بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ، فَهُوَ مُجَازِيكُمْ عَلَى كُلِّ مَا تَعْمَلُونَ. قَالَ الزَّجَّاجُ لَفْظُهُ لَفْظُ الْأَمْرِ، وَمَعْنَاهُ الْوَعِيدُ إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ الْجُمْلَةُ مُسْتَأْنَفَةٌ مُقَرِّرَةٌ لِمَا قَبْلَهَا، وَخَبَرُ إِنَّ مَحْذُوفٌ، أَيْ: إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالْقُرْآنِ لَمَّا جَاءَهُمْ يُجَازَوْنَ بِكُفْرِهِمْ، أَوْ هَالِكُونَ، أَوْ يُعَذَّبُونَ، وَقِيلَ: هُوَ قَوْلُهُ: يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ وَهَذَا بَعِيدٌ وَإِنْ رَجَّحَهُ أَبُو عَمْرِو بْنُ الْعَلَاءِ. وَقَالَ الْكِسَائِيُّ: إِنَّهُ سَدَّ مَسَدَّهُ الْخَبَرُ السَّابِقُ، وَهُوَ لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا وَقِيلَ: إِنَّ الْجُمْلَةَ بَدَلٌ مِنَ الْجُمْلَةِ الْأُولَى وَهِيَ: الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آيَاتِنَا، وَخَبَرُ إِنَّ: هُوَ الْخَبَرُ السَّابِقُ وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ أَيِ: الْقُرْآنُ الَّذِي كَانُوا يُلْحِدُونَ فِيهِ، أَيْ: عَزِيزٌ عَنْ أن يعارض أن يَطْعَنَ فِيهِ الطَّاعِنُونَ، مَنِيعٌ عَنْ كُلِّ عَيْبٍ. ثُمَّ وَصَفَهُ بِأَنَّهُ حَقٌّ لَا سَبِيلَ لِلْبَاطِلِ إِلَيْهِ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ، فَقَالَ: لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُ مَحْفُوظٌ مِنْ أَنْ يُنْقَصَ مِنْهُ فَيَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ، أَوْ يُزَادَ فِيهِ فَيَأْتِيهِ الْبَاطِلُ مِنْ خَلْفِهِ، وَبِهِ قَالَ قَتَادَةُ وَالسُّدِّيُّ، وَمَعْنَى الْبَاطِلِ عَلَى هَذَا: الزِّيَادَةُ وَالنُّقْصَانُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: لَا يَأْتِيهِ التَّكْذِيبُ مِنَ الْكُتُبِ الَّتِي قَبْلَهُ، وَلَا يَجِيءُ مِنْ بَعْدِهِ كِتَابٌ فَيُبْطِلُهُ، وَبِهِ قَالَ الْكَلْبِيُّ وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: الْبَاطِلُ هُوَ الشَّيْطَانُ، أَيْ: لَا يَسْتَطِيعُ أَنْ يَزِيدَ فِيهِ، وَلَا يَنْقُصَ مِنْهُ.
yaptıklarınızı hakkıyla görendir; dolayısıyla yaptığınız her şeyin karşılığını size verecektir. Zeccâc: «Lafzı emir lafzı, manası ise tehdittir» demiştir. { إِنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِالذِّكْرِ لَمَّا جاءَهُمْ } “Şüphesiz kendilerine zikir (Kur'an) geldiğinde onu inkâr edenler...” cümlesi, öncesini pekiştiren yeni bir başlangıç cümlesidir (müste'nefe). “İnne”nin haberi mahzuftur; yani «Kur'an kendilerine geldiğinde onu inkâr edenler inkârlarının cezasını göreceklerdir» ya da «helak olacaklardır» veya «azap edileceklerdir» takdirindedir. [Haberin], { يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “onlara uzak bir mekândan seslenilir” kavli olduğu da söylenmiştir; Ebû Amr b. el-Alâ bunu tercih etmiş olsa da bu uzak bir ihtimaldir. Kisâî şöyle demiştir: Önceki haber olan { لَا يَخْفَوْنَ عَلَيْنا } “bize gizli kalmazlar” ifadesi onun yerine geçmiştir. Bu cümlenin ilk cümle olan “Ayetlerimiz hususunda sapanlar” ifadesinden bedel olduğu ve “inne”nin haberinin de önceki haber olduğu söylenmiştir. { وَإِنَّهُ لَكِتابٌ عَزِيزٌ } “Ve şüphesiz o, eşsiz/üstün bir kitaptır”; yani hakkında sapkınlığa düştükleri Kur'an... Yani muaraza edilmekten (benzerinin getirilmesinden), tenkitçilerin kendisini dillerine dolamasından yücedir, her türlü kusurdan uzaktır. Sonra batılın hiçbir şekilde ona yol bulamayacağı hak olduğunu niteleyerek şöyle buyurdu: { لَا يَأْتِيهِ الْباطِلُ مِنْ بَيْنِ يَدَيْهِ وَلا مِنْ خَلْفِهِ } “Önünden de ardından da ona batıl gelemez”. Zeccâc şöyle demiştir: «Bunun manası; kendisinden eksiltilip önünden batıl gelmesinden veya içine fazlalık katılıp ardından batıl gelmesinden korunmuş olmasıdır.» Katâde ve es-Süddî de böyle demiştir. Buna göre batılın manası artırma ve eksiltmedir. Mukâtil ise: «Kendisinden önceki kitaplardan ona bir yalanlama gelmez ve kendisinden sonra da onu geçersiz kılacak bir kitap gelmez» demiştir; Kelbî ve Saîd b. Cübeyr de böyle demiştir. Batılın şeytan olduğu, yani içine bir şey eklemeye veya ondan bir şey eksiltmeye güç yetiremeyeceği de söylenmiştir.
وَقِيلَ: لَا يُزَادُ فِيهِ، وَلَا يُنْقَصُ مِنْهُ، لَا مِنْ جِبْرِيلَ، وَلَا مِنْ محمد ﷺ تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ هُوَ خَبَرٌ مبتدأ مَحْذُوفٍ، أَوْ صِفَةٌ أُخْرَى لِكِتَابٍ عِنْدَ مَنْ يُجَوِّزُ تَقْدِيمَ غَيْرِ الصَّرِيحِ مِنَ الصِّفَاتِ عَلَى الصَّرِيحِ، وَقِيلَ:
Ne Cebrail tarafından ne de Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem tarafından ona bir şey eklenemez ve ondan bir şey eksiltilemez de denilmiştir. { تَنْزِيلٌ مِنْ حَكِيمٍ حَمِيدٍ } “[O], hüküm ve hikmet sahibi, her türlü övgüye lâyık olandan indirilmedir” ifadesi mahzuf bir mübtedanın haberidir veya sarih olmayan sıfatların sarih olanın önüne geçirilmesini caiz görenlere göre “kitap” kelimesi için diğer bir sıfattır. Şöyle de denilmiştir:
إِنَّهُ الصِّفَةُ لِكِتَابٍ، وَجُمْلَةُ لَا يَأْتِيهِ مُعْتَرِضَةٌ بَيْنَ الْمَوْصُوفِ وَالصِّفَةِ، ثُمَّ سَلَّى سبحانه رسوله ﷺ عن مَا كَانَ يَتَأَثَّرُ لَهُ مِنْ أَذِيَّةِ الْكُفَّارِ فَقَالَ: مَا يُقالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ أَيْ: مَا يُقَالُ لَكَ مِنْ هَؤُلَاءِ الْكُفَّارِ مِنْ وَصْفِكَ بِالسِّحْرِ وَالْكَذِبِ وَالْجُنُونِ إِلَّا مِثْلُ مَا قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ، فَإِنَّ قَوْمَهُمْ كَانُوا يَقُولُونَ لَهُمْ مِثْلَ مَا يَقُولُ لَكَ هَؤُلَاءِ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: مَا يُقَالُ لَكَ مِنَ التَّوْحِيدِ وَإِخْلَاصِ الْعِبَادَةِ لِلَّهِ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ، فَإِنَّ الشَّرَائِعَ كُلَّهَا مُتَّفِقَةٌ عَلَى ذَلِكَ، وَقِيلَ: هُوَ اسْتِفْهَامٌ، أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ يُقَالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ لِمَنْ يَسْتَحِقُّ مَغْفِرَتَهُ مِنَ الْمُوَحِّدِينَ الَّذِينَ بَايَعُوكَ، وَبَايَعُوا مَنْ قَبْلَكَ مِنَ الْأَنْبِيَاءِ وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ لِلْكُفَّارِ الْمُكَذِّبِينَ الْمُعَادِينَ لِرُسُلِ اللَّهِ، وَقِيلَ: لَذُو مَغْفِرَةٍ لِلْأَنْبِيَاءِ، وَذُو عِقَابٍ لِأَعْدَائِهِمْ وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا أي: لو جعلنا هذا القرآن الذي تقرؤه عَلَى النَّاسِ بِغَيْرِ لُغَةِ الْعَرَبِ لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ أَيْ: بُيِّنَتْ بِلُغَتِنَا فَإِنَّنَا عَرَبٌ لَا نَفْهَمُ لُغَةَ الْعَجَمِ، وَالِاسْتِفْهَامُ فِي قَوْلِهِ:
O, “kitap” kelimesinin sıfatıdır; { لَا يَأْتِيهِ } cümlesi ise mevsuf ile sıfat arasına girmiş bir ara cümledir (mu'tarıza). Sonra Sübhânehu, Resûlü'nü sallallâhu aleyhi ve sellem kâfirlerin eziyetlerinden dolayı üzüldüğü hususlarda teselli ederek şöyle buyurdu: { مَا يُقالُ لَكَ إِلَّا مَا قَدْ قِيلَ لِلرُّسُلِ مِنْ قَبْلِكَ } “Sana söylenen, senden önceki elçilere söylenmiş olandan başka bir şey değildir”; yani bu kâfirler tarafından sana sihirbazlık, yalancılık ve delilik isnat edilmesi, senden önceki elçilere söylenenlerin aynısıdır. Zira onların kavimleri de kendilerine, bunların sana söylediklerinin benzerini söylüyorlardı. Bir görüşe göre mana şöyledir: Tevhid ve ibadeti yalnız Allah'a has kılma konusunda sana söylenenler, senden önceki elçilere söylenenlerden başkası değildir; çünkü bütün şeriatlar bu hususta müttefiktir. Bunun bir istifham olduğu da söylenmiştir; yani: «Senden önceki peygamberlere söylenenden başka sana ne söyleniyor ki?» { إِنَّ رَبَّكَ لَذُو مَغْفِرَةٍ } “Şüphesiz senin Rabbin mağfiret sahibidir”; sana ve senden önceki peygamberlere biat eden muvahhidlerden mağfiretini hak eden kimseler için; { وَذُو عِقابٍ أَلِيمٍ } “ve can yakıcı bir azap sahibidir”; Allah'ın peygamberlerine düşmanlık edip onları yalanlayan kâfirler için. Peygamberler için mağfiret sahibi, onların düşmanları için ise azap sahibi olduğu da söylenmiştir. { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } “Eğer biz onu yabancı dilde bir Kur'an yapsaydık”; yani insanlara okuduğun bu Kur'an'ı Arapçadan başka bir dilde indirseydik, { لَقالُوا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ } “Ayetleri açıklanmalı değil miydi? derlerdi”; yani: «Kendi dilimizle açıklansaydı ya! Çünkü biz Arabız, yabancı dili anlamayız» [derlerdi].
ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ لِلْإِنْكَارِ، وَهُوَ مِنْ جُمْلَةِ قَوْلِ الْمُشْرِكِينَ، أَيْ: لَقَالُوا أَكَلَامٌ أَعْجَمِيٌّ وَرَسُولٌ عَرَبِيٌّ.
{ ءَ أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ } “Yabancı dilde [bir söz] ve Arap [bir elçi] mi?” kavlindeki istifham inkâr içindir ve müşriklerin sözünün bir parçasıdır; yani: «Yabancı bir söz ve Arap bir elçi mi?» derlerdi.
وَالْأَعْجَمِيُّ: الَّذِي لَا يُفْصِحُ سَوَاءٌ كَانَ مِنَ الْعَرَبِ أَوْ مِنَ الْعَجَمِ. وَالْأَعْجَمُ ضِدُّ الْفَصِيحِ: وَهُوَ الَّذِي لَا يُبَيِّنُ كَلَامَهُ، وَيُقَالُ لِلْحَيَوَانِ غَيْرِ النَّاطِقِ: أَعْجَمٌ. قَرَأَ أَبُو بَكْرٍ، وَحَمْزَةُ، وَالْكِسَائِيُّ «ء أعجميّ» بِهَمْزَتَيْنِ مُحَقَّقَتَيْنِ. وَقَرَأَ الْحَسَنُ، وَأَبُو الْعَالِيَةِ، وَنَصْرُ بْنُ عَاصِمٍ، وَهِشَامٌ بِهَمْزَةٍ وَاحِدَةٍ عَلَى الْخَبَرِ وَقَرَأَ الْبَاقُونَ: بِتَسْهِيلِ الثَّانِيَةِ بَيْنَ بَيْنَ، وَقِيلَ الْمُرَادُ: هَلَّا فُصِّلَتْ آيَاتُهُ فَجُعِلَ بَعْضُهَا أَعْجَمِيًّا لِإِفْهَامِ الْعَجَمِ، وَبَعْضُهَا عَرَبِيًّا لِإِفْهَامِ الْعَرَبِ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ رَسُولَهُ ﷺ أَنْ يُجِيبَهُمْ فَقَالَ: قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ أَيْ: يَهْتَدُونَ بِهِ إِلَى الْحَقِّ، وَيَشْتَفُونَ بِهِ مِنْ كُلِّ شَكٍّ وَشُبْهَةٍ، وَمِنَ الْأَسْقَامِ وَالْآلَامِ وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ
A'cemî (الْأَعْجَمِيُّ); ister Arap olsun ister yabancı olsun meramını açıkça ifade edemeyen kimsedir. A'cem (الْأَعْجَمُ) ise fasihin zıddıdır; o da sözünü açıkça beyan edemeyen kimsedir; konuşamayan hayvana da a'cem denir. Ebû Bekr, Hamza ve el-Kisâî iki hemzeyi de tahkik ederek «ءَ أَعْجَمِيٌّ» şeklinde okumuşlardır. Hasan, Ebü'l-Âliye, Nasr b. Âsım ve Hişâm haber sığasında tek hemze ile okumuşlardır. Diğerleri ise ikinci hemzeyi teshil ederek iki ses arasında (beyne beyne) okumuşlardır. Muradı şöyle açıklayan da olmuştur: «Ayetleri açıklanıp da acemlerin anlaması için bir kısmı yabancı dilde, Arapların anlaması için de bir kısmı Arapça yapılsaydı ya!» Sonra Sübhânehu, Resûlü'ne sallallâhu aleyhi ve sellem onlara cevap vermesini emrederek şöyle buyurdu: { قُلْ هُوَ لِلَّذِينَ آمَنُوا هُدىً وَشِفاءٌ } “De ki: O, iman edenler için bir hidayet ve bir şifadır”; yani onunla hakka ulaşırlar ve onunla her türlü şüphe ve tereddütten, hastalıklardan ve acılardan şifa bulurlar. { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ } “İman etmeyenlerin ise kulaklarında bir ağırlık vardır”;
أَيْ: صَمَمٌ عَنْ سَمَاعِهِ وَفَهْمِ مَعَانِيهِ، وَلِهَذَا تَوَاصَوْا بِاللَّغْوِ فِيهِ وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى قَالَ قَتَادَةُ: عَمُوا عَنِ الْقُرْآنِ وَصَمُّوا عَنْهُ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: عَمِيَتْ قُلُوبُهُمْ عَنْهُ. وَالْمَعْنَى: وَهُوَ عَلَيْهِمْ ذُو عَمًى، أَوْ وُصِفَ بِالْمَصْدَرِ لِلْمُبَالِغَةِ، وَالْمَوْصُولُ فِي قَوْلِهِ: وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ أَوِ:
yani onu işitmekten ve manalarını anlamaktan yana bir sağırlık vardır; bu yüzden onun okunması esnasında gürültü yapmayı birbirlerine tavsiye etmişlerdir. { وَهُوَ عَلَيْهِمْ عَمًى } “ve o, onlara karşı bir körlüktür”. Katâde: «Kur'an'a karşı körleştiler ve ona karşı sağırlaştılar» demiştir. Süddî: «Kalpleri ona karşı körleşti» demiştir. Mana: «O, onlar hakkında bir körlük sebebidir» veya mübalağa amacıyla masdar ile nitelenmiştir. { وَالَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ } kavlindeki ism-i mevsul mübtedadır; haberi ise { فِي آذانِهِمْ وَقْرٌ } ifadesidir. Ya da:
الْمَوْصُولُ الثَّانِي عُطِفَ عَلَى الْمَوْصُولِ الْأَوَّلِ، وَوَقْرٌ: عُطِفَ عَلَى هُدًى عِنْدَ مَنْ جَوَّزَ الْعَطْفَ عَلَى عَامِلَيْنِ مُخْتَلِفَيْنِ، وَالتَّقْدِيرُ: هُوَ لِلْأَوَّلِينَ هُدًى وَشِفَاءٌ، وَلِلْآخِرِينَ وَقْرٌ فِي آذَانِهِمْ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ عَمًى بِفَتْحِ الْمِيمِ مُنَوَّنَةً عَلَى أَنَّهُ مَصْدَرٌ، وَقَرَأَ ابْنُ عَبَّاسٍ، وَعَبْدُ اللَّهِ بْنُ الزُّبَيْرِ، وَعَمْرُو بْنُ الْعَاصِ، وَابْنُ عُمَرَ: بِكَسْرِ الْمِيمِ مُنَوَّنَةً عَلَى أَنَّهُ اسْمٌ مَنْقُوصٌ عَلَى أَنَّهُ وُصِفَ بِهِ مَجَازًا. وَقَرَأَ عَمْرُو بْنُ دِينَارٍ: بِكَسْرِ الْمِيمِ وَفَتْحِ الْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ فِعْلٌ مَاضٍ، وَاخْتَارَ أَبُو عُبَيْدَةَ الْقِرَاءَةَ الْأُولَى لِقَوْلِهِ أَوَّلًا هُدىً وَشِفاءٌ وَلَمْ يَقُلْ: هَادٍ وَشَافٍ، وَقِيلَ الْمَعْنَى: وَالْوَقْرُ عَلَيْهِمْ عَمًى، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الَّذِينَ لَا يُؤْمِنُونَ وَمَا فِي حَيِّزِهِ، وَخَبَرُهُ يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ مَثَّلَ حَالَهُمْ بِاعْتِبَارِ عَدَمِ فَهْمِهِمْ لِلْقُرْآنِ بِحَالِ مَنْ يُنَادَى مِنْ مَسَافَةٍ بَعِيدَةٍ لَا يَسْمَعُ صَوْتَ مَنْ يُنَادِيهِ مِنْهَا. قَالَ الْفَرَّاءُ: تَقُولُ لِلرَّجُلِ الَّذِي لَا يَفْهَمُ كَلَامَكَ أَنْتَ تُنَادَى مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ. وَقَالَ الضَّحَّاكُ: يُنَادَوْنَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ بِأَقْبَحِ أَسْمَائِهِمْ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ مِنْ مَكَانٍ بَعِيدٍ مِنْ قُلُوبِهِمْ.
