Binûn

Gâfir Suresi — 2. Sayfa

Kaynak: Fethu'l-Kadîr · Şevkânî · Arapça Orijinal Metin · AI Türkçe Çeviri

إن، قاله الأخفش. وقرأ ابن السميقع وَعِيسَى بْنُ عُمَرَ «كُلًّا» بِالنَّصْبِ. قَالَ الْكِسَائِيُّ وَالْفَرَّاءُ عَلَى التَّأْكِيدِ لِاسْمِ إِنَّ بِمَعْنَى كُلِّنَا، وَتَنْوِينُهُ عِوَضٌ عَنِ الْمُضَافِ إِلَيْهِ، وَقِيلَ: عَلَى الْحَالِ وَرَجَّحَهُ ابْنُ مَالِكٍ إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ أَيْ: قَضَى بَيْنَهُمْ بِأَنَّ فَرِيقًا فِي الْجَنَّةِ، وَفَرِيقًا فِي السَّعِيرِ وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ مِنَ الْأُمَمِ الْكَافِرَةِ، مُسْتَكْبِرِهِمْ وَضَعِيفِهِمْ لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ جَمْعُ خَازِنٍ، وَهُوَ الْقَوَّامُ بِتَعْذِيبِ أَهْلِ النَّارِ ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ يوما ظرف ليخفف، وَمَفْعُولُ يُخَفِّفْ مَحْذُوفٌ، أَيْ: يُخَفِّفْ عَنَّا شَيْئًا مِنَ الْعَذَابِ مِقْدَارَ يَوْمٍ أَوْ فِي يَوْمٍ، وجملة قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ مُسْتَأْنَفَةٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالِاسْتِفْهَامُ لِلتَّوْبِيخِ وَالتَّقْرِيعِ قالُوا بَلى أَيْ: أَتَوْنَا بِهَا فَكَذَّبْنَاهُمْ وَلَمْ نُؤْمِنْ بِهِمْ وَلَا بِمَا جَاءُوا بِهِ مِنَ الْحُجَجِ الْوَاضِحَةِ، فَلَمَّا اعْتَرَفُوا قالُوا أَيْ: قَالَ لَهُمُ الْمَلَائِكَةُ الَّذِينَ هُمْ خَزَنَةُ جَهَنَّمَ فَادْعُوا أَيْ: إِذَا كَانَ الأمر كذلك فادعوا أنتم، فإنا لا ندعو لِمَنْ كَفَرَ بِاللَّهِ وَكَذَّبَ رُسُلَهُ بَعْدَ مَجِيئِهِمْ بِالْحُجَجِ الْوَاضِحَةِ.

«inne»nin [haberidir], bunu Ahfeş söylemiştir. İbnü's-Semeyka' ve Îsâ b. Ömer ise mensub olarak «küllen» şeklinde okumuşlardır. Kisâî ve Ferrâ, bunun «küllünâ» anlamında inne'nin ismini tekit etmek üzere olduğunu ve tenvininin de muzâfun ileyhten ivaz (bedel) olduğunu söylemişlerdir. Hâl makamında olduğu da söylenmiştir ki İbn Mâlik bunu tercih etmiştir. { إِنَّ اللَّهَ قَدْ حَكَمَ بَيْنَ الْعِبادِ } “Şüphesiz Allah kulları arasında hükmünü vermiştir”; yani bir kısmının cennette, bir kısmının da çılgın alevli cehennemde olacağına aralarında hükmetmiştir. { وَقالَ الَّذِينَ فِي النَّارِ } “Ateşte olanlar dediler ki” kâfir ümmetlerden, gerek büyüklük taslayanları gerekse zayıf olanları { لِخَزَنَةِ جَهَنَّمَ } “cehennemin bekçilerine”; 'hâzin' kelimesinin çoğuludur ki cehennem ehline azap etmekle görevli olanlardır: { ادْعُوا رَبَّكُمْ يُخَفِّفْ عَنَّا يَوْماً مِنَ الْعَذابِ } “'Rabbinize dua edin de bizden bir gün olsun azabı hafifletsin.'” { يَوْماً } lafzı, 'yuhâffif' fiilinin zarfıdır; 'yuhâffif' fiilinin mefulü ise mahzuftur, yani: 'Bir gün miktarınca yahut bir gün içinde bizden azaptan bir şeyi hafifletsin' demektir. { قالُوا أَوَلَمْ تَكُ تَأْتِيكُمْ رُسُلُكُمْ بِالْبَيِّناتِ } “[Bekçiler] dediler ki: 'Peygamberleriniz size apaçık delillerle gelmemiş miydi?'” cümlesi, takdirî bir soruya müste'nefe bir cevaptır. Soru ise azarlama ve kınama (tevbih ve takrî') içindir. { قالُوا بَلى } “Dediler ki: 'Evet [gelmişti]'”; yani bize geldiler, fakat biz onları yalanladık; ne onlara ne de getirdikleri apaçık delillere iman ettik. Onlar itiraf edince, { قالُوا } “[Bekçiler] dediler”; yani cehennem bekçileri olan melekler onlara dediler ki: { فَادْعُوا } “'Öyleyse siz yalvarın'”; yani madem durum böyledir, o halde siz kendiniz dua edin; çünkü bizler apaçık delillerle geldikten sonra Allah'ı inkâr eden ve O'nun peygamberlerini yalanlayan kimselere dua etmeyiz.

ثُمَّ أَخْبَرُوهُمْ بِأَنَّ دُعَاءَهُمْ لَا يُفِيدُ شَيْئًا فَقَالُوا: وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ أَيْ: فِي ضَيَاعٍ وَبُطْلَانٍ وَخَسَارٍ وَتَبَارٍ، وَجُمْلَةُ إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا مُسْتَأْنَفَةٌ مِنْ جِهَتِهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: نَجْعَلُهُمُ الْغَالِبِينَ لِأَعْدَائِهِمُ الْقَاهِرِينَ لَهُمْ، وَالْمَوْصُولُ: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَطْفًا عَلَى رُسُلِنَا، أَيْ: لَنَنْصُرُ رُسُلَنَا، وَنَنْصُرُ الَّذِينَ آمَنُوا مَعَهُمْ فِي الْحَياةِ الدُّنْيا بِمَا عَوَّدَهُمُ اللَّهُ مِنَ الِانْتِقَامِ مِنْهُمْ بِالْقَتْلِ، وَالسَّلْبِ، وَالْأَسْرِ، وَالْقَهْرِ وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ وَهُوَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ. قَالَ زَيْدُ بْنُ أَسْلَمَ: الْأَشْهَادُ هُمُ الْمَلَائِكَةُ وَالنَّبِيُّونَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ:

Sonra onların dualarının hiçbir fayda vermeyeceğini kendilerine haber vererek şöyle dediler: { وَما دُعاءُ الْكافِرِينَ إِلَّا فِي ضَلالٍ } “Kâfirlerin duası ise ancak bir sapıklık (boşa gitme) içindedir.” Yani bir zayi oluş, bâtıllık, hüsran ve helak içindedir. { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere yardım ederiz” cümlesi, Cenâb-ı Hak tarafından müste'nefedir; yani onları düşmanlarına galip ve üstün kılarız demektir. İsm-i mevsûl, { رُسُلَنا } üzerine matuf olarak nasb mahallindedir; yani: Peygamberlerimize yardım ederiz ve onlarla birlikte iman edenlere de yardım ederiz { فِي الْحَياةِ الدُّنْيا } “dünya hayatında”, Allah'ın onları öldürme, ganimet alma, esir etme ve boyun eğdirme suretiyle intikam almaya alıştırmasıyla yardım ederiz { وَيَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } “şahitlerin dikileceği günde de” ki o, kıyamet günüdür. Zeyd b. Eslem şöyle demiştir: Eşhâd (şahitler), melekler ve nebilerdir. Mücâhid ve Süddî ise şöyle demiştir:

الْأَشْهَادُ الْمَلَائِكَةُ تَشْهَدُ لِلْأَنْبِيَاءِ بِالْإِبْلَاغِ، وَعَلَى الْأُمَمِ بِالتَّكْذِيبِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَشْهَادُ جَمْعُ شَاهِدٍ مِثْلُ صَاحِبٍ وَأَصْحَابٍ. قَالَ النَّحَّاسُ: لَيْسَ بَابُ فَاعِلٍ أَنْ يُجْمَعَ عَلَى أَفْعَالٍ وَلَا يُقَاسُ عَلَيْهِ، وَلَكِنْ مَا جَاءَ مِنْهُ مَسْمُوعًا أُدِّيَ عَلَى مَا يُسْمَعُ، فَهُوَ عَلَى هَذَا جَمْعُ شَهِيدٍ، مِثْلُ شَرِيفٍ وَأَشْرَافٌ، وَمَعْنَى نَصْرِهِمْ يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهَادُ: أَنَّ اللَّهَ يُجَازِيهِمْ بِأَعْمَالِهِمْ، فَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ، وَيُكْرِمُهُمْ بِكَرَامَاتِهِ، وَيُجَازِي الْكُفَّارَ بِأَعْمَالِهِمْ، فَيَلْعَنُهُمْ، وَيُدْخِلُهُمُ النَّارَ، وَهُوَ مَعْنَى قَوْلِهِ: يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ أَيِ: الْبُعْدُ عَنِ الرَّحْمَةِ وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ أَيِ: النَّارُ وَيَوْمَ بَدَلٌ مِنْ يوم يقول الْأَشْهَادُ، وَإِنَّمَا لَمْ تَنْفَعْهُمُ الْمَعْذِرَةُ لِأَنَّهَا مَعْذِرَةٌ بَاطِلَةٌ، وَتَعِلَّةٌ دَاحِضَةٌ وَشُبْهَةٌ زَائِغَةٌ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ «تَنْفَعُ» بِالْفَوْقِيَّةِ. وَقَرَأَ نَافِعٌ وَالْكُوفِيُّونَ بِالتَّحْتِيَّةِ، وَالْكُلُّ جَائِزٌ فِي اللُّغَةِ.

Eşhâd, peygamberlerin tebliğ ettiğine ve ümmetlerin de yalanladığına şahitlik edecek olan meleklerdir. Zeccâc şöyle demiştir: 'Eşhâd', 'sâhib' kelimesinin çoğulunun 'ashâb' olması gibi 'şâhid' kelimesinin çoğuludur. Nehhas ise şöyle demiştir: 'Fâil' vezninin 'ef'âl' şeklinde çoğul yapılması kural değildir ve buna kıyas yapılamaz; ancak bundan semâî olarak gelenler duyulduğu şekliyle aktarılır. Bu duruma göre o, 'şerîf' ve 'eşrâf' gibi 'şehîd' kelimesinin çoğuludur. Şahitlerin dikileceği günde onlara yardım edilmesinin manası şudur: Allah onları amelleriyle mükâfatlandırır, cennete koyar ve ikramlarıyla onları aziz kılar; kâfirleri de amelleriyle cezalandırır, onlara lanet eder ve ateşe atar. İşte şu âyetin manası da budur: { يَوْمَ لَا يَنْفَعُ الظَّالِمِينَ مَعْذِرَتُهُمْ } “O gün zalimlere mazeretleri fayda vermez.” { وَلَهُمُ اللَّعْنَةُ } “Onlar için lanet vardır”, yani rahmetten uzaklaştırılma vardır { وَلَهُمْ سُوءُ الدَّارِ } “ve onlar için yurdun en kötüsü vardır”, yani cehennem ateşi vardır. { يَوْمَ } kelimesi, { يَوْمَ يَقُومُ الْأَشْهادُ } ifadesinden bedeldir. Mazeretin onlara fayda vermemesi ise onun asılsız bir mazeret, çürük bir bahane ve saptırıcı bir şüphe olmasındandır. Cumhur, [fiili] üstteki 'te' ile { تَنْفَعُ } şeklinde okumuştur. Nâfi ve Kûfeliler ise alttaki 'ye' ile okumuşlardır; hepsi de dil açısından caizdir.

وَقَدْ أَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي تَارِيخِهِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ فِي قَوْلِهِ: وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ قَالَ: السَّفَّاكِينَ لِلدِّمَاءِ بِغَيْرِ حَقِّهَا. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ، وَمُسْلِمٌ وَغَيْرُهُمَا عَنِ ابْنِ عُمَرَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:

Buhârî Târîh'inde ve İbnü'l-Münzir, İbn Mes'ûd'dan rivayet etmiştir ki o, { وَأَنَّ الْمُسْرِفِينَ هُمْ أَصْحابُ النَّارِ } “ve şüphesiz haddi aşanlar cehennemliklerin ta kendileridir” ayeti hakkında: «Haksız yere kan dökenlerdir» demiştir. Buhârî, Müslim ve diğerleri İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur:

«إِنَّ أَحَدَكُمْ إِذَا مَاتَ عُرِضَ عَلَيْهِ مَقْعَدُهُ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ، إِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ فَمِنْ أَهْلِ الْجَنَّةِ، وَإِنْ كَانَ مِنْ أَهْلِ النَّارِ فَمِنْ أَهْلِ النَّارِ، يُقَالُ لَهُ هَذَا مَقْعَدُكَ حَتَّى يَبْعَثَكَ اللَّهُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ» زَادَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ.

«Biriniz öldüğü zaman sabah ve akşam ona kalacağı yer gösterilir. Eğer cennet ehlinden ise cennet ehlinden, eğer cehennem ehlinden ise cehennem ehlinden [olan yeri gösterilir]. Ona: 'Kıyamet gününde Allah seni oraya gönderinceye kadar senin yerin işte burasıdır' denilir.» İbn Merdûye şunu eklemiştir:

ثُمَّ قَرَأَ النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا. وَأَخْرَجَ الْبَزَّارُ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ ابْنِ مَسْعُودٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَا أَحْسَنَ مُحْسِنٌ مُسْلِمٌ أَوْ كَافِرٌ إِلَّا أَثَابَهُ اللَّهُ، قُلْنَا يَا رَسُولَ اللَّهِ مَا إِثَابَةُ الْكَافِرِ؟ قَالَ: الْمَالُ وَالْوَلَدُ وَالصِّحَّةُ وَأَشْبَاهُ ذَلِكَ، قُلْنَا: وَمَا إِثَابَتُهُ فِي الآخرة؟

Sonra { النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْها غُدُوًّا وَعَشِيًّا } “Ateş! Sabah akşam ona sunulurlar” âyetini okudu. Bezzâr, İbn Ebî Hâtim, Hâkim —sahih olduğunu belirterek—, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî, İbn Mes'ûd'dan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki şöyle buyurmuştur: «Müslüman olsun kâfir olsun iyilik yapan her bir iyilik sahibine Allah mutlaka mükâfat verir. Dedik ki: 'Ey Allah'ın Resûlü, kâfirin mükâfatı nedir?' Şöyle buyurdu: 'Mal, çocuk, sağlık ve benzeri şeylerdir.' Dedik ki: 'Peki onun ahiretteki mükâfatı nedir?'»

