَ فِي نَظَائِرِهِ، أَيْ: أَتُشَاهِدُونَ آثَارَ الْعُقُوبَاتِ، أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ، أَوْ أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ عَدَاوَةَ الشَّيْطَانِ لَكُمْ، أَوْ أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ شَيْئًا أَصْلًا قَرَأَ الْجُمْهُورُ أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ الخطاب. وَقَرَأَ طَلْحَةُ وَعِيسَى بِالْغَيْبَةِ هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ أَيْ: وَيُقَالُ لَهُمْ عِنْدَ أَنْ يَدْنُوا مِنَ النَّارِ: هَذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ بِهَا فِي الدُّنْيَا عَلَى أَلْسِنَةِ الرُّسُلِ، وَالْقَائِلُ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ، ثُمَّ يَقُولُونَ لَهُمْ:

Katâde: «Her türlü hayırdan uzaklaştırıldılar» demiştir. Dahhâk ise şöyle demiştir: «Mücrimler birbirlerinden ayrılırlar; Yahudiler bir fırka, Hristiyanlar bir fırka, Mecûsîler bir fırka, Sâbiîler bir fırka ve putperestler de bir fırka olarak ayrılır.» Dâvûd b. el-Cerrâh şöyle demiştir: «Hevâ ehli (bidatçiler) hariç Müslümanlar mücrimlerden ayrılırlar; zira onlar mücrimlerle beraber olurlar.» Sonra Allah Sübhânehu onları şu buyruğuyla azarladı ve kınadı: { أَلَمْ أَعْهَدْ إِلَيْكُمْ يَا بَنِي آدَمَ أَنْ لَا تَعْبُدُوا الشَّيْطانَ } “Ey Âdemoğulları! Ben size şeytana tapmayın diye ahdetmedim mi?” Bu da onlara söylenecek sözlerdendir. «el-Ahd» vasiyet/öğüt demektir; yani: Ben peygamberlerimin diliyle size şeytana tapmamanızı, yani ona itaat etmemenizi vasiyet edip bildirmedim mi? ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Anlamı: Ey Âdemoğulları, Ben peygamberlerin diliyle size [bu emri] önceden bildirmedim mi? demektir.» Mukâtil: «Yani [müminlerden] ayrılmaları emredilen kimseler kastedilmektedir» demiştir. el-Kisâî: «[Buradaki] 'lâ' nehiy (yasaklama) içindir» demiştir. Burada «ahd» ile kastedilenin, Âdem'in sırtından çıkarıldıkları vakit kendilerinden alınan mîsâk (söz) olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ise o, Allah'ın göklerinde ve yerinde onlar için diktiği aklî delillerdir. { إِنَّهُ لَكُمْ عَدُوٌّ مُبِينٌ } “Şüphesiz o sizin için apaçık bir düşmandır” cümlesi, öncesinde geçen şeytana itaatten ve onun vesvesesini kabul etmekten men etmenin illetidir (gerekçesidir). { وَأَنِ اعْبُدُونِي } “ve Bana kulluk edin [diye ahdetmedim mi?]” cümlesi { أَنْ لَا تَعْبُدُوا } ifadesine matuftur. Her iki yerdeki «en», söz manası taşıyan «ahd» kelimesini açıklayan tefsiriyye edatıdır. Her ikisinde masdariyye olması da caizdir; yani: «Size tapmamanızı [ve] Bana kulluk etmenizi emretmedim mi?» veya «Şeytana tapmayı terk etme ve Bana ibadet etme hususunda size ahdetmedim mi?» demektir. { هَذَا صِراطٌ مُسْتَقِيمٌ } “İşte dosdoğru yol budur” Yani: Allah'a ibadet ve O'nu birlemektir; yahut İslam dinine bir işarettir. Sonra Sübhânehu şeytanın Âdemoğullarına olan düşmanlığını zikrederek şöyle buyurdu: { وَلَقَدْ أَضَلَّ مِنْكُمْ جِبِلًّا كَثِيراً } “Andolsun o, sizden birçok nesli saptırmıştı.” [Başındaki] «lâm», yemine hazırlık (müvattıe) lâmıdır. Cümle kınama ve azarlama amacıyla müste'nefedir (yeni bir başlangıçtır): «Vallahi andolsun saptırmıştı...» Nâfi ve Âsım, cim ve bâ harflerinin kesresi ve lâm'ın şeddesiyle { جِبِلًّا } şeklinde okumuşlardır. Ebû Amr ve İbn Âmir, cim'in zammesi ve bâ'nın sükûnu ile [ciblen] okumuştur. Geri kalanlar ise lâm'ın tahfifiyle iki zammeyle [cübülen] okumuşlardır. İbn İshâk, ez-Zührî ve İbn Hürmüz iki zamme ve lâm'ın şeddesiyle [cübüllan] okumuşlardır; el-Hasen, Îsâ b. Ömer ve en-Nadr b. Enes de böyle okumuşlardır. Ebû Yahyâ, Hammâd b. Seleme ve el-Eşheb el-Ukaylî ise cim'in kesresi, bâ'nın sükûnu ve lâm'ın tahfifiyle [ciblen] okumuşlardır. en-Nahhâs şöyle demiştir: «Kıraatlerin en açığı birinci kıraattir. Bunun delili de hepsinin { وَالْجِبِلَّةَ الْأَوَّلِينَ } “önceki nesilleri” ayetini cim ve bâ'nın kesresi ve lâm'ın şeddesiyle okumuş olmalarıdır; dolayısıyla «cibillan», «cibille» kelimesinin çoğulu olur.» Hepsinin iştikakı (türeyişi), «Allah mahlukatı yarattı» manasındaki «cebelellâhu'l-halka» ifadesindendir. Ayetin anlamı: Mücâhid'in dediği gibi, şeytanın pek çok mahlukatı yoldan çıkardığıdır. Katâde: «Pek çok topluluğu», el-Kelbî: «Pek çok ümmeti» demiştir. Sa'lebî: «Kıraatlerin hepsi mahlukat (yaratılanlar) anlamındadır» demiştir. Bir kıraatte cim ve noktalı yâ ile «cîlen» şeklinde okunmuştur. Dahhâk: «Bir cîl on bindir; çok olanı ise ancak Azîz ve Celîl olan Allah sayabilir» demiştir. Bu kıraat Ali b. Ebî Tâlib'den de rivayet edilmiştir. { أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz?” buyruğundaki hemze kınama ve azarlama içindir. Fâ harfi ise, benzerlerinde geçtiği üzere makamın gerektirdiği takdirî bir ifadeye atıftır; yani: «Cezaların izlerini görüp duruyorsunuz da hâlâ akıl erdirmiyor muydunuz? Yahut şeytanın size olan düşmanlığını akıl etmiyor muydunuz? Yahut hiçbir şeyi akıl etmiyor muydunuz?» demektir. Cumhur { أَفَلَمْ تَكُونُوا تَعْقِلُونَ } lafzını muhatap kipiyle okumuştur. Talha ve Îsâ ise gaib kipiyle okumuşlardır. { هذِهِ جَهَنَّمُ الَّتِي كُنْتُمْ تُوعَدُونَ } “İşte bu, tehdit edilip durduğunuz cehennemdir!” Yani: Ateşe yaklaştıklarında onlara şöyle denilir: «İşte bu, dünyada peygamberlerin diliyle tehdit edildiğiniz cehennemdir!» Onlara bunu söyleyenler meleklerdir. Sonra onlara şöyle derler:

اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ أَيْ: قَاسُوا حَرَّهَا الْيَوْمَ وَادْخُلُوهَا وَذُوقُوا أَنْوَاعَ الْعَذَابِ فِيهَا بِمَا كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ، أَيْ: بِسَبَبِ كُفْرِكُمْ بِاللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَطَاعَتِكُمْ لِلشَّيْطَانِ وَعِبَادَتِكُمْ لِلْأَوْثَانِ، وَهَذَا الْأَمْرُ أمر تنكيل

{ اصْلَوْهَا الْيَوْمَ بِما كُنْتُمْ تَكْفُرُونَ } “İnkâr etmekte olduğunuzdan dolayı bugün oraya girin!” Yani: Bugün onun hararetini çekin, oraya girin ve inkâr edegeldiğiniz şeylerden ötürü orada türlü türlü azabı tadın; yani dünyada Allah'ı inkâr etmeniz, şeytana itaat etmeniz ve putlara tapmanız sebebiyle [oraya girin]. Bu emir, bir cezalandırma

وَإِهَانَةٍ كَقَوْلِهِ: ذُقْ إِنَّكَ أَنْتَ الْعَزِيزُ الْكَرِيمُ»

tahkir ve aşağılama emridir; tıpkı O'nun şu sözü gibi: «Tat bakalım! Hani sen çok güçlü ve pek üstündün!»

الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ الْيَوْمَ ظَرْفٌ لِمَا بَعْدَهُ، وَقُرِئَ يُخْتَمُ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ، وَالنَّائِبُ الْجَارُّ وَالْمَجْرُورُ بَعْدَهُ. قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: إِنَّهُمْ يُنْكِرُونَ الشِّرْكَ وَتَكْذِيبَ الرُّسُلِ كَمَا فِي قَوْلِهِمْ: وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ فَيَخْتِمُ اللَّهُ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ خَتْمًا لَا يَقْدِرُونَ مَعَهُ عَلَى الْكَلَامِ، وَفِي هَذَا الْتِفَاتٌ مِنَ الْخِطَابِ إِلَى الْغَيْبَةِ لِلْإِيذَانِ بِأَنَّ أَفْعَالَهُمُ الْقَبِيحَةَ مُسْتَدْعِيَةٌ لِلْإِعْرَاضِ عَنْ خِطَابِهِمْ، ثُمَّ قَالَ:

{ الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” «el-Yevm» (bugün) kelimesi kendisinden sonrası için zarftır. Meçhul sığasıyla «yuhtemu» (mühürlenir) şeklinde de okunmuştur; nâib-i fâil ise kendisinden sonraki car ve mecrurdur. Müfessirler şöyle demişlerdir: Onlar, { وَاللَّهِ رَبِّنا ما كُنَّا مُشْرِكِينَ } “Rabbimiz olan Allah'a andolsun ki biz ortak koşanlar değildik” sözlerinde olduğu gibi şirki ve peygamberleri yalanladıklarını inkâr ederler. Bunun üzerine Allah, kendisiyle konuşmaya güç yetiremeyecekleri bir şekilde onların ağızlarını mühürler. Bunda, çirkin fiillerinin kendilerine hitap etmekten yüz çevirmeyi gerektirdiğini bildirmek için hitaptan gaibe bir iltifat sanatı vardır. Sonra şöyle buyurdu:

وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ أَيْ: تَكَلَّمَتْ أَيْدِيهِمْ بِمَا كَانُوا يَفْعَلُونَهُ، وَشَهِدَتْ أَرْجُلُهُمْ عَلَيْهِمْ بِمَا كَانُوا يَعْمَلُونَ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ وَقَرَأَ طَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ «وَلِتُكَلِّمَنَا» ، «وَلِتَشْهَدَ» بِلَامِ كَيْ. وَقِيلَ سَبَبُ الْخَتْمِ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ لِيَعْرِفَهُمْ أَهْلُ الْمَوْقِفِ. وَقِيلَ خُتِمَ عَلَى أَفْوَاهِهِمْ لِأَجْلِ أَنْ يَكُونَ الْإِقْرَارُ مِنْ جَوَارِحِهِمْ لِأَنَّ شَهَادَةَ غَيْرِ النَّاطِقِ أَبْلَغُ فِي الْحُجَّةِ مِنْ شَهَادَةِ النَّاطِقِ لِخُرُوجِهِ مَخْرَجِ الْإِعْجَازِ. وَقِيلَ: لِيَعْلَمُوا أَنَّ أَعْضَاءَهُمُ الَّتِي كَانَتْ أَعْوَانًا لَهُمْ فِي مَعَاصِي اللَّهِ صَارَتْ شُهُودًا عَلَيْهِمْ، وَجُعِلَ مَا تَنْطِقُ بِهِ الْأَيْدِي كَلَامًا وَإِقْرَارًا لِأَنَّهَا كَانَتِ الْمُبَاشِرَةُ لِغَالِبِ الْمَعَاصِي، وَجُعِلَ نُطْقُ الْأَرْجُلِ شَهَادَةً لِأَنَّهَا حَاضِرَةٌ عِنْدَ كُلِّ مَعْصِيَةٍ، وَكَلَامُ الْفَاعِلِ إِقْرَارٌ، وَكَلَامُ الْحَاضِرِ شَهَادَةٌ، وَهَذَا اعْتِبَارٌ بِالْغَالِبِ، وَإِلَّا فَالْأَرْجُلُ قَدْ تَكُونُ مُبَاشِرَةً لِلْمَعْصِيَةِ كَمَا تَكُونُ الْأَيْدِي مُبَاشِرَةً لَهَا وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ أَيْ: أَذْهَبْنَا أَعْيُنَهُمْ وَجَعَلْنَاهَا بِحَيْثُ لَا يَبْدُو لَهَا شِقٌّ وَلَا جَفْنٌ. قَالَ الْكِسَائِيُّ: طَمَسَ يَطْمُسُ وَيَطْمِسُ وَالْمَطْمُوسُ وَالطَّمِيسُ عِنْدَ أَهْلِ اللُّغَةِ الَّذِي لَيْسَ فِي عَيْنَيْهِ شِقٌّ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ وَمَفْعُولُ الْمَشِيئَةِ مَحْذُوفٌ، أَيْ: لَوْ نَشَاءُ أَنْ نَطْمِسَ عَلَى أَعْيُنِهِمْ لَطَمَسْنَا. قَالَ السُّدِّيُّ وَالْحَسَنُ: الْمَعْنَى لَتَرَكْنَاهُمْ عُمْيًا يَتَرَدَّدُونَ لَا يُبْصِرُونَ طَرِيقَ الْهُدَى، وَاخْتَارَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ مَعْطُوفٌ عَلَى لَطَمَسْنَا، أَيْ: تَبَادَرُوا إِلَى الطَّرِيقِ ليجوزوه ويمضوا فيه، والصراط مَنْصُوبٌ بِنَزْعِ الْخَافِضِ، أَيْ: فَاسْتَبَقُوا إِلَيْهِ، وَقَالَ عَطَاءٌ وَمُقَاتِلٌ وَقَتَادَةُ:

{ وَتُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ أَرْجُلُهُمْ بِما كانُوا يَكْسِبُونَ } “Kazanmakta oldukları şeyler sebebiyle elleri bize konuşur ve ayakları şahitlik eder.” Yani: Elleri yaptıkları şeyleri söyler, ayakları da işledikleri şeylere karşı aleyhlerinde şahitlik eder. Cumhur { تُكَلِّمُنا أَيْدِيهِمْ وَتَشْهَدُ } şeklinde okumuştur. Talha b. Musarrif ise 'key lâmı' (sebep bildiren lâm) ile «ve litükellimenâ», «ve liteşhede» şeklinde okumuştur. Ağızlarının mühürlenme sebebinin, mahşer ehlinin onları tanıması için olduğu söylenmiştir. Bir diğer görüşe göre ağızları mühürlenmiştir ki ikrar azalarından gelsin; zira konuşmayan bir şeyin şahitliği mucize kabilinden ortaya çıktığı için hüccet (delil) olma bakımından konuşanın şahitliğinden daha tesirlidir. Bir diğer görüşe göre ise: Allah'a isyan hususunda kendilerine yardımcı olan organlarının aleyhlerine şahitler haline geldiğini bilsinler diyedir. Ellerin konuşması bir 'kelâm' ve 'ikrar' kılınmıştır; çünkü günahların çoğunu bizzat işleyen eldir. Ayakların konuşması ise bir 'şahitlik' kılınmıştır; zira ayak her günahın işlendiği anda oradadır. Fiili işleyenin sözü ikrar, hazır bulunanın sözü ise şahitliktir. Bu çoğunluğa göre bir değerlendirmedir; aksi takdirde tıpkı ellerin doğrudan günah işlemesi gibi ayaklar da günahı doğrudan işleyebilir. { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Eğer dileseydik gözlerini büsbütün silme kör ederdik” Yani: Gözlerini yok eder ve onları hiçbir yarık veya göz kapağı görünmeyecek hale getirirdik. el-Kisâî şöyle demiştir: «tamese - yetmusu / yetmisu» denir. Dil ehline göre «el-matmûs» ve «et-tamîs», O'nun şu buyruğunda olduğu gibi gözlerinde yarık bulunmayan kimsedir: { وَلَوْ شاءَ اللَّهُ لَذَهَبَ بِسَمْعِهِمْ وَأَبْصارِهِمْ } “Eğer Allah dileseydi onların kulaklarını ve gözlerini elbette giderirdi”. Dileme (meşiet) fiilinin mefulü hazfedilmiştir; yani: «Eğer gözlerini silme kör etmeyi dileseydik kör ederdik.» es-Süddî ve el-Hasen şöyle demiştir: «Anlamı: Onları hidayet yolunu göremeyip bocalayan âmâlar olarak bırakırdık demektir.» İbn Cerîr de bu görüşü tercih etmiştir. { فَاسْتَبَقُوا الصِّراطَ } “yola dökülüp koşuşurlardı” ifadesi { لَطَمَسْنا } fiiline matuftur; yani: Yolu geçmek ve onda ilerlemek için yola doğru koşuşurlardı demektir. «es-Sırât» kelimesi harf-i cerrin hazfiyle (nez'u'l-hâfız yoluyla) mansubdur; yani: «ona doğru koşuşurlardı». Atâ, Mukâtil ve Katâde ise şöyle demiştir:

الْمَعْنَى لَوْ نَشَاءُ لَفَقَأْنَا أَعْيُنَهُمْ وَأَعْمَيْنَاهُمْ عَنْ غَيِّهِمْ، وَحَوَّلْنَا أَبْصَارَهُمْ مِنَ الضَّلَالَةِ إِلَى الْهُدَى، فَأَبْصَرُوا رُشْدَهُمْ، وَاهْتَدَوْا وَتَبَادَرُوا إِلَى طَرِيقِ الْآخِرَةِ، وَمَعْنَى فَأَنَّى يُبْصِرُونَ أَيْ: كَيْفَ يُبْصِرُونَ الطَّرِيقَ وَيُحْسِنُونَ سُلُوكَهُ وَلَا أَبْصَارَ لَهُمْ. وَقَرَأَ عِيسَى بْنُ عُمَرَ فَاسْتَبَقُوا عَلَى صِيغَةِ الْأَمْرِ، أَيْ: فَيُقَالُ لَهُمُ اسْتَبِقُوا، وَفِي هَذَا تَهْدِيدٌ لَهُمْ. ثُمَّ كَرَّرَ التَّهْدِيدَ لَهُمْ فَقَالَ: وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ الْمَسْخُ تَبْدِيلُ الْخِلْقَةِ إِلَى حَجَرٍ أَوْ غَيْرِهِ مِنَ الْجَمَادِ أَوْ بَهِيمَةٍ، وَالْمَكَانَةُ الْمَكَانُ، أَيْ: لَوْ شِئْنَا لَبَدَّلْنَا خَلْقَهُمْ عَلَى الْمَكَانِ الَّذِي هُمْ فيه.

Anlamı şudur: Dileseydik gözlerini kör eder, onları azgınlıklarından dolayı görmez kılar ve basiretlerini sapıklıktan hidayete çevirirdik de doğru yolu görür, hidayete erer ve ahiret yoluna doğru koşuşurlardı. { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } ifadesinin anlamı ise: Gözleri yokken yolu nasıl görecekler ve onda nasıl güzelce yürüyecekler demektir. Îsâ b. Ömer { فَاسْتَبِقُوا } lafzını emir sığasıyla okumuştur; yani: 'Onlara: Hadi yarışıp koşuşun bakalım! denilir'; bunda ise onlar için bir tehdit vardır. Sonra onlar hakkındaki tehdidi tekrarlayarak şöyle buyurdu: { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ } «el-Mesh», yaratılışı taşa yahut başka bir cemadata (cansız varlığa) veya hayvana dönüştürmektir. «el-Mekâne» mekândır; yani: Dileseydik onları bulundukları yerde başka bir yaratılışa çevirirdik.

قيل: والمكانة أخص من المكانة كَالْمُقَامَةِ وَالْمُقَامِ. قَالَ الْحَسَنُ: أَيْ لَأَقْعَدْنَاهُمْ فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ أَيْ: لَا يَقْدِرُونَ عَلَى ذَهَابٍ وَلَا مَجِيءٍ. قَالَ الْحَسَنُ: فَلَا يَسْتَطِيعُونَ أَنْ يَمْضُوا أَمَامَهُمْ وَلَا يَرْجِعُوا وَرَاءَهُمْ، وَكَذَلِكَ الْجَمَادُ لَا يَتَقَدَّمُ وَلَا يَتَأَخَّرُ. وَقِيلَ الْمَعْنَى: لَوْ نَشَاءُ لَأَهْلَكْنَاهُمْ فِي مَسَاكِنِهِمْ، وَقِيلَ:

«el-Makâme» ile «el-makâm» gibi «el-mekâne»nin mekândan daha özel olduğu da söylenmiştir. el-Hasen dedi ki: Yani onları oturtup dondururduk; { فَمَا اسْتَطاعُوا مُضِيًّا وَلا يَرْجِعُونَ } yani ne gitmeye ne de gelmeye güçleri yeterdi. el-Hasen dedi ki: Ne önlerine doğru yürüyebilirlerdi ne de arkalarına dönebilirlerdi; nitekim cansız varlık da ne ileri gider ne geri kalır. Anlamın şöyle olduğu da söylenmiştir: Dileseydik onları meskenlerinde helak ederdik. Denildi ki:

لَمَسَخْنَاهُمْ فِي الْمَكَانِ الَّذِي فَعَلُوا فِيهِ الْمَعْصِيَةَ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ: هَذَا كُلُّهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ عَلى مَكانَتِهِمْ بِالْإِفْرَادِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ وَالسُّلَمِيُّ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَأَبُو بَكْرٍ عَنْ عَاصِمٍ «مَكَانَاتِهِمْ» بِالْجَمْعِ.

Onları isyanı işledikleri mekânda suretlerini değiştirip dondururduk. Yahyâ b. Sellâm dedi ki: Bunların tamamı kıyamet günündedir. Cumhur { عَلى مَكانَتِهِمْ } kelimesini tekil olarak okumuştur. el-Hasen, es-Sülemî, Zirr b. Hubeyş ve Âsım'dan Ebû Bekr ise çoğul olarak «مَكَانَاتِهِمْ» okumuşlardır.

وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ مُضِيًّا بِضَمِّ الْمِيمِ، وَقَرَأَ أَبُو حَيْوَةَ مُضِيًّا بِفَتْحِهَا، وروي عنه أنه قرأ بكسرها ورويت

Cumhur [bu kelimeyi] mîm harfinin zammesiyle { مُضِيًّا } okumuştur. Ebû Hayve ise mîm'in fethasıyla «مَضِيًّا» şeklinde okumuştur. Ondan mîm'in kesresiyle okuduğu da rivayet edilmiş olup yine rivayet edilmiştir ki...

هَذِهِ الْقِرَاءَةُ عَنِ الْكِسَائِيِّ. قِيلَ وَالْمَعْنَى: وَلَا يَسْتَطِيعُونَ رُجُوعًا، فَوُضِعَ الْفِعْلُ مَوْضِعَ الْمَصْدَرِ لِمُرَاعَاةِ الْفَاصِلَةِ، يُقَالُ مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا: إِذَا ذَهَبَ فِي الْأَرْضِ، وَرَجَعَ يَرْجِعُ رُجُوعًا: إِذَا عَادَ مِنْ حَيْثُ جَاءَ وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ نُنَكِّسْهُ بِفَتْحِ النُّونِ الْأُولَى وَسُكُونِ الثَّانِيَةِ وَضَمِّ الْكَافِ مُخَفَّفَةً. وَقَرَأَ عَاصِمٌ وَحَمْزَةُ بِضَمِّ النُّونِ الْأُولَى وَفَتْحِ الثَّانِيَةِ وَكَسْرِ الْكَافِ مُشَدَّدَةً. وَالْمَعْنَى: مَنْ نُطِلْ عُمُرَهُ نُغَيِّرْ خَلْقَهُ، وَنَجْعَلْهُ عَلَى عَكْسِ مَا كَانَ عَلَيْهِ أَوَّلًا مِنَ الْقُوَّةِ وَالطَّرَاوَةِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَنْ أَطَلْنَا عُمُرَهُ نَكَّسْنَا خُلُقَهُ، فَصَارَ بَدَلُ الْقُوَّةِ الضَّعْفَ، وَبَدَلُ الشَّبَابِ الْهِرَمُ، وَمِثْلُ هَذِهِ الْآيَةِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ: وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً وقوله: ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ ومعنى «ألا تعقلون» أَفَلَا تَعْلَمُونَ بِعُقُولِكُمْ أَنَّ مَنْ قَدِرَ عَلَى ذَلِكَ قَدِرَ عَلَى الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «يَعْقِلُونَ» بِالتَّحْتِيَّةِ وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ ذَكْوَانَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ. وَلَمَّا قَالَ كُفَّارُ مَكَّةَ: إِنَّ الْقُرْآنَ شِعْرٌ، وَإِنَّ مُحَمَّدًا شَاعِرٌ رَدَّ اللَّهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَالْمَعْنَى: نَفْيُ كَوْنِ الْقُرْآنِ شِعْرًا، ثُمَّ نَفَى أَنْ يَكُونَ النَّبِيُّ شَاعِرًا، فَقَالَ:

Bu kıraat el-Kisâî'den de rivayet edilmiştir. Denildi ki anlam şudur: "Dönmeye de güç yetiremezler." Fâsıla (ayet sonu uyumu) gözetilerek masdar yerine fiil getirilmiştir. Araplar yeryüzünde çekip gittiğinde «مَضَى يَمْضِي مُضِيًّا», geldiği yere geri döndüğünde ise «رَجَعَ يَرْجِعُ رُجُوعًا» derler. { وَمَنْ نُعَمِّرْهُ نُنَكِّسْهُ فِي الْخَلْقِ } “Kime uzun ömür verirsek, onu yaratılışında tersine çeviririz (güçten düşürürüz).” Cumhur { نُنَكِّسْهُ } lafzını birinci nûn'un fethası, ikinci nûn'un sükûnu ve kâf'ın şeddesiz dammesiyle «نَنْكُسْهُ» okumuştur. Âsım ve Hamza ise birinci nûn'un dammesi, ikinci nûn'un fethası ve kâf'ın şeddeli kesresiyle «نُنَكِّسْهُ» okumuşlardır. Anlamı şudur: Kime uzun ömür verirsek onun yaratılışını değiştirir, onu baştaki gücünün ve tazeliğinin tam tersi bir hale getiririz. ez-Zeccâc şöyle demiştir: Anlamı, ömrünü uzattığımız kimsenin yaratılışını tersine çeviririz; böylece kuvvetin yerini zayıflık, gençliğin yerini ise yaşlılık alır. Allah Teâlâ'nın şu buyruğu da bu ayet gibidir: { وَمِنْكُمْ مَنْ يُرَدُّ إِلى أَرْذَلِ الْعُمُرِ لِكَيْلا يَعْلَمَ مِنْ بَعْدِ عِلْمٍ شَيْئاً } “İçinizden kimi de ömrün en düşkün çağına ulaştırılır ki, bilirken hiçbir şey bilmez olsun” ve şu buyruğu: { ثُمَّ رَدَدْناهُ أَسْفَلَ سافِلِينَ } “Sonra da onu aşağıların aşağısına indirdik.” { أَفَلا يَعْقِلُونَ } “Hâlâ akıl erdirmiyorlar mı?” ifadesinin anlamı ise: Buna güç yetirenin, öldükten sonra diriltmeye ve mahşerde toplamaya da güç yetireceğini aklınızla bilmez misiniz? Cumhur gaib kipiyle yâ harfi ile «يَعْقِلُونَ» şeklinde; Nâfi' ve İbn Zekvân ise muhatap kipiyle tâ harfi ile «تَعْقِلُونَ» şeklinde okumuşlardır. Mekke kâfirleri: "Muhakkak ki Kur'an bir şiirdir ve Muhammed de bir şairdir" dediklerinde Allah onlara şu buyruğu ile reddiye vermiştir: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ } “Biz ona şiir öğretmedik.” Anlamı: Kur'an'ın şiir oluşunu nefyetmektir. Sonra Peygamber'in şair oluşunu da nefyederek şöyle buyurmuştur:

وَما يَنْبَغِي لَهُ أَيْ: لَا يَصِحُّ لَهُ الشِّعْرُ وَلَا يَتَأَتَّى مِنْهُ، وَلَا يَسْهُلُ عَلَيْهِ لَوْ طَلَبَهُ وَأَرَادَ أَنْ يقوله، بل كان ﷺ إِذَا أَرَادَ أَنْ يُنْشِدَ بَيْتًا قَدْ قَالَهُ شَاعِرٌ مُتَمَثِّلًا بِهِ كَسَرَ وَزْنَهُ، فَإِنَّهُ لَمَّا أَنْشَدَ بَيْتَ طَرَفَةَ بْنِ الْعَبْدِ الْمَشْهُورَ، وَهُوَ قَوْلُهُ:

{ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Bu ona yakışmaz da.” Yani şiir ona yakışmaz, onun tabiatına uymaz ve onu talep edip söylemek istese bile onun için kolay olmaz. Bilakis Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem, örnek getirmek üzere bir şairin söylediği bir beyti okumak istediğinde onun veznini bozardı. Nitekim Tarafe b. el-Abd'ın şu meşhur beytini inşâd ettiğinde:

سَتُبْدِي لَكَ الْأَيَّامُ مَا كُنْتَ جَاهِلًا ... وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ

«Günler sana bilmediğin şeyleri gösterecektir / Ve azık vermediğin kimseler sana haberler getirecektir.»

قَالَ: وَيَأْتِيكَ مَنْ لَمْ تُزَوِّدْهُ بِالْأَخْبَارِ وَأَنْشَدَ مَرَّةً أُخْرَى قَوْلَ الْعَبَّاسِ بْنِ مِرْدَاسٍ السُّلَمِيِّ:

[Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem vezni bozarak]: «Ve sana azık vermediğin kimse haberlerle gelecektir» demiştir. Bir defasında da Abbâs b. Mirdâs es-Sülemî'nin şu sözünü okumuştur:

أَتَجْعَلُ نهبي ونهب العبيد ... بَيْنَ عُيَيْنَةَ وَالْأَقْرَعِ

«Benim ganimetimi ve Ubeyd'in ganimetini / Uyeyne ile Akra' arasında mı pay ediyorsun?»

فَقَالَ: بَيْنَ الْأَقْرَعِ وَعُيَيْنَةَ، وَأَنْشَدَ أَيْضًا:

[Bunun üzerine Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem sırayı değiştirerek]: «el-Akra' ile Uyeyne arasında» demiştir. Yine şu beyti inşâd etmiştir:

كَفَى بِالْإِسْلَامِ وَالشَّيْبِ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّمَا قَالَ الشَّاعِرُ:

«Kişiyi kötülükten alıkoyucu olarak İslâm ve saçın ağarması yeter.» Bunun üzerine Ebû Bekir: 'Ey Allah'ın Resûlü! Şair aslında şöyle demiştir:' dedi:

كَفَى الشَّيْبُ وَالْإِسْلَامُ لِلْمَرْءِ نَاهِيًا فَقَالَ: أَشْهَدُ أَنَّكَ رَسُولُ اللَّهِ، يَقُولُ اللَّهُ ﷿ وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ وَقَدْ وَقَعَ مِنْهُ ﷺ كَثِيرٌ مِنْ مِثْلِ هَذَا. قَالَ الْخَلِيلُ كان الشعر أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْكَلَامِ، وَلَكِنْ لَا يَتَأَتَّى مِنْهُ اه. وَوَجْهُ عَدَمِ تَعْلِيمِهِ الشِّعْرَ وَعَدَمِ قُدْرَتِهِ عَلَيْهِ، التَّكْمِيلُ لِلْحُجَّةِ وَالدَّحْضُ لِلشُّبْهَةِ، كَمَا جَعَلَهُ اللَّهُ أُمِّيًّا لَا يَقْرَأُ وَلَا يَكْتُبُ، وَأَمَّا مَا رُوِيَ عَنْهُ مِنْ قَوْلِهِ ﷺ:

«Kişiyi kötülükten alıkoyucu olarak saçın ağarması ve İslâm yeter.» [Ebû Bekir] dedi ki: Şehadet ederim ki sen muhakkak Allah'ın Resûlüsün! Çünkü Aziz ve Celil olan Allah: { وَما عَلَّمْناهُ الشِّعْرَ وَما يَنْبَغِي لَهُ } “Biz ona şiir öğretmedik ve bu ona yakışmaz da.” buyurmaktadır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den buna benzer pek çok durum vaki olmuştur. el-Halîl şöyle demiştir: Şiir, Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sözlerin çoğundan daha sevimli gelirdi ancak onun tabiatından vezinli şiir çıkmazdı. [el-Halîl'in sözü bitti.] Ona şiirin öğretilmemesi ve buna güç yetirememesinin hikmeti, hüccetin (delilin) tamamlanması ve şüphenin bertaraf edilmesidir; nitekim Allah onu okuma ve yazma bilmeyen bir ümmî kılmıştır. Peygamber sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet edilen şu sözüne gelince:

هَلْ أَنْتِ إِلَّا إِصْبَعٌ دَمِيتِ ... وَفِي سبيل الله ما لقيت

« هَلْ أَنْتِ إِلَّا إِصْبَعٌ دَمِيتِ ... وَفِي سَبِيلِ اللَّهِ مَا لَقِيتِ » «Sen ancak kanayan bir parmaksın ve uğradığın [bu meşakkat de] Allah yolundadır.»

وَقَوْلِهِ:

ve onun şu sözü:

أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ ... أَنَا ابْنُ عَبْدِ الْمُطَّلِبْ

«Ben peygamberim, yalan yok / Ben Abdülmuttalib'in oğluyum»

وَنَحْوِ ذَلِكَ، فَمِنَ الِاتِّفَاقِ الْوَارِدِ مِنْ غَيْرِ قَصْدٍ كَمَا يَأْتِي ذَلِكَ فِي بَعْضِ آيَاتِ الْقُرْآنِ، وَلَيْسَ بِشِعْرٍ وَلَا مُرَادٌ بِهِ الشِّعْرَ، بَلِ اتَّفَقَ ذَلِكَ اتِّفَاقًا كَمَا يَقَعُ فِي كَثِيرٍ مِنْ كَلَامِ النَّاسِ، فَإِنَّهُمْ قَدْ يَتَكَلَّمُونَ بِمَا لَوِ اعْتَبَرَهُ مُعْتَبِرٌ لَكَانَ عَلَى وَزْنِ الشِّعْرِ وَلَا يَعُدُّونَهُ شِعْرًا، وَذَلِكَ كَقَوْلِهِ تَعَالَى: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ وقوله:

ve benzerleri gibi; bu, Kur'an'ın bazı ayetlerinde geldiği üzere kasıtsız olarak meydana gelen bir tevafuk kabilindendir; o bir şiir değildir ve onunla şiir de kastedilmemiştir. Bilakis insanların kelamının çoğunda vuku bulduğu gibi sırf bir rastlantıdan ibarettir. Zira insanlar bazen öyle konuşurlar ki, bir inceleyen inceleyecek olsa şiir vezninde olur; oysa bunu şiir saymazlar. Nitekim Allah Teâlâ'nın şu buyrukları da böyledir: { لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّى تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ } “Sevdiğiniz şeylerden infak etmedikçe asla iyiliğe eremezsiniz” ve:

وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ عَلَى أَنَّهُ قَدْ قَالَ الْأَخْفَشُ إِنَّ قَوْلَهُ أَنَا النَّبِيُّ لَا كَذِبْ لَيْسَ بِشِعْرٍ.

{ وَجِفانٍ كَالْجَوابِ وَقُدُورٍ راسِياتٍ } “ve havuzlar gibi çanaklar, sabit kazanlar...” Kaldı ki el-Ahfeş, onun: «Ben peygamberim, yalan yok» sözünün şiir olmadığını ifade etmiştir.

وَقَالَ الْخَلِيلُ فِي كِتَابِ الْعَيْنِ: إِنَّ مَا جَاءَ من السجع على جزءين لَا يَكُونُ شِعْرًا. قَالَ ابْنُ الْعَرَبِيِّ، وَالْأَظْهَرُ مِنْ حَالِهِ أَنَّهُ قَالَ لَا كَذِبُ بِرَفْعِ الْبَاءِ مِنْ كَذِبٍ، وَبِخَفْضِهَا مِنْ عَبْدِ الْمُطَّلِبِ. قَالَ النَّحَّاسُ: قَالَ بَعْضُهُمْ:

el-Halîl Kitâbü'l-Ayn'da şöyle demiştir: İki cüzden ibaret seci'li sözler şiir sayılmaz. İbnü'l-Arabî dedi ki: Durumundan anlaşılan en belirgin husus, onun "yalan yok" lafzındaki ba harfini ref ile «لَا كَذِبُ» ve "Abdülmuttalib" lafzındaki ba harfini ise cer ile okumuş olmasıdır. en-Nehhâs dedi ki: Bazıları şöyle demiştir:

إِنَّمَا الرِّوَايَةُ بِالْإِعْرَابِ، وَإِذَا كَانَتْ بِالْإِعْرَابِ لَمْ يَكُنْ شِعْرًا، لِأَنَّهُ إِذَا فَتَحَ الْبَاءَ مِنَ الْأَوَّلِ أَوْ ضَمَّهُمَا أَوْ نَوَّنَهَا وَكَسَرَ الْبَاءَ مِنَ الثَّانِي خَرَجَ عَنْ وَزْنِ الشِّعْرِ. وَقِيلَ إِنَّ الضَّمِيرَ فِي لَهُ عَائِدٌ إِلَى الْقُرْآنِ أَيْ وَمَا يَنْبَغِي لِلْقُرْآنِ أَنْ يَكُونَ شِعْرًا إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ أَيْ مَا الْقُرْآنُ إِلَّا ذِكْرٌ مِنَ الْأَذْكَارِ وَمَوْعِظَةٌ مِنَ الْمَوَاعِظِ وَقُرْآنٌ مُبِينٌ أَيْ: كتب مِنْ كُتُبِ اللَّهِ السَّمَاوِيَّةِ مُشْتَمِلٌ عَلَى الْأَحْكَامِ الشَّرْعِيَّةِ لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا أَيْ: لِيُنْذِرَ الْقُرْآنُ مَنْ كَانَ حَيًّا أَيْ: قَلْبُهُ صَحِيحٌ يَقْبَلُ الْحَقَّ وَيَأْبَى الْبَاطِلَ، أَوْ لِيُنْذِرَ الرَّسُولُ مَنْ كَانَ حَيًّا. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِالْيَاءِ التَّحْتِيَّةِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ بِالْفَوْقِيَّةِ، فَعَلَى الْقِرَاءَةِ الْأُولَى الْمُرَادُ الْقُرْآنُ، وَعَلَى الثَّانِيَةِ الْمُرَادُ النَّبِيُّ ﷺ وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ أَيْ: وَتَجِبُ كَلِمَةُ الْعَذَابِ عَلَى الْمُصِرِّينَ عَلَى الْكُفْرِ الْمُمْتَنِعِينَ مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَبِرُسُلِهِ.

Rivayet ancak irab iledir; irab ile okunduğunda ise şiir olmaz. Çünkü birincideki bâ harfini fetha okuduğunda veya her ikisini damme yahut tenvinli okuyup ikincinin bâ harfini kesreli yaptığında şiir vezninden çıkar. { لَهُ } ifadesindeki zamirin Kur'an'a râci olduğu da söylenmiştir; yani Kur'an'a şiir olmak yakışmaz. { إِنْ هُوَ إِلَّا ذِكْرٌ } “O, ancak bir zikirdir” yani Kur'an zikirlerden bir zikir ve öğütlerden bir öğüttür; { وَقُرْآنٌ مُبِينٌ } “ve apaçık bir Kur'an'dır.” yani şer'î hükümleri ihtiva eden, Allah'ın semavî kitaplarından bir kitaptır. { لِيُنْذِرَ مَنْ كانَ حَيًّا } “Diri olan kimseyi uyarsın diye...” yani Kur'an, kalbi diri/sağlam olup hakkı kabul eden ve batılı reddeden kimseleri uyarsın diye veya Resûl diri olanları uyarsın diye. Cumhur [üçüncü şahıs olarak] yâ harfi ile «لِيُنْذِرَ» okumuştur; Nâfi' ve İbn Âmir ise [ikinci şahıs olarak] tâ harfi ile «لِتُنْذِرَ» okumuştur. Birinci kıraate göre kastedilen Kur'an'dır, ikinciye göre ise Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'dir. { وَيَحِقَّ الْقَوْلُ عَلَى الْكافِرِينَ } “ve kâfirlerin aleyhine o söz hak olsun.” Yani küfürde ısrar eden ve Allah'a ve elçilerine iman etmekten kaçınanlar üzerine azap kelimesi gerekli/vacip olsun.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ طُرُقٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ قَالَ: فِي افْتِضَاضِ الْأَبْكَارِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: شَغَلَهُمُ افْتِضَاضُ الْعَذَارَى. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ عِكْرِمَةَ وَقَتَادَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ أَحْمَدَ فِي زَوَائِدِ الزُّهْدِ عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: إِنَّ الْمُؤْمِنَ كُلَّمَا أَرَادَ زَوْجَةً وَجَدَهَا عَذْرَاءَ. وَقَدْ رُوِيَ نَحْوُهُ مَرْفُوعًا عَنْ أَبِي سَعِيدٍ مَرْفُوعًا عِنْدَ الطَّبَرَانِيِّ فِي الصَّغِيرِ وَأَبِي الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ. وَرُوِيَ أَيْضًا نَحْوُهُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ مَرْفُوعًا عِنْدَ الضِّيَاءِ الْمَقْدِسِيِّ فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ.