İkinci mevsul birinci mevsule atfedilmiştir ve «vakr» kelimesi, iki farklı amile atfı caiz görenlere göre «huden» kelimesine atfedilmiştir. Takdiri şöyledir: «O, öncekiler için bir hidayet ve şifadır; sonrakiler için ise kulaklarında bir ağırlıktır.» Cumhur, masdar olarak mim harfinin fethası ve tenvin ile «عَمًى» şeklinde okumuştur. İbn Abbas, Abdullah b. ez-Zübeyr, Amr b. el-Âs ve İbn Ömer, mecaz yoluyla nitelenmiş bir ism-i menkus olarak mim harfinin kesresi ve tenvin ile okumuşlardır. Amr b. Dînâr ise mazi fiil olarak mim harfinin kesresi ve yâ harfinin fethasıyla okumuştur. Ebû Ubeyde, başta { هُادٍ وَشَافٍ } (hidayet eden ve şifa veren) demeyip { هُدىً وَشِفاءٌ } buyrulduğu için birinci kıraati tercih etmiştir. Mananın: «Kulaklarındaki ağırlık onlar için bir körlüktür» şeklinde olduğu da söylenmiştir. { أُولئِكَ } “İşte onlar” kavlindeki işaret, iman etmeyenlere ve onların konumunda olanlaradır; haberi ise { يُنادَوْنَ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } “onlara uzak bir mekândan seslenilmektedir” ifadesidir. Kur'an'ı anlamayışları bakımından onların halini, kendisine seslenen kişinin sesini işitemeyeceği kadar uzak bir mesafeden çağrılan kimsenin haline benzetmiştir. Ferrâ: «Sözünü anlamayan adama 'Sana uzak bir yerden sesleniliyor' dersin» demiştir. Dahhâk: «Kıyamet günü onlara en çirkin isimleriyle uzak bir mekândan seslenilir» demiştir. Mücâhid ise: «{ مِنْ مَكانٍ بَعِيدٍ } Kalplerinden uzak bir yerden» demiştir.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ أَبِي شَيْبَةَ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي سُنَنِهِ مِنْ طَرِيقِ سَعِيدِ بْنِ جُبَيْرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ أَنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ بِآخِرِ الْآيَتَيْنِ مِنْ حم السَّجْدَةِ، وَكَانَ ابْنُ مَسْعُودٍ يَسْجُدُ بِالْأُولَى مِنْهُمَا. وَأَخْرَجَ ابْنُ سَعْدٍ، وَابْنُ أَبِي شَيْبَةَ مِنْ طَرِيقِ نَافِعٍ عَنِ ابْنِ عُمَرَ أَنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ بِالْأُولَى. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ عَنْهُ أَنَّهُ كَانَ يَسْجُدُ فِي الْآيَةِ الْأَخِيرَةِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا قَالَ: هُوَ أَنْ يَضَعَ الْكَلَامَ عَلَى غَيْرِ مَوْضِعِهِ. وَأَخْرَجَ ابن مردويه فِي قَوْلِهِ: أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ قَالَ:
İbn Ebî Şeybe, Hâkim —sahih olduğunu belirterek— ve es-Sünen'inde Beyhakî, Saîd b. Cübeyr tarikiyle İbn Abbas'tan rivayet etmişlerdir ki o, Hâ-Mîm es-Secde suresindeki iki ayetin sonuncusunda secde ederdi; İbn Mes'ûd ise ikisinin birincisinde secde ederdi. İbn Sa'd ve İbn Ebî Şeybe, Nâfi' tarikiyle İbn Ömer'den rivayet etmişlerdir ki o, birinci ayette secde ederdi. Saîd b. Mansûr da ondan son ayette secde ettiğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan { إِنَّ الَّذِينَ يُلْحِدُونَ فِي آياتِنا } kavli hakkında: «Sözü ait olmadığı yere koymaktır» dediğini rivayet etmiştir. İbn Merdûye, { أَفَمَنْ يُلْقى فِي النَّارِ } “O halde ateşe atılan mı...” kavli hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir:
أَبُو جَهْلِ بْنُ هِشَامٍ أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ قَالَ: أَبُو بَكْرٍ الصِّدِّيقُ وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ وَابْنُ الْمُنْذِرِ وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ بَشِيرِ بْنِ تَمِيمٍ قال: نزلت هذه الآية في أبي جهل، وَعَمَّارِ بْنِ يَاسِرٍ وَأَخْرَجَ ابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عِكْرِمَةَ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ قَالَ: هَذَا لِأَهْلِ بَدْرٍ خَاصَّةً. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا الْآيَةَ يَقُولُ: لَوْ جَعَلْنَا الْقُرْآنَ أَعْجَمِيًّا وَلِسَانُكَ يَا مُحَمَّدُ عَرَبِيٌّ لَقَالُوا أَعْجَمِيٌّ وَعَرَبِيٌّ تَأْتِينَا بِهِ مُخْتَلِفًا أَوْ مُخْتَلِطًا لَوْلا فُصِّلَتْ آياتُهُ هَلَّا بُيِّنَتْ آيَاتُهُ فَكَانَ الْقُرْآنُ مِثْلَ اللِّسَانِ. يَقُولُ: فَلَمْ نفعل لئلا يقولوا فكانت حجة عليهم.
«Ebû Cehil b. Hişâm'dır; { أَمْ مَنْ يَأْتِي آمِناً يَوْمَ الْقِيامَةِ } “yoksa kıyamet günü güven içinde gelen mi?” ifadesi de Ebû Bekir es-Sıddîk'tır.» Abdürrezzâk, Abd b. Humeyd, İbnü'l-Münzir ve İbn Asâkir, Beşîr b. Temîm'den rivayet etmişlerdir: «Bu ayet Ebû Cehil ile Ammâr b. Yâsir hakkında indi.» İbn Asâkir, İkrime'den de aynısını rivayet etmiştir. İbn Merdûye, İbn Abbas'tan { اعْمَلُوا مَا شِئْتُمْ } “Dilediğinizi yapın” kavli hakkında: «Bu, özellikle Bedir ehli içindir» dediğini rivayet etmiştir. İbn Ebî Hâtim ve İbn Merdûye, İbn Abbas'tan { وَلَوْ جَعَلْناهُ قُرْآناً أَعْجَمِيًّا } ayeti hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Eğer Kur'an'ı yabancı bir dilde kılsaydık ve senin lisanın da ey Muhammed Arapça olsaydı, 'Bize getirdiğin şey yabancı dilde ve Arapça olarak farklı veya karışık; ayetleri açıklansaydı ya, Kur'an da lisan gibi olsaydı ya!' derlerdi. Yani böyle söylemesinler diye bunu yapmadık, böylece bu onlara karşı bir hüccet oldu.»
[سورة فصلت (٤١) : الآيات ٤٥ الى ٥٤]
[Fussilet Suresi (41), 45-54. Ayetler]
وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦) إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩)
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ (٤٥) مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها وَما رَبُّكَ بِظَلاَّمٍ لِلْعَبِيدِ (٤٦) إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْنَ شُرَكائِي قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ (٤٧) وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ (٤٨) لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ (٤٩) } “Andolsun biz Mûsâ'ya Kitab'ı verdik de onda ihtilafa düşüldü. Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı aralarında mutlaka hüküm verilirdi. Şüphesiz onlar, ondan derin bir şüphe içindedirler. (45) Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir; kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir. Rabbin kullara asla zulmedici değildir. (46) Kıyametin bilgisi yalnızca O'na havale edilir. O'nun ilmi olmaksızın hiçbir meyve kabuğundan çıkmaz, hiçbir dişi gebe kalmaz ve doğurmaz. Onlara: 'Nerede bana ortak koştuklarınız?' diye sesleneceği gün: 'Sana arz ederiz ki bizden buna hiçbir şahit yoktur' derler. (47) Önceden yalvarıp yakardıkları şeyler onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur ve kendileri için hiçbir kaçacak yer olmadığını anlamışlardır. (48) İnsan hayır istemekten usanmaz; fakat kendisine bir şer dokunursa pek ümitsiz ve pek karamsar olur. (49)”
وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤)
{ وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ (٥٠) وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَعْرَضَ وَنَأى بِجانِبِهِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ (٥١) قُلْ أَرَأَيْتُمْ إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ (٥٢) سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ (٥٣) أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ (٥٤) } “Ve şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan bir rahmet tattırsak, mutlaka: 'Bu benim hakkımdır; kıyametin kopacağını da sanmıyorum. Rabbime döndürülsem bile şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır' der. İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız! (50) İnsana nimet verdiğimiz zaman yüz çevirir ve yan çizerek uzaklaşır; ona bir kötülük dokunduğunda ise uzun uzadıya yalvarıp durur. (51) De ki: 'Bana söyler misiniz; eğer bu [Kur'an] Allah katından olup da siz onu inkâr etmişseniz, derin bir ayrılık ve düşmanlık içinde olandan daha sapık kim vardır?' (52) Onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar, onlara hem ufuklarda hem de kendi nefislerinde ayetlerimizi göstereceğiz. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi? (53) Dikkat edin; onlar Rablerine kavuşma konusunda derin bir şüphe içindedirler. Dikkat edin; şüphesiz O, her şeyi kuşatandır. (54)”
قَوْلُهُ: وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ هَذَا كَلَامٌ مُسْتَأْنَفٌ يَتَضَمَّنُ تَسْلِيَةَ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ عَمَّا كَانَ يَحْصُلُ لَهُ مِنَ الِاغْتِمَامِ بِكُفْرِ قَوْمِهِ، وَطَعْنِهِمْ فِي الْقُرْآنِ، فَأَخْبَرَهُ أَنَّ هَذَا عَادَةٌ قَدِيمَةٌ فِي أُمَمِ الرُّسُلِ، فَإِنَّهُمْ يَخْتَلِفُونَ فِي الْكُتُبِ الْمُنَزَّلَةِ إِلَيْهِمْ، وَالْمُرَادُ بِالْكِتَابِ: التَّوْرَاةُ، وَالضَّمِيرُ مِنْ قَوْلِهِ: فِيهِ رَاجِعٌ إِلَيْهِ، وَقِيلَ: يَرْجِعُ إِلَى مُوسَى، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ فِي تَأْخِيرِ الْعَذَابِ عَنِ الْمُكَذِّبِينَ مِنْ أُمَّتِكَ كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ بِتَعْجِيلِ الْعَذَابِ لِمَنْ كَذَّبَ مِنْهُمْ وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ أَيْ: مِنَ كِتَابِكَ الْمُنَزَّلِ عَلَيْكَ وَهُوَ الْقُرْآنُ، وَمَعْنَى الشَّكِّ الْمُرِيبِ:
{ وَلَقَدْ آتَيْنا مُوسَى الْكِتابَ فَاخْتُلِفَ فِيهِ } kavli: Bu, kavminin inkârı ve Kur'an'ı tenkit etmeleri sebebiyle Allah Resûlü'nün sallallâhu aleyhi ve sellem duyduğu üzüntüyü teselli eden yeni bir sözdür (müste'nefe). Bunun, peygamberlerin ümmetlerinde süregelen eski bir adet olduğunu, nitekim kendilerine indirilen kitaplar hakkında da ihtilafa düştüklerini ona bildirdi. Kitaptan kasıt Tevrat'tır; { فِيهِ } lafzındaki zamir ona racidir. Mûsâ'ya raci olduğu da söylenmiştir; birincisi daha uygundur. { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } “Eğer Rabbinden geçmiş bir söz olmasaydı”; { وَلكِنْ يُؤَخِّرُهُمْ إِلى أَجَلٍ مُسَمًّى } “Fakat onları belirlenmiş bir süreye kadar erteler” ayetinde olduğu gibi, ümmetinden yalanlayanların azabının ertelenmesine dair [bir söz olmasaydı], { لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ } “aralarında mutlaka hüküm verilirdi”; onlardan yalanlayan kimselere azap çarçabuk verilirdi. { وَإِنَّهُمْ لَفِي شَكٍّ مِنْهُ مُرِيبٍ } “Şüphesiz onlar, ondan derin bir şüphe içindedirler”; yani sana indirilen kitabından, ki o da Kur'an'dır. Şekk-i murîb (شَكٍّ مُرِيبٍ) ifadesinin manası:
الْمُوقِعِ فِي الرِّيبَةِ، أَوِ الشَّدِيدِ الرِّيبَةِ. وَقِيلَ: إِنَّ الْمُرَادَ الْيَهُودُ، وَأَنَّهُمْ فِي شَكٍّ مِنَ التَّوْرَاةِ مُرِيبٍ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ أَيْ: مَنْ أَطَاعَ اللَّهَ وَآمَنَ بِرَسُولِهِ وَلَمْ يُكَذِّبْهُمْ فَثَوَابُ ذَلِكَ رَاجِعٌ إِلَيْهِ وَنَفْعُهُ خَاصٌّ بِهِ وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها أَيْ: عِقَابُ إِسَاءَتِهِ عَلَيْهِ لَا عَلَى غَيْرِهِ وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ فَلَا يُعَذِّبُ أَحَدًا إِلَّا بِذَنْبِهِ، وَلَا يَقَعُ مِنْهُ الظُّلْمُ لِأَحَدٍ كَمَا فِي قَوْلِهِ سُبْحَانَهُ إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً وَقَدْ تَقَدَّمَ الْكَلَامُ عَلَى مَعْنَى هَذِهِ الْآيَةِ فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ عِنْدَ قَوْلِهِ: وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ وَفِي سُورَةِ الْأَنْفَالِ أَيْضًا. ثُمَّ أَخْبَرَ سُبْحَانَهُ أَنَّ عِلْمَ الْقِيَامَةِ، وَوَقْتَ قِيَامِهَا لَا يَعْلَمُهُ غَيْرُهُ، فَقَالَ: إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ فَإِذَا وقع السؤال عنها وجب على المسؤول أَنْ يَرُدَّ عِلْمَهَا إِلَيْهِ لَا إِلَى غَيْرِهِ، وَقَدْ رُوِيَ أَنَّ الْمُشْرِكِينَ قَالُوا: يَا مُحَمَّدُ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا فَخَبِّرْنَا مَتَى تَقُومُ السَّاعَةُ؟ فنزلت، وما فِي قَوْلِهِ: وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها نافية، ومن الأولى للاستغراق، ومن الثَّانِيَةُ لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، وَقِيلَ: هِيَ مَوْصُولَةٌ فِي مَحَلِّ جَرٍّ عَطْفًا عَلَى السَّاعَةِ، أَيْ: عِلْمُ السَّاعَةِ وَعِلْمُ الَّتِي تَخْرُجُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَالْأَكْمَامُ جَمْعُ كِمٍّ بِكَسْرِ الْكَافِ، وَهُوَ وِعَاءُ الثَّمَرَةِ، وَيُطْلَقُ عَلَى كُلِّ ظَرْفٍ لِمَالٍ أَوْ غَيْرِهِ. قَالَ أَبُو عُبَيْدَةَ: أَكْمَامُهَا أَوْعِيَتُهَا، وَهِيَ مَا كَانَتْ فِيهِ الثَّمَرَةُ وَاحِدُهَا كِمٌّ وَكِمَّةٌ. قَالَ الرَّاغِبُ: الْكُمُّ مَا يُغَطِّي الْيَدَ مِنَ الْقَمِيصِ، وَمَا يُغَطِّي الثَّمَرَةَ، وَجَمْعُهُ أَكْمَامٌ، وَهَذَا يَدُلُّ عَلَى أَنَّ الْكُمَّ بِضَمِّ الْكَافِ لِأَنَّهُ جَعَلَهُ مُشْتَرِكًا بَيْنَ كُمِّ الْقَمِيصِ، وَكُمِّ الثَّمَرَةِ، وَلَا خِلَافَ فِي كُمِّ الْقَمِيصِ أَنَّهُ بِالضَّمِّ. وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ: إِنَّ فِي الْكِمِّ الَّذِي هُوَ وِعَاءُ الثَّمَرِ لُغَتَيْنِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ «مِنْ ثَمَرَةٍ» بِالْإِفْرَادِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ وَابْنُ عَامِرٍ وَحَفْصٌ بِالْجَمْعِ وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ أي: ما تحمل أنثى حملا
şüpheye düşüren veya son derece şüphe içinde olan [anlamındadır]. Bir görüşe göre de bununla kastedilen Yahudilerdir ve onlar Tevrat hakkında derin bir şüphe (murîb) içindedirler. Ancak birinci görüş daha evladır. { مَنْ عَمِلَ صالِحاً فَلِنَفْسِهِ } “Kim salih bir amel işlerse kendi lehinedir.” Yani kim Allah’a itaat eder, O’nun elçisine iman eder ve onları yalanlamazsa, bunun sevabı kendisine döner ve faydası sadece ona aittir. { وَمَنْ أَساءَ فَعَلَيْها } “Kim de kötülük yaparsa kendi aleyhinedir.” Yani kötülüğünün cezası kendi üzerinedir, başkasına değil. { وَما رَبُّكَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “Rabbin, kullara asla zulmedici değildir.” Dolayısıyla hiç kimseye günahı olmaksızın azap etmez ve Yüce Allah'ın şu kavlinde buyrulduğu gibi O'ndan hiç kimseye asla zulüm vaki olmaz: { إِنَّ اللَّهَ لَا يَظْلِمُ النَّاسَ شَيْئاً } “Şüphesiz ki Allah insanlara hiçbir şekilde zulmetmez.” Bu ayetin anlamına dair açıklama daha önce Âl-i İmrân sûresinde; { وَأَنَّ اللَّهَ لَيْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِيدِ } “ve Allah kullara asla zulmedici değildir” kavlinin tefsirinde ve ayrıca Enfâl sûresinde geçmişti. Daha sonra Yüce Allah, kıyametin bilgisini ve onun kopma vaktini Kendisinden başkasının bilmediğini bildirerek şöyle buyurdu: { إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ } “Kıyametin bilgisi O'na havale edilir.” Buna göre kıyamet hakkında bir soru sorulduğunda, kendisine soru sorulan kişinin onun bilgisini başkasına değil, yalnızca O'na havale etmesi vacip olur. Müşriklerin: “Ey Muhammed! Şayet bir peygambersen kıyametin ne zaman kopacağını bize haber ver!” dedikleri ve bunun