هَذِهِ الْآيَةُ مُخْتَصَّةٌ بِالْكَافِرِينَ عَلَى مَعْنَى: أَنَّ مَا يُصَابُونَ بِهِ بِسَبَبِ ذُنُوبِهِمْ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَكُونَ ذَلِكَ مُكَفِّرًا عنهم لذنب ولا محصلا لثواب، ويترك عُقُوبَتِهِمْ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ ذُنُوبِهِمْ فَلَا يُعَاجِلُهُمْ فِي الدُّنْيَا بَلْ يُمْهِلُهُمْ إِلَى الدَّارِ الْآخِرَةِ. وَالْأَوْلَى حَمْلُ الْآيَةِ عَلَى الْعُمُومِ، وَالْعَفْوُ يَصْدُقُ عَلَى تَأْخِيرِ الْعُقُوبَةِ كَمَا يَصْدُقُ عَلَى مَحْوِ الذَّنْبِ وَرَفْعِ الْخِطَابِ بِهِ. قَالَ الْوَاحِدِيُّ: وَهَذِهِ أَرْجَى آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ لِأَنَّهُ جَعَلَ ذُنُوبَ الْمُؤْمِنِينَ صِنْفَيْنِ: صِنْفٌ كَفَّرَهُ عَنْهُمْ بِالْمَصَائِبِ، وَصِنْفٌ عَفَا عَنْهُ فِي الدُّنْيَا، وَهُوَ كَرِيمٌ لَا يَرْجِعُ فِي عَفْوِهِ، فَهَذِهِ سُنَّةُ اللَّهِ مَعَ الْمُؤْمِنِينَ. وَأَمَّا الْكَافِرُ فَإِنَّهُ لَا يُعَجَّلُ لَهُ عُقُوبَةُ ذَنْبِهِ حَتَّى يُوَافَى بِهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَما أَنْتُمْ بِمُعْجِزِينَ فِي الْأَرْضِ أَيْ: بِفَائِتِينَ عَلَيْهِ هَرَبًا فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ لَوْ كَانُوا فِيهَا بَلْ مَا قَضَاهُ عَلَيْهِمْ مِنَ الْمَصَائِبِ وَاقِعٌ عَلَيْهِمْ نَازِلٌ بِهِمْ وَما لَكُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ مِنْ وَلِيٍّ يُوَالِيكُمْ فَيَمْنَعُ عَنْكُمْ مَا قَضَاهُ اللَّهُ وَلا نَصِيرٍ يَنْصُرُكُمْ مِنْ عَذَابِ اللَّهِ فِي الدُّنْيَا وَلَا فِي الْآخِرَةِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ آيَةً أُخْرَى مِنْ آيَاتِهِ الْعَظِيمَةِ الدَّالَّةِ عَلَى تَوْحِيدِهِ وَصِدْقِ مَا وَعَدَ بِهِ فَقَالَ:
Bu ayetin kâfirlere mahsus olduğu şu mana ile ileri sürülmüştür: Onların başlarına gelen musibetler, bir günahlarına kefaret olmaksızın ve bir sevap kazandırmaksızın sırf günahları sebebiyledir; Allah onların günahlarının birçoğunun cezasını [dünyada] bırakır da dünyada hemen cezalandırmaz, aksine ahiret yurduna kadar mühlet verir. Ayeti genele hamletmek daha evladır; zira af kelimesi günahın silinmesi ve o konudaki sorgulamanın kaldırılması anlamına geldiği gibi, cezanın ertelenmesi anlamına da gelir. Vâhidî şöyle demiştir: «Bu ayet Allah'ın Kitabı'ndaki en ümit verici ayettir; çünkü O, müminlerin günahlarını iki