قَالَ: عَذَابًا دُونَ الْعَذَابِ، وَقَرَأَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا، وَالطَّبَرَانِيُّ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ أَبِي الدَّرْدَاءِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مَنْ رَدَّ عَنْ عِرْضِ أَخِيهِ رَدَّ اللَّهُ عَنْ وَجْهِهِ نَارَ جَهَنَّمَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، ثُمَّ تَلَا إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ مِنْ حَدِيثِ أَبِي هُرَيْرَةَ مثله.

«Şöyle buyurdu: 'Daha hafif bir azaptır.' Ve Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذابِ } “Firavun ailesini azabın en şiddetlisine sokun” ayetini okudu.» Ahmed, Tirmizî —hasen olduğunu belirterek—, İbn Ebî'd-Dünyâ, Taberânî, İbn Merdûye ve Şuab'da Beyhakî, Ebû'd-Derdâ'dan, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki şöyle buyurmuştur: «Kim din kardeşinin şerefini savunursa, Allah da kıyamet günü onun yüzünden cehennem ateşini savar. Sonra: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وَالَّذِينَ آمَنُوا } “Şüphesiz biz peygamberlerimize ve iman edenlere yardım ederiz” âyetini okudu.» İbn Merdûye, Ebû Hüreyre'nin hadisinden benzerini rivayet etmiştir.

[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٥٣ الى ٦٥]

[Gâfir Suresi (40), Âyetler: 53-65]

وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥) إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧)

{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ (٥٣) هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ (٥٤) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ (٥٥) إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلاَّ كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (٥٦) لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ (٥٧) } “Andolsun biz Mûsâ'ya hidayeti verdik ve İsrâiloğulları'na da Kitab'ı miras bıraktık (53) Akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olarak (54) O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Günahın için bağışlanma dile, akşam ve sabah Rabbini överek tesbih et (55) Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur. Sen hemen Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işitendir, hakkıyla görendir (56) Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür. Fakat insanların çoğu bilmezler (57)”

وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩) وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢)

{ وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلا الْمُسِيءُ قَلِيلاً مَا تَتَذَكَّرُونَ (٥٨) إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يُؤْمِنُونَ (٥٩) وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ (٦٠) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ (٦١) ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ (٦٢) } “Kör ile gören bir olmaz; iman edip salih ameller işleyenlerle kötülük yapan da bir değildir. Ne kadar da az düşünüyorsunuz! (58) Kıyamet vakti mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur. Fakat insanların çoğu inanmazlar (59) Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir' (60) İçinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için yaratan, gündüzü de aydınlık kılan Allah'tır. Şüphesiz Allah insanlara karşı lütuf sahibidir. Fakat insanların çoğu şükretmezler (61) İşte her şeyin yaratıcısı olan Rabbiniz Allah budur. O'ndan başka ilah yoktur. Nasıl da döndürülüyorsunuz! (62)”

كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥)

{ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ (٦٣) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ (٦٤) هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلاَّ هُوَ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ (٦٥) } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler (63) Yeryüzünü sizin için yerleşme yeri, göğü de bir kubbe/bina kılan, size şekil verip şekillerinizi güzel yapan ve sizi temiz şeylerle rızıklandıran Allah'tır. İşte Rabbiniz olan Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir (64) O diridir, O'ndan başka ilah yoktur. Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur (65)”

قَوْلُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى هَذَا مِنْ جُمْلَةِ مَا قَصَّهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ قَرِيبًا مِنْ نَصْرِهِ لِرُسُلِهِ: أَيْ:

Âyette geçen: { وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْهُدى } “Andolsun biz Mûsâ'ya hidayeti verdik” ifadesi, Allah Teâlâ'nın az önce peygamberlerine yardım etmesine dair anlattığı kıssalardandır; yani:

آتَيْنَاهُ التَّوْرَاةَ والنبوّة، كما في قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ قَالَ مُقَاتِلٌ: الْهُدَى مِنَ الضَّلَالَةِ: يَعْنِي التَّوْرَاةَ وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ التَّوْرَاةُ، وَمَعْنَى أَوْرَثْنَا أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمَّا أَنْزَلَ التَّوْرَاةَ عَلَى مُوسَى بَقِيَتْ بَعْدَهُ فِيهِمْ وَتَوَارَثُوهَا خَلَفًا عَنْ سَلَفٍ.

Ona Tevrat'ı ve peygamberliği verdik; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { إِنَّا أَنْزَلْنَا التَّوْراةَ فِيها هُدىً وَنُورٌ } “Şüphesiz Tevrat'ı biz indirdik; onda bir hidayet ve bir nur vardır” (1). Mukâtil şöyle demiştir: Sapıklıktan hidayete ermektir; yani Tevrat'tır. { وَأَوْرَثْنا بَنِي إِسْرائِيلَ الْكِتابَ هُدىً وَذِكْرى لِأُولِي الْأَلْبابِ } “ve İsrâiloğullarına, akıl sahipleri için bir hidayet ve bir öğüt olan Kitab'ı miras bıraktık.” 'el-Kitâb' ile kastedilen Tevrat'tır. 'Evresnâ' (miras bıraktık) ifadesinin manası; Allah Teâlâ Tevrat'ı Mûsâ'ya indirdiğinde, onun vefatından sonra aralarında kalması ve nesilden nesile miras olarak devralmalarıdır.

وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ سَائِرُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ عَلَى أَنْبِيَاءِ بَنِي إِسْرَائِيلَ بَعْدَ مَوْتِ مُوسَى، وُهُدًى وَذِكْرَى: فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى أَنَّهُمَا مَفْعُولٌ لِأَجْلِهِ، أَيْ: لِأَجْلِ الْهُدَى وَالذِّكْرِ، أَوْ عَلَى أَنَّهُمَا مَصْدَرَانِ فِي مَوْضِعِ الْحَالِ، أَيْ:

'el-Kitâb' ile kastedilenin Mûsâ'nın vefatından sonra İsrâiloğulları peygamberlerine indirilen diğer bütün kitaplar olduğu da söylenmiştir. { هُدىً وَذِكْرى } ifadeleri, mef'ûlün lieclih olarak nasb mahallindedir; yani: 'Hidayet ve öğüt için' demektir. Yahut hâl makamında yer alan iki masdardır; yani:

هَادِيًا وَمُذَكِّرًا، وَالْمُرَادُ بِأُولِي الْأَلْبَابِ: أَهْلُ الْعُقُولِ السَّلِيمَةِ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ رَسُولَهُ ﷺ بِالصَّبْرِ عَلَى الْأَذَى فَقَالَ:

'Yol gösterici ve hatırlatıcı olarak' demektir. 'Ülü'l-elbâb' ile kastedilen ise selim akıl sahipleridir. Sonra Allah Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e eziyetlere karşı sabretmesini emrederek şöyle buyurdu:

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ أَيِ: اصْبِرْ عَلَى أَذَى الْمُشْرِكِينَ كَمَا صَبَرَ مَنْ قَبْلَكَ مِنَ الرُّسُلِ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ الَّذِي وَعَدَ بِهِ رُسُلَهُ حَقٌّ لَا خُلْفَ فِيهِ، وَلَا شَكَّ فِي وُقُوعِهِ كَمَا فِي قَوْلِهِ: إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا وقوله:

{ فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “Artık sabret! Şüphesiz Allah'ın vaadi haktır.” Yani: Senden önceki elçilerin sabrettiği gibi müşriklerin eziyetlerine sabret. Şüphesiz Allah'ın elçilerine vadettiği şey haktır, onda cayma yoktur ve O'nun şu buyruğunda olduğu gibi vuku bulmasında şüphe bulunmamaktadır: { إِنَّا لَنَنْصُرُ رُسُلَنا } “Şüphesiz biz elçilerimize yardım ederiz.” Ve O'nun şu buyruğu [gibi]:

وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ قَالَ الْكَلْبِيُّ: نُسِخَ هَذَا بِآيَةِ السَّيْفِ. ثُمَّ أَمَرَهُ سُبْحَانَهُ بِالِاسْتِغْفَارِ لِذَنْبِهِ فَقَالَ: وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ قِيلَ: الْمُرَادُ ذَنْبُ أُمَّتِكَ فَهُوَ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ الصَّغَائِرُ عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُهَا عَلَى الْأَنْبِيَاءِ، وَقِيلَ: هُوَ مُجَرَّدُ تَعَبُّدٍ لَهُ ﷺ بِالِاسْتِغْفَارِ لِزِيَادَةِ الثَّوَابِ، وَقَدْ غَفَرَ اللَّهُ لَهُ مَا تَقَدَّمَ مِنْ ذَنْبِهِ وَمَا تَأَخَّرَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ أَيْ: دُمْ على تنزيه الله متلبسا بِحَمْدِهِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ صَلِّ فِي الْوَقْتَيْنِ: صَلَاةَ الْعَصْرِ، وَصَلَاةَ الْفَجْرِ. قَالَهُ الْحَسَنُ وَقَتَادَةُ، وَقِيلَ: هُمَا صَلَاتَانِ: رَكْعَتَانِ غُدْوَةً، وَرَكْعَتَانِ عَشِيَّةً، وَذَلِكَ قَبْلَ أَنْ تُفْرَضَ الصَّلَوَاتُ الْخَمْسُ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ أَيْ: بِغَيْرِ حُجَّةٍ ظَاهِرَةٍ وَاضِحَةٍ جَاءَتْهُمْ مِنْ جِهَةِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ أي: ما في قلوبهم إلا تكبر عَنِ الْحَقِّ يَحْمِلُهُمْ عَلَى تَكْذِيبِكَ، وَجُمْلَةُ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ صفة لكبر قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى مَا فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبَالِغِي إِرَادَتِهِمْ فِيهِ، فَجَعَلَهُ عَلَى حَذْفِ الْمُضَافِ. وَقَالَ غَيْرُهُ: مَا هُمْ بِبَالِغِي الْكِبْرَ. وَقَالَ ابْنُ قُتَيْبَةَ: الْمَعْنَى إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ، أَيْ: تَكَبُّرٌ عَلَى محمد ﷺ وَطَمَعٌ أَنْ يَغْلِبُوهُ وَمَا هُمْ بِبَالِغِي ذَلِكَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْكِبْرِ الْأَمْرُ الْكَبِيرُ، أَيْ:

{ وَلَقَدْ سَبَقَتْ كَلِمَتُنا لِعِبادِنَا الْمُرْسَلِينَ إِنَّهُمْ لَهُمُ الْمَنْصُورُونَ وَإِنَّ جُنْدَنا لَهُمُ الْغالِبُونَ } “Andolsun ki gönderilen kullarımıza şu sözümüz geçmişti: 'Mutlaka kendilerine yardım edilecektir ve galip gelecek olanlar da mutlaka bizim ordumuzdur.'” (1). Kelbî: «Bu, kılıç ayetiyle neshedilmiştir» demiştir. Sonra Allah Teâlâ ona günahı için bağışlanma dilemesini emrederek şöyle buyurdu: { وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ } “ve günahın için bağışlanma dile”; kastedilenin ümmetinin günahı olduğu, dolayısıyla muzâfın hazfi kabilinden olduğu söylenmiştir. Peygamberler için küçük günahları caiz görenlere göre kastedilenin küçük günahlar olduğu söylenmiştir. Bunun sadece sevabın artması için sallallâhu aleyhi ve sellem'in istiğfar ile ibadet etmesi kabilinden olduğu da söylenmiştir; nitekim Allah onun geçmiş ve gelecek günahlarını bağışlamıştır. { وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكارِ } “Akşam ve sabah Rabbini hamd ile tesbih et”; yani hamdini iktiran ettirerek Allah'ı tenzih etmeye devam et. İki vakitte namaz kıl; yani ikindi namazı ve sabah namazı kıl manasında olduğu da söylenmiştir. Bunu Hasan ve Katâde söylemiştir. Beş vakit namaz farz kılınmadan önce biri sabah iki rekât, diğeri akşam iki rekât olmak üzere iki namaz olduğu da söylenmiştir. { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanlar var ya”; yani kendilerine Allah Teâlâ tarafından gelmiş açık ve zahir bir delil olmaksızın [tartışırlar]. { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } “onların göğüslerinde sadece bir kibir vardır”; yani kalplerinde seni yalanlamaya sevk eden haktan büyüklenme duygusundan başka bir şey yoktur. { مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } “ki onlar asla ona ulaşamayacaklardır” cümlesi 'kibr'in sıfatıdır. Zeccâc: Mana; göğüslerinde bu hususta maksatlarına ulaşamayacakları bir kibirden başkası yoktur, şeklindedir; dolayısıyla bunu muzâfın hazfine hamletmiştir. Başkaları ise: Onlar o büyüklüğe ulaşamayacaklardır, demiştir. İbn Kuteybe: Mana; { إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } yani Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e karşı bir kibir ve ona galip gelme hırsıdır; fakat onlar buna asla ulaşamayacaklardır, demiştir. 'Kibr' ile büyük işin kastedildiği de söylenmiştir; yani:

يَطْلُبُونَ النُّبُوَّةَ، أَوْ يَطْلُبُونَ أَمْرًا كَبِيرًا يَصِلُونَ بِهِ إِلَيْكَ مِنَ الْقَتْلِ وَنَحْوِهِ وَلَا يَبْلُغُونَ ذَلِكَ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ فِي صُدُورِهِمْ عَظَمَةٌ مَا هُمْ بِبَالِغِيهَا. وَالْمُرَادُ بِهَذِهِ الْآيَةِ الْمُشْرِكُونَ، وَقِيلَ: الْيَهُودُ كَمَا سَيَأْتِي بَيَانُهُ آخِرَ الْبَحْثِ إِنْ شَاءَ اللَّهُ. ثُمَّ أَمَرَهُ اللَّهُ سُبْحَانَهُ بِأَنْ يَسْتَعِيذَ بِاللَّهِ مِنْ شُرُورِهِمْ فَقَالَ: فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ أَيْ: فَالْتَجِئْ إِلَيْهِ مِنْ شَرِّهِمْ، وَكَيْدِهِمْ، وَبَغْيِهِمْ عَلَيْكَ إِنَّهُ السَّمِيعُ لِأَقْوَالِهِمُ الْبَصِيرُ بِأَفْعَالِهِمْ لَا تَخْفَى عَلَيْهِ مِنْ ذَلِكَ خَافِيَةٌ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ عَظِيمَ قُدْرَتِهِ فَقَالَ: لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ أَيْ: أَعْظَمُ فِي النُّفُوسِ وَأَجَلُّ فِي الصُّدُورِ، لِعِظَمِ أَجْرَامِهِمَا، وَاسْتِقْرَارِهِمَا مِنْ غَيْرِ عَمَدٍ، وَجَرَيَانِ الْأَفْلَاكِ بِالْكَوَاكِبِ مِنْ غَيْرِ سَبَبٍ، فَكَيْفَ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ وَإِحْيَاءَ مَا هُوَ دُونَهُمَا مِنْ كُلِّ وَجْهٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ: أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ قال أبو العالية: المعنى لخلق السموات وَالْأَرْضِ أَعْظَمُ مِنْ خَلْقِ الدَّجَّالِ حِينَ عَظَّمَتْهُ الْيَهُودُ. وَقَالَ يَحْيَى بْنُ سَلَامٍ: هُوَ احْتِجَاجٌ عَلَى مُنْكِرِي الْبَعْثِ، أَيْ: هُمَا أَكْبَرُ مِنْ إِعَادَةِ خَلْقِ النَّاسِ وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ بِعَظِيمِ قُدْرَةِ اللَّهِ وَأَنَّهُ لَا يُعْجِزُهُ شَيْءٌ.