üzerine bu ayetin indiği rivayet edilmiştir. { وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها } “O’nun bilgisi olmaksızın hiçbir meyve tomurcuğundan çıkmaz” kavlindeki “mâ” (ما) olumsuzluk (nefy) bildirir. İlk “min” (مِنْ) harf-i cerri istiğrak (kapsayıcılık/genellik), ikinci “min” ise ibtidâ-i gaye (başlangıç sınırı) içindir. Bir görüşe göre “mâ”, “es-Sâat” (السَّاعَةِ) kelimesine matuf olarak cer mahallinde bir ism-i mevsûldür; yani “kıyametin bilgisi ve [tomurcuğundan] çıkan şeylerin bilgisi” [demektir]. Ancak birinci görüş daha evladır. Ekmâm (الْأَكْمَامُ); kâf harfinin kesresiyle “kimm” (كِمّ) kelimesinin çoğuludur; o da meyvenin kabuğudur/mahfazasıdır. Ayrıca mal veya başka bir şey için kullanılan her kap ve zarf için de kullanılır. Ebû Ubeyde şöyle demiştir: “Onun ekmâmı kaplarıdır; yani içinde meyvenin bulunduğu kısımdır. Tekili kimm (كِمّ) ve kimme (كِمَّة) gelir.” Râgıb ise şöyle demiştir: “Kumm (الْكُمُّ); gömleğin eli örten kısmı (yen) ve meyveyi örten kısımdır, çoğulu ise ekmâmdır (أَكْمَام).” Bu ifade, kâf harfinin dammesiyle kumm (الْكُمّ) olduğuna delalet eder; çünkü o, gömlek yeni ile meyve kabuğu arasında bunu müşterek kılmıştır. Nitekim gömlek yeni için kullanılan kelimenin dammeli (kumm) olduğunda hiçbir ihtilaf yoktur. Şöyle de denilebilir: Meyve kabuğu manasındaki kelimede (kimm/kumm) iki farklı lügat mevcuttur. Cumhur { مِنْ ثَمَرَةٍ } şeklinde tekil (müfred) olarak; Nâfi', İbn Âmir ve Hafs ise çoğul olarak [ثَمَرَاتٍ] okumuştur. { وَما تَحْمِلُ مِنْ أُنْثى وَلا تَضَعُ إِلَّا بِعِلْمِهِ } “Hiçbir dişi O’nun bilgisi olmaksızın ne gebe kalır ne de doğurur.” Yani hiçbir dişi karnında bir yük taşımaz
فِي بَطْنِهَا وَلَا تَضَعُ ذَلِكَ الْحَمْلَ إِلَّا بِعِلْمِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، وَالِاسْتِثْنَاءُ مُفَرَّغٌ مِنْ أَعَمِّ الْأَحْوَالِ، أَيْ: مَا يَحْدُثُ شَيْءٌ مِنْ خُرُوجِ ثَمَرَةٍ، وَلَا حَمْلِ حَامِلٍ، وَلَا وَضْعِ وَاضِعٍ فِي حَالٍ مِنَ الْأَحْوَالِ إِلَّا كَائِنًا بِعِلْمِ اللَّهِ، فَإِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ السَّاعَةِ كَمَا إِلَيْهِ يُرَدُّ عِلْمُ هَذِهِ الْأُمُورِ وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ أَيْ: يُنَادِي اللَّهُ سُبْحَانَهُ الْمُشْرِكِينَ، وَذَلِكَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ فَيَقُولُ لَهُمْ: أَيْنَ شُرَكائِي الَّذِينَ كُنْتُمْ تَزْعُمُونَ أَنَّهُمْ شُرَكَائِي فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَصْنَامِ وَغَيْرِهَا فَادْعُوهُمُ الْآنَ فَلْيَشْفَعُوا لَكُمْ، أَوْ يَدْفَعُوا عَنْكُمُ الْعَذَابَ، وَهَذَا عَلَى طَرِيقَةِ التَّهَكُّمِ بِهِمْ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ شُرَكائِي بِسُكُونِ الْيَاءِ، وَقَرَأَ ابْنُ كَثِيرٍ بِفَتْحِهَا، وَالْعَامِلُ فِي يَوْمَ مَحْذُوفٌ، أَيِ: اذْكُرْ. قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ يُقَالُ آذَنَ يَأْذَنُ: إِذَا أَعْلَمَ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
ve o yükü Allah Sübhânehu'nun ilmi olmaksızın doğurmaz. Buradaki istisna hallerin en genelinden yapılan müferrağ bir istisnadır; yani hiçbir durumda meyvenin çıkması, hamile olanın gebe kalması ve doğuranın doğurması Allah'ın ilmi olmaksızın gerçekleşmez. Dolayısıyla bu durumların bilgisi O'na havale edildiği gibi kıyametin bilgisi de O'na havale edilir. { وَيَوْمَ يُنادِيهِمْ } “Onlara sesleneceği gün”; yani Allah Sübhânehu'nun müşriklere sesleneceği gün; bu da kıyamet günüdür. Onlara şöyle buyurur: { أَيْنَ شُرَكائِي } “Nerede ortaklarım?”; yani dünyada putlardan ve diğerlerinden ortaklarım olduğunu iddia ettiğiniz varlıklar nerede? Haydi şimdi onları çağırın da size şefaat etsinler ya da azabı sizden savsınlar! Bu, onlarla alay etme (tehekküm) üslubundadır. Cumhur «شُرَكائِي» lafzını yâ harfinin sükûnu ile okumuş; İbn Kesîr ise fethası ile okumuştur. “Yevme” kelimesindeki amil mahzuftur; yani: [O günü] hatırla! { قالُوا آذَنَّاكَ مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ } “'Sana arz ederiz ki bizden buna hiçbir şahit yoktur' derler”. [Arapçada] bildirdiğinde { آذَنَ يَأْذَنُ } denilir. Şairin şu sözü de bu kabildendir:
آذَنَتْنَا بِبَيْنِهَا أَسْمَاءُ ... رُبَّ ثَاوٍ يُمَلُّ مِنْهُ الثَّوَاءُ
Esmâ bize ayrılığını bildirdi ... Nice konuk vardır ki kalışından usanılır.
وَالْمَعْنَى: أَعْلَمْنَاكَ مَا مَنَّا أَحَدٌ يَشْهَدُ بِأَنَّ لَكَ شَرِيكًا، وَذَلِكَ أَنَّهُمْ لَمَّا عَايَنُوا القيامة تبرؤوا مِنَ الشُّرَكَاءِ وَتَبَرَّأَتْ مِنْهُمْ تِلْكَ الْأَصْنَامُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا. وَقِيلَ: إِنَّ الْقَائِلَ بِهَذَا هِيَ الْمَعْبُودَاتُ الَّتِي كَانُوا يَعْبُدُونَهَا، أَيْ: مَا مِنَّا مِنْ شَهِيدٍ يَشْهَدُ لَهُمْ بِأَنَّهُمْ كَانُوا مُحِقِّينَ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ أَيْ: زَالَ وَبَطَلَ فِي الْآخِرَةِ مَا كَانُوا يَعْبُدُونَ فِي الدُّنْيَا مِنَ الْأَصْنَامِ وَنَحْوِهَا وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ أَيْ: أَيْقَنُوا وَعَلِمُوا أَنَّهُ لَا مَحِيصَ لَهُمْ، يُقَالُ حَاصَ يَحِيصُ حَيْصًا: إِذَا هَرَبَ. وَقِيلَ: الظَّنُّ على معناه الحقيقي لأنه لهم في تلك الحال ظَنٌّ وَرَجَاءٌ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ بَعْضَ أَحْوَالِ الْإِنْسَانِ فَقَالَ: لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ أَيْ: لَا يَمَلُّ مِنْ دُعَاءِ الْخَيْرِ لِنَفْسِهِ وَجَلْبِهِ إِلَيْهِ، وَالْخَيْرُ هُنَا: الْمَالُ وَالصِّحَّةُ وَالسُّلْطَانُ وَالرِّفْعَةُ. قَالَ السُّدِّيُّ: وَالْإِنْسَانُ هُنَا يُرَادُ بِهِ الْكَافِرُ، وَقِيلَ الْوَلِيدُ بْنُ الْمُغِيرَةِ، وَقِيلَ عُتْبَةُ وَشَيْبَةُ ابْنَا رَبِيعَةَ وَأُمَيَّةُ ابن خَلَفٍ. وَالْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ بِاعْتِبَارِ الْغَالِبِ فَلَا يُنَافِيهِ خُرُوجُ خُلَّصِ الْعِبَادِ. وَقَرَأَ عَبْدُ اللَّهِ بْنُ مَسْعُودٍ «لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ من دعاء المال» وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ أَيْ: وَإِنْ مَسَّهُ الْبَلَاءُ، وَالشِّدَّةُ، وَالْفَقْرُ، والمرض فيؤوس مِنْ رَوْحِ اللَّهِ قَنُوطٌ مِنْ رَحْمَتِهِ. وَقِيلَ: يؤوس مِنْ إِجَابَةِ دُعَائِهِ قَنُوطٌ بِسُوءِ الظَّنِّ بِرَبِّهِ. وقيل: يؤوس مِنْ زَوَالِ مَا بِهِ مِنَ الْمَكْرُوهِ، قَنُوطٌ بِمَا يَحْصُلُ لَهُ مِنْ ظَنِّ دَوَامِهِ، وَهُمَا صِيغَتَا مُبَالَغَةٍ يَدُلَّانِ عَلَى أَنَّهُ شَدِيدُ الْيَأْسِ عَظِيمُ الْقُنُوطِ وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ أَيْ: وَلَئِنْ آتَيْنَاهُ خَيْرًا وَعَافِيَةً وَغِنًى، مِنْ بَعْدِ شِدَّةٍ وَمَرَضٍ وَفَقْرٍ لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي أَيْ: هَذَا شَيْءٌ أَسْتَحِقُّهُ عَلَى اللَّهِ لِرِضَاهُ بِعَمَلِي، فَظَنَّ أَنَّ تِلْكَ النِّعْمَةَ الَّتِي صَارَ فِيهَا وَصَلَتْ إِلَيْهِ بِاسْتِحْقَاقِهِ لَهَا، وَلَمْ يَعْلَمْ أَنَّ اللَّهَ يَبْتَلِي عِبَادَهُ بِالْخَيْرِ وَالشَّرِّ لِيَتَبَيَّنَ لَهُ الشَّاكِرُ مِنَ الْجَاحِدِ، وَالصَّابِرُ مِنَ الْجَزِعِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: مَعْنَاهُ هَذَا بِعَمَلِي، وَأَنَا مَحْقُوقٌ بِهِ وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً أَيْ: مَا أَظُنُّهَا تَقُومُ كَمَا يُخْبِرُنَا بِهِ الْأَنْبِيَاءُ، أَوْ لَسْتُ عَلَى يَقِينٍ مِنَ الْبَعْثِ، وَهَذَا خَاصٌّ بِالْكَافِرِينَ وَالْمُنَافِقِينَ، فَيَكُونُ الْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْمَذْكُورِ فِي صَدْرِ الْآيَةِ الْجِنْسَ بِاعْتِبَارِ غَالِبِ أَفْرَادِهِ، لِأَنَّ الْيَأْسَ مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ، وَالْقُنُوطَ مِنْ خَيْرِهِ، وَالشَّكَّ فِي الْبَعْثِ لَا يَكُونُ إِلَّا مِنَ الْكَافِرِينَ، أَوِ الْمُتَزَلْزِلِينَ فِي الدِّينِ الْمُتَظَهِّرِينَ بِالْإِسْلَامِ الْمُبْطِنِينَ لِلْكُفْرِ وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي عَلَى تَقْدِيرِ صِدْقِ مَا يُخْبِرُنَا بِهِ الْأَنْبِيَاءُ مِنْ قِيَامِ السَّاعَةِ وَحُصُولِ الْبَعْثِ وَالنُّشُورِ إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى أَيْ: لَلْحَالَةُ الْحُسْنَى مِنَ الْكَرَامَةِ، فَظَنَّ أَنَّهُ اسْتَحَقَّ