kısma ayırmıştır: Bir kısmını musibetlerle onlardan silip kefaret kılmış, diğer bir kısmını ise dünyada affetmiştir. O, kerîmdir, affından geri dönmez. İşte müminlere yönelik ilahi sünnet böyledir. Kâfire gelince, kıyamet gününde karşısına çıkarılıncaya kadar günahının cezası dünyada aceleye getirilmez.» «Yeryüzünde [O'nu] aciz bırakacak da değilsiniz» yani yeryüzünde kaçarak O'nun elinden kurtulamazsınız; şayet gökte olsaydınız orada dahi kurtulamazdınız. Aksine O'nun haklarında hükmettiği musibetler başlarına gelecek ve onlara inecektir. «Sizin için Allah'tan başka ne bir dost vardır» yani size arka çıkıp Allah'ın takdir ettiğini sizden savacak bir veli «ne de bir yardımcı» yani dünyada da ahirette de sizi Allah'ın azabından kurtaracak bir yardımcı vardır. Sonra Cenâb-ı Hak, birliğine ve vadettiği şeylerin doğruluğuna delalet eden büyük ayetlerinden bir diğerini zikrederek şöyle buyurdu:
وَمِنْ آياتِهِ الْجَوارِ قَرَأَ نَافِعٌ، وَأَبُو عَمْرٍو «الْجَوَارِي» بِإِثْبَاتِ الْيَاءِ فِي الْوَصْلِ، وَأَمَّا فِي الْوَقْفِ فَإِثْبَاتُهَا عَلَى الْأَصْلِ وَحَذْفُهَا لِلتَّخْفِيفِ، وَهِيَ السُّفُنُ وَاحِدَتُهَا جَارِيَةٌ، أَيْ: سَائِرَةٌ فِي الْبَحْرِ كَالْأَعْلامِ أَيِ:
«O'nun ayetlerindendir gemiler...» Nâfi ve Ebû Amr vasl (geçiş) halinde yâ (ي) harfinin sübutuyla «الْجَوَارِي» şeklinde okumuşlardır; vakıf halinde ise asıl üzere yâ ile durulması da hafiflik amacıyla hazfedilmesi de caizdir. Bunlar gemilerdir; tekili 'câriye' (جَارِيَة) olup denizde seyreden demektir. «Dağlar gibi» yani:
الْجِبَالِ جَمْعُ عَلَمٍ وَهُوَ الْجَبَلُ، وَمِنْهُ قَوْلُ الْخَنْسَاءِ:
Dağlar demektir. [A'lâm], dağ anlamına gelen 'alem' kelimesinin çoğuludur. Hansâ'nın şu beyti de bu anlamdadır:
وَإِنَّ صَخْرًا لَتَأْتَمُّ الْهُدَاةُ بِهِ ... كَأَنَّهُ عَلَمٌ في رأسه نار
«Şüphesiz ki Sahr, kılavuzların kendisine uyduğu bir önderdir... Sanki başında ateş yanan bir dağdır.»
قال الْخَلِيلُ: كُلُّ شَيْءٍ مُرْتَفِعٍ عِنْدَ الْعَرَبِ فَهُوَ عَلَمٌ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: الْأَعْلَامُ الْقُصُورُ وَاحِدُهَا عَلَمٌ
Halîl [b. Ahmed] şöyle demiştir: Araplara göre yüksek olan her şey ‘alem’dir. Mücâhid ise şöyle demiştir: [Âyeteki] el-a‘lâm, köşkler/saraylar demektir; tekili ise ‘alem’dir.
إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِهَمْزِ يَشَأْ وَقَرَأَ وَرْشٌ عَنْ نَافِعٍ بِلَا هَمْزٍ. وَقَرَأَ الْجُمْهُورُ الرِّيحَ بِالْإِفْرَادِ، وَقَرَأَ نَافِعٌ «الرِّيَاحَ» على الجمع: أي يسكن الريح التي تجري بِهَا السُّفُنُ فَيَظْلَلْنَ أَيِ: السُّفُنُ رَواكِدَ أَيْ: سَوَاكِنَ ثَوَابِتَ عَلى ظَهْرِهِ الْبَحْرِ، يُقَالُ رَكَدَ الْمَاءُ رُكُودًا: سَكَنَ، وَكَذَلِكَ رَكَدَتِ الرِّيحُ وَرَكَدَتِ السَّفِينَةُ وَكُلُّ ثَابِتٍ فِي مَكَانٍ فَهُوَ رَاكِدٌ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ فَيَظْلَلْنَ بِفَتْحِ اللَّامِ الْأُولَى، وَقَرَأَ قَتَادَةُ بِكَسْرِهَا، وَهِيَ لُغَةٌ قَلِيلَةٌ إِنَّ فِي ذلِكَ الَّذِي ذُكِرَ مِنْ أَمْرِ السُّفُنِ لَآياتٍ دَلَالَاتٍ عَظِيمَةٍ لِكُلِّ صَبَّارٍ شَكُورٍ أَيْ: لِكُلِّ مَنْ كَانَ كَثِيرَ الصَّبْرِ عَلَى الْبَلْوَى كَثِيرَ الشُّكْرِ عَلَى النَّعْمَاءِ. قَالَ قُطْرُبٌ:
«O dilerse rüzgârı durdurur...» Cumhûr «yeşe'» (يَشَأْ) kelimesini hemze ile okumuş, Nâfi'den rivayetle Verş ise hemzesiz okumuştur. Cumhûr «er-rîh» (الرِّيحَ) kelimesini tekil olarak, Nâfi ise çoğul olarak «er-riyâh» (الرِّيَاحَ) şeklinde okumuştur; yani gemilerin kendisiyle hareket ettiği rüzgârı dindirir. «Onlar da kalakalırlar» yani gemiler «durgun halde» hareketsiz ve sabit olarak «denizin sırtında». Suyun durulup hareketsiz kalması durumunda 'rakede'l-mâu rukûden' (رَكَدَ الْمَاءُ رُكُودًا) denir. Aynı şekilde rüzgâr durduğunda ve gemi hareketsiz kaldığında da bu kullanılır; bir mekânda sabit duran her şeye 'râkid' (durgun/hareketsiz) denir. Cumhûr ilk lâm harfinin fethasıyla «feyazlelne» (فَيَظْلَلْنَ) şeklinde okumuş, Katâde ise kesra ile okumuştur ki bu az kullanılan bir lehçedir. «Şüphesiz bunda» gemiler konusunda zikredilen bu hususlarda «ayetler vardır» büyük deliller vardır «çok sabreden, çok şükreden herkes için» yani belaya karşı son derece sabırlı, nimetlere karşı son derece şükreden herkes için. Kutrub şöyle demiştir:
الصَّبَّارُ الشَّكُورُ الَّذِي إِذَا أُعْطِيَ شَكَرَ وَإِذَا ابْتُلِيَ صَبَرَ. قَالَ عَوْنُ بْنُ عَبْدِ اللَّهِ:
«Sabbâr ve şekûr olan kimse; kendisine verildiğinde şükreden, imtihana uğratıldığında sabreden kimsedir.» Avn b. Abdillâh şöyle demiştir:
فَكَمْ مِنْ مُنْعَمٍ عَلَيْهِ غَيْرِ شَاكِرٍ ... وَكَمْ مِنْ مُبْتَلًى غَيْرِ صَابِرٍ
«Kendisine nimet verildiği halde şükretmeyen nice kimseler vardır... Ve imtihana uğratıldığı halde sabretmeyen nice kimseler vardır.»