peygamberliği talep ediyorlar yahut seni öldürmek ve benzeri gibi sana zarar verecek büyük bir işin peşindedirler, fakat buna ulaşamayacaklardır. Mücâhid: 'Bunun manası; kalplerinde asla ulaşamayacakları bir büyüklük duygusu vardır' demiştir. Bu ayetle kastedilenler müşriklerdir; inşallah bu bahsin sonunda açıklanacağı üzere Yahudiler olduğu da söylenmiştir. Sonra Allah Teâlâ ona onların şerlerinden Allah'a sığınmasını emrederek şöyle buyurdu: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ } “O halde Allah'a sığın. Şüphesiz O, hakkıyla işiten, hakkıyla görendir”; yani onların şerrinden, hilelerinden ve sana karşı taşkınlıklarından O'na sığın. Şüphesiz O, onların sözlerini işiten, fiillerini görendir; bunlardan hiçbir şey O'na gizli kalmaz. Sonra Cenâb-ı Hak kudretinin büyüklüğünü beyan ederek şöyle buyurdu: { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından elbette daha büyüktür”; yani kütlelerinin büyüklüğü, direksiz durmaları ve feleklerin yıldızlarla birlikte görünür bir sebep olmaksızın akıp gitmesi sebebiyle nefislerde daha muazzam, kalplerde daha büyüktür. Durum böyleyken, her bakımdan bunlardan daha küçük olan bir şeyin diriltilmesini ve ba'si nasıl inkâr ederler; nitekim şöyle buyrulmuştur: { أَوَلَيْسَ الَّذِي خَلَقَ السَّماواتِ وَالْأَرْضَ بِقادِرٍ عَلى أَنْ يَخْلُقَ مِثْلَهُمْ } “Gökleri ve yeri yaratan, onların benzerini yaratmaya kādir değil midir?” (2). Ebu'l-Âliye şöyle demiştir: Mana; göklerin ve yerin yaratılışı, Yahudilerin gözünde büyüttükleri zaman Deccâl'in yaratılışından daha büyüktür, şeklindedir. Yahyâ b. Sellâm ise: Bu, öldükten sonra dirilmeyi inkâr edenlere karşı bir delil getirmedir; yani ikisinin yaratılışı insanların yeniden yaratılmasından daha büyüktür, demiştir. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَعْلَمُونَ } “Fakat insanların çoğu bilmezler”; Allah'ın yüce kudretini ve hiçbir şeyin O'nu aciz bırakamayacağını bilmezler.

ثُمَّ لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الْجِدَالَ بِالْبَاطِلِ ذَكَرَ مِثَالًا لِلْبَاطِلِ وَالْحَقِّ وَأَنَّهُمَا لَا يَسْتَوِيَانِ فَقَالَ: وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ أَيِ: الَّذِي يُجَادِلُ بِالْبَاطِلِ، وَالَّذِي يُجَادِلُ بِالْحَقِّ وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ أَيْ: وَلَا يَسْتَوِي الْمُحْسِنُ بِالْإِيمَانِ، وَالْعَمَلِ الصَّالِحِ وَالْمُسِيءُ بِالْكُفْرِ، وَالْمَعَاصِي، وَزِيَادَةُ «لَا» فِي وَلَا الْمُسِيءُ لِلتَّأْكِيدِ قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ قرأ الجمهور «يتذكرون» بالتحية عَلَى الْغَيْبَةِ، وَاخْتَارَ هَذِهِ الْقِرَاءَةَ أَبُو عُبَيْدٍ، وَأَبُو حَاتِمٍ، لِأَنَّ قَبْلَهَا وَبَعْدَهَا عَلَى الْغَيْبَةِ لَا عَلَى الْخِطَابِ، وَقَرَأَ الْكُوفِيُّونَ بِالْفَوْقِيَّةِ عَلَى الْخِطَابِ بِطَرِيقَةِ الِالْتِفَاتِ، أَيْ: تَذَكُّرًا قَلِيلًا مَا تَتَذَكَّرُونَ إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها أَيْ: لَا شَكَّ فِي مَجِيئِهَا، وَحُصُولِهَا وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ وَلَا يُصَدِّقُونَهُ لِقُصُورِ أَفْهَامِهِمْ وَضَعْفِ عُقُولِهِمْ عَنْ إدراك

Sonra Cenâb-ı Hak bâtıl ile mücâdeleyi zikredince, bâtıl ve hak için bir misal vererek ikisinin eşit olmadığını bildirdi ve şöyle buyurdu: { وَما يَسْتَوِي الْأَعْمى وَالْبَصِيرُ } “Kör ile gören bir olmaz”; yani bâtıl ile mücâdele eden ile hak ile mücâdele eden bir değildir. { وَالَّذِينَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحاتِ وَلَا الْمُسِيءُ } “İman edip salih amel işleyenlerle kötülük yapan da [bir olmaz].” Yani iman ve salih amelle iyilik yapan ile küfür ve günahlarla kötülük yapan eşit olmaz. { وَلَا الْمُسِيءُ } ifadesindeki 'lâ' (لَا) harfi tekit içindir. { قَلِيلًا ما تَتَذَكَّرُونَ } “Ne kadar da az düşünüyorsunuz!” Cumhur, gaib sîgası olarak iki noktalı alt harfle (ye ile) «yetzezkkerûn» şeklinde okumuştur. Ebû Ubeyd ve Ebû Hâtim de bu kıraati tercih etmiştir; zira öncesi ve sonrası hitap değil gaib sîgasındadır. Kûfeliler ise iltifat yoluyla hitap sîgasında iki noktalı üst harfle (tâ ile) [tetzezkkerûn şeklinde] okumuşlardır; yani 'Pek az düşünüyorsunuz' demektir. { إِنَّ السَّاعَةَ لَآتِيَةٌ لَا رَيْبَ فِيها } “Şüphesiz o kıyamet saati mutlaka gelecektir, onda hiçbir şüphe yoktur”; yani onun gelmesinde ve vuku bulmasında hiçbir şüphe yoktur. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لا يُؤْمِنُونَ } “Fakat insanların çoğu inanmazlar.” Anlayışlarının kıtlığı ve akıllarının delili kavramadaki zayıflığı sebebiyle tasdik etmezler.

الْحُجَّةِ، وَالْمُرَادُ بِأَكْثَرِ النَّاسِ الْكُفَّارُ الَّذِينَ يُنْكِرُونَ الْبَعْثَ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ قِيَامَ السَّاعَةِ حَقٌّ لَا شَكَّ فِيهِ وَلَا شُبْهَةَ، أَرْشَدَ عِبَادَهُ إِلَى مَا هُوَ الْوَسِيلَةُ إِلَى السَّعَادَةِ فِي دَارِ الْخُلُودِ، فَأَمَرَ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يَحْكِيَ عَنْهُ مَا أَمَرَهُ بِإِبْلَاغِهِ وَهُوَ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ قَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ الْمَعْنَى: وَحِّدُونِي وَاعْبُدُونِي أَتَقَبَّلْ عِبَادَتَكُمْ وَأَغْفِرْ لَكُمْ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالدُّعَاءِ: السُّؤَالُ بِجَلْبِ النَّفْعِ، وَدَفْعِ الضُّرِّ. قِيلَ: الْأَوَّلُ أَوْلَى لِأَنَّ الدُّعَاءَ فِي أَكْثَرِ اسْتِعْمَالَاتِ الْكِتَابِ الْعَزِيزِ هُوَ الْعِبَادَةُ. قُلْتُ: بَلِ الثَّانِي أَوْلَى لِأَنَّ مَعْنَى الدُّعَاءِ حَقِيقَةً وَشَرْعًا: هُوَ الطَّلَبُ، فَإِنِ اسْتُعْمِلَ فِي غَيْرِ ذَلِكَ فَهُوَ مَجَازٌ، عَلَى أَنَّ الدُّعَاءَ فِي نَفْسِهِ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ هُوَ عِبَادَةٌ، بَلْ مُخُّ الْعِبَادَةِ كَمَا وَرَدَ بِذَلِكَ الْحَدِيثُ الصَّحِيحُ، فَاللَّهُ سُبْحَانَهُ قَدْ أَمَرَ عِبَادَهُ بِدُعَائِهِ وَوَعَدَهُمْ بِالْإِجَابَةِ وَوَعْدُهُ الْحَقُّ، وَمَا يُبَدَّلُ الْقَوْلُ لَدَيْهِ، وَلَا يُخْلِفُ الْمِيعَادَ. ثُمَّ صَرَّحَ سُبْحَانَهُ بِأَنَّ هَذَا الدُّعَاءَ بِاعْتِبَارِ مَعْنَاهُ الْحَقِيقِيِّ وَهُوَ الطَّلَبُ هُوَ مِنْ عِبَادَتِهِ فَقَالَ: إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ أَيْ: ذَلِيلِينَ صَاغِرِينَ وَهَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِمَنِ اسْتَكْبَرَ عَنْ دُعَاءِ اللَّهِ، وَفِيهِ لُطْفٌ بِعِبَادِهِ عَظِيمٌ وَإِحْسَانٌ إِلَيْهِمْ جَلِيلٌ حَيْثُ تَوَعَّدَ مَنْ تَرَكَ طَلَبَ الْخَيْرِ مِنْهُ، وَاسْتِدْفَاعَ الشَّرِّ بِهِ بِهَذَا الْوَعِيدِ الْبَالِغِ، وَعَاقَبَهُ بِهَذِهِ الْعُقُوبَةِ الْعَظِيمَةِ. فَيَا عِبَادَ اللَّهِ وَجِّهُوا رَغَبَاتِكُمْ وَعَوِّلُوا فِي كُلِّ طَلَبَاتِكُمْ عَلَى مَنْ أَمَرَكُمْ بِتَوْجِيهِهَا إِلَيْهِ، وَأَرْشَدَكُمْ إِلَى التَّعْوِيلِ عَلَيْهِ، وَكَفَلَ لَكُمُ الْإِجَابَةَ بِهِ بِإِعْطَاءِ الطِّلْبَةِ، فَهُوَ الْكَرِيمُ الْمُطْلَقُ الَّذِي يُجِيبُ دَعْوَةَ الدَّاعِي إِذَا دَعَاهُ، وَيَغْضَبُ عَلَى مَنْ لَمْ يَطْلُبْ مِنْ فَضْلِهِ الْعَظِيمِ، وَمُلْكِهِ الْوَاسِعِ مَا يَحْتَاجُهُ مِنْ أُمُورِ الدُّنْيَا وَالدِّينِ، قِيلَ: وَهَذَا الْوَعْدُ بِالْإِجَابَةِ مُقَيَّدٌ بِالْمَشِيئَةِ أَيْ:

onu tasdik etmezler. 'İnsanların çoğu' ile kastedilen, öldükten sonra dirilmeyi inkâr eden kâfirlerdir. Sonra Cenâb-ı Hak kıyametin kopmasının hak olup onda hiçbir şüphe ve tereddüt bulunmadığını beyan edince, kullarını ebediyet yurdunda mutluluğa vesile olan şeye yönlendirdi ve Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e tebliğ etmesini emrettiği şeyi Kendisinden aktarmasını emrederek şöyle buyurdu: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim.'” Müfessirlerin çoğu: Mana; 'Beni birleyin ve Bana ibadet edin ki ibadetinizi kabul edeyim ve sizi bağışlayayım' demektir, demişlerdir. Duadan maksadın; fayda istemek ve zararı defetmek için dilekte bulunmak (suâl) olduğu da söylenmiştir. Birincisinin daha evlâ olduğu söylenmiştir; zira dua, Kur'ân-ı Kerîm'in çoğu kullanımında ibadet manasındadır. Ben derim ki: Aksine ikincisi daha evlâdır; çünkü duanın hakiki ve şer'î manası taleptir (istemektir). Şayet bundan başka bir anlamda kullanılmışsa bu mecazdır. Bununla birlikte duanın kendisi, hakiki manası itibarıyla bizzat ibadettir, hatta sahih hadiste varit olduğu üzere ibadetin özüdür. Nitekim Allah Teâlâ kullarına Kendisine dua etmelerini emretmiş ve onlara icabeti vaad etmiştir; O'nun vaadi ise haktır, O'nun huzurunda söz değiştirilmez ve O sözünden dönmez. Sonra Cenâb-ı Hak bu duanın hakiki manası yani talep itibarıyla Kendi ibadetinden olduğunu açıkça belirterek şöyle buyurdu: { إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler, alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir.” Yani: Zelil ve hakir olarak gireceklerdir. Bu, Allah'a dua etmekten kibirlenen kimseler için şiddetli bir tehdittir. Bunda kullarına büyük bir lütuf ve yüce bir ihsan vardır; zira O'ndan hayır istemeyi ve şerrin O'nunla defedilmesini talep etmeyi terk eden kimseyi bu denli ağır bir tehditle tehdit etmiş ve onu bu büyük ceza ile cezalandırmıştır. Ey Allah'ın kulları! Arzularınızı yöneltin ve bütün taleplerinizde; bunları Kendisine yöneltmenizi emreden, Kendisine güvenip dayanmanızı öğütleyen ve isteğinizi vermek suretiyle icabeti size garanti eden Zât'a dayanın! Zira O, dua ettiği zaman dua edenin duasına icabet eden; dünya ve dine dair ihtiyaç duyduğu şeyleri O'nun büyük lütfundan ve geniş mülkünden istemeyen kimseye gazap eden mutlak Cömert'tir (Kerîm'dir). İcabete dair bu vaadin meşîete (Allah'ın dilemesine) bağlı olduğu da söylenmiştir; yani:

أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنْ شِئْتُ كَقَوْلِهِ سُبْحَانَهُ: فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ اللَّهُ، قَرَأَ الْجُمْهُورُ «سَيَدْخُلُونَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ وَضَمِّ الْخَاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ وَابْنُ مُحَيْصِنٍ وَوَرْشٌ وَأَبُو جَعْفَرٍ بِضَمِّ الْيَاءِ وَفَتْحِ الْخَاءِ مَبْنِيًّا لِلْمَفْعُولِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ بَعْضَ مَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ فَقَالَ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ مِنَ الْحَرَكَاتِ فِي طَلَبِ الْكَسْبِ لِكَوْنِهِ جَعَلَهُ مُظْلِمًا بَارِدًا تُنَاسِبُهُ الرَّاحَةُ بِالسُّكُونِ وَالنَّوْمِ وَالنَّهارَ مُبْصِراً أي: مضيئا لتبصروا في حَوَائِجَكُمْ وَتَتَصَرَّفُوا فِي طَلَبِ مَعَايِشِكُمْ إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ يَتَفَضَّلُ عَلَيْهِمْ بِنِعَمِهِ الَّتِي لَا تُحْصَى وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ النِّعَمَ، وَلَا يَعْتَرِفُونَ بِهَا، إِمَّا لِجُحُودِهِمْ لَهَا، وَكُفْرِهِمْ بِهَا كَمَا هُوَ شَأْنُ الْكُفَّارِ، أَوْ لِإِغْفَالِهِمْ لِلنَّظَرِ، وَإِهْمَالِهِمْ لِمَا يَجِبُ مِنْ شُكْرِ الْمُنْعِمِ، وَهُمُ الْجَاهِلُونَ ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ فِي هَذَا كَمَالَ قُدْرَتِهِ الْمُقْتَضِيَةِ لِوُجُوبِ تَوْحِيدِهِ قَرَأَ الْجُمْهُورُ خَالِقُ بِالرَّفْعِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرٌ بَعْدَ الْخَبَرِ الْأَوَّلِ عَنِ الْمُبْتَدَأِ، وَقَرَأَ زَيْدُ بْنُ عَلِيٍّ بِنَصْبِهِ عَلَى الِاخْتِصَاصِ فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ أَيْ: فَكَيْفَ تَنْقَلِبُونَ عَنْ عِبَادَتِهِ وَتَنْصَرِفُونَ عَنْ تَوْحِيدِهِ كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ أَيْ: مِثْلُ الْإِفْكِ يُؤْفَكُ الْجَاحِدُونَ لِآيَاتِ اللَّهِ الْمُنْكِرُونَ لِتَوْحِيدِهِ. ثُمَّ ذَكَرَ لَهُمْ سُبْحَانَهُ نَوْعًا آخَرَ مِنْ نِعَمِهِ الَّتِي أَنْعَمَ بِهَا عَلَيْهِمْ مَعَ مَا فِي ذَلِكَ مِنَ الدَّلَالَةِ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ وَتَفَرُّدِهِ بِالْإِلَهِيَّةِ فَقَالَ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً أَيْ: مَوْضِعَ قَرَارٍ فِيهَا تَحْيَوْنَ، وَفِيهَا تَمُوتُونَ وَالسَّماءَ بِناءً

Dilersem size icabet ederim; nitekim Cenâb-ı Hak şöyle buyurmuştur: { فَيَكْشِفُ ما تَدْعُونَ إِلَيْهِ إِنْ شاءَ } “Dilerse O'na dua ettiğiniz sıkıntıyı giderir” (1). Cumhur, { سَيَدْخُلُونَ } kelimesini 'ye'nin fethası ve 'hâ'nın dammesi ile malum sîgada okumuştur. İbn Kesîr, İbn Muhaysın, Verş ve Ebû Ca'fer ise 'ye'nin dammesi ve 'hâ'nın fethasıyla meçhul sîgada okumuşlardır. Sonra Cenâb-ı Hak kullarına ihsan ettiği nimetlerin bir kısmını zikrederek şöyle buyurdu: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ اللَّيْلَ لِتَسْكُنُوا فِيهِ } “Allah, içinde dinlenesiniz diye geceyi sizin için var edendir”; onu karanlık ve serin kılması sebebiyle kazanç arayışındaki hareketlerden [kurtulup] sükûnet ve uyku ile dinlenmeye elverişli kılmıştır. { وَالنَّهارَ مُبْصِراً } “gündüzü de aydınlatıcı kıldı”; yani ihtiyaçlarınızı göresiniz ve geçiminizi aramak için faaliyette bulunasınız diye aydınlık kılmıştır. { إِنَّ اللَّهَ لَذُو فَضْلٍ عَلَى النَّاسِ } “Şüphesiz Allah, insanlara karşı lütuf sahibidir”; sayısız nimetleriyle onlara lütufta bulunur. { وَلكِنَّ أَكْثَرَ النَّاسِ لَا يَشْكُرُونَ } “Fakat insanların çoğu şükretmezler”; kâfirlerin durumu gibi ya nimetleri inkâr edip nankörlük ettikleri için, yahut ibretle bakmayı terk edip Nimet Veren'e yapılması gereken şükrü ihmal ettikleri için nimetlere şükretmezler ve onları ikrar etmezler ki bunlar cahillerdir. { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ خالِقُ كُلِّ شَيْءٍ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “İşte Rabbiniz olan, her şeyi yaratan Allah budur. O'ndan başka hiçbir ilah yoktur.” Cenâb-ı Hak bunda, tevhidinin vücubiyetini gerektiren kudretinin kemalini beyan etmiştir. Cumhur, { خالِقُ } lafzını mübtedanın birinci haberinden sonraki ikinci haberi olarak ref ile okumuştur; Zeyd b. Ali ise ihtisas üzere nasb ile okumuştur. { فَأَنَّى تُؤْفَكُونَ } “Öyleyse nasıl döndürülüyorsunuz?” Yani O'na ibadetten nasıl yüz çeviriyor ve tevhidinden nasıl dönüyorsunuz? { كَذلِكَ يُؤْفَكُ الَّذِينَ كانُوا بِآياتِ اللَّهِ يَجْحَدُونَ } “Allah'ın ayetlerini bile bile inkâr edenler işte böyle döndürülürler”; yani Allah'ın ayetlerini inkâr eden ve O'nun birliğini reddeden kimseler de tıpkı bu şekilde haktan döndürülürler. Sonra Cenâb-ı Hak onlara, kudretinin kemaline ve ilahlıkta tek oluşuna delalet etmesiyle birlikte, kendilerine bahşettiği nimetlerinden başka bir türünü zikrederek şöyle buyurdu: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَرْضَ قَراراً وَالسَّماءَ بِناءً } “Allah, yeri sizin için bir yerleşim yeri, göğü de bir bina yapan...dır”; yani içinde yaşadığınız ve içinde öldüğünüz bir karar kılma yeri [yapmıştır], { وَالسَّماءَ بِناءً } “ve göğü bir bina [kılmıştır]”

: أَيْ سَقْفًا قَائِمًا ثَابِتًا. ثُمَّ بَيَّنَ بَعْضَ نِعَمِهِ الْمُتَعَلِّقَةِ بِأَنْفُسِ الْعِبَادِ فَقَالَ: وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ أَيْ: خَلَقَكُمْ فِي أَحْسَنِ صُورَةٍ. قَالَ الزَّجَّاجُ: خَلَقَكُمْ أَحْسَنَ الحيوان كله. قرأ الجمهور

: Yani ayakta duran, sabit bir tavan [kılmıştır]. Sonra Cenâb-ı Hak kulların bizzat nefisleriyle ilgili olan bazı nimetlerini beyan ederek şöyle buyurdu: { وَصَوَّرَكُمْ فَأَحْسَنَ صُوَرَكُمْ } “ve size şekil verip de şekillerinizi en güzel yapan”; yani sizi en güzel sûrette yarattı. Zeccâc şöyle demiştir: 'Sizi bütün canlıların en güzeli olarak yarattı.' Cumhur...

«صَوَّرَكُمْ» بِضَمِّ الصَّادِ وَقَرَأَ الْأَعْمَشُ وَأَبُو رَزِينٍ بِكَسْرِهَا. قَالَ الْجَوْهَرِيُّ: وَالصِّوَرُ بِكَسْرِ الصَّادِ لُغَةٌ فِي الصُّوَرِ بِضَمِّهَا وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ أَيِ: الْمُسْتَلَذَّاتِ ذلِكُمُ الْمَبْعُوثُ بِهَذِهِ النُّعُوتِ الْجَلِيلَةِ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ أَيْ: كَثْرَةُ خَيْرِهِ وَبَرَكَتِهِ هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ أَيِ: الْبَاقِي الَّذِي لَا يَفْنَى الْمُنْفَرِدُ بِالْأُلُوهِيَّةِ فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ أَيِ: الطَّاعَةَ وَالْعِبَادَةَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ قَالَ الْفَرَّاءُ: هو خبر وفيه إضمار أمره، أَيِ: احْمَدُوهُ.

«savveraküm» şeklinde 'sâd'ın dammesiyle okumuştur; A'meş ve Ebû Rezîn ise kesresiyle okumuşlardır. Cevherî şöyle demiştir: 'Sâd'ın kesresiyle «es-Sıver», dammesiyle olan «es-Suver»in bir lügatidir. { وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيِّباتِ } “ve sizi temiz şeylerle rızıklandıran”; yani lezzetli şeylerle [rızıklandıran]. İşte bu yüce sıfatlarla muttasıf olan { ذلِكُمُ اللَّهُ رَبُّكُمْ فَتَبارَكَ اللَّهُ رَبُّ الْعالَمِينَ } “Rabbiniz Allah budur. Âlemlerin Rabbi olan Allah yücelerden yücedir”; yani O'nun hayrı ve bereketi pek çoktur. { هُوَ الْحَيُّ لَا إِلهَ إِلَّا هُوَ } “O diridir, O'ndan başka ilah yoktur”; yani yok olmayan, ebedî baki kalan ve ilahlıkta tek olandır. { فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ } “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin”; yani itaati ve ibadeti yalnız O'na has kılın. { الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.” Ferrâ: «Bu bir haberdir, ancak içinde bir emir takdiri vardır; yani: 'O'na hamd edin' demektir» demiştir.

وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ. قَالَ السُّيُوطِيُّ بِسَنَدٍ صَحِيحٍ عَنْ أَبِي الْعَالِيَةِ قَالَ: أَنَّ الْيَهُودَ أَتَوُا النَّبِيَّ ﷺ فَقَالُوا: إِنَّ الدَّجَّالَ يَكُونُ مِنَّا فِي آخِرِ الزَّمَانِ، وَيَكُونُ فِي أَمْرِهِ فَعَظِّمُوا أَمْرَهُ، وَقَالُوا: نَصْنَعُ كَذَا وَنَصْنَعُ كَذَا، فَأَنْزَلَ اللَّهُ إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ قَالَ: لَا يَبْلُغُ الَّذِي يَقُولُ: فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ فَأَمَرَ نَبِيَّهُ أَنْ يَتَعَوَّذَ مِنْ فِتْنَةِ الدَّجَّالِ لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ الدَّجَّالِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْ كَعْبِ الْأَحْبَارِ فِي الْآيَةِ قَالَ:

Abd b. Humeyd ve İbn Ebî Hâtim rivayet etmiştir; Süyûtî sahih bir senetle olduğunu belirterek Ebû'l-Âliye'den şöyle dediğini aktarmıştır: «Yahudiler Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e gelip: 'Âhir zamanda Deccal bizden çıkacak ve onun durumu şöyle şöyle olacak' diyerek onun durumunu büyüttüler ve: 'Biz şöyle yapacağız, böyle yapacağız' dediler. Bunun üzerine Allah: { إِنَّ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ بِغَيْرِ سُلْطانٍ أَتاهُمْ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ مَا هُمْ بِبالِغِيهِ } “Kendilerine gelmiş hiçbir delil olmaksızın Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların göğüslerinde, asla ulaşamayacakları bir büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur” âyetini indirdi. Dedi ki: Yani o söyledikleri şeye ulaşamayacaklardır. [Âyetteki]: { فَاسْتَعِذْ بِاللَّهِ } “Sen hemen Allah'a sığın” ifadesiyle Nebisine Deccal'in fitnesinden sığınmasını emretti. { لَخَلْقُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَكْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ } “Elbette göklerin ve yerin yaratılması, insanların yaratılmasından daha büyüktür” âyetinde kastedilen ise Deccal'dir.» İbn Ebî Hâtim bu âyet hakkında Kâ'b el-Ahbâr'dan şöyle dediğini rivayet etmiştir:

هُمُ الْيَهُودُ نَزَلَتْ فِيهِمْ فِيمَا يَنْتَظِرُونَهُ مِنْ أَمْرِ الدَّجَّالِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ:

«Onlar Yahudilerdir; Deccal meselesinden bekledikleri şeyler hakkında onlar hakkında inmiştir.» Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den şu âyet hakkında rivayet etmiştir:

إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ قَالَ: عَظَمَةُ قُرَيْشٍ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَأَحْمَدُ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ الْمُفْرَدِ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَالنَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالطَّبَرَانِيُّ، وَابْنُ حِبَّانَ، وَالْحَاكِمُ، وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَأَبُو نُعَيْمٍ فِي الْحِلْيَةِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنِ النُّعْمَانِ بْنِ بَشِيرٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الدُّعَاءُ هُوَ الْعِبَادَةُ، ثُمَّ قَرَأَ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي قَالَ: عَنْ دُعَائِي سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ» . قَالَ التِّرْمِذِيُّ: حَسَنٌ صَحِيحٌ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْخَطِيبُ عَنِ الْبَرَاءِ أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «إِنَّ الدُّعَاءَ هُوَ الْعِبَادَةُ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ وَأَبُو الشَّيْخِ فِي الْعَظَمَةِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ قَالَ: وَحِّدُونِي أَغْفِرْ لَكُمْ. وَأَخْرَجَ الْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنْ جَرِيرِ بْنِ عَبْدِ اللَّهِ فِي الْآيَةِ قَالَ: اعْبُدُونِي. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الدُّعَاءُ الِاسْتِغْفَارُ» وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْحَاكِمُ، وَأَحْمَدُ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَنْ لَمْ يَدْعُ اللَّهَ يَغْضَبْ عَلَيْهِ» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ، وَأَبُو يَعْلَى، وَالطَّبَرَانِيُّ عَنْ مُعَاذِ بْنِ جَبَلٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «لَا يَنْفَعُ حَذَرٌ مِنْ قَدَرٍ، وَلَكِنَّ الدُّعَاءَ يَنْفَعُ مِمَّا نَزَلَ وَمِمَّا لَمْ يَنْزِلْ فَعَلَيْكُمْ بِالدُّعَاءِ» . وَأَخْرَجَ التِّرْمِذِيُّ، وَالْحَكِيمُ التِّرْمِذِيُّ فِي نَوَادِرِ الْأُصُولِ عَنْ أَنَسِ بْنِ مَالِكٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الدُّعَاءُ مُخُّ الْعِبَادَةِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: أَفْضَلُ العبادة الدعاء، قرأ وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ الْآيَةَ. وَأَخْرَجَ الْبُخَارِيُّ فِي الْأَدَبِ عَنْ عَائِشَةَ قَالَتْ: سُئِلَ النبيّ ﷺ أَيُّ الْعِبَادَةِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ: دُعَاءُ الْمَرْءِ لِنَفْسِهِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْأَسْمَاءِ وَالصِّفَاتِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: مَنْ قَالَ لَا إِلَهَ إِلَّا اللَّهُ فَلْيَقُلْ عَلَى أَثَرِهَا: الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ، وَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ.