İbn Ebî Şeybe, İbn Ebî'd-Dünyâ, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye çeşitli yollarla İbn Abbâs'tan { فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } “bir meşguliyet içinde zevk ve sefa sürmektedirler” ayeti hakkında onun şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Bakirelerle meşguliyet içindedirler." Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ, ez-Zühd'ün Zevâid'inde Abdullah b. Ahmed, İbn Cerîr ve İbnu'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan bu ayet hakkında şöyle dediğini nakletmişlerdir: "Onları bakirelerle meşguliyet alıkoymuştur." Abd b. Humeyd, İkrime ve Katâde'den de benzerini rivayet etmiştir. Abdullah b. Ahmed ez-Zühd'ün Zevâid'inde İbn Ömer'den rivayet etti ki o şöyle demiştir: "Mümin bir eş istediği her defasında onu bakire olarak bulur." Benzer bir rivayet Ebû Saîd'den merfû olarak et-Taberânî'nin es-Sağîr'inde ve Ebü'ş-Şeyh'in el-Azame'sinde rivayet edilmiştir. Aynı şekilde Ebû Hureyre'den de merfû olarak Ziyâ el-Makdisî'nin Sıfatü'l-Cenne'sinde benzeri rivayet edilmiştir.

وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ قَالَ: ضَرْبُ الْأَوْتَارِ. قَالَ أَبُو حَاتِمٍ:

İbn Ebî Hâtim İbn Abbâs'tan { فِي شُغُلٍ فاكِهُونَ } ayeti hakkında onun: "Çalgı çalmak/dinlemek" dediğini nakletmiştir. Ebû Hâtim dedi ki:

هَذَا لَعَلَّهُ خَطَأٌ مِنَ الْمُسْتَمِعِ، وَإِنَّمَا هُوَ افْتِضَاضُ الْأَبْكَارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ قَالَ فاكِهُونَ فَرِحُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي صِفَةِ الْجَنَّةِ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْآجُرِّيُّ فِي الرُّؤْيَةِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ جَابِرٍ قَالَ: قَالَ النَّبِيُّ ﷺ: «بَيْنَا أَهْلُ الْجَنَّةِ فِي نَعِيمِهِمْ إِذْ سطع لهم نور فرفعوا رؤوسهم فَإِذَا الرَّبُّ قَدْ أَشْرَفَ عَلَيْهِمْ مِنْ فَوْقِهِمْ، فَقَالَ: السَّلَامُ عَلَيْكُمْ يَا أَهْلَ الْجَنَّةِ، وَذَلِكَ قَوْلُ اللَّهِ سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ قَالَ: فَيَنْظُرُ إِلَيْهِمْ وَيَنْظُرُونَ إِلَيْهِ، فَلَا يَلْتَفِتُونَ إِلَى شَيْءٍ مِنَ النَّعِيمِ مَا دَامُوا يَنْظُرُونَ إِلَيْهِ حَتَّى يَحْتَجِبَ عَنْهُمْ، وَيَبْقَى نُورُهُ وَبَرَكَتُهُ عَلَيْهِمْ فِي دِيَارِهِمْ» قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: فِي إِسْنَادِهِ نَظَرٌ.

"Bu rivayet, muhtemelen dinleyenin bir hatasıdır; o aslında bakirelerle meşguliyettir." İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan naklen: «فاكِهُونَ» ifadesinin "sevinçli olanlar" anlamına geldiğini rivayet etmişlerdir. İbn Mâce, Sıfatü'l-Cenne'de İbn Ebî'd-Dünyâ, el-Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, er-Rü'ye'de el-Âcurrî ve İbn Merdûye Câbir'den rivayet ettiklerine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Cennet ehli nimetleri içinde bulunurken aniden onlara bir nur parlar. Başlarını kaldırırlar; bir de bakarlar ki Rab Teâlâ üzerlerinden onlara tecelli etmiştir ve: 'Ey Cennet ehli! Selâm üzerinize olsun!' buyurmaktadır. İşte Allah'ın: { سَلامٌ قَوْلًا مِنْ رَبٍّ رَحِيمٍ } “Çok merhametli bir Rabden bir söz olarak onlara selâm vardır.” buyruğu budur. Buyurdu ki: O onlara bakar, onlar da O'na bakarlar; O'na baktıkları sürece cennet nimetlerinden hiçbir şeye dönüp bakmazlar, nihayet O kendilerinden perdelenir. O'nun nuru ve bereketi ise onların yurtlarında üzerlerinde kalır.» İbn Kesîr dedi ki: Bunun isnadında tenkit vardır.

وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: إِنَّ اللَّهَ هُوَ يُسَلِّمُ عَلَيْهِمْ. وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، ومسلم،

İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in İbn Abbâs'tan bu ayet hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Şüphesiz bizzat Allah onlara selâm verir.» Ahmed ve Müslim de [şöyle] rivayet etmiştir:

وَالنَّسَائِيُّ، وَالْبَزَّارُ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي التَّوْبَةِ وَاللَّفْظُ لَهُ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ أَنَسٍ فِي قَوْلِهِ: الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ قَالَ: «كُنَّا عِنْدَ النَّبِيِّ ﷺ فضحك حتّى بدت نواجذه، قال: أتردون مِمَّا ضَحِكْتُ؟ قُلْنَا: لَا يَا رَسُولَ اللَّهِ! قَالَ: مِنْ مُخَاطَبَةِ الْعَبْدِ رَبَّهُ يَقُولُ: يَا رَبِّ أَلَمْ تُجِرْنِي مِنَ الظُّلْمِ؟ فَيَقُولُ بَلَى، فَيَقُولُ: إِنِّي لَا أُجِيزُ عَلَيَّ إِلَّا شَاهِدًا مِنِّي، فَيَقُولُ: كَفَى بِنَفْسِكَ الْيَوْمَ عَلَيْكَ شَهِيدًا وَبِالْكِرَامِ الْكَاتِبِينَ شُهُودًا فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ. وَيُقَالُ لِأَرْكَانِهِ: انْطِقِي، فَتَنْطِقُ بِأَعْمَالِهِ، ثُمَّ يُخَلَّى بَيْنَهُ وَبَيْنَ الْكَلَامِ، فَيَقُولُ: بُعْدًا لَكُنَّ وَسُحْقًا فَعَنْكُنَّ كُنْتُ أُنَاضِلُ» . وَأَخْرَجَ مُسْلِمٌ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَبِي سَعِيدٍ وَأَبِي هُرَيْرَةَ قَالَا: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «يلقى العبد ربه فيقول الله:

en-Nesâî, el-Bezzâr, et-Tevbe'de lafız kendisine ait olmak üzere İbn Ebî'd-Dünyâ, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, Enes'ten { الْيَوْمَ نَخْتِمُ عَلى أَفْواهِهِمْ } “Bugün onların ağızlarını mühürleriz” ayeti hakkında rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: «Biz Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in yanındaydık; azı dişleri görünecek şekilde güldü ve şöyle buyurdu: Neden güldüğümü bilir misiniz? Biz: 'Hayır, ey Allah'ın Resûlü!' dedik. Buyurdu ki: Kulun Rabbine hitabından! Der ki: 'Ey Rabbim! Sen beni zulümden korumadın mı?' Rab Teâlâ: 'Evet' buyurur. Kul: 'Ben kendi aleyhime kendimden başka bir şahidi kabul etmem' der. Bunun üzerine Rab Teâlâ: 'Bugün sana karşı nefsin şahit olarak, Kirâmen Kâtibîn melekleri de şahitler olarak yeter!' buyurur ve ağzı mühürlenir. Azalarına: 'Konuşun!' denilir; azaları da onun amellerini bir bir söyler. Sonra onunla konuşmanın arası serbest bırakılır (ağzı açılır); o da [azalarına]: 'Yazıklar olsun size, kahrolun! Ben sizin için mücadele ediyordum!' der.» Müslim, et-Tirmizî, İbn Merdûye ve el-Beyhakî, Ebû Saîd ve Ebû Hureyre'den rivayet ettiler; onlar dediler ki: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Kul Rabbiyle karşılaşır ve Allah şöyle buyurur:

فل ألم أكرمك وأسوّدك وأسخر لك الخيل والإبل وأذرك ترأس وتربع؟ فَيَقُولُ بَلَى أَيْ رَبِّ، فَيَقُولُ أَفَظَنَنْتَ أَنَّكَ أنك ملاقيّ؟ فيقول لا، إني أنساك كما نسيتني. ثم يلقي فيقول له مثل ذلك، ثم يلقى فَيَقُولُ لَهُ مِثْلَ ذَلِكَ، فَيَقُولُ: آمَنْتُ بِكَ وَبِكِتَابِكَ وَبِرَسُولِكَ وَصَلَّيْتُ وَصُمْتُ وَتَصَدَّقْتُ وَيُثْنِي بِخَيْرٍ مَا اسْتَطَاعَ، فَيَقُولُ: أَلَا نَبْعَثُ شَاهِدَنَا عَلَيْكَ، فَيُفَكِّرُ فِي نَفْسِهِ مَنِ الَّذِي يَشْهَدُ عَلَيَّ فَيُخْتَمُ عَلَى فِيهِ، وَيُقَالُ لِفَخِذِهِ انْطِقِي فَتَنْطِقُ فَخِذُهُ وَفَمُهُ وَعِظَامُهُ بِعَمَلِهِ مَا كَانَ وَذَلِكَ لِيُعْذَرَ مِنْ نَفْسِهِ، وَذَلِكَ الْمُنَافِقُ، وَذَلِكَ الَّذِي يَسْخَطُ عَلَيْهِ» .

'Ey falan! Ben sana ikram etmedim mi, seni reis yapmadım mı, atları ve develeri senin hizmetine vermedim mi ve seni başkanlık yapıp ganimetin dörtte birini alacak bir makamda bırakmadım mı?' Kul: 'Evet, ey Rabbim!' der. Rab Teâlâ: 'Peki, benimle karşılaşacağını hiç düşündün mü?' buyurur. Kul: 'Hayır' der. [Bunun üzerine Allah]: 'Sen beni unuttuğun gibi bugün de ben seni unutuyorum (terk ediyorum)!' buyurur. Sonra bir başkasıyla karşılaşır ve ona da benzerini söyler. Sonra [üçüncü biriyle] karşılaşır ve ona da benzerini söyler. O ise: 'Ben sana, Kitabına ve Resûlüne iman ettim; namaz kıldım, oruç tuttum ve sadaka verdim' der ve elinden geldiğince kendisini över. Bunun üzerine [Rab]: 'Sana karşı şahidimizi getirelim mi?' buyurur. O da içinden: 'Bana karşı kim şahitlik edebilir ki?' diye geçirir. Derken ağzı mühürlenir ve uyluğuna: 'Konuş!' denilir; uyluğu, eti ve kemikleri onun bütün yaptıklarını haber verir. Bu, kendi nefsinden bir mazeret ileri sürememesi içindir. İşte bu, münafıktır ve işte bu, Allah'ın gazabına uğrayan kimsedir.»

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ مِنْ حَدِيثِ أَبِي مُوسَى نَحْوَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, Ebû Mûsâ hadisinden benzerini nakletmişlerdir. İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta el-Beyhakî, İbn Abbâs'tan { وَلَوْ نَشاءُ لَطَمَسْنا عَلى أَعْيُنِهِمْ } “Eğer dileseydik gözlerini silme kör ederdik” ayeti hakkında onun şöyle dediğini rivayet etmişlerdir:

أَعْمَيْنَاهُمْ وَأَضْلَلْنَاهُمْ عَنِ الْهُدَى فَأَنَّى يُبْصِرُونَ فَكَيْفَ يَهْتَدُونَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ قَالَ: أَهْلَكْنَاهُمْ عَلى مَكانَتِهِمْ قَالَ: فِي مَسَاكِنِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ قَالَ: بَلَغَنِي أَنَّهُ قِيلَ لِعَائِشَةَ: هَلْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَمَثَّلُ بِشَيْءٍ مِنَ الشِّعْرِ؟ قَالَتْ كَانَ أَبْغَضَ الْحَدِيثِ إِلَيْهِ، غَيْرَ أَنَّهُ كَانَ يَتَمَثَّلُ بِبَيْتِ أَخِي بَنِي قَيْسٍ فَيَجْعَلُ أَوَّلَهُ آخِرَهُ يَقُولُ: «وَيَأْتِيكَ مَنْ لَمْ تُزَوِّدْ بِالْأَخْبَارِ، فَقَالَ أَبُو بَكْرٍ: لَيْسَ هَكَذَا، فَقَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: إِنِّي وَاللَّهِ مَا أَنَا بِشَاعِرٍ وَلَا يَنْبَغِي لِي» وَهَذَا يَرُدُّ مَا نَقَلْنَاهُ عَنِ الْخَلِيلِ سَابِقًا أَنَّ الشِّعْرَ كَانَ أَحَبَّ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ مِنْ كَثِيرٍ مِنَ الْكَلَامِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ عَنْهَا قَالَتْ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذَا اسْتَرَاثَ الْخَبَرَ تَمَثَّلَ بِبَيْتِ طَرَفَةَ:

onları kör eder ve hidayetten saptırırdık; { فَأَنَّى يُبْصِرُونَ } “artık nasıl görebilirler ki?” yani nasıl doğru yolu bulabilirlerdi? İbn Cerîr ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbâs'tan { وَلَوْ نَشاءُ لَمَسَخْناهُمْ } “Dileseydik onları oldukları yerde şekillerini değiştiriverirdik” ayeti hakkında onun: "Onları helak ederdik"; { عَلى مَكانَتِهِمْ } “oldukları yerde” ifadesi hakkında da: "Evlerinde" dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmişlerdir: Bana ulaştığına göre Âişe'ye: "Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirden herhangi bir şeyle temsil getirir miydi?" diye soruldu. O da şöyle dedi: Şiir ona sözün en sevimsiziydi. Ancak Benî Kays'ın kardeşinin bir beytiyle örnek getirir ve başını sonuna alarak: «Ve azık vermediğin kimse sana haberleri getirecektir» derdi. Bunun üzerine Ebû Bekr: "Böyle değil" deyince Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Vallahi ben şair değilim, şiir bana yakışmaz da» buyurdu. Bu rivayet, el-Halîl'den daha önce naklettiğimiz, şiirin Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e pek çok sözden daha sevimli olduğu yönündeki nakli reddetmektedir. İbn Ebî Şeybe ve Ahmed'in Âişe'den rivayet ettiklerine göre o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem bir haberi gecikmiş bulduğu zaman Tarafe'nin beytiyle örnek getirirdi:

وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يَتَمَثَّلُ مِنَ الْأَشْعَارِ:

«Ve azık vermediğin kimseler sana haberler getirecektir.» İbn Ebî Şeybe İbn Abbâs'tan rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şiirlerden [şu mısra ile] örnek getirirdi:

وَيَأْتِيكَ بِالْأَخْبَارِ مَنْ لَمْ تُزَوِّدِ وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: مَا جَمَعَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ بَيْتَ شِعْرٍ قَطُّ إِلَّا بَيْتًا وَاحِدًا:

«Ve azık vermediğin kimseler sana haberler getirecektir.» el-Beyhakî Sünen'inde Âişe'den rivayet etti; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şu tek beyit dışında asla tam bir şiir beytini bir araya getirmemiştir:

تَفَاءَلْ بِمَا تَهْوَى يَكُنْ فَلَقَلَّمَا ... يُقَالُ لِشَيْءٍ كان إلا تحقّق

«تَفَاءَلْ بِمَا تَهْوَى يَكُنْ فَلَقَلَّمَا ... يُقَالُ لِشَيْءٍ كَانَ إِلَّا تَحَقَّقَ» «Arzuladığın şeyi hayra yor ki olsun; zira bir şey hakkında 'oldu' denilip de onun gerçekleştiği [durumlar] pek az değildir (mutlaka gerçekleşir).»

قَالَتْ عَائِشَةُ: وَلَمْ يَقُلْ تَحَقُّقًا لِئَلَّا يُعْرِبَهُ فَيَصِيرَ شِعْرًا، وَإِسْنَادُهُ هَكَذَا: قَالَ أَخْبَرَنَا أَبُو عُبَيْدِ اللَّهِ الْحَافِظُ:

Âişe dedi ki: [Allah Resûlü] onu irab edip şiir haline gelmesin diye «تَحَقُّقًا» (mansub) olarak söylememiştir. Hadisin isnadı şöyledir: Dedi ki: Bize Ebû Ubeydillâh el-Hâfız haber verdi,

يَعْنِي الْحَاكِمَ حَدَّثَنَا أَبُو حفص عمر بْنُ أَحْمَدَ بْنِ نُعَيْمٍ حَدَّثَنَا أَبُو مُحَمَّدٍ عبد الله بن خلال النَّحْوِيُّ الضَّرِيرُ حَدَّثَنَا عَلِيُّ بْنُ عَمْرٍو الْأَنْصَارِيُّ حَدَّثَنَا سُفْيَانُ بْنُ عُيَيْنَةَ عَنِ الزُّهْرِيِّ عَنْ عُرْوَةَ عَنْ عَائِشَةَ فَذَكَرَهُ. وَقَدْ سُئِلَ الْمِزِّيُّ عَنْ هَذَا الْحَدِيثِ فَقَالَ: هُوَ مُنْكَرٌ وَلَمْ يعرف شيخ الحاكم ولا الضرير.

yani el-Hâkim; bize Ebû Hafs Ömer b. Ahmed b. Nüeym anlattı, bize Ebû Muhammed Abdullah b. Hallâl en-Nahvî ed-Darîr anlattı, bize Ali b. Amr el-Ensârî anlattı, bize Süfyân b. Uyeyne ez-Zührî'den, o Urve'den, o da Âişe'den nakletti ve bunu zikretti. el-Mizzî'ye bu hadis hakkında sorulmuş, o da: "Bu hadis münkerdir; el-Hâkim'in hocası da o âmâ (Darîr) zat da tanınmamaktadır" demiştir.

[سورة يس (٣٦) : الآيات ٧١ الى ٨٣]

[Yâsîn Suresi (36), Ayetler: 71-83]

أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥)

{ أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً فَهُمْ لَها مالِكُونَ (٧١) وَذَلَّلْناها لَهُمْ فَمِنْها رَكُوبُهُمْ وَمِنْها يَأْكُلُونَ (٧٢) وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ وَمَشارِبُ أَفَلا يَشْكُرُونَ (٧٣) وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ (٧٤) لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ (٧٥) } “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık da onlar bunlara sahip olmaktadırlar? (71) Ve onları kendilerine boyun eğdirdik; işte binekleri bunlardandır ve bunlardan yerler. (72) Onlar için bunlarda daha nice faydalar ve içecekler vardır. Hâlâ şükretmezler mi? (73) Kendilerine yardım edilir ümidiyle Allah'tan başka ilâhlar edindiler. (74) Oysa onlar bunlara yardım edemezler; bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir. (75)”

فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠)

{ فَلا يَحْزُنْكَ قَوْلُهُمْ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ (٧٦) أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ (٧٧) وَضَرَبَ لَنا مَثَلاً وَنَسِيَ خَلْقَهُ قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ (٧٨) قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ (٧٩) الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ (٨٠) } “Artık onların sözü seni üzmesin. Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz. (76) İnsan görmedi mi ki, biz onu bir damla sudan (nutfeden) yarattık da o hemen apaçık bir hasım kesiliverdi? (77) Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi ve: 'Çürümüş gitmişken bu kemikleri kim diriltecek?' dedi. (78) De ki: 'Onları ilk defa yaratan diriltecektir; O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.' (79) O ki, sizin için yeşil ağaçtan bir ateş var etti de siz hemen ondan yakıp durmaktasınız. (80)”

أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣)

{ أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ بَلى وَهُوَ الْخَلاَّقُ الْعَلِيمُ (٨١) إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٨٢) فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ (٨٣) } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya güç yetiremez mi? Elbette yetirir! O, hakkıyla yaratan, her şeyi bilendir. (81) O'nun buyruğu, bir şeyi dilediğinde ona sadece 'Ol!' demesidir, o da hemen oluverir. (82) Her şeyin melekûtu (mutlak hâkimiyeti) elinde olan Allah yücelerden yücedir. Ve ancak O'na döndürüleceksiniz. (83)”

ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ قُدْرَتَهُ الْعَظِيمَةَ، وَإِنْعَامَهُ عَلَى عَبِيدِهِ، وَجَحْدَ الْكُفَّارِ لِنِعَمِهِ فَقَالَ: أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ وَالتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِهِمْ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَمَا فِي نَظَائِرِهِ وَالرُّؤْيَةُ هِيَ الْقَلْبِيَّةُ، أَيْ: أَوَ لَمْ يَعْلَمُوا بِالتَّفَكُّرِ وَالِاعْتِبَارِ أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ أَيْ: لِأَجْلِهِمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا، أي: مما أبدعناه وعملنا مِنْ غَيْرِ وَاسِطَةٍ وَلَا شَرِكَةٍ، وَإِسْنَادُ الْعَمَلِ إِلَى الْأَيْدِي مُبَالَغَةٌ فِي الِاخْتِصَاصِ، وَالتَّفَرُّدِ بِالْخَلْقِ كَمَا يَقُولُ الْوَاحِدُ مِنَّا: عَمِلْتُهُ بِيَدَيَّ لِلدَّلَالَةِ على تفرّده بعمله، وما بِمَعْنَى الَّذِي، وَحُذِفَ الْعَائِدُ لِطُولِ الصِّلَةِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً، وَالْأَنْعَامُ جَمْعُ نَعَمٍ، وَهِيَ الْبَقَرُ وَالْغَنَمُ وَالْإِبِلُ، وَقَدْ سَبَقَ تَحْقِيقُ الْكَلَامِ فِيهَا. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْمَنَافِعَ الْمُتَرَتِّبَةَ عَلَى خَلْقِ الْأَنْعَامِ فَقَالَ: فَهُمْ لَها مالِكُونَ أَيْ ضابطون قاهرون يتصرفون بها كيف شاؤوا، وَلَوْ خَلَقْنَاهَا وَحْشِيَّةً لَنَفَرَتْ عَنْهُمْ وَلَمْ يَقْدِرُوا عَلَى ضَبْطِهَا، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ أَنَّهَا صَارَتْ فِي أَمْلَاكِهِمْ، وَمَعْدُودَةً مِنْ جُمْلَةِ أَمْوَالِهِمُ الْمَنْسُوبَةِ إِلَيْهِمْ نِسْبَةَ الْمُلْكِ وَذَلَّلْناها لَهُمْ أَيْ: جَعَلْنَاهَا لَهُمْ مُسَخَّرَةً لَا تَمْتَنِعُ مِمَّا يُرِيدُونَ مِنْهَا مِنْ مَنَافِعِهِمْ حَتَّى الذَّبْحِ، وَيَقُودُهَا الصَّبِيُّ فَتَنْقَادُ لَهُ، وَيَزْجُرُهَا فَتَنْزَجِرُ، وَالْفَاءُ فِي قَوْلِهِ: فَمِنْها رَكُوبُهُمْ لِتَفْرِيعِ أَحْكَامِ التَّذْلِيلِ عَلَيْهِ أَيْ: فَمِنْهَا مَرْكُوبُهُمُ الَّذِي يَرْكَبُونَهُ كَمَا يُقَالُ نَاقَةٌ حَلُوبٌ: أَيْ مَحْلُوبَةٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «رَكُوبُهُمْ» بِفَتْحِ الراء. وقرأ الأعمش والحسن وابن السميقع بِضَمِّ الرَّاءِ عَلَى الْمَصْدَرِ. وَقَرَأَ أُبَيٌّ وَعَائِشَةُ «رَكُوبَتُهُمْ» وَالرَّكُوبُ وَالرَّكُوبَةُ وَاحِدٌ، مِثْلُ الْحَلُوبِ وَالْحَلُوبَةِ وَالْحَمُولِ وَالْحُمُولَةِ، وَقَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: الرَّكُوبَةُ تَكُونُ لِلْوَاحِدَةِ وَالْجَمَاعَةِ، وَالرَّكُوبُ لَا يَكُونُ إِلَّا لِلْجَمَاعَةِ. وَزَعَمَ أَبُو حَاتِمٍ أَنَّهُ لَا يَجُوزُ فَمِنْهَا رُكُوبُهُمْ بِضَمِّ الرَّاءِ لِأَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَالرُّكُوبُ مَا يركب، وأجاز

Sonra Allah Teâlâ yüce kudretini, kullarına olan nimetlerini ve kâfirlerin O'nun nimetlerini inkârını zikrederek şöyle buyurdu: { أَوَلَمْ يَرَوْا أَنَّا خَلَقْنا لَهُمْ مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا أَنْعاماً } “Görmediler mi ki, biz onlar için ellerimizin yaptıklarından davarlar yarattık...” Hemze, onların durumunu inkâr ve kınama (teaccüb) içindir; vâv ise benzerlerinde olduğu gibi takdirî bir ifadeye atıftır. Görmek ise kalbî görmektir (bilmektir); yani: Düşünüp ibret alarak bilmediler mi ki, { خَلَقْنا لَهُمْ } onlar için yarattık; { مِمَّا عَمِلَتْ أَيْدِينا } yani hiçbir vasıta ve ortak olmaksızın bizzat icat edip yaptıklarımızdan yarattık. Fiilin ellere isnat edilmesi, yaratmanın bizzat Allah'a mahsus ve O'nun tekliği hususunda mübalağa bildirmek içindir; nitekim bizden biri de bir işi bizzat ve tek başına yaptığını belirtmek için "onu iki elimle yaptım" der. Buradaki «مَا» ismi mevsûl anlamındadır ve sıla cümlesinin uzunluğundan dolayı ait zamiri hazfedilmiştir; masdariye olması da caizdir. «el-En'âm», «ne'am» kelimesinin çoğuludur ki bunlar sığır, koyun ve devedir; bunlara dair açıklama daha önce geçmişti. Sonra Allah Teâlâ hayvanların yaratılmasına terettüp eden faydaları zikrederek şöyle buyurdu: { فَهُمْ لَها مالِكُونَ } “da onlar bunlara sahip olmaktadırlar.” Yani onları zabtedip boyun eğdiren, diledikleri gibi tasarruf eden kimselerdir. Şayet onları vahşi hayvanlar olarak yaratsaydık onlardan ürkerlerdi ve onları zabtetmeye güç yetiremezlerdi. Kastedilenin, bu hayvanların onların mülküne geçmesi ve mülkiyet nispetiyle onlara nispet edilen malları cümlesinden sayılması olması da caizdir. { وَذَلَّلْناها لَهُمْ } “Ve onları kendilerine boyun eğdirdik” yani kesilmeye varıncaya kadar kendilerinden istedikleri menfaatlerde karşı koymayacak şekilde onları kendilerine boyun eğdirilmiş (müsahhar) kıldık; öyle ki küçük bir çocuk onları sevk eder ve onlar da ona boyun eğer, onları azarlar ve azarlanırlar. { فَمِنْها رَكُوبُهُمْ } buyruğundaki fâ harfi, boyun eğdirme hükümlerinin bunun üzerine bina edilmesi (tafrî') içindir; yani: Bindikleri binekleri bunlardandır; nitekim sağılan deveye «نَاقَةٌ حَلُوبٌ» denilmesi gibidir. Cumhur, «رَكُوبُهُمْ» lafzını râ'nın fethasıyla okumuştur. el-A'meş, el-Hasen ve İbnu's-Sümeyka' ise masdar üzere râ'nın dammesiyle «رُكُوبُهُمْ» okumuşlardır. Übey ve Âişe ise «رَكُوبَتُهُمْ» şeklinde okumuşlardır. «er-Rakûb» ve «er-rakûbe», tıpkı «el-halûb» ile «el-halûbe» ve «el-hamûl» ile «el-hamûle» gibi aynı manadadır. Ebû Ubeyde dedi ki: «er-Rakûbe» hem tekil hem çoğul için kullanılır; «er-rakûb» ise sadece çoğul için kullanılır. Ebû Hâtim, râ'nın dammesiyle «فَمِنْهَا رُكُوبُهُمْ» okunuşunun caiz olmadığını, zira bunun masdar olduğunu ve «er-rukûb»un binilen şey olduğunu iddia etmiştir. Ancak el-Ferrâ