Mana şöyledir: «Sana bildirdik ki içimizden hiç kimse senin bir ortağın olduğuna şahitlik etmez.» Çünkü onlar kıyameti bizzat müşahede edince ortak koştukları varlıklardan teberri ettiler; tapmış oldukları o putlar da onlardan teberri etti. Bunu söyleyenlerin tapındıkları mabutlar olduğu, yani: «İçimizden onların haklı olduğuna şahitlik edecek hiç kimse yoktur» dedikleri de söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır. { وَضَلَّ عَنْهُمْ مَا كانُوا يَدْعُونَ مِنْ قَبْلُ } “Önceden yalvarıp yakardıkları şeyler onlardan uzaklaşıp kaybolmuştur”; yani dünyada tapmış oldukları putlar ve benzerleri ahirette yok olup batıl olmuştur. { وَظَنُّوا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ } “ve kendileri için hiçbir kaçacak yer olmadığını anlamışlardır”; yani hiçbir sığınak ve kaçış yeri olmadığını kesin olarak anlamış ve bilmişlerdir. Kaçtığı zaman [Arapçada] { حَاصَ يَحِيصُ حَيْصًا } denir. Zannın gerçek manasında olduğu, zira o durumda onlar için bir zan ve ümit bulunduğu da söylenmiştir; fakat birinci görüş daha evladır. Sonra Sübhânehu insanın bazı hallerini zikrederek şöyle buyurdu: { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ مِنْ دُعاءِ الْخَيْرِ } “İnsan hayır istemekten usanmaz”; yani kendisine hayır dilemekten ve onu elde etmek istemekten bıkmaz. Buradaki hayır; mal, sağlık, saltanat ve makamdır. es-Süddî: «Buradaki insandan kasıt kâfirdir» demiştir. Velîd b. el-Mugîre olduğu söylenmiştir; Utbe ve Şeybe b. Rebîa ile Ümeyye b. Halef olduğu da söylenmiştir. Ayeti, çoğunluğun durumuna itibar ederek umuma hamletmek daha evladır; dolayısıyla ihlaslı kulların bundan istisna olması bu umumiliğe mani değildir. Abdullah b. Mes'ûd «لَا يَسْأَمُ الْإِنْسَانُ من دعاء المال» (İnsan mal istemekten usanmaz) şeklinde okumuştur. { وَإِنْ مَسَّهُ الشَّرُّ فَيَؤُسٌ قَنُوطٌ } “Fakat kendisine bir şer dokunursa pek ümitsiz ve pek karamsar olur”; yani ona bela, sıkıntı, fakirlik ve hastalık dokunursa Allah'ın rahmetinden son derece ümitsiz ve mağfiretinden son derece karamsar olur. Duasının kabul edilmesinden ümidini kesen, Rabbine beslediği suizan sebebiyle karamsarlığa kapılan kimse olduğu da söylenmiştir. Başına gelen hoşnutsuzluğun giderilmesinden ümidini kesen ve onun devam edeceğini zannettiği için karamsarlığa düşen kimse olduğu da söylenmiştir. Her iki lafız da onun şiddetli bir yeis ve büyük bir karamsarlık içinde olduğunu gösteren mübalağa sığalarıdır. { وَلَئِنْ أَذَقْناهُ رَحْمَةً مِنَّا مِنْ بَعْدِ ضَرَّاءَ مَسَّتْهُ } “Ve şayet kendisine dokunan bir sıkıntıdan sonra katımızdan bir rahmet tattırsak”; yani ona uğradığı bir sıkıntı, hastalık ve fakirlikten sonra bir hayır, afiyet ve zenginlik versek, { لَيَقُولَنَّ هَذَا لِي } “mutlaka: 'Bu benim hakkımdır' der”; yani: «Bu, amelimden hoşnut olduğu için Allah katında hak ettiğim bir şeydir» der. İçinde bulunduğu o nimetin kendi hakkı olduğu için kendisine ulaştığını zanneder; oysa Allah'ın, şükreden ile nankörlük edeni, sabreden ile sabırsızlık göstereni ortaya çıkarmak için kullarını hayır ve şer ile imtihan ettiğini bilmez. Mücâhid: «Bunun manası; 'Bu benim amelim sayesindedir ve ben buna layığım' demektir» demiştir. { وَما أَظُنُّ السَّاعَةَ قائِمَةً } “Kıyametin kopacağını da sanmıyorum”; yani peygamberlerin bize haber verdiği gibi onun kopacağını zannetmiyorum veya yeniden diriliş hakkında kesin bir bilgiye sahip değilim [der]. Bu durum kâfirlere ve münafıklara hastır; dolayısıyla ayetin başında zikredilen insandan maksat, çoğunluğu itibariyle bu cinstir; zira Allah'ın rahmetinden ümit kesmek, O'nun hayrından umutsuzluğa düşmek ve dirilişten şüphe etmek ancak kâfirlerin yahut dinde bocalayan, Müslüman görünüp içten kâfir olanların işidir. { وَلَئِنْ رُجِعْتُ إِلى رَبِّي } “Ve Rabbime döndürülsem bile”; yani peygamberlerin kıyametin kopması, diriliş ve toplanma hakkında bize haber verdikleri şeylerin doğruluğu varsayıldığında bile, { إِنَّ لِي عِنْدَهُ لَلْحُسْنى } “şüphesiz O'nun katında benim için en güzeli vardır”; yani ikramdan yana en güzel hal vardır. Kendisinde var olduğunu düşündüğü hayır sebebiyle dünya hayrını hak ettiğini, nefsi hakkında inandığı ve vehmettiği bu düşünce sebebiyle de ahiret hayrını hak ettiğini zannetmiştir; oysa bu batıl bir inanç ve fasit bir zandır.
خَيْرَ الدُّنْيَا بِمَا فِيهِ مِنَ الْخَيْرِ، وَاسْتَحَقَّ خَيْرَ الْآخِرَةِ بِذَلِكَ الَّذِي اعْتَقَدَهُ فِي نَفْسِهِ وَأَثْبَتَهُ لَهَا، وَهُوَ اعْتِقَادٌ بَاطِلٌ، وَظَنٌّ فَاسِدٌ فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا أَيْ: لَنُخْبِرَنَّهُمْ بِهَا يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ شَدِيدٍ بِسَبَبِ ذُنُوبِهِمْ، وَاللَّامُ هَذِهِ وَالَّتِي قَبْلَهَا هِيَ الْمُوطِئَةُ لِلْقَسَمِ وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ أَيْ: عَلَى هَذَا الْجِنْسِ بِاعْتِبَارِ غَالِبِ أَفْرَادِهِ أَعْرَضَ عَنِ الشُّكْرِ وَنَأى بِجانِبِهِ أَيْ تَرَفَّعَ عَنِ الِانْقِيَادِ لِلْحَقِّ، وَتَكَبَّرَ وَتَجَبَّرَ، وَالْجَانِبُ هُنَا مَجَازٌ عَنِ النَّفْسِ، وَيُقَالُ نَأَيْتُ وَتَنَاءَيْتُ: أَيْ: بَعُدْتُ وَتَبَاعَدْتُ، وَالْمُنْتَأَى: الْمَوْضِعُ الْبَعِيدُ. وَمِنْهُ قَوْلُ النَّابِغَةِ:
kendi nefsindeki iyilik sebebiyle dünya hayrını hak ettiğini, kendisi için iddia edip vehmettiği o zan sebebiyle de ahiret hayrını hak ettiğini zannetmiştir; oysa bu batıl bir inanç ve bozuk bir zandır. { فَلَنُنَبِّئَنَّ الَّذِينَ كَفَرُوا بِما عَمِلُوا } “İnkâr edenlere yaptıklarını mutlaka haber vereceğiz!”; yani kıyamet günü onları haberdar edeceğiz. { وَلَنُذِيقَنَّهُمْ مِنْ عَذابٍ غَلِيظٍ } “Ve onlara mutlaka çetin bir azaptan tattıracağız!”; günahları sebebiyle şiddetli bir azap tattıracağız. Bu lâm ve bundan önceki lâm, yemin mukabili (el-muvattie li'l-kasem) olan lâmdır. { وَإِذا أَنْعَمْنا عَلَى الْإِنْسانِ } “İnsana nimet verdiğimiz zaman”; yani fertlerinin çoğunluğu dikkate alınarak bu türe [nimet verdiğimiz zaman], { أَعْرَضَ } “yüz çevirir”; şükretmekten yüz çevirir, { وَنَأى بِجانِبِهِ } “ve yan çizerek uzaklaşır”; hakka boyun eğmekten kibirlenir, büyüklük taslar ve zorbalık eder. Buradaki «cânib» (yan/taraf), nefisten kinayedir. [Arapçada] uzaklaştım anlamında { نَأَيْتُ وَتَنَاءَيْتُ } denir; «münte'â» (الْمُنْتَأَى) ise uzak yer demektir. Nâbiga'nın şu beyti de bu kabildendir:
فَإِنَّكَ كَاللَّيْلِ الَّذِي هُوَ مُدْرِكِي ... وَإِنْ خِلْتُ أَنَّ الْمُنْتَأَى عَنْكَ وَاسِعُ
Şüphesiz sen beni yakalayacak gece gibisin ... Senden kaçılacak yerin geniş olduğunu sansam bile.
وَقَرَأَ يَزِيدُ بْنُ الْقَعْقَاعِ «وَنَاءَ بِجَانِبِهِ» بِالْأَلِفِ قَبْلَ الْهَمْزَةِ وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ أَيِ: الْبَلَاءُ وَالْجَهْدُ، وَالْفَقْرُ، وَالْمَرَضُ فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ أَيْ: كَثِيرٍ، وَالْعَرَبُ تَسْتَعْمِلُ الطُّولَ وَالْعَرْضَ فِي الْكَثْرَةِ مَجَازًا، يُقَالُ: أَطَالَ فُلَانٌ فِي الْكَلَامِ وَأَعْرَضَ فِي الدُّعَاءِ: إِذَا أَكْثَرَ، وَالْمَعْنَى: أَنَّهُ إِذَا مَسَّهُ الشَّرُّ تَضَرَّعَ إِلَى اللَّهِ، وَاسْتَغَاثَ بِهِ أَنْ يَكْشِفَ عَنْهُ مَا نَزَلَ بِهِ، وَاسْتَكْثَرَ مِنْ ذَلِكَ، فَذَكَرَهُ فِي الشِّدَّةِ وَنَسِيَهُ فِي الرَّخَاءِ وَاسْتَغَاثَ بِهِ عِنْدَ نُزُولِ النِّقْمَةِ، وَتَرَكَهُ عِنْدَ حُصُولِ النِّعْمَةِ، وَهَذَا صَنِيعُ الْكَافِرِينَ وَمَنْ كَانَ غَيْرَ ثَابِتِ الْقَدَمِ مِنَ الْمُسْلِمِينَ. ثُمَّ رَجَعَ سُبْحَانَهُ إِلَى مُخَاطَبَةِ الْكُفَّارِ، وَمُحَاجَّتِهِمْ فَقَالَ: قُلْ أَرَأَيْتُمْ أَيْ: أَخْبِرُونِي إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ أَيِ:
Yezîd b. el-Ka'kâ' hemzeden önce elif ile «وَنَاءَ بِجَانِبِهِ» şeklinde okumuştur. { وَإِذا مَسَّهُ الشَّرُّ } “Ona bir kötülük dokunduğunda ise”; yani bela, meşakkat, fakirlik ve hastalık dokunduğunda, { فَذُو دُعاءٍ عَرِيضٍ } “uzun uzadıya yalvarıp durur”; yani çokça dua eder. Araplar uzunluk ve genişliği mecazen çokluk anlamında kullanırlar; nitekim bir kimse çok konuştuğunda veya çok dua ettiğinde: «Falan sözü uzattı, duayı genişletti» denir. Mana şöyledir: Başına bir kötülük dokunduğunda Allah'a yalvarır, başındakini kaldırması için O'ndan yardım diler ve bunu çokça yapar; darlıkta O'nu anar, bollukta ise unutur; bela indiğinde O'na sığınır, nimet geldiğinde ise O'nu terk eder. Bu, kâfirlerin ve Müslümanlardan ayağı sabit olmayanların tutumudur. Sonra Sübhânehu kâfirlere hitap etmeye ve onlarla delil getirmeye dönerek şöyle buyurdu: { قُلْ أَرَأَيْتُمْ } “De ki: Bana söyler misiniz”; yani bana haber verin, { إِنْ كانَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ } “eğer Allah katından olup da”; yani:
الْقُرْآنُ ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ أَيْ: كَذَّبْتُمْ بِهِ، وَلَمْ تَقْبَلُوهُ، وَلَا عَمِلْتُمْ بِمَا فِيهِ مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ أَيْ: لَا أَحَدَ أَضَلُّ مِنْكُمْ لِفَرْطِ شَقَاوَتِكُمْ، وَشِدَّةِ عَدَاوَتِكُمْ، وَالْأَصْلُ: أَيُّ شَيْءٍ أَضَلُّ مِنْكُمْ، فَوُضِعَ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ مَوْضِعَ الضَّمِيرِ لِبَيَانِ حَالِهِمْ فِي الْمُشَاقَّةِ، وَأَنَّهَا السَّبَبُ الْأَعْظَمُ فِي ضَلَالِهِمْ سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ أَيْ: سَنُرِيهِمْ دَلَالَاتِ صِدْقِ الْقُرْآنِ، وَعَلَامَاتِ كَوْنِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فِي الْآفَاقِ وَفِي أَنْفُسِهِمْ الْآفَاقُ: جَمْعُ أُفُقٍ: وَهُوَ النَّاحِيَةُ. وَالْأُفُقُ بِضَمِّ الْهَمْزَةِ والفاء، كذا قَالَ أَهْلُ اللُّغَةِ. وَنَقَلَ الرَّاغِبُ أَنَّهُ يُقَالُ أَفَقٌ بِفَتْحِهِمَا، وَالْمَعْنَى: سَنُرِيهِمْ آيَاتِنَا فِي النَّوَاحِي وفي أنفسهم. قال ابن زيد: في الآفاق آيات السماء، وَفِي أَنْفُسِهِمْ حَوَادِثَ الْأَرْضِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: فِي الْآفَاقِ فَتْحُ الْقُرَى الَّتِي يَسَّرَ اللَّهُ فَتْحَهَا لرسوله وللخلفاء من بعده ونصّار دِينِهِ فِي آفَاقِ الدُّنْيَا شَرْقًا وَغَرْبًا، وَمِنَ الظُّهُورِ عَلَى الْجَبَابِرَةِ وَالْأَكَاسِرَةِ، وَفِي أَنْفُسِهِمْ: فَتْحِ مَكَّةَ، وَرَجَّحَ هَذَا ابْنُ جَرِيرٍ. وَقَالَ قَتَادَةُ وَالضَّحَّاكُ: فِي الْآفَاقِ: وَقَائِعِ اللَّهِ فِي الْأُمَمِ، وَفِي أَنْفُسِهِمْ فِي يَوْمِ بَدْرٍ.
Kur'an [Allah katından olup da], { ثُمَّ كَفَرْتُمْ بِهِ } “sonra siz onu inkâr etmişseniz”; yani onu yalanlamış, kabul etmemiş ve içindekilerle amel etmemişseniz, { مَنْ أَضَلُّ مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ بَعِيدٍ } “derin bir ayrılık ve düşmanlık içinde olandan daha sapık kim vardır?”; yani aşırı bedbahtlığınız ve şiddetli düşmanlığınız sebebiyle sizden daha sapık hiç kimse yoktur. Aslı «Sizden daha sapık ne vardır?» şeklindedir; fakat onların muhalefetteki durumlarını ve bunun sapıklıklarının en büyük sebebi olduğunu beyan etmek için zamir yerine { مِمَّنْ هُوَ فِي شِقاقٍ } ifadesi konulmuştur. { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } “Onlara ufuklarda ayetlerimizi göstereceğiz”; yani Kur'an'ın doğruluğunun delillerini ve Allah katından olduğunun alametlerini ufuklarda ve { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } “kendi nefislerinde [göstereceğiz]”. Âfâk (الْآفَاقُ), nâhiye (yön, bölge) anlamına gelen ufk (أُفُقٌ) kelimesinin çoğuludur. Dil ehlinin belirttiğine göre hemzenin ve fâ'nın dammesiyle okunur. Râgıb her ikisinin fethasıyla «efak» (أَفَقٌ) da denildiğini nakletmiştir. Mana: «Onlara ayetlerimizi hem çeşitli bölgelerde hem de kendi nefislerinde göstereceğiz» şeklindedir. İbn Zeyd: «Ufuklarda göğün ayetlerini, kendi nefislerinde ise yeryüzündeki hadiseleri [göstereceğiz]» demiştir. Mücâhid: «Ufuklarda; Allah'ın Resûlü'ne, ondan sonraki halifelere ve dininin yardımcılarına dünyanın doğusunda ve batısında fethini kolaylaştırdığı şehirlerin fethini ve zorbalara, kisralara galip gelmeyi; kendi nefislerinde ise Mekke'nin fethini [göstereceğiz]» demiştir; İbn Cerîr de bunu tercih etmiştir. Katâde ve Dahhâk: «Ufuklarda; Allah'ın geçmiş ümmetlerin başına getirdiği felaketleri, kendi nefislerinde ise Bedir gününü [göstereceğiz]» demişlerdir.