{ إِنْ فِي صُدُورِهِمْ إِلَّا كِبْرٌ } “Göğüslerinde büyüklük taslamaktan başka bir şey yoktur” sözü hakkında: «Kureyş'in azamet [arzusudur]» dedi. Saîd b. Mansûr, İbn Ebî Şeybe, Ahmed, Abd b. Humeyd, el-Edebü'l-Müfred'de Buhârî, Ebû Dâvûd, Tirmizî, Nesâî, İbn Mâce, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, Taberânî, İbn Hibbân, Hâkim —sahih olduğunu belirterek—, İbn Merdûye, el-Hilye'de Ebû Nuaym ve Şuab'da Beyhakî, Nu'mân b. Beşîr'den rivayet etmişlerdir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dua ibadetin ta kendisidir» buyurdu, sonra: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ إِنَّ الَّذِينَ يَسْتَكْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِي } “Rabbiniz buyurdu ki: 'Bana dua edin, size icabet edeyim. Bana ibadet etmeyi kibirlerine yediremeyenler...'” ayetini okudu ve: «Yani duamdan [kibir gösterenler] { سَيَدْخُلُونَ جَهَنَّمَ داخِرِينَ } “alçalmış olarak cehenneme gireceklerdir”» dedi. Tirmizî: «Hasen-sahihtir» demiştir. İbn Merdûye ve Hatîb, Berâ'dan rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Şüphesiz dua ibadetin ta kendisidir ve Rabbiniz: { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” buyurmuştur.» İbn Cerîr, İbn Merdûye ve el-Azame'de Ebû'ş-Şeyh, İbn Abbâs'tan { ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } “Bana dua edin, size icabet edeyim” âyeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Beni birleyin, sizi bağışlayayım.» Hâkim —sahih olduğunu belirterek— Cerîr b. Abdillâh'tan bu âyet hakkında: «Bana ibadet edin [demektir]» dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, Âişe'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dua, istiğfardır» buyurdu. İbn Ebî Şeybe, Hâkim ve Ahmed, Ebû Hüreyre'den rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Kim Allah'a dua etmezse, Allah ona gazap eder» buyurmuştur. Ahmed, Hakîm et-Tirmizî, Ebû Ya'lâ ve Taberânî, Muâz b. Cebel'den, o da Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'den rivayet etmiştir ki şöyle buyurmuştur: «Sakınmak kaderden kurtarmaz; fakat dua, inen ve inmeyen belalara fayda verir; öyleyse duaya sarılın.» Tirmizî ve Nevâdirü'l-Usûl'de Hakîm et-Tirmizî, Enes b. Mâlik'ten rivayet etmiştir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: «Dua, ibadetin iliğidir/özüdür» buyurmuştur. İbnü'l-Münzir ve Hâkim —sahih olduğunu belirterek— İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «İbadetin en faziletlisi duadır» ve { وَقالَ رَبُّكُمُ ادْعُونِي أَسْتَجِبْ لَكُمْ } ayetini sonuna kadar okumuştur. Buhârî el-Edeb'de Âişe'den rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Nebi sallallâhu aleyhi ve sellem'e 'Hangi ibadet daha faziletlidir?' diye soruldu; 'Kişinin kendisi için dua etmesidir' buyurdu.» İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir, Hâkim —sahih olduğunu belirterek—, İbn Merdûye ve el-Esmâ ve's-Sıfât'ta Beyhakî, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir ki o şöyle demiştir: «Kim 'Lâ ilâhe illallâh' derse, hemen peşinden 'el-Hamdü lillâhi Rabbi'l-âlemîn' desin. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli işte budur: { فَادْعُوهُ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمِينَ } “Öyleyse dini yalnız O'na has kılarak O'na dua edin. Hamd, âlemlerin Rabbi olan Allah'a mahsustur.”»

[سورة غافر (٤٠) : الآيات ٦٦ الى ٨٥]

[Gâfir Suresi (40), Âyetler: 66-85]

قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠)

{ قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ (٦٦) هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلاً مُسَمًّى وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ (٦٧) هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ فَإِذا قَضى أَمْراً فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ (٦٨) أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ أَنَّى يُصْرَفُونَ (٦٩) الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ (٧٠) } “De ki: 'Bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde, Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten men edildim ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum' (66) Sizi bir topraktan, sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan yaratan, sonra bebek olarak çıkaran, sonra güçlü çağınıza ulaşmanız, sonra da yaşlılar olmanız için [yaşatan] O'dur. İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir; [bütün bunlar] belirlenmiş bir süreye ulaşmanız ve akıl erdiresiniz diyedir (67) Yaşatan ve öldüren O'dur. Bir işe hükmettiği zaman, ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir (68) Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi, nasıl da döndürülüyorlar? (69) Onlar Kitab'ı ve peygamberlerimizle gönderdiğimiz şeyleri yalanlayanlardır. İleride bilecekler! (70)”

إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥)

{ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ يُسْحَبُونَ (٧١) فِي الْحَمِيمِ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ (٧٢) ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ (٧٣) مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ (٧٤) ذلِكُمْ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ وَبِما كُنْتُمْ تَمْرَحُونَ (٧٥) } “Boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu halde sürüklenecekleri zaman (71) Kaynar suyun içine, sonra da ateşte yakılacaklardır (72) Sonra onlara denilir ki: 'Nerede ortak koştuklarınız? (73) Allah'ı bırakıp da [taptıklarınız]?' Dediler ki: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular, bilakis biz önceden hiçbir şeye yalvarıp tapmıyormuşuz.' İşte Allah kâfirleri böyle saptırır (74) Bu, yeryüzünde haksız yere şımarıp böbürlenmenizden ve taşkınlık etmenizdendir (75)”

ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠)

{ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ خالِدِينَ فِيها فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ (٧٦) فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ (٧٧) وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلاً مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلاَّ بِإِذْنِ اللَّهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ قُضِيَ بِالْحَقِّ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْمُبْطِلُونَ (٧٨) اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ لِتَرْكَبُوا مِنْها وَمِنْها تَأْكُلُونَ (٧٩) وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ (٨٠) } “İçinde ebedî kalıcılar olarak cehennemin kapılarından girin. Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür! (76) O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır. Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de yahut seni vefat ettirsek de onlar ancak bize döndürüleceklerdir (77) Andolsun, senden önce de peygamberler gönderdik. Onlardan sana kıssalarını anlattıklarımız da vardır, sana kıssalarını anlatmadıklarımız da vardır. Hiçbir peygamber için Allah'ın izni olmaksızın bir mucize getirmek mümkün değildir. Allah'ın emri geldiğinde hak ile hükmolunur ve bâtıla sapanlar orada hüsrana uğrarlar (78) Bir kısmına binesiniz ve bir kısmından da yiyesiniz diye sizin için sağmal hayvanları yaratan Allah'tır (79) Onlarda sizin için nice faydalar vardır; göğüslerinizdeki bir ihtiyaca onlarla ulaşasınız diye [onları yarattı]. Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız (80)”

وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥)

{ وَيُرِيكُمْ آياتِهِ فَأَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ (٨١) أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً وَآثاراً فِي الْأَرْضِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ (٨٢) فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ (٨٣) فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ (٨٤) فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ (٨٥) } “Ve size ayetlerini gösterir; artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz? (81) Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar? Onlar bunlardan daha çok, daha kuvvetli ve yeryüzünde daha çok eser bırakan kimselerdi. Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi (82) Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldiğinde, yanlarında bulunan ilimle şımardılar da alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi (83) Şiddetli azabımızı gördüklerinde: 'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler (84) Fakat azabımızı gördükleri andaki imanları onlara fayda verecek değildi. Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen sünnetidir. İşte o zaman kâfirler hüsrana uğramışlardır (85)”

أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ أَنْ يُخْبِرَ الْمُشْرِكِينَ بِأَنَّ اللَّهَ نَهَاهُ عَنْ عِبَادَةِ غَيْرِهِ وَأَمَرَهُ بِالتَّوْحِيدِ فَقَالَ: قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهِيَ: الْأَصْنَامُ. ثُمَّ بَيَّنَ وَجْهَ النَّهْيِ فَقَالَ: لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي وهي للأدلة العقيلة وَالنَّقْلِيَّةُ، فَإِنَّهَا تُوجِبُ التَّوْحِيدَ وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ أَيْ:

Allah Teâlâ Resûlüne, müşriklere Allah'ın Kendisinden başkasına ibadet etmeyi yasakladığını ve tevhidi emrettiğini haber vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ إِنِّي نُهِيتُ أَنْ أَعْبُدَ الَّذِينَ تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “De ki: 'Allah'ı bırakıp da taptıklarınıza kulluk etmekten men edildim'” ki bunlar putlardır. Sonra bu yasağın gerekçesini beyan ederek şöyle buyurdu: { لَمَّا جاءَنِي الْبَيِّناتُ مِنْ رَبِّي } “bana Rabbimden apaçık deliller geldiğinde”; bunlar aklî ve naklî delillerdir, zira bunlar tevhidi zorunlu kılar. { وَأُمِرْتُ أَنْ أُسْلِمَ لِرَبِّ الْعالَمِينَ } “ve âlemlerin Rabbine teslim olmakla emrolundum”; yani:

أَسْتَسْلِمَ لَهُ بِالِانْقِيَادِ وَالْخُضُوعِ. ثُمَّ أَرْدَفَ هَذَا بِذِكْرِ دَلِيلٍ مِنَ الْأَدِلَّةِ عَلَى التَّوْحِيدِ فَقَالَ: هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ أَيْ: خَلَقَ أَبَاكُمُ الْأَوَّلَ، وَهُوَ آدَمُ، وَخَلْقُهُ مِنْ تُرَابٍ يَسْتَلْزِمُ خَلْقَ ذُرِّيَّتِهِ مِنْهُ ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ قَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُ هَذَا فِي غَيْرِ مَوْضِعٍ ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلًا أَيْ: أَطْفَالًا، وَأَفْرَدَهُ لِكَوْنِهِ اسْمَ جِنْسٍ، أَوْ عَلَى مَعْنَى يُخْرِجُ كُلَّ وَاحِدٍ مِنْكُمْ طِفْلًا ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ وَهِيَ الْحَالَةُ الَّتِي تَجْتَمِعُ فِيهَا الْقُوَّةُ وَالْعَقْلُ، وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ الْأَشُدِّ مُسْتَوْفًى فِي الْأَنْعَامِ، وَاللَّامُ التَّعْلِيلِيَّةُ فِي: لِتَبْلُغُوا مَعْطُوفَةٌ عَلَى عِلَّةٍ أُخْرَى،

Boyun eğmek ve itaat etmek suretiyle O'na teslim olmakla emrolundum. Sonra bunu tevhidin delillerinden bir delil zikrederek takip etti ve şöyle buyurdu: { هُوَ الَّذِي خَلَقَكُمْ مِنْ تُرابٍ } “Sizi bir topraktan yaratan O'dur”; yani ilk babanız olan Âdem'i [topraktan] yarattı; onun topraktan yaratılmış olması, zürriyetinin de ondan yaratılmasını gerektirir. { ثُمَّ مِنْ نُطْفَةٍ ثُمَّ مِنْ عَلَقَةٍ } “sonra bir nutfeden, sonra bir alakadan”; bunun tefsiri daha önce birkaç yerde geçmişti. { ثُمَّ يُخْرِجُكُمْ طِفْلاً } “sonra bebek olarak çıkaran”; yani bebekler olarak [çıkaran]. Cins ismi olduğu için veya 'her birinizi bebek olarak çıkarır' anlamında tekil getirilmiştir. { ثُمَّ لِتَبْلُغُوا أَشُدَّكُمْ } “sonra güçlü çağınıza ulaşmanız için”; bu, kuvvet ile aklın bir arada toplandığı durumdur. 'Eşüdd' kelimesinin açıklaması En'âm suresinde etraflıca geçmişti. { لِتَبْلُغُوا } ifadesindeki ta'lîl lâmı (gerekçe bildiren lâm), başka bir gerekçeye matuftur;

لِيُخْرِجَكُمْ مُنَاسِبَةٌ لَهَا، وَالتَّقْدِيرُ: لِتَكْبُرُوا شَيْئًا فَشَيْئًا، ثُمَّ لِتَبْلُغُوا غَايَةَ الْكَمَالِ، وَقَوْلُهُ: ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً مَعْطُوفٌ عَلَى لِتَبْلُغُوا، قَرَأَ نَافِعٌ، وَحَفْصٌ، وَأَبُو عَمْرٍو، وَابْنُ مُحَيْصِنٍ، وَهِشَامٌ «شُيُوخًا» بِضَمِّ الشين، وقرأ الباقون بكسرها، وقريء وشيخا عَلَى الْإِفْرَادِ لِقَوْلِهِ طِفْلًا، وَالشَّيْخُ مَنْ جَاوَزَ أربعين سَنَةً وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ أَيْ: مِنْ قَبْلِ الشَّيْخُوخَةِ وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى أَيْ: وَقْتَ الْمَوْتِ أَوْ يَوْمَ الْقِيَامَةِ، وَاللَّامُ هِيَ لَامُ الْعَاقِبَةِ وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ أَيْ: لِكَيْ تَعْقِلُوا تَوْحِيدَ رَبِّكُمْ وَقُدْرَتَهُ الْبَالِغَةَ فِي خَلْقِكُمْ عَلَى هَذِهِ الْأَطْوَارِ الْمُخْتَلِفَةِ هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ أَيْ: يَقْدِرُ عَلَى الْإِحْيَاءِ وَالْإِمَاتَةِ فَإِذا قَضى أَمْراً مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي يُرِيدُهَا فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ مِنْ غَيْرِ تَوَقُّفٍ، وَهُوَ تَمْثِيلٌ لِتَأْثِيرِ قُدْرَتِهِ فِي الْمَقْدُورَاتِ عِنْدَ تَعَلُّقِ إِرَادَتِهِ بِهَا، وَقَدْ تَقَدَّمَ تَحْقِيقُ مَعْنَاهُ فِي الْبَقَرَةِ وَفِيمَا بَعْدَهَا. ثُمَّ عَجِبَ سُبْحَانَهُ مِنْ أَحْوَالِ الْمُجَادِلِينَ فِي آيَاتِ اللَّهِ فَقَالَ: أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ وَقَدْ سَبَقَ بَيَانُ مَعْنَى الْمُجَادَلَةِ أَنَّى يُصْرَفُونَ أَيْ: كَيْفَ يُصْرَفُونَ عَنْهَا مَعَ قِيَامِ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى صِحَّتِهَا، وَأَنَّهَا فِي أَنْفُسِهَا مُوجِبَةٌ لِلتَّوْحِيدِ.