ذَلِكَ الْفَرَّاءُ كَمَا يُقَالُ: فَمِنْهَا أَكْلُهُمْ وَمِنْهَا شُرْبُهُمْ وَمَعْنَى: وَمِنْها يَأْكُلُونَ مَا يَأْكُلُونَهُ مِنْ لحمها، ومن لِلتَّبْعِيضِ وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ أَيْ: لَهُمْ فِي الْأَنْعَامِ مَنَافِعُ غَيْرُ الرُّكُوبِ لَهَا، وَالْأَكْلِ مِنْهَا، وَهِيَ مَا يَنْتَفِعُونَ بِهِ مِنْ أَصْوَافِهَا، وَأَوْبَارِهَا، وَأَشْعَارِهَا، وَمَا يَتَّخِذُونَهُ مِنَ الْأَدْهَانِ مِنْ شُحُومِهَا، وَكَذَلِكَ الْحَمْلُ عَلَيْهَا وَالْحِرَاثَةُ بِهَا وَمَشارِبُ أَيْ: وَلَهُمْ فِيهَا مَشَارِبُ مِمَّا يَحْصُلُ مِنْ أَلْبَانِهَا أَفَلا يَشْكُرُونَ اللَّهَ عَلَى هَذِهِ النِّعَمِ، وَيُوَحِّدُونَهُ، وَيَخُصُّونَهُ بِالْعِبَادَةِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ جَهْلَهُمْ، وَاغْتِرَارَهُمْ، وَوَضْعَهُمْ كُفْرَانَ النِّعَمِ مَكَانَ شُكْرِهَا فَقَالَ: وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً مِنَ الْأَصْنَامِ وَنَحْوِهَا يَعْبُدُونَهَا وَلَا قُدْرَةَ لَهَا عَلَى شَيْءٍ، وَلَمْ يَحْصُلْ لَهُمْ مِنْهَا فَائِدَةٌ، وَلَا عَادَ عَلَيْهِمْ مِنْ عِبَادَتِهَا عَائِدَةٌ لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ أَيْ: رَجَاءَ أَنْ يُنْصَرُوا مِنْ جِهَتِهِمْ إِنْ نَزَلَ بِهِمْ عذاب أو دهمهم مِنَ الْأُمُورِ، وَجُمْلَةُ: لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ مُسْتَأْنَفَةٌ لِبَيَانِ بُطْلَانِ مَا رَجَوْهُ مِنْهَا وَأَمَّلُوهُ مِنْ نَفْعِهَا، وَجَمَعَهُمْ بِالْوَاوِ وَالنُّونِ جَمْعَ الْعُقَلَاءِ بِنَاءً عَلَى زَعْمِ الْمُشْرِكِينَ أَنَّهُمْ يَنْفَعُونَ وَيَضُرُّونَ وَيَعْقِلُونَ وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ أَيْ: وَالْكُفَّارُ جُنْدٌ لِلْأَصْنَامِ مُحْضَرُونَ، أَيْ: يَحْضُرُونَهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ الْحَسَنُ: يَمْنَعُونَ مِنْهُمْ وَيَدْفَعُونَ عَنْهُمْ، وَقَالَ قَتَادَةُ: أَيْ يَغْضَبُونَ لَهُمْ فِي الدُّنْيَا. قَالَ الزَّجَّاجُ: يَنْتَصِرُونَ لِلْأَصْنَامِ وَهِيَ لَا تَسْتَطِيعُ نَصْرَهُمْ. وَقِيلَ: إِنَّهُ نَهْيٌ لَهُمْ عَنِ الْأَسْبَابِ الَّتِي تُحْزِنُ رسول الله ﷺ وَإِنَّ النَّهْيَ لِرَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَنِ التأثر بما يَصْدُرُ مِنْهُمْ هُوَ مِنْ بَابِ «لَا أَرَيَنَّكَ هَاهُنَا» فَإِنَّهُ يُرَادُ بِهِ نَهْيُ مَنْ خَاطَبَهُ عَنِ الْحُضُورِ لَدَيْهِ.

tıpkı "onlardan yemeleri ve onlardan içmeleridir" denildiği gibi buna cevaz vermiştir. { وَمِنْها يَأْكُلُونَ } “ve bunlardan yerler” ifadesinin anlamı: etlerinden yedikleridir; buradaki «مِنْ» harfi teb'îz (bazılık) bildirir. { وَلَهُمْ فِيها مَنافِعُ } “Onlar için bunlarda nice faydalar... vardır.” yani hayvanlarda onlar için binmek ve etinden yemek dışında yünlerinden, yapağılarından ve kıllarından faydalandıkları, içyağlarından elde ettikleri yağlar, ayrıca onlara yük yükleme ve onlarla tarla sürme gibi başka faydalar da vardır. { وَمَشارِبُ } “ve içecekler” yani sütlerinden elde edilen içecekler de vardır. { أَفَلا يَشْكُرُونَ } “Hâlâ şükretmezler mi?” Bu nimetlerden dolayı Allah'a şükretmez, O'nu birleyip ibadeti sadece O'na has kılmazlar mı? Sonra Allah Teâlâ onların cehaletini, aldanışlarını ve şükrün yerine nimetleri inkârı koyduklarını zikrederek şöyle buyurdu: { وَاتَّخَذُوا مِنْ دُونِ اللَّهِ آلِهَةً } “Allah'tan başka ilâhlar edindiler.” Putlar ve benzeri şeylerden ibadet ettikleri öyle ilâhlar edindiler ki, onların hiçbir şeye güçleri yetmez; onlardan kendilerine hiçbir fayda sağlanmamış ve ibadetlerinden kendilerine hiçbir hayır dönmemiştir; { لَعَلَّهُمْ يُنْصَرُونَ } “Kendilerine yardım edilir ümidiyle” yani başlarına bir azap indiğinde veya başlarına felaketler çöktüğünde onlar tarafından kendilerine yardım olunacağı ümidiyle. { لَا يَسْتَطِيعُونَ نَصْرَهُمْ } “Oysa onlar bunlara yardım edemezler” cümlesi, putlardan umdukları ve bekledikleri faydanın batıl olduğunu beyan etmek için müste'nefedir. Müşriklerin o putların fayda ve zarar verdiğine ve akıl sahibi olduklarına dair batıl zanlarına binaen onlar için akıllılara mahsus vâv ve nûn çoğul kipi kullanılmıştır. { وَهُمْ لَهُمْ جُنْدٌ مُحْضَرُونَ } “bilakis kendileri onlar için hazır bulundurulmuş askerlerdir.” Yani kâfirler putlar için hazır bulundurulan ordulardır; yani dünyada onların hizmetinde hazır bulunurlar. el-Hasen dedi ki: Onları savunur ve korurlar. Katâde ise: Yani dünyada onlar adına öfkelenirler, demiştir. ez-Zeccâc dedi ki: Putlar kendilerine yardım edemediği halde onlar putlar için intikam almaya kalkışırlar. Şöyle de denilmiştir: Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i üzen sebeplere dair onlara yönelik bir nehiydir; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in onlardan sadır olan şeylerden etkilenmesinin nehyedilmesi ise «Seni burada görmeyeyim!» sözü kabilindendir; zira bununla muhatabın kendi yanında bulunması nehyedilmektedir;

لَا نَهْيُ نَفْسِهِ عَنِ الرُّؤْيَةِ، وَهَذَا بَعِيدٌ وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَالْكَلَامُ مِنْ باب التسلية كما ذكرناه، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ الْمُرَادُ بِالْقَوْلِ الْمَذْكُورِ هُوَ قَوْلُهُمْ: إِنَّهُ سَاحِرٌ وَشَاعِرٌ وَمَجْنُونٌ، وَجُمْلَةُ إِنَّا نَعْلَمُ مَا يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ لِتَعْلِيلِ مَا تَقَدَّمَ مِنَ النَّهْيِ. فَإِنَّ عِلْمَهُ سُبْحَانَهُ بِمَا يظهرون ويضمرون مستلزم للمجازاة لَهُمْ بِذَلِكَ. وَأَنَّ جَمِيعَ مَا صَدَرَ مِنْهُمْ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ سَوَاءٌ كَانَ خَافِيًا أَوْ بَادِيًا، سِرًّا أَوْ جَهْرًا، مُظْهَرًا أَوْ مُضْمَرًا. وَتَقْدِيمُ السِّرِّ عَلَى الْجَهْرِ لِلْمُبَالَغَةِ فِي شُمُولِ عِلْمِهِ لِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَجُمْلَةُ أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ مُسْتَأْنَفَةٌ مَسُوقَةٌ لِبَيَانِ إِقَامَةِ الْحُجَّةِ عَلَى مَنْ أَنْكَرَ الْبَعْثَ وَلِلتَّعْجِيبِ مِنْ جَهْلِهِ، فَإِنَّ مُشَاهَدَةَ خَلْقِهِمْ فِي أَنْفُسِهِمْ عَلَى هَذِهِ الصِّفَةِ مِنَ الْبِدَايَةِ إِلَى النِّهَايَةِ مُسْتَلْزِمَةٌ لِلِاعْتِرَافِ بِقُدْرَةِ الْقَادِرِ الْحَكِيمِ عَلَى مَا هُوَ دُونَ ذَلِكَ مِنْ بَعْثِ الْأَجْسَامِ وَرَدِّهَا كَمَا كَانَتْ، وَالْإِنْسَانُ الْمَذْكُورُ فِي الْآيَةِ الْمُرَادُ بِهِ جِنْسُ الْإِنْسَانِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً وَلَا وَجْهَ لِتَخْصِيصِهِ بِإِنْسَانٍ مُعَيَّنٍ كَمَا قِيلَ: إِنَّهُ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ، وَأَنَّهُ قِيلَ لَهُ ذَلِكَ لَمَّا أَنْكَرَ الْبَعْثَ. وَقَالَ الْحَسَنُ: هُوَ أُمَيَّةُ بْنُ خَلَفٍ. وَقَالَ سَعِيدُ بْنُ جبير: هو الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ السَّهْمِيُّ.

kendi nefsini görmekten menedilmesi demek değildir; bu ise uzak bir ihtimaldir, birinci görüş daha evladır ve bu söz daha önce zikrettiğimiz gibi teselli kabilindendir. Söz konusu sözden maksadın onların: "O bir büyücüdür, şairdir, mecnundur" şeklindeki sözleri olması da caizdir. { إِنَّا نَعْلَمُ ما يُسِرُّونَ وَما يُعْلِنُونَ } “Şüphesiz biz onların gizlediklerini de açığa vurduklarını da biliyoruz” cümlesi, önceki nehyin gerekçesini bildirmektedir. Çünkü Allah Teâlâ'nın onların açığa vurduklarını ve içlerinde gizlediklerini bilmesi, bundan dolayı onlara ceza vermesini gerektirir. Ve onlardan sadır olan hiçbir şey O'na gizli kalmaz; ister gizli ister açık, ister sır ister aşikâr, ister açığa vurulmuş ister saklanmış olsun. Sırrın aşikârdan önce zikredilmesi, O'nun ilminin bilinen her şeyi kuşattığını mübalağayla vurgulamak içindir. { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsan, kendisini bir nutfeden yarattığımızı görmedi mi?” cümlesi, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden kimseye karşı delil ikâme etmek ve onun cehaletine hayret ettirmek için sevk edilmiş müste'nefe bir cümledir. Çünkü insanların kendi yaratılışlarını başlangıcından sonuna kadar bu şekilde müşahede etmeleri, Kadîr ve Hakîm olan Allah'ın bundan daha aşağı bir mertebede olan bedenleri diriltmeye ve onları eski hallerine döndürmeye kadir olduğunu ikrar etmeyi zorunlu kılar. Ayette zikredilen "insan" ile, Allah Teâlâ'nın şu buyruğunda olduğu gibi insan cinsi kastedilmiştir: { أَوَلا يَذْكُرُ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ قَبْلُ وَلَمْ يَكُ شَيْئاً } “İnsan hiç düşünmez mi ki, o daha önce hiçbir şey değilken biz kendisini yarattık?” Bunun, öldükten sonra dirilmeyi inkâr ettiğinde Abdullah b. Übeyy'e söylendiği nakledildiği gibi muayyen bir insana tahsis edilmesinin hiçbir dayanağı yoktur. el-Hasen: "O, Ümeyye b. Halef'tir" demiştir. Saîd b. Cübeyr ise: "O, el-Âs b. Vâil es-Sehmî'dir" demiştir.