وَقَالَ عَطَاءٌ: في الآفاق: يعني أقطار السموات وَالْأَرْضِ، مِنَ الشَّمْسِ وَالْقَمَرِ، وَالنُّجُومِ وَاللَّيْلِ، وَالنَّهَارِ، وَالرِّيَاحِ، وَالْأَمْطَارِ، وَالرَّعْدِ، وَالْبَرْقِ، وَالصَّوَاعِقِ، وَالنَّبَاتِ، وَالْأَشْجَارِ، وَالْجِبَالِ، وَالْبِحَارِ، وَغَيْرِ ذَلِكَ، وَفِي أَنْفُسِهِمْ مِنْ لَطِيفِ الصَّنْعَةِ، وَبَدِيعِ الْحِكْمَةِ، كَمَا فِي قَوْلِهِ: وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ . حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ الضَّمِيرُ رَاجِعٌ إِلَى الْقُرْآنِ، وَقِيلَ: إِلَى الْإِسْلَامِ الَّذِي جَاءَهُمْ بِهِ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ، وَقِيلَ: إِلَى مَا يُرِيهِمُ اللَّهُ، وَيَفْعَلُ مِنْ ذَلِكَ، وَقِيلَ: إِلَى مُحَمَّدٍ ﷺ أَنَّهُ الرَّسُولُ الْحَقُّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ الْجُمْلَةُ مَسُوقَةٌ لِتَوْبِيخِهِمْ وَتَقْرِيعِهِمْ
Atâ şöyle demiştir: [Ayet-i kerimede geçen] Âfâkta (ufuklarda) [ifadesi]: Yani göklerin ve yerin bucaklarında; güneş, ay, yıldızlar, gece, gündüz, rüzgârlar, yağmurlar, gök gürültüsü, şimşek, yıldırımlar, bitkiler, ağaçlar, dağlar, denizler ve bunlardan başka şeylerde [delillerimizi göstereceğiz] demektir. [Ayetin devamındaki] { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } "ve kendi nefislerinde de" [ifadesi ise] ince sanatta ve eşsiz hikmette [göstereceğiz demektir]; nitekim { وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلا تُبْصِرُونَ } “Kendi nefislerinizde de [nice deliller vardır]. Hâlâ görmüyor musunuz?” buyruğunda da böyledir. { حَتَّى يَتَبَيَّنَ لَهُمْ أَنَّهُ الْحَقُّ } “Nihayet onun hak olduğu kendilerine apaçık belli oluncaya kadar”; buradaki zamir Kur'an'a râcidir. Resûlullah'ın sallallâhu aleyhi ve sellem kendilerine getirdiği İslâm'a râci olduğu da söylenmiştir. Allah'ın onlara gösterdiği ve var ettiği bu şeylere râci olduğu da söylenmiştir. Allah katından hak bir elçi olması cihetiyle Muhammed'e sallallâhu aleyhi ve sellem râci olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha evladır. { أَوَلَمْ يَكْفِ بِرَبِّكَ أَنَّهُ عَلى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ } “Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?”; bu cümle onları azarlamak ve kınamak için sevk edilmiştir.
وبِرَبِّكَ في موضع رفع على أنه الفاعل لكيف، وَالْبَاءُ زَائِدَةٌ، وأَنَّهُ بَدَلٌ مِنْ رَبِّكَ وَالْهَمْزَةُ لِلْإِنْكَارِ. وَالْمَعْنَى: أَلَمْ يُغْنِهِمْ عَنِ الْآيَاتِ الْمَوْعُودَةِ الْمُبَيِّنَةِ لِحَقِّيَّةِ الْقُرْآنِ أَنَّهُ سُبْحَانَهُ شَهِيدٌ عَلَى جميع الأشياء.
{ بِرَبِّكَ } ifadesi «yekfi» fiilinin faili olarak ref mahallindedir; bâ harfi zâidedir. { أَنَّهُ } ifadesi ise «Rabbike» lafzından bedeldir; baştaki hemze inkâr içindir. Mana şöyledir: Kur'an'ın hak olduğunu açıklayan vaat edilmiş ayetler yerine Sübhânehu'nun her şeye şahit olması onlara yetmedi mi?
وقيل المعنى: أو لم يَكْفِ بِرَبِّكَ يَا مُحَمَّدُ أَنَّهُ شَاهِدٌ عَلَى أعمال الكفار. وقيل: أو لم يَكْفِ بِرَبِّكَ شَاهِدًا عَلَى أَنَّ الْقُرْآنَ مُنَزَّلٌ مِنْ عِنْدِهِ، وَالشَّهِيدُ: بِمَعْنَى الْعَالِمِ، أَوْ هُوَ بِمَعْنَى الشَّهَادَةِ الَّتِي هِيَ الْحُضُورُ. قَالَ الزَّجَّاجُ:
Şöyle de denilmiştir: Mana; «Ey Muhammed! Rabbinin kâfirlerin amellerine şahit olması yetmedi mi?» demektir. Şöyle de denilmiştir: «Rabbinin, Kur'an'ın kendi katından indirildiğine şahit olması yetmedi mi?» Şehîd (Şahit), bilen anlamındadır veya hazır bulunma anlamındaki şehadet kökündendir. Zeccâc şöyle demiştir:
وَمَعْنَى الْكِنَايَةِ هَاهُنَا أَنَّ اللَّهَ ﷿ قَدْ بَيَّنَ لَهُمْ مَا فِيهِ كِفَايَةٌ فِي الدلالة، والمعنى: أو لم يَكْفِ رَبَّكَ أَنَّهُ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ شَهِيدٌ شَاهِدٌ لِلْأَشْيَاءِ لَا يَغِيبُ عَنْهُ شَيْءٌ أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ أَيْ: فِي شَكٍّ مِنَ الْبَعْثِ وَالْحِسَابِ، وَالثَّوَابِ وَالْعِقَابِ أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ أَحَاطَ عِلْمُهُ بِجَمِيعِ الْمَعْلُومَاتِ، وَأَحَاطَتْ قُدْرَتُهُ بِجَمِيعِ الْمَقْدُورَاتِ، يُقَالُ أَحَاطَ يُحِيطُ إِحَاطَةً وَحِيطَةً، وَفِي هَذَا وَعِيدٌ شَدِيدٌ لِأَنَّ مَنْ أَحَاطَ بِكُلِّ شَيْءٍ بِحَيْثُ لَا يَخْفَى عَلَيْهِ شَيْءٌ جَازَى الْمُحْسِنَ بِإِحْسَانِهِ، وَالْمُسِيءَ بِإِسَاءَتِهِ.
«Buradaki kinayenin manası; Allah Azze ve Celle'nin delil olarak yeterli olan hususları kendilerine açıklamış olmasıdır. Mana şöyledir: Rabbinin her şeye şahit olması, eşyayı görüp bilmesi ve hiçbir şeyin O'na gizli kalmaması yetmedi mi?» { أَلا إِنَّهُمْ فِي مِرْيَةٍ مِنْ لِقاءِ رَبِّهِمْ } “Dikkat edin; onlar Rablerine kavuşma konusunda derin bir şüphe içindedirler”; yani diriliş, hesap, sevap ve azap konusunda şüphe içindedirler. { أَلا إِنَّهُ بِكُلِّ شَيْءٍ مُحِيطٌ } “Dikkat edin; şüphesiz O, her şeyi kuşatandır”; O'nun ilmi bilinen her şeyi kuşatmış, kudreti de takdir edilen her şeyi ihata etmiştir. [Arapçada] kuşattı anlamında { أَحَاطَ يُحِيطُ إِحَاطَةً وَحِيطَةً } denir. Bunda şiddetli bir tehdit vardır; zira hiçbir şey kendisine gizli kalmayacak şekilde her şeyi kuşatan zat, iyilik yapana iyiliğinin, kötülük yapana da kötülüğünün karşılığını mutlaka verecektir.
وَقَدْ أَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنْ قَتَادَةَ قَالَ: فِي قَوْلِهِ: وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ سَبَقَ لَهُمْ مِنَ اللَّهِ حِينٌ وَأَجَلٌ هُمْ بَالِغُوهُ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها قَالَ: حِينَ تَطْلُعُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: آذَنَّاكَ قَالَ: أَعْلَمْنَاكَ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْ عِكْرِمَةَ فِي قَوْلِهِ: لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ قَالَ: لَا يَمَلُّ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ فِي قَوْلِهِ: سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ قَالَ: مُحَمَّدًا ﷺ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ الرَّزَّاقِ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ عَنْهُ فِي الْآيَةِ قَالَ: مَا يَفْتَحُ اللَّهُ مِنَ الْقُرَى وَفِي أَنْفُسِهِمْ قَالَ:
Abd b. Humeyd, Katâde'den { وَلَوْلا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ } kavli hakkında: «Onlar için Allah'tan ulaşacakları bir vakit ve ecel takdir edilmiştir» dediğini rivayet etmiştir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, Mücâhid'den { وَما تَخْرُجُ مِنْ ثَمَراتٍ مِنْ أَكْمامِها } kavli hakkında: «Tomurcuklandığı vakit» dediğini rivayet etmişlerdir. İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim, İbn Abbas'tan { آذَنَّاكَ } kavli hakkında: «Sana bildirdik» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbnü'l-Münzir, İkrime'den { لَا يَسْأَمُ الْإِنْسانُ } kavli hakkında: «Bıkmaz/usanmaz» dediğini rivayet etmişlerdir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr, Mücâhid'den { سَنُرِيهِمْ آياتِنا فِي الْآفاقِ } kavli hakkında: «Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'i [göstereceğiz]» dediğini rivayet etmişlerdir. Abdürrezzâk ve İbnü'l-Münzir ondan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmişlerdir: «Allah'ın fethettireceği şehirleri; { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } kavli hakkında ise:
فَتْحُ مَكَّةَ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ جُرَيْجٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: أَمْسَكَ الْمَطَرَ عَنِ الْأَرْضِ كُلِّهَا وَفِي أَنْفُسِهِمْ قَالَ: الْبَلَايَا الَّتِي تَكُونُ فِي أَجْسَامِهِمْ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي الْآيَةِ قَالَ: كَانُوا يُسَافِرُونَ فَيَرَوْنَ آثَارَ عَادٍ وَثَمُودَ، فَيَقُولُونَ: وَاللَّهِ لَقَدْ صَدَقَ مُحَمَّدٌ. وما أراهم في أنفسهم: قال الأمراض.
Mekke'nin fethini [göstereceğiz]» dedi. İbnü'l-Münzir, İbn Cüreyc'den bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Bütün yeryüzünden yağmuru kesti; { وَفِي أَنْفُسِهِمْ } kavli hakkında ise: Bedenlerinde meydana gelen belaları [göstereceğiz]» dedi. Abd b. Humeyd, İbn Abbas'tan bu ayet hakkında şöyle dediğini rivayet etmiştir: «Yolculuk yapıyor, Âd ve Semûd kavimlerinin kalıntılarını görüyor ve 'Vallahi Muhammed doğru söylemiş' diyorlardı. Onlara kendi nefislerinde gösterdiği şey hakkında ise: Hastalıklardır» dedi.