ona münasip olan 'sizi çıkarması için' [anlamına matuftur]. Takdiri şöyledir: Yavaş yavaş büyüyesiniz, sonra da tam kemale eresiniz diye. { ثُمَّ لِتَكُونُوا شُيُوخاً } “sonra da yaşlılar olmanız için” kavli, 'liteblüğû' üzerine matuftur. Nâfi, Hafs, Ebû Amr, İbn Muhaysın ve Hişâm, 'şîn'in dammesiyle «şüyûhan» şeklinde okumuşlardır; diğerleri ise kesresiyle okumuşlardır. { طِفْلاً } kavlinden dolayı tekil olarak «ve şeyhan» şeklinde de okunmuştur. Şeyh, kırk yaşını aşmış kimsedir. { وَمِنْكُمْ مَنْ يُتَوَفَّى مِنْ قَبْلُ } “İçinizden kimi de daha önce vefat ettirilir”; yani yaşlılıktan önce [vefat ettirilir]. { وَلِتَبْلُغُوا أَجَلًا مُسَمًّى } “ve belirlenmiş bir süreye ulaşmanız için”; yani ölüm vaktine yahut kıyamet gününe [ulaşmanız için]. Bu lâm akıbet lâmıdır. { وَلَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ } “ve akıl erdiresiniz diyedir”; yani Rabbinizin birliğini ve sizi bu farklı aşamalarda yaratmasındaki üstün kudretini akledesiniz diye. { هُوَ الَّذِي يُحْيِي وَيُمِيتُ } “Yaşatan ve öldüren O'dur”; yani diriltmeye ve öldürmeye güç yetirendir. { فَإِذا قَضى أَمْراً } “Bir işe hükmettiği zaman” dilediği işlerden birine [hükmettiğinde], { فَإِنَّما يَقُولُ لَهُ كُنْ فَيَكُونُ } “ona sadece 'Ol!' der, o da hemen oluverir”; hiçbir gecikme olmaksızın oluverir. Bu, iradesi taalluk ettiğinde kudretinin makdûrât (kudret dahilindeki şeyler) üzerindeki tesirini temsil yoluyla anlatımdır. Bunun tahkiki Bakara suresinde ve sonrasında geçmişti. Sonra Cenâb-ı Hak Allah'ın ayetleri hakkında tartışanların hallerine şaşarak şöyle buyurdu: { أَلَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِ اللَّهِ } “Allah'ın ayetleri hakkında tartışanları görmedin mi?” Tartışmanın (mücâdele) manası daha önce geçmişti. { أَنَّى يُصْرَفُونَ } “nasıl da döndürülüyorlar?” Yani: Onların doğruluğuna delalet eden ve bizzat kendileri tevhidi zorunlu kılan deliller mevcutken ondan nasıl çevriliyorlar?

قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمُ الْمُشْرِكُونَ بِدَلِيلِ قَوْلِهِ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا قَالَ الْقُرْطُبِيُّ:

İbn Zeyd şöyle demiştir: { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } “Onlar Kitab'ı ve peygamberlerimizle gönderdiğimiz şeyleri yalanlayanlardır” kavlinin delaletiyle bunlar müşriklerdir. Kurtubî şöyle demiştir:

وَقَالَ أَكْثَرُ الْمُفَسِّرِينَ نَزَلَتْ فِي الْقَدَرِيَّةِ. قَالَ ابْنُ سِيرِينَ: إِنْ لَمْ تَكُنْ هَذِهِ الْآيَةُ نَزَلَتْ فِي الْقَدَرِيَّةِ فَلَا أَدْرِي فِيمَنْ نَزَلَتْ، وَيُجَابُ عَنْ هَذَا بِأَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ قَدْ وَصَفَ هَؤُلَاءِ بِصِفَةٍ تَدُلُّ عَلَى غَيْرِ مَا قَالُوهُ، فَقَالَ: الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ أَيْ: بِالْقُرْآنِ، وَهَذَا وَصْفٌ لَا يَصِحُّ أَنْ يُطْلَقَ عَلَى فِرْقَةٍ مِنْ فِرَقِ الْإِسْلَامِ، وَالْمَوْصُولُ إِمَّا فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَلَى أَنَّهُ نَعْتٌ لِلْمَوْصُولِ الْأَوَّلِ، أَوْ بَدَلٌ مِنْهُ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الذَّمِّ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: إِمَّا الْقُرْآنُ، أَوْ: جِنْسُ الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَقَوْلُهُ: وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا مَعْطُوفٌ عَلَى قَوْلِهِ بِالْكِتَابِ، وَيُرَادُ بِهِ مَا يُوحَى إِلَى الرُّسُلِ مِنْ غَيْرِ كِتَابٍ إِنْ كَانَتِ اللَّامُ فِي الْكِتَابِ لِلْجِنْسِ، أَوْ سَائِرِ الْكُتُبِ إِنْ كَانَ الْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: الْقُرْآنَ فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ عَاقِبَةَ أَمْرِهِمْ، وَوَبَالَ كُفْرِهِمْ، وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ، وَالظَّرْفُ فِي قَوْلِهِ: إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ متعلق بيعلمون، أَيْ: فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ وَقْتَ كَوْنِ الْأَغْلَالِ فِي أَعْنَاقِهِمْ وَالسَّلاسِلُ مَعْطُوفٌ عَلَى الْأَغْلَالِ، وَالتَّقْدِيرُ: إِذِ الْأَغْلَالُ وَالسَّلَاسِلُ فِي أَعْنَاقِهِمْ، وَيَجُوزُ أَنْ يَرْتَفِعَ السَّلَاسِلُ: عَلَى أَنَّهُ مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: مَحْذُوفٌ لِدَلَالَةِ فِي أَعْنَاقِهِمْ عَلَيْهِ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ خَبَرُهُ:

Müfessirlerin çoğu bu âyetin Kaderiyye hakkında indiğini söylemiştir. İbn Sîrîn şöyle demiştir: «Eğer bu âyet Kaderiyye hakkında inmediyse, kimin hakkında indiğini bilmiyorum.» Buna şöyle cevap verilir: Allah Teâlâ bunları onların söylediklerinden farklı bir şeye delalet eden bir sıfatla vasıflandırmış ve şöyle buyurmuştur: { الَّذِينَ كَذَّبُوا بِالْكِتابِ } “Onlar Kitab'ı yalanlayanlardır”, yani Kur'an'ı yalanlayanlardır. Bu sıfat ise İslâm fırkalarından herhangi birine ıtlak edilmesi sahih olmayan bir sıfattır. İsm-i mevsûl, ya birinci ism-i mevsûlün sıfatı yahut ondan bedel olarak cer mahallindedir; kınama (zem) üzere nasb mahallinde olması da caizdir. Kitap ile kastedilen; ya Kur'an'dır yahut Allah katından indirilen kitapların cinsidir. { وَبِما أَرْسَلْنا بِهِ رُسُلَنا } “ve peygamberlerimizle gönderdiğimiz şeyleri” kavli, 'bi'l-Kitâb' ifadesine matuftur. Şayet 'el-Kitâb'daki lâm cins için ise bununla kastedilen peygamberlere kitapsız olarak vahyedilen şeylerdir; şayet 'el-Kitâb' ile kastedilen Kur'an ise diğer kitaplardır. { فَسَوْفَ يَعْلَمُونَ } “İleride bilecekler!” İşlerinin akıbetini ve küfürlerinin vebalini [bileceklerdir]; bunda çok şiddetli bir tehdit vardır. { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } “Boyunlarında halkalar olduğu zaman” âyetindeki zarf, 'ya'lemûn' fiiline taalluk eder; yani boyunlarında halkalar bulunduğu vakitte bileceklerdir. { وَالسَّلاسِلُ } “ve zincirler” kelimesi, 'el-ağlâl' üzerine matuftur; takdiri: 'Boyunlarında halkalar ve zincirler olduğu zaman' şeklindedir. 'es-Selâsil' kelimesinin mübteda olarak ref olması da caizdir; haberi ise 'fî a'nâkıhim' ifadesinin ona delalet etmesinden ötürü mahzuftur. Haberinin:

يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ بِحَذْفِ الْعَائِدِ، أَيْ: يُسْحَبُونَ بِهَا فِي الْحَمِيمِ، وَهَذَا عَلَى قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ بِرَفْعِ السَّلَاسِلِ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَابْنُ مَسْعُودٍ، وعكرمة، وأبو الجوزاء بنصبها، وقرءوا «يَسْحَبُونَ» بِفَتْحِ الْيَاءِ مَبْنِيًّا لِلْفَاعِلِ، فَتَكُونُ السَّلَاسِلُ مَفْعُولًا مُقَدَّمًا، وَقَرَأَ بَعْضُهُمْ بِجَرِّ السَّلَاسِلِ. قَالَ الْفَرَّاءُ: وَهَذِهِ الْقِرَاءَةُ مَحْمُولَةٌ عَلَى الْمَعْنَى، إِذِ الْمَعْنَى: أَعْنَاقُهُمْ فِي الْأَغْلَالِ وَالسَّلَاسِلِ. وَقَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى عَلَى هَذِهِ الْقِرَاءَةِ: وَفِي السَّلَاسِلِ يُسْحَبُونَ، وَاعْتَرَضَهُ ابْنُ الْأَنْبَارِيِّ بِأَنَّ ذَلِكَ لَا يَجُوزُ فِي الْعَرَبِيَّةِ، وَمَحَلُّ يُسْحَبُونَ عَلَى تَقْدِيرِ عَطْفِ السَّلَاسِلِ عَلَى الْأَغْلَالِ، وَعَلَى تَقْدِيرِ كَوْنِهَا: مُبْتَدَأً، وَخَبَرُهَا: فِي أَعْنَاقِهِمُ النَّصْبُ عَلَى الْحَالِ، أَوْ لَا مَحَلَّ لَهُ، بَلْ هُوَ مُسْتَأْنَفٌ جَوَابُ سُؤَالٍ مُقَدَّرٍ، وَالْحَمِيمُ: هُوَ الْمُتَنَاهِي فِي الْحَرِّ، وَقِيلَ: الصَّدِيدُ وَقَدْ تَقَدَّمَ تَفْسِيرُهُ ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ يُقَالُ سَجَرْتُ التَّنُّورَ: أَيْ أَوْقَدْتُهُ، وَسَجَّرْتُهُ: مَلَأْتُهُ بِالْوَقُودِ، وَمِنْهُ

âid zamirinin hazfiyle { يُسْحَبُونَ فِي الْحَمِيمِ } “kaynar suyun içinde sürüklenirler” olması da caizdir; yani: 'Onunla kaynar suda sürüklenirler' demektir. Bu, cumhurun 'es-selâsil' kelimesini ref ile okumasına göredir. İbn Abbâs, İbn Mes'ûd, İkrime ve Ebû'l-Cevzâ ise bunu nasb ile okumuşlar ve 'ye'nin fethasıyla malum sîgada «yeshebûne» şeklinde okumuşlardır; bu durumda 'es-selâsil' öne geçmiş meful olur. Bazıları da 'es-selâsil'i cer ile okumuşlardır. Ferrâ: «Bu kıraat manaya hamledilmiştir, zira mana: 'Boyunları halkalarda ve zincirlerdedir' şeklindedir» demiştir. Zeccâc ise: «Bu kıraate göre mana: 'Ve zincirler içinde sürüklenirler' demektir» demiştir. İbnü'l-Enbârî ise Arap dilinde bunun caiz olmadığını belirterek ona itiraz etmiştir. 'es-Selâsil' kelimesinin 'el-ağlâl' üzerine atfedilmesi ve mübteda olup haberinin 'fî a'nâkıhim' olması takdirine göre 'yüshabûn' kelimesinin iraptaki yeri hâl olarak mansubdur yahut iraptan mahalli yoktur; bilakis takdirî bir soruya cevap olan müste'nefe bir cümledir. «el-Hamîm»: Sıcaklığı son dereceye ulaşmış sudur; irin (sadîd) olduğu da söylenmiştir ve tefsiri daha önce geçmişti. { ثُمَّ فِي النَّارِ يُسْجَرُونَ } “sonra da ateşte yakılacaklardır.” Denilir ki: 'Secertü't-tennûra' yani tandırı tutuşturdum, yaktım; 'seccertühû' ise onu yakıtla doldurdum demektir. Nitekim:

وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ أَيِ: الْمَمْلُوءِ، فَالْمَعْنَى تُوقَدُ بِهِمُ النَّارُ، أَوْ تُمْلَأُ بِهِمْ. قَالَ مُجَاهِدٌ وَمُقَاتِلٌ: توقد بهم النار فصاروا وقودها ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ هَذَا تَوْبِيخٌ وَتَقْرِيعٌ لَهُمْ، أَيْ: أَيْنَ الشُّرَكَاءُ الَّذِينَ كُنْتُمْ تَعْبُدُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ قالُوا ضَلُّوا عَنَّا أَيْ: ذَهَبُوا، وَفَقَدْنَاهُمْ فَلَا نَرَاهُمْ، ثُمَّ أَضْرَبُوا عَنْ ذَلِكَ، وَانْتَقَلُوا إِلَى الْإِخْبَارِ بِعَدَمِهِمْ، وَأَنَّهُ لَا وُجُودَ لهم فقالوا: بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً أَيْ: لَمْ نَكُنْ نَعْبُدُ شَيْئًا، قَالُوا هَذَا لَمَّا تَبَيَّنَ لَهُمْ مَا كَانُوا فِيهِ مِنَ الضَّلَالَةِ وَالْجَهَالَةِ، وَأَنَّهُمْ كَانُوا يَعْبُدُونَ مَا لَا يُبْصِرُ وَلَا يَسْمَعُ، وَلَا يَضُرُّ وَلَا يَنْفَعُ، وَلَيْسَ هَذَا إِنْكَارًا مِنْهُمْ لِوُجُودِ الْأَصْنَامِ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا، بَلِ اعْتِرَافٌ مِنْهُمْ بِأَنَّ عِبَادَتَهُمْ إِيَّاهَا كَانَتْ بَاطِلَةً كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ أَيْ: مِثْلَ ذَلِكَ الضَّلَالِ يُضِلُّ اللَّهُ الْكَافِرِينَ حَيْثُ عَبَدُوا هَذِهِ الْأَصْنَامَ الَّتِي أَوْصَلَتْهُمْ إِلَى النَّارِ، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: ذلِكُمْ إِلَى الْإِضْلَالِ الْمَدْلُولِ عَلَيْهِ بِالْفِعْلِ: أَيْ ذَلِكَ الْإِضْلَالُ بِسَبَبِ بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ أَيْ: بِمَا كُنْتُمْ تُظْهِرُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْفَرَحِ بِمَعَاصِي اللَّهِ، وَالسُّرُورِ بِمُخَالَفَةِ رُسُلِهِ وَكُتُبِهِ، وَقِيلَ: بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ بِهِ مِنَ الْمَالِ وَالْأَتْبَاعِ وَالصِّحَّةِ، وَقِيلَ:

{ وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ } “ve kaynatılmış/dolu denize” (1) [ayetinde olduğu gibi]; yani dopdolu [demektir]. Mana: Ateş onlarla tutuşturulur yahut onlarla doldurulur. Mücâhid ve Mukâtil: «Ateş onlarla tutuşturulur ve onlar ateşin yakıtı olurlar» demişlerdir. { ثُمَّ قِيلَ لَهُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ } “Sonra onlara denilir ki: 'Allah'ı bırakıp da ortak koştuklarınız nerede?'” Bu, onlara yönelik bir azarlama ve kınamadır; yani: 'Allah'ı bırakıp da taptığınız ortaklar nerede?' demektir. { قالُوا ضَلُّوا عَنَّا } “Onlar: 'Bizden uzaklaşıp kayboldular' derler”; yani yok olup gittiler, onları kaybettik ve artık göremiyoruz. Sonra bundan vazgeçip onların yok olduğunu ve aslında hiçbir varlıklarının bulunmadığını haber vermeye geçerek şöyle derler: { بَلْ لَمْ نَكُنْ نَدْعُوا مِنْ قَبْلُ شَيْئاً } “'Hayır, meğer biz önceden hiçbir şeye tapmıyormuşuz.'” Yani: Hiçbir şeye ibadet etmiyormuşuz. İçinde bulundukları sapıklık ve cehalet kendilerine ayan beyan olunca ve görmeyen, işitmeyen, zarar ve fayda vermeyen şeylere taptıklarını anlayınca böyle söylerler. Bu onların taptıkları putların varlığını inkâr etmeleri değil, bilakis onlara yaptıkları ibadetin bâtıl olduğunu itiraf etmeleridir. { كَذلِكَ يُضِلُّ اللَّهُ الْكافِرِينَ } “İşte Allah kâfirleri böyle saptırır”; yani kendilerini ateşe ulaştıran bu putlara tapmaları sebebiyle Allah kâfirleri işte böyle bir sapıklığa düşürür. { ذلِكُمْ } sözündeki işaret fiilin delalet ettiği saptırmayadır; yani bu saptırma { بِما كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ فِي الْأَرْضِ } “yeryüzünde haksız yere şımarmanız sebebiyledir”; yani dünyada Allah'ın günahlarıyla sevinç göstermeniz ve peygamberlerine ve kitaplarına muhalefet etmekle neşelenmeniz sebebiyledir. Mal, tâbiler ve sıhhat ile sevinip şımarmanız sebebiyle olduğu da söylenmiştir; ve denilmiştir ki:

بِمَا كُنْتُمْ تَفْرَحُونَ بِهِ مِنْ إِنْكَارِ الْبَعْثِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْفَرَحِ هُنَا: الْبَطَرُ وَالتَّكَبُّرُ، وَبِالْمَرَحِ: الزِّيَادَةُ فِي الْبَطَرِ.

Öldükten sonra dirilmeyi inkâr etmenizle sevinip şımarmanız sebebiyledir. Buradaki 'ferah' (sevinç) ile kastedilenin şımarıklık (batar) ve kibir; 'merah' ile kastedilenin ise şımarıklıkta ileri gitmek olduğu da söylenmiştir.

وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَغَيْرُهُ: تَمْرَحُونَ: أَيْ تَبْطَرُونَ وَتَأْشَرُونَ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: الْفَرَحُ السُّرُورُ، وَالْمَرَحُ: الْعُدْوَانُ.

Mücâhid ve başkaları şöyle demiştir: «Temrahûn»: Yani şımarıyor ve taşkınlık ediyordunuz. Dahhâk ise: «el-Ferah sevinçtir, el-merah ise haddi aşmak/düşmanlıktır» demiştir.

وَقَالَ مُقَاتِلٌ. الْمَرَحُ: الْبَطَرُ وَالْخُيَلَاءُ ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ حَالَ كَوْنِكُمْ خالِدِينَ فِيها أَيْ:

Mukâtil şöyle demiştir: «el-Merah»: Şımarıklık ve kibirdir. { ادْخُلُوا أَبْوابَ جَهَنَّمَ } “Cehennemin kapılarından girin”, { خالِدِينَ فِيها } “içinde ebedî kalıcılar olarak”; yani:

مُقَدِّرِينَ الْخُلُودَ فِيهَا فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ عَنْ قَبُولِ الْحَقِّ جَهَنَّمُ. ثُمَّ أَمَرَ اللَّهُ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ بِالصَّبْرِ، فَقَالَ: فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ أَيْ: وَعْدَهُ بِالِانْتِقَامِ مِنْهُمْ كَائِنٌ لَا مَحَالَةَ، إِمَّا فِي الدُّنْيَا، أَوْ فِي الْآخِرَةِ، وَلِهَذَا قَالَ: فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ مِنَ الْعَذَابِ فِي الدُّنْيَا بِالْقَتْلِ، وَالْأَسْرِ، وَالْقَهْرِ، وما فِي «فَإِمَّا» زَائِدَةٌ عَلَى مَذْهَبِ الْمُبَرِّدِ وَالزَّجَّاجِ، والأصل فإن نرك، ولحقت بالفعل دون التَّأْكِيدِ وَقَوْلُهُ:

Orada ebedî kalışı kabullenmiş olarak [girin]. { فَبِئْسَ مَثْوَى الْمُتَكَبِّرِينَ } “Büyüklük taslayanların yeri ne kötüdür!” Hakkı kabul etmekten kibirlenenlerin yeri olan cehennem ne kötüdür! Sonra Allah Teâlâ Resûlü sallallâhu aleyhi ve sellem'e sabretmesini emrederek şöyle buyurdu: { فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ } “O halde sabret; şüphesiz Allah'ın vaadi haktır.” Yani: Onlardan intikam alma vaadi ister dünyada ister ahirette olsun kesinlikle gerçekleşecektir. Bu sebeple şöyle buyurdu: { فَإِمَّا نُرِيَنَّكَ بَعْضَ الَّذِي نَعِدُهُمْ } “Onlara vadettiğimizin bir kısmını sana göstersek de”; dünyada öldürülme, esir edilme ve boyun eğdirilme şeklindeki azaptan [göstersek de]. Müberred ve Zeccâc'ın mezhebine göre { فَإِمَّا } lafzındaki «mâ» zâiddir. Aslı «fe-in nürike» şeklindedir ve tekit olmaksızın fiile bitişmiştir. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:

أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ مَعْطُوفٌ عَلَى نُرِيَنَّكَ، أَيْ: أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ قَبْلَ إِنْزَالِ الْعَذَابِ بِهِمْ فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَنُعَذِّبُهُمْ وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ أَيْ: أَنْبَأْنَاكَ بِأَخْبَارِهِمْ وَمَا لَقُوهُ مِنْ قَوْمِهِمْ وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ خَبَرَهُ وَلَا أَوْصَلْنَا إِلَيْكَ عِلْمَ مَا كَانَ بَيْنَهُ وَبَيْنَ قَوْمِهِ وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ لَا مِنْ قِبَلِ نَفْسِهِ، وَالْمُرَادُ بِالْآيَةِ: الْمُعْجِزَةُ الدَّالَّةُ عَلَى نُبُوَّتِهِ فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ أَيْ: إِذَا جَاءَ الْوَقْتُ الْمُعَيَّنُ لِعَذَابِهِمْ فِي الدُّنْيَا أَوْ فِي الْآخِرَةِ قُضِيَ بِالْحَقِّ فِيمَا بَيْنَهُمْ فَيُنَجِّي اللَّهُ بِقَضَائِهِ الْحَقِّ عِبَادَهُ الْمُحِقِّينَ وَخَسِرَ هُنالِكَ أَيْ: فِي ذَلِكَ الْوَقْتِ الْمُبْطِلُونَ الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الْبَاطِلَ، وَيَعْمَلُونَ بِهِ. ثُمَّ امْتَنَّ سُبْحَانَهُ عَلَى عِبَادِهِ بِنَوْعٍ مِنْ أَنْوَاعِ نِعَمِهِ الَّتِي لَا تُحْصَى فَقَالَ: اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ أَيْ: خَلَقَهَا لِأَجْلِكُمْ، قَالَ الزَّجَّاجُ: الْأَنْعَامُ هَاهُنَا: الْإِبِلُ، وَقِيلَ: الْأَزْوَاجُ الثَّمَانِيَةُ لِتَرْكَبُوا مِنْها مِنْ لِلتَّبْعِيضِ، وَكَذَلِكَ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْها تَأْكُلُونَ وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ فِي الْمَوْضِعَيْنِ وَمَعْنَاهَا ابْتِدَاءُ الرُّكُوبِ، وَابْتِدَاءُ الْأَكْلِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْمَعْنَى: لِتَرْكَبُوا بَعْضَهَا وَتَأْكُلُوا بَعْضَهَا وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ أَخَّرَ غَيْرَ الرُّكُوبِ وَالْأَكْلَ مِنَ الْوَبَرِ، وَالصُّوفِ، وَالشَّعْرِ، وَالزُّبْدِ، وَالسَّمْنِ، وَالْجُبْنِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ قَالَ مُجَاهِدٌ، وَمُقَاتِلٌ، وَقَتَادَةُ: تَحْمِلُ أثقالكم من بلد إلى بلد،

{ أَوْ نَتَوَفَّيَنَّكَ } “yahut senin canını alırsak” ifadesi, { نُرِيَنَّكَ } [sana gösterirsek] ifadesine matuftur; yani: Onlara azap indirilmeden önce senin canını alırsak, { فَإِلَيْنا يُرْجَعُونَ } “kıyamet gününde ancak bize döndürüleceklerdir”, biz de kendilerine azap ederiz. { وَلَقَدْ أَرْسَلْنا رُسُلًا مِنْ قَبْلِكَ مِنْهُمْ مَنْ قَصَصْنا عَلَيْكَ } “Andolsun ki senden önce de peygamberler gönderdik; onlardan kimini sana anlattık”, yani sana onların haberlerini ve kavimlerinden nelerle karşılaştıklarını bildirdik, { وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “kimini de sana anlatmadık”; onların haberini ve kavimleriyle aralarında geçenlerin bilgisini sana ulaştırmadık. { وَما كانَ لِرَسُولٍ أَنْ يَأْتِيَ بِآيَةٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ } “Hiçbir peygamber, Allah'ın izni olmaksızın bir ayet (mucize) getiremez”; kendiliğinden getiremez. Burada «âyet»ten maksat, onun peygamberliğine delalet eden mucizedir. { فَإِذا جاءَ أَمْرُ اللَّهِ } “Allah'ın emri geldiği zaman”; yani dünyada veya ahirette onlara verilecek azabın belirlenmiş vakti geldiğinde, { قُضِيَ بِالْحَقِّ } “aralarında hak ile hükmolunur”; Allah hak olan hükmüyle hak üzere olan kullarını kurtarır. { وَخَسِرَ هُنالِكَ } “ve işte orada hüsrana uğramışlardır”; yani o vakitte, { الْمُبْطِلُونَ } “batıla sapanlar”; batıla tabi olanlar ve onunla amel edenler [hüsrana uğrarlar]. Sonra [Allah] Teâlâ, kullarına sayılamayacak nimetlerinin bir türünü lütfettiğini hatırlatarak şöyle buyurdu: { اللَّهُ الَّذِي جَعَلَ لَكُمُ الْأَنْعامَ } “Allah, o [yüce varlık]tır ki sizin için en'âmı (evcil hayvanları) var etmiştir”; yani onları sizin için yaratmıştır. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Buradaki en'âm, develerdir.» Sekiz çift [koyun, keçi, sığır, deve] olduğu da söylenmiştir. { لِتَرْكَبُوا مِنْها } “onlardan binesiniz diye”; buradaki «min» (مِنْ) teb'îz (kısmilik/bazılık) içindir. Aynı şekilde { وَمِنْها تَأْكُلُونَ } “ve onlardan yersiniz” buyruğunda da böyledir. Her iki yerde de ibtidâ-i gâye (başlangıç) bildirmesi caizdir; bunun anlamı binmenin ve yemenin başlangıcı demektir; fakat birinci görüş daha evladır. Anlam şöyledir: Onların bir kısmına binesiniz ve bir kısmını yiyesiniz diye. { وَلَكُمْ فِيها مَنافِعُ } “Sizin için onlarda [başka] menfaatler de vardır”; yünlerinden, yapağılarından, kıllarından, tereyağından, sadeyağından, peynirinden ve benzeri şeylerden binme ve yemenin dışında başka faydalar vardır. { وَلِتَبْلُغُوا عَلَيْها حاجَةً فِي صُدُورِكُمْ } “ve göğüslerinizdeki bir ihtiyaca onların üzerinde ulaşasınız diye”; Mücâhid, Mukâtil ve Katâde şöyle demişlerdir: [Bu,] yüklerinizi bir beldeden diğer bir beldeye taşır.

وَقَدْ تَقَدَّمَ بَيَانُ هَذَا مُسْتَوْفًى فِي سُورَةِ النَّحْلِ وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ أَيْ: عَلَى الْإِبِلِ فِي الْبَرِّ، وَعَلَى السُّفُنِ فِي الْبَحْرِ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْحَمْلِ عَلَى الْأَنْعَامِ هُنَا حَمْلُ الولدان، والنساء بالهوادج يُرِيكُمْ آياتِهِ

Bunun açıklaması Nahl suresinde etraflıca geçmişti. { وَعَلَيْها وَعَلَى الْفُلْكِ تُحْمَلُونَ } “Hem onların üzerinde hem de gemilerin üzerinde taşınırsınız”; yani karada develer üzerinde, denizde ise gemiler üzerinde [taşınırsınız]. Buradaki hayvanlar üzerinde taşınmaktan maksadın, tahtırevanlarla (hevdelerle) çocukların ve kadınların taşınması olduğu da söylenmiştir. [Cenâb-ı Hak] { يُرِيكُمْ آياتِهِ } “size ayetlerini gösterir”

أَيْ: دَلَالَاتِهِ الدَّالَّةَ عَلَى كَمَالِ قُدْرَتِهِ ووحدانيته أَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ

yani eksiksiz kudretine ve birliğine delalet eden delillerini [gösterir]. { أَيَّ آياتِ اللَّهِ تُنْكِرُونَ } “artık Allah'ın ayetlerinden hangisini inkâr edersiniz?”

فَإِنَّهَا كُلَّهَا مِنَ الظُّهُورِ، وَعَدَمِ الْخَفَاءِ بِحَيْثُ لَا يُنْكِرُهَا مُنْكِرٌ، وَلَا يَجْحَدُهَا جَاحِدٌ، وَفِيهِ تَقْرِيعٌ لَهُمْ، وَتَوْبِيخٌ عَظِيمٌ، ونصب أي بتنكرون، وَإِنَّمَا قُدِّمَ عَلَى الْعَامِلِ فِيهِ لِأَنَّ لَهُ صَدْرَ الْكَلَامِ. ثُمَّ أَرْشَدَهُمْ سُبْحَانَهُ إِلَى الِاعْتِبَارِ، وَالتَّفَكُّرِ فِي آيَاتِ اللَّهِ فَقَالَ:

Zira onların tamamı hiçbir inkârcının inkâr edemeyeceği ve hiçbir nankörün reddedemeyeceği derecede apaçık ve gizlilikten uzaktır. Bunda onlar için bir azarlama ve büyük bir kınama vardır. { أَيَّ } lafzı, 'tünkirûn' fiiliyle mensubdur; kendisinde amel eden fiilin önüne geçirilmesi ise soru kelimelerinin cümlenin başında bulunma hakkından ötürüdür. Sonra Cenâb-ı Hak onları Allah'ın âyetleri üzerinde ibret almaya ve tefekküre yönlendirerek şöyle buyurdu:

أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ مِنَ الْأُمَمِ الَّتِي عَصَتِ اللَّهَ، وَكَذَّبَتْ رُسُلَهَا، فَإِنَّ الْآثَارَ الْمَوْجُودَةَ فِي دِيَارِهِمْ تَدُلُّ عَلَى مَا نَزَلَ بِهِمْ مِنَ الْعُقُوبَةِ وَمَا صَارُوا إِلَيْهِ مِنْ سُوءِ الْعَاقِبَةِ.

{ أَفَلَمْ يَسِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَيَنْظُرُوا كَيْفَ كانَ عاقِبَةُ الَّذِينَ مِنْ قَبْلِهِمْ } “Yeryüzünde gezip dolaşmadılar mı ki kendilerinden öncekilerin sonunun nasıl olduğuna baksınlar?” Allah'a isyan eden ve peygamberlerini yalanlayan geçmiş ümmetlerin [sonuna baksınlar]; çünkü onların diyarlarında mevcut olan kalıntılar, başlarına gelen cezaya ve uğradıkları kötü akıbete delalet etmektedir.

ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ تِلْكَ الْأُمَمَ كَانُوا فَوْقَ هَؤُلَاءِ فِي الْكَثْرَةِ وَالْقُوَّةِ فَقَالَ: كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً أَيْ:

Sonra Cenâb-ı Hak o ümmetlerin çokluk ve kuvvet bakımından bunlardan üstün olduğunu belirterek şöyle buyurdu: { كانُوا أَكْثَرَ مِنْهُمْ وَأَشَدَّ قُوَّةً } “Onlar bunlardan daha çok, daha kuvvetli... kimselerdi”; yani:

أَكْثَرَ مِنْهُمْ عَدَدًا وَأَقْوَى مِنْهُمْ أَجْسَادًا، وَأَوْسَعَ مِنْهُمْ أَمْوَالًا، وَأظهر مِنْهُمْ آثَارًا فِي الْأَرْضِ بِالْعَمَائِرِ، وَالْمَصَانِعِ، وَالْحَرْثِ فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَا الْأُولَى اسْتِفْهَامِيَّةً:

Sayıca onlardan daha çok, beden olarak onlardan daha güçlü, malca onlardan daha geniş idiler; binalar, kaleler ve tarımla yeryüzünde bıraktıkları eserler bakımından onlardan daha belirgindiler. { فَما أَغْنى عَنْهُمْ مَا كانُوا يَكْسِبُونَ } “Fakat kazandıkları şeyler kendilerine hiçbir fayda vermedi.” Birinci { مَا } lafzının istifhamiye olması caizdir:

أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ أَغْنَى عَنْهُمْ، أَوْ نَافِيَةً: أَيْ: لَمْ يُغْنِ عَنْهُمْ، وَمَا الثَّانِيَةُ يَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَوْصُولَةً وَأَنْ تَكُونَ مَصْدَرِيَّةً فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ أَيْ: بِالْحُجَجِ الْوَاضِحَاتِ وَالْمُعْجِزَاتِ الظَّاهِرَاتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ أَيْ: أَظْهَرُوا الْفَرَحَ بِمَا عِنْدَهُمْ مِمَّا يَدَّعُونَ أَنَّهُ مِنَ الْعِلْمِ من الشبه الداحضة، والدعاوي الزائفة، وَسَمَّاهُ عِلْمًا تَهَكُّمًا بِهِمْ، أَوْ عَلَى مَا يَعْتَقِدُونَهُ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: قَالُوا نَحْنُ أَعْلَمُ مِنْهُمْ لَنْ نُعَذَّبَ، وَلَنْ نُبْعَثَ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ مِنْ عِلْمِ أَحْوَالِ الدُّنْيَا لَا الدِّينِ كَمَا فِي قوله: يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا وَقِيلَ: الَّذِينَ فَرِحُوا بِمَا عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ هُمُ الرُّسُلُ، وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا كَذَّبَهُمْ قَوْمُهُمْ أعلمهم الله بأنه مهلك الكافرين، ومنجي الْمُؤْمِنِينَ فَفَرِحُوا بِذَلِكَ وَحاقَ بِهِمْ مَا كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ أَيْ: أَحَاطَ بِهِمْ جَزَاءُ اسْتِهْزَائِهِمْ فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا أَيْ: عَايَنُوا عَذَابَنَا النَّازِلَ بِهِمْ قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ وَهِيَ الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا أَيْ: عِنْدَ مُعَايَنَةِ عَذَابِنَا، لِأَنَّ ذَلِكَ الْإِيمَانَ لَيْسَ بِالْإِيمَانِ النَّافِعِ لِصَاحِبِهِ، فَإِنَّهُ إِنَّمَا يَنْفَعُ الْإِيمَانُ الاختياري لا الإيمان الاضطراري سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ أَيِ: التي مَضَتْ فِي عِبَادِهِ، وَالْمَعْنَى: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ سَنَّ هَذِهِ السُّنَّةَ فِي الْأُمَمِ كُلِّهَا أَنَّهُ لَا يَنْفَعُهُمُ الْإِيمَانُ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ وَقَدْ مَضَى بَيَانُ هَذَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ، وَسُورَةِ التَّوْبَةِ، وَانْتِصَابُ سُنَّةَ عَلَى أَنَّهَا مَصْدَرٌ مُؤَكِّدٌ لِفِعْلٍ مَحْذُوفٍ بِمَنْزِلَةِ وَعْدِ اللَّهِ وَمَا أَشْبَهَهُ مِنَ الْمَصَادِرِ الْمُؤَكِّدَةِ. وَقِيلَ: هُوَ مَنْصُوبٌ عَلَى التَّحْذِيرِ، أَيِ:

Yani: 'Onlara ne fayda sağladı?' demektir; yahut nâfiye (olumsuzluk) olması caizdir, yani: 'Onlara hiçbir fayda vermedi' demektir. İkinci { مَا } lafzının ise mevsûle veya masdariye olması caizdir. { فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ } “Peygamberleri onlara apaçık delillerle geldiğinde”; yani açık hüccetler ve bariz mucizelerle geldiğinde { فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ } “yanlarında bulunan ilimle şımardılar”; yani çürük şüphelerden ve asılsız iddialardan ilim olduğunu iddia ettikleri şeylerle sevinç gösterdiler. Onlarla alay etmek için yahut kendi inançlarına binaen buna 'ilim' adını verdi. Mücâhid şöyle demiştir: «'Biz onlardan daha bilgiliyiz; biz azap görmeyeceğiz ve yeniden diriltilmeyeceğiz' dediler.» Cenâb-ı Hakk'ın: { يَعْلَمُونَ ظاهِراً مِنَ الْحَياةِ الدُّنْيا } “Onlar dünya hayatının sadece görünen yüzünü bilirler” buyruğunda olduğu gibi, bunun din ilmi değil dünya ahvaline dair ilim olduğu da söylenmiştir. Yanlarındaki ilimle sevinenlerin peygamberler olduğu da söylenmiştir; şöyle ki kavimleri onları yalanlayınca, Allah Teâlâ peygamberlerine kâfirleri helak edeceğini ve müminleri kurtaracağını bildirmiş, onlar da buna sevinmişlerdir. { وَحاقَ بِهِمْ ما كانُوا بِهِ يَسْتَهْزِؤُنَ } “ve alay edip durdukları şey kendilerini kuşatıverdi”; yani alay etmelerinin cezası onları çepeçevre sardı. { فَلَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Şiddetli azabımızı gördüklerinde”; yani üzerlerine inen azabımızı bizzat müşahede ettiklerinde { قالُوا آمَنَّا بِاللَّهِ وَحْدَهُ وَكَفَرْنا بِما كُنَّا بِهِ مُشْرِكِينَ } “'Yalnız Allah'a inandık ve O'na ortak koştuğumuz şeyleri inkâr ettik' dediler” ki bunlar tapmakta oldukları putlardır. { فَلَمْ يَكُ يَنْفَعُهُمْ إِيمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا } “Fakat azabımızı gördükleri andaki imanları onlara fayda verecek değildi”; yani azabımızı bizzat gördükleri sırada [fayda vermezdi]. Çünkü bu iman sahibine fayda veren bir iman değildir; zira fayda veren iman ancak ihtiyarî (özgür iradeyle olan) imandır, ıztırârî (çaresizlik anındaki) iman değildir. { سُنَّتَ اللَّهِ الَّتِي قَدْ خَلَتْ فِي عِبادِهِ } “Bu, Allah'ın kulları hakkında süregelen sünnetidir.” Yani: Kullarında geçerli olmuş olan sünnetidir. Mana şudur: Allah Teâlâ bütün ümmetlerde; azabı gördüklerinde imanın onlara fayda vermeyeceğine dair bu sünneti koymuştur. Bunun açıklaması Nisâ ve Tevbe surelerinde geçmişti. { سُنَّتَ } kelimesinin nasb hali, 'va'dallâh' ve benzeri tekit edici masdarlar gibi mahzuf bir fiili tekit eden bir masdar olmasındandır. Sakındırma (tahzîr) üzere mensub olduğu da söylenmiştir; yani:

احْذَرُوا يَا أَهْلَ مَكَّةَ سُنَّةَ اللَّهِ فِي الْأُمَمِ الْمَاضِيَةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ أَيْ: وَقْتَ رُؤْيَتِهِمْ بَأْسَ اللَّهِ وَمُعَايَنَتِهِمْ لِعَذَابِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْكَافِرُ خَاسِرٌ فِي كُلِّ وَقْتٍ، وَلَكِنَّهُ يَتَبَيَّنُ لَهُمْ خُسْرَانُهُمْ إِذَا رَأَوُا الْعَذَابَ.

«Ey Mekkeliler! Allah'ın geçmiş ümmetlerdeki sünnetinden sakının!» Birinci [görüş] daha evladır. { وَخَسِرَ هُنالِكَ الْكافِرُونَ } “İşte orada kâfirler hüsrana uğramışlardır”; yani Allah'ın şiddetli azabını gördükleri ve azabını bizzat müşahede ettikleri vakitte. ez-Zeccâc şöyle demiştir: «Kâfir her vakit hüsrandadır; lakin azabı gördüklerinde hüsranları kendilerine apaçık belli olur.»

وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَالتِّرْمِذِيُّ وَحَسَّنَهُ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: «تَلَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ إِلَى قَوْلِهِ: يُسْجَرُونَ فَقَالَ: لَوْ أَنَّ رَصَاصَةً مِثْلَ هَذِهِ- وَأَشَارَ إِلَى جُمْجُمَةٍ- أُرْسِلَتْ مِنَ السَّمَاءِ إِلَى الْأَرْضِ، وَهِيَ مَسِيرَةُ خَمْسِمِائَةِ

Ahmed, hasen olduğunu belirterek Tirmizî, sahih olduğunu belirterek Hâkim, İbn Merdeveyh ve el-Ba's ve'n-Nüşûr'da Beyhakî, Abdullah b. Amr'dan rivayet etmişlerdir: O şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem: { إِذِ الْأَغْلالُ فِي أَعْناقِهِمْ } ayetinden { يُسْجَرُونَ } buyruğuna kadar okudu ve şöyle buyurdu: 'Şunun gibi bir kurşun parçası —bir kafatasına işaret etti— beş yüz yıllık mesafe olan gökten yere bırakılsaydı,

سَنَةٍ لَبَلَغَتِ الْأَرْضَ قَبْلَ اللَّيْلِ، وَلَوْ أَنَّهَا أُرْسِلَتْ مِنْ رَأْسِ السِّلْسِلَةِ لَسَارَتْ أَرْبَعِينَ خَرِيفًا اللَّيْلَ وَالنَّهَارَ قَبْلَ أَنْ تَبْلُغَ أَصْلَهَا، أَوْ قَالَ قَعْرَهَا» . وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي صفة النار عن ابن عباس قال: يسحبون فِي الْحَمِيمِ فَيَنْسَلِخُ كُلُّ شَيْءٍ عَلَيْهِمْ مِنْ جِلْدٍ، وَلَحْمٍ، وَعِرْقٍ حَتَّى يَصِيرَ فِي عَقِبِهِ حَتَّى إِنَّ لَحْمَهُ قُدِّرَ طُولُهُ، وَطُولُهُ سِتُّونَ ذِرَاعًا، ثُمَّ يُكْسَى جِلْدًا آخَرَ، ثُمَّ يُسْجَرُ فِي الْحَمِيمِ. وَأَخْرَجَ الطَّبَرَانِيُّ فِي الْأَوْسَطِ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ فِي قَوْلِهِ: وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ قَالَ: بَعَثَ اللَّهُ عَبْدًا حَبَشِيًّا فَهُوَ مِمَّنْ لَمْ يقصص على محمد.

gece olmadan önce yere ulaşırdı. Şayet zincirin başından bırakılsaydı, dibine —yahut derinliğine— ulaşmadan önce gece gündüz kırk sonbahar [boyunca] yol alırdı.'» İbn Ebi'd-Dünyâ Sıfatü'n-Nâr'da İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Kaynar suda sürüklenirler de üzerlerindeki deri, et ve damardan olan her şey soyulup topuğuna kadar iner; öyle ki eti —ki boyu altmış zirâdır— kadar olur. Sonra başka bir deri giydirilir, sonra kaynar suda yakılır.» Taberânî el-Evsat'ta ve İbn Merdeveyh, Ali b. Ebî Tâlib'den { وَمِنْهُمْ مَنْ لَمْ نَقْصُصْ عَلَيْكَ } “Onlardan kimini de sana anlatmadık” ayeti hakkında rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: «Allah Habeşli bir kul gönderdi; işte o, Muhammed'e anlatılmayanlardandır.»