وَقَالَ قَتَادَةُ وَمُجَاهِدٌ: هُوَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِيُّ، فَإِنَّ أَحَدَ هَؤُلَاءِ وَإِنْ كَانَ سَبَبًا لِلنُّزُولِ فَمَعْنَى الْآيَةِ خِطَابُ الْإِنْسَانِ مِنْ حَيْثُ هُوَ، لَا إِنْسَانَ مُعَيَّنٌ، وَيَدْخُلُ مَنْ كَانَ سَبَبًا لِلنُّزُولِ تَحْتَ جِنْسِ الْإِنْسَانِ دُخُولًا أَوَّلِيًّا، وَالنُّطْفَةُ هِيَ الْيَسِيرُ من الماء، وقد تقدّم مَعْنَاهَا فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ هَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمَنْفِيَّةِ قَبْلَهَا دَاخِلَةٌ مَعَهَا في حيز الإنكار المفهوم من الاستفهام، وإذا هِيَ الْفُجَائِيَّةُ، أَيْ: أَلَمْ يَرَ الْإِنْسَانُ أَنَّا خَلَقْنَاهُ مِنْ أَضْعَفِ الْأَشْيَاءِ، فَفَجَأَ خُصُومَتَنَا فِي أَمْرٍ قَدْ قَامَتْ فِيهِ عَلَيْهِ حُجَجُ اللَّهِ وبراهينه، والخصيم الشديد

Katâde ve Mücâhid şöyle demiştir: "O, Übey b. Halef el-Cumahî'dir." Bunlardan biri nüzul sebebi olsa dahi ayetin anlamı, belirli bir insanı değil, bizatihi insan türünü muhatap almaktadır. Nüzul sebebi olan şahıs ise öncelikli olarak insan cinsinin kapsamına dâhil olur. Nutfe (النُّطْفَةُ), az miktardaki sudur; anlamı daha önce geçmişti. { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مُبِينٌ } “Bir de bakarsın ki o, apaçık bir hasımdır!” cümlesi, kendisinden önceki menfî (olumsuz) cümleye matuftur ve soru edatından anlaşılan inkâr sahasına onunla birlikte dâhildir. Buradaki «إِذَا» ise fücâiyye (beklenmediklik/anilik bildiren) edatıdır. Yani: İnsan, kendisini şeylerin en zayıfından yarattığımızı görmedi mi ki, hakkında aleyhine Allah'ın kesin delil ve bürhanlarının ikame edildiği bir hususta birdenbire bize hasım kesiliverdi! «el-Hasîm» (الْخَصِيمُ) ise şiddetli...

الْخُصُومَةِ الْكَثِيرُ الْجِدَالِ، وَمَعْنَى الْمُبِينِ: الْمُظْهِرُ لِمَا يَقُولُهُ الْمُوَضِّحُ لَهُ بِقُوَّةِ عَارَضَتِهِ وَطَلَاقَةِ لِسَانِهِ، وَهَكَذَا جُمْلَةُ:

ve çokça tartışan kimsedir. «el-Mübîn»in anlamı ise: hitabetinin kuvveti ve dilinin akıcılığıyla söylediği şeyi açığa vuran, netleştiren kimsedir. Aynı şekilde şu cümle de:

وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى الْجُمْلَةِ الْمَنْفِيَّةِ دَاخِلَةٌ فِي حَيِّزِ الْإِنْكَارِ الْمَفْهُومِ مِنَ الِاسْتِفْهَامِ، فَهِيَ تَكْمِيلٌ لِلتَّعْجِيبِ مِنْ حَالِ الْإِنْسَانِ، وَبَيَانُ جَهْلِهِ بِالْحَقَائِقِ، وَإِهْمَالِهِ لِلتَّفَكُّرِ فِي نَفْسِهِ فَضْلًا عَنِ التَّفَكُّرِ فِي سَائِرِ مَخْلُوقَاتِ اللَّهِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ جُمْلَةُ: فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ مَعْطُوفَةٌ عَلَى خَلَقْنَا، وَهَذِهِ مَعْطُوفَةٌ عَلَيْهَا، أَيْ: أَوْرَدَ فِي شَأْنِنَا قِصَّةً غريبة كالمثل: وهي إنكاره إحياءنا للعظام، ونسي خَلْقَهُ: أَيْ خَلْقَنَا إِيَّاهُ، وَهَذِهِ الْجُمْلَةُ مَعْطُوفَةٌ عَلَى ضَرَبَ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ بِتَقْدِيرِ قَدْ، وجملة: قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ اسْتِئْنَافٌ جَوَابًا عَنْ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ كَأَنَّهُ قِيلَ: مَا هَذَا الْمَثَلُ الَّذِي ضَرَبَهُ؟ فَقِيلَ قَالَ: مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ، وَهَذَا الِاسْتِفْهَامُ لِلْإِنْكَارِ لِأَنَّهُ قَاسَ قُدْرَةَ اللَّهِ عَلَى قُدْرَةِ الْعَبْدِ، فَأَنْكَرَ أَنَّ اللَّهَ يحيي العظام البالية حيث لم يكن فِي مَقْدُورِ الْبَشَرِ، يُقَالُ رَمَّ الْعَظْمُ يَرِمُّ رَمًّا إِذَا بَلِيَ فَهُوَ رَمِيمٌ وَرِمَامٌ وَإِنَّمَا قَالَ رَمِيمٌ وَلَمْ يَقُلْ رَمِيمَةٌ مَعَ كَوْنِهِ خَبَرًا لِلْمُؤَنَّثِ لِأَنَّهُ اسْمٌ لِمَا بَلِيَ مِنَ الْعِظَامِ غَيْرُ صِفَةٍ كَالرُّمَّةِ وَالرُّفَاتِ، وَقِيلَ: لِكَوْنِهِ مَعْدُولًا عَنْ فَاعِلِهِ وَكُلُّ مَعْدُولٍ عَنْ وَجْهِهِ يَكُونُ مَصْرُوفًا عَنْ إِعْرَابِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا لِأَنَّهُ مَصْرُوفٌ عَنْ بَاغِيَةٍ، كَذَا قَالَ الْبَغَوِيُّ وَالْقُرْطُبِيُّ، وَقَالَ بِالْأَوَّلِ صَاحِبُ الْكَشَّافِ. وَالْأَوْلَى أَنْ يُقَالَ: إِنَّهُ فَعِيلٌ بِمَعْنَى فَاعِلٍ أَوْ مَفْعُولٍ وَهُوَ يَسْتَوِي فِيهِ الْمُذَكَّرُ وَالْمُؤَنَّثُ كَمَا قِيلَ فِي جَرِيحٍ وَصَبُورٍ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَنِ الضَّارِبِ لِهَذَا الْمَثَلِ فَقَالَ: قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ أَيِ: ابْتَدَأَهَا وَخَلَقَهَا أَوَّلَ مَرَّةٍ مِنْ غَيْرِ شَيْءٍ، وَمَنْ قَدَرَ عَلَى النَّشْأَةِ الْأُولَى قَدَرَ عَلَى النَّشْأَةِ الثَّانِيَةِ وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ خَافِيَةٌ وَلَا يَخْرُجُ عَنْ عِلْمِهِ خَارِجٌ كَائِنًا مَا كَانَ. وَقَدِ اسْتَدَلَّ أَبُو حَنِيفَةَ وَبَعْضُ أَصْحَابِ الشَّافِعِيِّ بِهَذِهِ الْآيَةِ عَلَى أَنَّ الْعِظَامَ مِمَّا تُحِلُّهُ الْحَيَاةُ وَقَالَ الشَّافِعِيُّ: لَا تُحِلُّهُ الْحَيَاةُ وأن المراد بقوله: مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ مَنْ يُحْيِي أَصْحَابَ الْعِظَامِ عَلَى تَقْدِيرِ مُضَافٍ مَحْذُوفٍ، وَرَدَّ بِأَنَّ هَذَا التَّقْدِيرَ خِلَافُ الظَّاهِرِ الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا هَذَا رُجُوعٌ مِنْهُ سُبْحَانَهُ إِلَى تَقْرِيرِ مَا تَقَدَّمَ مِنْ دَفْعِ اسْتِبْعَادِهِمْ، فَنَبَّهَ سُبْحَانَهُ عَلَى وَحْدَانِيَّتِهِ وَدَلَّ عَلَى قُدْرَتِهِ عَلَى إِحْيَاءِ الْمَوَاتِ بِمَا يُشَاهِدُونَهُ مِنْ إِخْرَاجِ النَّارِ الْمُحْرِقَةِ مِنَ الْعُودِ النِّدِّيِّ الرَّطِبِ، وَذَلِكَ أَنَّ الشَّجَرَ الْمَعْرُوفَ بِالْمَرْخِ، وَالشَّجَرَ الْمَعْرُوفَ بِالْعَفَارِ إِذَا قُطِعَ مِنْهُمَا عُودَانِ، وَضُرِبَ أَحَدُهُمَا عَلَى الْآخَرِ انْقَدَحَتْ منهما النار وهما أخضران. قيل: الْمَرْخُ هُوَ الذَّكْرُ وَالْعَفَارُ هُوَ الْأُنْثَى، وَيُسَمَّى الْأَوَّلُ الزَّنْدَ وَالثَّانِي الزَّنْدَةَ، وَقَالَ الْأَخْضَرِ وَلَمْ يَقُلِ الْخَضْرَاءِ اعْتِبَارًا بِاللَّفْظِ. وَقُرِئَ (الْخُضْرِ) اعْتِبَارًا بِالْمَعْنَى، وَقَدْ تَقَرَّرَ أَنَّهُ يَجُوزُ تَذْكِيرُ اسْمِ الجنس كما في قوله: نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ وقوله: نَخْلٍ خاوِيَةٍ فَبَنُو تَمِيمٍ وَنَجْدٍ يُذَكِّرُونَهُ، وَأَهْلُ الْحِجَازِ يُؤَنِّثُونَهُ إِلَّا نَادِرًا، وَالْمَوْصُولُ بَدَلٌ مِنَ الْمَوْصُولِ الْأَوَّلِ فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ أَيْ: تَقْدَحُونَ مِنْهُ النَّارَ وَتُوقِدُونَهَا مِنْ ذَلِكَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا هُوَ أَعْظَمُ خَلْقًا مِنَ الْإِنْسَانِ فَقَالَ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ، وَالْوَاوُ لِلْعَطْفِ عَلَى مُقَدَّرٍ كَنَظَائِرِهِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ: أن من قدر على خلق السموات وَالْأَرْضِ وَهُمَا فِي غَايَةِ الْعِظَمِ، وَكِبَرِ الْأَجْزَاءِ يقدر على إعادة

{ وَضَرَبَ لَنا مَثَلًا وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “Kendi yaratılışını unutarak bize bir misal getirdi” cümlesi, menfî (olumsuz) cümleye matuf olup istifhamdan anlaşılan inkâr kapsamına dâhildir. Dolayısıyla bu, insanın durumuna hayret edilmesini tamamlayıcı, onun hakikatler karşısındaki cehaletini ve Allah'ın diğer mahlûkatı üzerinde tefekkür etmeyi bir yana bırakın, kendi nefsi üzerinde tefekkür etmeyi dahi terk ettiğini beyandır. { فَإِذا هُوَ خَصِيمٌ } “Bir de bakarsın ki o apaçık bir hasımdır” cümlesinin { خَلَقْنَا } “yarattık” fiiline matuf olması ve bu cümlenin de ona matuf bulunması da caizdir. Yani: Bizim hakkımızda darb-ı mesel kabilinden garip bir kıssa getirdi ki o da kemikleri diriltmemizi inkâr etmesidir. { وَنَسِيَ خَلْقَهُ } “kendi yaratılışını unuttu” yani bizim kendisini yaratışımızı unuttu. Bu cümle { ضَرَبَ } fiiline matuftur veya [kad / قَدْ takdiriyle] hâl makamında mahallen mansubdur. { قالَ مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } “«Çürüyüp dağılmışken bu kemikleri kim diriltecek?» dedi” cümlesi, sanki «Onun getirdiği bu misal nedir?» denilmiş de «{ قَالَ مَنْ يُحْيِي الْعِظَامَ وَهِيَ رَمِيمٌ } dedi» diye cevap verilmiş gibi takdirî bir suale cevap olan istînâfiyedir (başlangıç cümlesidir). Bu istifham (soru) inkâr içindir; çünkü o, Allah'ın kudretini kulun kudretine kıyaslamış ve insanın gücü yetmediği için Allah'ın da çürümüş kemikleri diriltmesini inkâr etmiştir. Kemik çürüdüğünde Arapçada «رَمَّ الْعَظْمُ يَرِمُّ رَمًّا» denir ki çürüyünce «رَمِيمٌ» (remîm) ve «رِمَامٌ» (rimâm) olur. Müennes bir kelimenin haberi (yüklemi) olmasına rağmen «ramîmeh» (رَمِيمَةٌ) demeyip «ramîm» (رَمِيمٌ) demesi, [kelimenin] «rummeh» (رُمَّة) ve «rufât» (رُفَات) gibi sıfat değil, kemiklerden çürüyen şeyler için kullanılan bir isim olmasındandır. Fâilinden (etken yapısından) ma‘dûl (dönüştürülmüş) olduğu ve kendi asıl yapısından dönüştürülen her kelimenin { وَما كانَتْ أُمُّكِ بَغِيًّا } “Annen de iffetsiz değildi” ayetinde olduğu gibi [müenneslik tası almayarak] irabından/aslından sarf edildiği de söylenmiştir; zira bu kelime «bâğıyeh» (بَاغِيَة) lafzından dönüştürülmüştür. Begavî ve Kurtubî böyle demiştir. el-Keşşâf sahibi ise birinci görüşü tercih etmiştir. Evlâ olan ise şöyle denilmesidir: O, «fâil» veya «mef'ûl» manasında «fe'îl» (فَعِيل) veznindedir; «cerîh» (yaralı) ve «sabûr» (sabırlı) kelimelerinde denildiği gibi bu vezinde müzekker ile müennes birdir. Sonra Allah Teâlâ bu misali getiren kimseye cevap vererek şöyle buyurdu: { قُلْ يُحْيِيهَا الَّذِي أَنْشَأَها أَوَّلَ مَرَّةٍ } “De ki: Onları ilk defa var eden diriltecektir.” Yani: Onları ilk defa yoktan var edip yaratan [diriltecektir]. İlk yaratmaya güç yetiren, ikinci yaratmaya da güç yetirir. { وَهُوَ بِكُلِّ خَلْقٍ عَلِيمٌ } “O, her türlü yaratmayı hakkıyla bilendir.” O'na hiçbir gizli şey gizli kalmaz ve her ne olursa olsun hiçbir şey O'nun ilminin dışına çıkamaz. Ebû Hanîfe ve Şâfiî'nin bazı ashabı, bu ayeti kemiklerin içine hayat giren (hayat kabul eden) uzuvlardan olduğuna delil getirmişlerdir. Şâfiî ise: «Kemikler hayat kabul etmez; { مَنْ يُحْيِ الْعِظامَ } sözünden maksat, hazfedilmiş bir muzâf takdiriyle 'kemiklerin sahiplerini kim diriltecek' demektir» demiştir. Fakat bu takdirin [lafzın] zahirine aykırı olduğu gerekçesiyle reddedilmiştir. { الَّذِي جَعَلَ لَكُمْ مِنَ الشَّجَرِ الْأَخْضَرِ نَارًا } “Yeşil ağaçtan sizin için ateş çıkaran O'dur.” Bu, Allah Teâlâ'nın onların [yeniden dirilmeyi] akıldan uzak görmelerini defetmek için daha önce geçen hususu pekiştirmeye dönmesidir. Böylece Allah Teâlâ vahdaniyetine (birliğine) dikkat çekmiş ve yaş, nemli daldan yakıcı ateşi çıkarmalarını gözleriyle gördükleri şeyle ölüleri diriltmeye olan kudretine delil getirmiştir. Şöyle ki: «Merh» (مَرْخ) olarak bilinen ağaç ile «‘Afâr» (عَفَار) olarak bilinen ağaçtan iki dal kesilip birbirine sürtüldüğünde/çarpıldığında, her ikisi de yemyeşil iken aralarından ateş çakar. Merh ağacının erkek, ‘afâr ağacının dişi olduğu; birincisine «zend» (çakmak taşı/çakma odunu), ikincisine «zende» denildiği söylenmiştir. [Ağaç cinsi kastedilerek] lafza itibar edilerek «el-Hadrâ» (الْخَضْرَاءِ) denilmeyip { الْأَخْضَرِ } denilmiştir. Manaya itibar edilerek «el-Hudur» (الْخُضْرِ) şeklinde de okunmuştur. { نَخْلٍ مُنْقَعِرٍ } “kökünden sökülmüş hurma kütükleri” ve { نَخْلٍ خاوِيَةٍ } “içi boşalmış hurma kütükleri” ayetlerinde olduğu gibi cins ismin müzekker yapılmasının caiz olduğu sabittir. Nitekim Temîm ve Necid kabileleri onu müzekker yaparlar, Hicaz ehli ise nadir haller müstesna müennes yaparlar. İsm-i mevsul ({ الَّذِي }), birinci ism-i mevsulden bedeldir. { فَإِذا أَنْتُمْ مِنْهُ تُوقِدُونَ } “İşte siz ondan yakıp durmaktasınız.” Yani: Siz ondan ateş çakmakta ve o yeşil ağaçtan ateşi tutuşturmaktasınız. Sonra Allah Teâlâ, yaratılışça insandan daha büyük olanı zikrederek şöyle buyurdu: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya güç yetiremez mi?” Buradaki hemze inkâr içindir, vâv harfi ise benzerlerinde olduğu gibi takdirî bir ifadeye atıftır. Ayetin manası şudur: Gökleri ve yeri—ki onlar son derece azametli ve parçaları pek büyüktür—yaratmaya güç yetiren Zât, [insanları] yeniden...

خلق البشر الذي هو صغير الشكل ضَعِيفُ الْقُوَّةِ، كَمَا قَالَ سُبْحَانَهُ: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ . وقرأ الْجُمْهُورُ بِقادِرٍ بِصِيغَةِ اسْمِ الْفَاعِلِ. وَقَرَأَ الْجَحْدَرِيُّ، وَابْنُ أَبِي إِسْحَاقَ، وَالْأَعْرَجُ، وَسَلَّامُ بْنُ الْمُنْذِرِ، وَأَبُو يَعْقُوبَ الْحَضْرَمِيُّ «يَقْدِرُ» بِصِيغَةِ الْفِعْلِ الْمُضَارِعِ. ثُمَّ أَجَابَ سُبْحَانَهُ عَمَّا أَفَادَهُ الِاسْتِفْهَامُ مِنَ الْإِنْكَارِ التَّقْرِيرِيِّ بِقَوْلِهِ: بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ أَيْ: بَلَى هُوَ قَادِرٌ عَلَى ذَلِكَ وَهُوَ الْمُبَالِغُ فِي الْخَلْقِ وَالْعِلْمِ عَلَى أَكْمَلِ وَجْهٍ وَأَتَمِّهِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَالْجَحْدَرِيُّ، وَمَالِكُ بْنُ دِينَارٍ «وَهُوَ الْخَالِقُ» . ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ مَا يَدُلُّ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ، وَتَيَسُّرِ الْمَبْدَأِ وَالْإِعَادَةِ عَلَيْهِ فَقَالَ: إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ أَيْ: إِنَّمَا شَأْنُهُ سُبْحَانَهُ إِذَا تَعَلَّقَتْ إِرَادَتُهُ بِشَيْءٍ مِنَ الْأَشْيَاءِ أَنْ يَقُولَ لَهُ: احْدُثْ فَيَحْدُثُ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ عَلَى شَيْءٍ آخَرَ أَصْلًا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَفِي الْبَقَرَةِ.

yaratmaya da elbette güç yetirir. Nitekim Allah Teâlâ şöyle buyurmuştur: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” . Cumhur, ism-i fâil sığasıyla { بِقادِرٍ } şeklinde okumuştur. el-Cahderî, İbn Ebî İshâk, el-A'rec, Sellâm b. el-Münzir ve Ebû Ya'kûb el-Hadramî ise muzâri fiil sığasıyla «يَقْدِرُ» şeklinde okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ istifhamın ifade ettiği takrîrî inkâra şu buyruğu ile cevap vermiştir: { بَلى وَهُوَ الْخَلَّاقُ الْعَلِيمُ } “Evet! O, hakkıyla yaratan, hakkıyla bilendir.” Yani: Evet, O buna kadirdir; O, yaratmada ve ilimde en mükemmel ve en tam surette mübalağa sahibidir. el-Hasen, el-Cahderî ve Mâlik b. Dînâr «وَهُوَ الْخَالِقُ» şeklinde okumuşlardır. Sonra Allah Teâlâ kudretinin kemâline, ilk yaratmanın da yeniden yaratmanın da O'na pek kolay olduğuna delalet eden hususu zikrederek şöyle buyurdu: { إِنَّما أَمْرُهُ إِذا أَرادَ شَيْئاً أَنْ يَقُولَ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “O'nun buyruğu, bir şeyi dilediği zaman ona sadece 'Ol!' demesidir, o da hemen oluverir.” Yani O'nun şânı, iradesi herhangi bir şeye taalluk ettiği zaman ona: "Vücut bul!" demesinden ibarettir; o da asla başka bir şeye bağlı kalmaksızın derhal meydana gelir. Bunun tefsiri daha önce Nahl ve Bakara surelerinde geçmişti.

قَرَأَ الْجُمْهُورُ: فَيَكُونُ بِالرَّفْعِ عَلَى الِاسْتِئْنَافِ. وَقَرَأَ الْكِسَائِيُّ بِالنَّصْبِ عَطْفًا عَلَى يَقُولُ. ثُمَّ نَزَّهَ سُبْحَانَهُ نَفْسَهُ عَنْ أَنْ يُوصَفَ بِغَيْرِ الْقُدْرَةِ فَقَالَ: فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ وَالْمَلَكُوتُ فِي كَلَامِ الْعَرَبِ لَفْظُ مُبَالَغَةٍ فِي الْمُلْكِ كَالْجَبَرُوتِ وَالرَّحَمُوتِ كَأَنَّهُ قَالَ: فَسُبْحَانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَالِكِيَّةُ الْأَشْيَاءِ الْكُلِّيَّةُ. قَالَ قَتَادَةُ: مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ: مَفَاتِحُ كُلِّ شَيْءٍ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ مَلَكُوتُ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَطَلْحَةُ بْنُ مُصَرِّفٍ وَإِبْرَاهِيمُ التيمي «ملكة» بزنة شجرة، وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ السُّلَمِيُّ وَزِرُّ بْنُ حُبَيْشٍ وَأَصْحَابُ ابْنِ مَسْعُودٍ بِالتَّحْتِيَّةِ عَلَى الْغَيْبَةِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ أَيْضًا. وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ، أَيْ: تَرْجِعُونَ إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ وَذَلِكَ فِي الدَّارِ الْآخِرَةِ بَعْدَ الْبَعْثِ.

Cumhur, { فَيَكُونُ } kelimesini istînâf üzere ref ile okumuştur. el-Kisâî ise { يَقُولَ } lafzına atıfla nasb ile «فَيَكُونَ» okumuştur. Sonra Allah Teâlâ kudret dışında başka bir sıfatla nitelenmekten zâtını tenzih ederek şöyle buyurdu: { فَسُبْحانَ الَّذِي بِيَدِهِ مَلَكُوتُ كُلِّ شَيْءٍ } “Her şeyin melekûtu (mutlak hâkimiyeti) elinde olan Allah yücelerden yücedir.” Arap dilinde «el-melekût», tıpkı «el-ceberût» ve «er-rahamût» gibi mülkte mübalağa bildiren bir lafızdır; sanki şöyle demiştir: Bütün eşyanın mutlak mülkiyeti elinde olan zât her türlü noksanlıktan münezzehtir. Katâde dedi ki: Her şeyin melekûtu, her şeyin anahtarları demektir. Cumhur «مَلَكُوتُ» okumuştur; el-A'meş, Talha b. Musarrif ve İbrâhîm et-Teymî şecere vezninde «مَلَكَةُ» okumuşlardır. Cumhur, { وَإِلَيْهِ تُرْجَعُونَ } “Ve ancak O'na döndürüleceksiniz” kelimesini meçhul olarak hitap kipiyle tâ harfi ile okumuştur. es-Sülemî, Zirr b. Hubeyş ve İbn Mes'ûd'un ashabı ise yine meçhul olarak gaib kipiyle yâ harfi ile «يُرْجَعُونَ» okumuşlardır. Zeyd b. Ali ise mâlum fiil olarak «تَرْجِعُونَ» okumuştur; yani başkasına değil yalnızca O'na döneceksiniz; bu da dirilişten sonra ahiret yurdundadır.

وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ فِي مُعْجَمِهِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ، وَالضِّيَاءُ فِي الْمُخْتَارَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ الْعَاصُ بْنُ وَائِلٍ إِلَى رَسُولِ اللَّهِ ﷺ بِعَظْمٍ حَائِلٍ فَفَتَّهُ بِيَدِهِ فَقَالَ: يَا مُحَمَّدُ أَيُحْيِي اللَّهُ هَذَا بَعْدَ مَا أَرَى؟ قَالَ: «نَعَمْ، يَبْعَثُ اللَّهُ هَذَا، ثُمَّ يُمِيتُكَ ثُمَّ يُحْيِيكَ ثُمَّ يُدْخِلُكَ نَارَ جَهَنَّمَ» فَنَزَلَتِ الْآيَاتُ مِنْ آخِرِ يس أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ إِلَى آخِرِ السُّورَةِ.

İbn Cerîr, İbnu'l-Münzir, Mu'cem'inde İbn Ebî Hâtim, sahih olduğunu belirterek el-Hâkim, İbn Merdûye, el-Ba's'ta el-Beyhakî ve el-Muhtâre'de ed-Dıyâ İbn Abbâs'tan şöyle rivayet etmişlerdir: el-Âs b. Vâil, elinde çürümüş bir kemikle Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi ve onu eliyle ufaladı, sonra: 'Ey Muhammed! Bu gördüğüm durumdan sonra Allah bunu diriltecek mi?' dedi. Peygamber: «Evet, Allah bunu diriltecektir; sonra seni öldürecek, sonra diriltecek, sonra da cehennem ateşine sokacaktır» buyurdu. Bunun üzerine Yâsîn suresinin sonundaki şu ayetler nazil oldu: { أَوَلَمْ يَرَ الْإِنْسانُ أَنَّا خَلَقْناهُ مِنْ نُطْفَةٍ } “İnsan görmedi mi ki, biz onu bir damla sudan (nutfeden) yarattık...” surenin sonuna kadar.

وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ قَالَ: جَاءَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ فِي يَدِهِ عَظْمٌ حَائِلٌ إِلَى النَّبِيِّ ﷺ وَذَكَرَ مِثْلَ مَا تَقَدَّمَ قَالَ ابْنُ كَثِيرٍ: وَهَذَا مُنْكَرٌ، لِأَنَّ السُّورَةَ مَكِّيَّةٌ وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ أُبَيٍّ إِنَّمَا كَانَ بِالْمَدِينَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: جَاءَ أُبَيُّ بْنُ خَلَفٍ الْجُمَحِيُّ وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تَقَدَّمَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْهُ أَيْضًا قَالَ:

İbn Cerîr ve İbn Merdûye ondan şöyle rivayet ettiler: Abdullah b. Übey elinde çürümüş bir kemikle Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e geldi... diyerek az önce geçenin benzerini zikretti. İbn Kesîr dedi ki: Bu münkerdir; zira sure Mekkî'dir, Abdullah b. Übey ise sadece Medine'de bulunmuştur. İbn Merdûye İbn Abbâs'tan: "Übey b. Halef el-Cumehî geldi..." diyerek az önce geçenin benzerini rivayet etti. İbn Merdûye yine ondan nakletti; dedi ki:

نَزَلَتْ فِي أَبِي جَهْلٍ وَذَكَرَ نَحْوَ مَا تقدّم.

[Ayetin] Ebû Cehil hakkında indiğini ve daha önce geçenin bir benzerini zikretti.