أَوْ يُوبِقْهُنَّ بِما كَسَبُوا مَعْطُوفٌ عَلَى يُسْكِنِ: أَيْ يُهْلِكُهُنَّ بِالْغَرَقِ، وَالْمُرَادُ أَهْلَكَهُنَّ بِمَا كَسَبُوا مِنَ الذُّنُوبِ، وَقِيلَ: بِمَا أَشْرَكُوا. وَالْأَوَّلُ أَوْلَى، فَإِنَّهُ يُهْلِكُ فِي الْبَحْرِ الْمُشْرِكَ وَغَيْرَ الْمُشْرِكِ، يُقَالُ أَوْبَقَهُ: أَيْ أَهْلَكَهُ وَيَعْفُ عَنْ كَثِيرٍ مِنْ أَهْلِهَا بِالتَّجَاوُزِ عَنْ ذُنُوبِهِمْ فَيُنْجِيهِمْ مِنَ الْغَرَقِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ يَعْفُ بِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى جَوَابِ الشَّرْطِ. قَالَ الْقُشَيْرِيُّ: وَفِي هَذِهِ الْقِرَاءَةِ إِشْكَالٌ لِأَنَّ الْمَعْنَى: إِنْ يَشَأْ يُسْكِنِ الرِّيحَ فَتَبْقَى تِلْكَ السُّفُنُ رَوَاكِدَ أَوْ يُهْلِكُهَا بِذُنُوبِ أَهْلِهَا فَلَا يَحْسُنُ عَطْفُ يَعْفُ عَلَى هَذَا، لِأَنَّهُ يَصِيرُ الْمَعْنَى:
«Yahut kazandıkları [günahlar] yüzünden onları helak eder.» «Yuskin» fiiline matuftur; yani onları suda boğarak helak eder. Kastedilen, işledikleri günahlar sebebiyle onları helak etmesidir; şirk koşmaları sebebiyle olduğu da söylenmiştir. Birinci görüş daha evladır; zira denizde müşrik olan da olmayan da helak edilebilir. Helak ettiğinde 'evbekahû' (أَوْبَقَهُ) denir. «Ve birçoğunu da affeder» yani gemidekilerin günahlarını bağışlayarak çoğunu affeder de onları boğulmaktan kurtarır. Cumhûr şartın cevabına atıfla «ya'fu» (يَعْفُ) kelimesini cezm ile okumuştur. Kuşeyrî şöyle demiştir: «Bu kıraatte bir müşkilat vardır; çünkü mana: 'Dilerse rüzgârı durdurur da o gemiler hareketsiz kalır ya da içindekilerin günahları sebebiyle onları helak eder' şeklindedir. Dolayısıyla 'ya'fu' fiilinin buna atfedilmesi uygun düşmez; zira mana şu hale gelir:
إِنْ يَشَأْ يَعْفُ وَلَيْسَ الْمَعْنَى ذَلِكَ، بَلِ الْمَعْنَى الْإِخْبَارُ عَنِ الْعَفْوِ مِنْ غَيْرِ شَرْطِ الْمَشِيئَةِ فَهُوَ إِذَنْ عَطْفٌ عَلَى الْمَجْزُومِ مِنْ حَيْثُ اللَّفْظُ لَا مِنْ حَيْثُ الْمَعْنَى، وَقَدْ قَرَأَ قَوْمٌ «ويعفوا» بِالرَّفْعِ وَهِيَ جَيِّدَةٌ فِي الْمَعْنَى. قَالَ أَبُو حَيَّانَ:
'Dilerse affeder' anlamına gelir; oysa mana bu değildir. Bilakis mana, meşiet (dileme) şartına bağlı kılınmaksızın affın haber verilmesidir. Öyleyse bu, mana bakımından değil sadece lafız bakımından meczûm olan kelimeye atıftır. Bir topluluk ise merfû olarak «ve ya'fû» (ويعفوا) şeklinde okumuştur ki bu manaca gayet güzeldir.» Ebû Hayyân şöyle demiştir:
وَمَا قَالَهُ لَيْسَ بِجَيِّدٍ إِذْ لَمْ يُفْهَمْ مَدْلُولُ التَّرْكِيبِ، وَالْمَعْنَى: إِلَّا أَنَّهُ تَعَالَى أَهْلَكَ نَاسًا وَأَنْجَى نَاسًا عَلَى طَرِيقِ الْعَفْوِ عنهم، وقرأ الأعمش «ويعفوا» بِالرَّفْعِ، وَقَرَأَ بَعْضُ أَهْلِ الْمَدِينَةِ بِالنَّصْبِ بِإِضْمَارِ أَنْ بَعْدَ الْوَاوِ كَمَا فِي قَوْلِ النَّابِغَةِ:
«Onun bu söylediği isabetli değildir; zira terkibin medlûlü anlaşılmamıştır. Mana şudur: Cenâb-ı Hak insanlardan bir kısmını helak etmiş, bir kısmını da kendilerini affetmek suretiyle kurtarmıştır.» A'meş merfû olarak «ve ya'fû» (ويعfوا) şeklinde okumuştur. Medine ehlinden bazıları ise Nâbiğa'nın şu beytinde olduğu gibi vâv (و) harfinden sonra 'en' (أَنْ) edatının takdiriyle nasb üzere okumuşlardır:
فَإِنْ يَهْلِكْ أَبُو قَابُوسَ يَهْلِكْ ... رَبِيعُ النَّاسِ وَالشَّهْرُ الْحَرَامُ
«Eğer Ebû Kâbûs helak olursa, insanların baharı ve haram ay da helak olur...»
وَنَأْخُذَ بَعْدَهُ بِذِنَابِ عَيْشٍ ... أَجِبِّ الظَّهْرِ لَيْسَ لَهُ سَنَامُ
«Ve biz ondan sonra, sırtı kesik, hörgücü olmayan bir hayatın kuyruğuna tutunuruz.»
بِنَصْبِ وَنَأْخُذَ وَيَعْلَمَ الَّذِينَ يُجادِلُونَ فِي آياتِنا مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ يَعْلَمَ قَالَ الزَّجَّاجُ: عَلَى الصَّرْفِ، قَالَ: وَمَعْنَى الصَّرْفِ صَرْفُ الْعَطْفِ عَلَى اللَّفْظِ إِلَى الْعَطْفِ عَلَى الْمَعْنَى، قَالَ:
Burada «ve ne'huze» (وَنَأْخُذَ) nasb iledir. «Ayetlerimiz hakkında tartışanlar bilsinler ki kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur.» Cumhûr «ya'leme» (يَعْلَمَ) kelimesini nasb ile okumuştur. Zeccâc: «Sarf üzerinedir» demiştir. Devamla şöyle demiştir: «Sarfın anlamı; lafza yapılan atfın manaya yapılan atfa çevrilmesidir.» Şöyle demiştir:
وَذَلِكَ أَنَّهُ لَمَّا لَمْ يَحْسُنْ عَطْفُ، وَيَعْلَمَ، مَجْزُومًا عَلَى مَا قَبْلَهُ إِذْ يَكُونُ الْمَعْنَى: إن يشأ يعلم عَدَلَ إِلَى الْعَطْفِ عَلَى مَصْدَرِ الْفِعْلِ الَّذِي قَبْلَهُ، وَلَا يَتَأَتَّى ذَلِكَ إِلَّا بِإِضْمَارِ أَنْ لِتَكُونَ مَعَ الْفِعْلِ فِي تَأْوِيلِ اسْمٍ، وَمِنْ هَذَا بَيْتَا النَّابِغَةِ الْمَذْكُورَانِ قَرِيبًا، وَكَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ. قَالَ الْمُبَرِّدُ وَأَبُو عَلِيٍّ الْفَارِسِيُّ: وَاعْتُرِضَ عَلَى هَذَا الْوَجْهِ بِمَا لَا طَائِلَ تَحْتَهُ. وَقِيلَ: النَّصْبُ عَلَى الْعَطْفِ عَلَى تَعْلِيلِ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: لِيَنْتَقِمَ مِنْهُمْ وَيَعْلَمَ. وَاعْتَرَضَهُ أَبُو حَيَّانَ بِأَنَّهُ تَرَتَّبَ عَلَى الشَّرْطِ إِهْلَاكُ قَوْمٍ وَنَجَاةُ قَوْمٍ فَلَا يَحْسُنُ تَقْدِيرُ لِيَنْتَقِمَ مِنْهُمْ. وَقَرَأَ نَافِعٌ، وَابْنُ عَامِرٍ بِرَفْعِ «يَعْلَمَ» عَلَى الِاسْتِئْنَافِ وَهِيَ قِرَاءَةٌ ظَاهِرَةُ الْمَعْنَى وَاضِحَةُ اللَّفْظِ. وَقُرِئَ بِالْجَزْمِ عَطْفًا عَلَى الْمَجْزُومِ قَبْلَهُ عَلَى مَعْنَى: وإن
«Şöyle ki: 'Ve ya'lem' fiilinin meczûm olarak kendisinden öncekine atfedilmesi uygun olmayınca -çünkü mana: 'Dilerse bilir' şeklinde olurdu- kendisinden önceki fiilin masdarına atfedilmeye yönelinmiştir. Bu da ancak, fiille birlikte masdar tevilinde (isim hükmünde) olması için 'en' edatının gizlenmesiyle mümkün olur. Az önce zikredilen Nâbiğa'nın iki beyti de bu kabildendir.» Zeccâc'ın dediği gibi Müberred ve Ebû Alî el-Fârisî de şöyle demişlerdir: «Bu veche hiçbir faydası olmayan itirazlar yöneltilmiştir.» Nasbın, mahzûf bir illete atıf sebebiyle olduğu da söylenmiştir; takdiri: 'Onlardan intikam almak ve bilmek için' şeklindedir. Ebû Hayyân buna, şarta terettüp eden şeyin bir kavmin helak edilmesi ve bir kavmin de kurtarılması olduğu, dolayısıyla 'onlardan intikam almak için' takdirinin uygun düşmeyeceği gerekçesiyle itiraz etmiştir. Nâfi ve İbn Âmir istinâf üzere «ya'lemu» (يَعْلَمُ) kelimesini ref' ile okumuşlardır; bu kıraat manası açık ve lafzı vazıh bir kıraattir. Kendisinden önceki meczûma atıfla cezm ile de okunmuştur; manası şudur: Şayet
يَشَأْ يَجْمَعْ بَيْنَ الْإِهْلَاكِ، وَالنَّجَاةِ، وَالتَّحْذِيرِ، وَمَعْنَى مَا لَهُمْ مِنْ مَحِيصٍ مَا لَهُمْ مِنْ فِرَارٍ وَلَا مَهْرَبٍ، قَالَهُ قُطْرُبٌ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: مَا لَهُمْ مِنْ مَلْجَأٍ، وَهُوَ مَأْخُوذٌ مِنْ قَوْلِهِمْ حَاصَ بِهِ الْبَعِيرُ حَيْصَةً: إِذَا رَمَى بِهِ، وَمِنْهُ قَوْلُهُمْ فُلَانٌ يَحِيصُ عَنِ الْحَقِّ، أَيْ: يَمِيلُ عَنْهُ فَما أُوتِيتُمْ مِنْ شَيْءٍ فَمَتاعُ الْحَياةِ الدُّنْيا لَمَّا ذَكَرَ سُبْحَانَهُ دَلَائِلَ التَّوْحِيدِ ذَكَرَ التَّنْفِيرَ عَنِ الدُّنْيَا، أَيْ: مَا أعطيتهم مِنَ الْغِنَى وَالسَّعَةِ فِي الرِّزْقِ فَإِنَّمَا هُوَ مَتَاعٌ قَلِيلٌ فِي أَيَّامٍ قَلِيلَةٍ يَنْقَضِي وَيَذْهَبُ. ثُمَّ رَغَّبَهُمْ فِي ثَوَابِ الْآخِرَةِ وَمَا عِنْدَ اللَّهِ مِنَ النَّعِيمِ الْمُقِيمِ فَقَالَ: وَما عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقى أَيْ: مَا عِنْدَ اللَّهِ مِنْ ثَوَابِ الطَّاعَاتِ وَالْجَزَاءِ عَلَيْهَا بِالْجَنَّاتِ خَيْرٌ مِنْ مَتَاعِ الدُّنْيَا وَأَبْقَى لِأَنَّهُ دَائِمٌ لَا يَنْقَطِعُ، وَمَتَاعُ الدُّنْيَا يَنْقَطِعُ بِسُرْعَةٍ. ثُمَّ بَيَّنَ سُبْحَانَهُ لِمَنْ هَذَا فَقَالَ: لِلَّذِينَ آمَنُوا أَيْ: صَدَقُوا وَعَمِلُوا عَلَى مَا يُوجِبُهُ الْإِيمَانُ وَعَلى رَبِّهِمْ يَتَوَكَّلُونَ أَيْ: يُفَوِّضُونَ إِلَيْهِ أُمُورَهُمْ، وَيَعْتَمِدُونَ عَلَيْهِ فِي كُلِّ شُؤُونِهِمْ لَا عَلَى غَيْرِهِ وَالَّذِينَ يَجْتَنِبُونَ كَبائِرَ الْإِثْمِ وَالْفَواحِشَ الْمَوْصُولُ فِي مَحَلِّ جَرٍّ مَعْطُوفٌ عَلَى الَّذِينَ آمَنُوا، أَوْ بَدَلًا مِنْهُ، أَوْ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ بِإِضْمَارِ: أَعْنِي وَالْأَوَّلُ: أَوْلَى، وَالْمَعْنَى: أَنَّ مَا عِنْدَ اللَّهِ خَيْرٌ وَأَبْقَى لِلَّذِينِ آمَنُوا وَلِلَّذِينِ يَجْتَنِبُونَ. والمراد بكبائر الْإِثْمِ: الْكَبَائِرُ مِنَ الذُّنُوبِ، وَقَدْ قَدَّمْنَا تَحْقِيقَهَا فِي سُورَةِ النِّسَاءِ. قَرَأَ الْجُمْهُورُ كَبائِرَ بِالْجَمْعِ، وَقَرَأَ حَمْزَةُ وَالْكِسَائِيُّ «كَبِيرَ» بِالْإِفْرَادِ وَهُوَ يُفِيدُ مُفَادَ الْكَبَائِرِ، لِأَنَّ الْإِضَافَةَ لِلْجِنْسِ كَاللَّامِ. وَالْفَوَاحِشُ هِيَ مِنَ الْكَبَائِرِ، وَلَكِنَّهَا مَعَ وَصْفِ كَوْنِهَا فَاحِشَةً كَأَنَّهَا فَوْقَهَا، وَذَلِكَ كَالْقَتْلِ، وَالزِّنَا، وَنَحْوِ ذَلِكَ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: الْفَوَاحِشُ مُوجِبَاتُ الْحُدُودِ. وَقَالَ السُّدِّيُّ: هِيَ الزِّنَا وَإِذا مَا غَضِبُوا هُمْ يَغْفِرُونَ أَيْ: يَتَجَاوَزُونَ عَنِ الذَّنْبِ الَّذِي أَغْضَبَهُمْ، وَيَكْظِمُونَ الْغَيْظَ، وَيَحْمِلُونَ عَلَى مَنْ ظَلَمَهُمْ، وَخُصَّ الْغَضَبُ بِالْغُفْرَانِ لِأَنَّ اسْتِيلَاءَهُ عَلَى طَبْعِ الْإِنْسَانِ، وَغَلَبَتَهُ عَلَيْهِ شَدِيدَةٌ، فَلَا يَغْفِرُ عِنْدَ سَوْرَةِ الغصب إِلَّا مَنْ شَرَحَ اللَّهُ صَدْرَهُ وَخَصَّهُ بِمَزِيَّةِ الْحِلْمِ، وَلِهَذَا أَثْنَى اللَّهُ سُبْحَانَهُ عَلَيْهِمْ بِقَوْلِهِ: في آل عمران وَالْكاظِمِينَ الْغَيْظَ قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: جَعَلَ اللَّهُ الْمُؤْمِنِينَ صِنْفَيْنِ: صِنْفًا يَعْفُونَ عَنْ ظَالِمِهِمْ فَبَدَأَ بِذِكْرِهِمْ، وَصِنْفًا يَنْتَصِرُونَ مِنْ ظَالِمِهِمْ وَهُمُ الَّذِينَ سَيَأْتِي ذِكْرُهُمْ وَالَّذِينَ اسْتَجابُوا لِرَبِّهِمْ وَأَقامُوا الصَّلاةَ أَيْ: أَجَابُوهُ إِلَى مَا دَعَاهُمْ إِلَيْهِ وَأَقَامُوا مَا أَوْجَبَهُ عَلَيْهِمْ مِنْ فَرِيضَةِ الصَّلَاةِ. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: هُمُ الْأَنْصَارُ بِالْمَدِينَةِ اسْتَجَابُوا إِلَى الْإِيمَانِ بِالرَّسُولِ حِينَ أَنْفَذَ إِلَيْهِمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا مِنْهُمْ قَبْلَ الْهِجْرَةِ، وَأَقَامُوا الصَّلَاةَ لِمَوَاقِيتِهَا بِشُرُوطِهَا وَهَيْئَاتِهَا وَأَمْرُهُمْ شُورى بَيْنَهُمْ أَيْ: يَتَشَاوَرُونَ فِيمَا بَيْنَهُمْ، وَلَا يَعْجَلُونَ، وَلَا يَنْفَرِدُونَ بِالرَّأْيِ، وَالشُّورَى مَصْدَرُ شَاوَرْتُهُ مِثْلَ الْبُشْرَى وَالذِّكْرَى. قَالَ الضَّحَّاكُ: هُوَ تَشَاوُرُهُمْ حِينَ سَمِعُوا بِظُهُورِ رَسُولِ اللَّهِ ﷺ، وَوُرُودِ النُّقَبَاءِ إِلَيْهِمْ حِينَ اجْتَمَعَ رَأْيُهُمْ فِي دَارِ أَبِي أَيُّوبَ عَلَى الْإِيمَانِ بِهِ وَالنُّصْرَةِ لَهُ. وَقِيلَ: الْمُرَادُ تَشَاوُرُهُمْ فِي كُلِّ أَمْرٍ يَعْرِضُ لَهُمْ فَلَا يَسْتَأْثِرُ بَعْضُهُمْ عَلَى بَعْضٍ بِرَأْيٍ، وَمَا أَحْسَنَ مَا قَالَهُ بَشَّارُ بْنُ بُرْدٍ:
Dilerse helak etmeyi, kurtarmayı ve uyarmayı bir arada toplar. «Kendileri için kaçacak hiçbir yer yoktur» ifadesinin anlamı; kendileri için kaçış ve sığınış yoktur demektir, bunu Kutrub söylemiştir. Süddî ise: «Kendileri için hiçbir sığınak yoktur» demiştir. Bu kelime, deve onu fırlatıp attığında kullanılan 'hâsa bihi'l-baîru hayseten' (حَاصَ بِهِ الْبَعِيرُ حَيْصَةً) sözünden alınmıştır; nitekim 'fülânün yahîsu ani'l-hakk' (فُلَانٌ يَحِيصُ عَنِ الْحَقِّ) yani 'haktan sapıyor' sözü de buradandır. «Size verilen her şey yalnızca dünya hayatının geçimliğidir.» Cenâb-ı Hak tevhid delillerini zikredince dünyaya karşı soğutucu ifadeleri zikretti; yani size zenginlikten ve rızık genişliğinden verilen şeyler, sayılı günlerde geçip giden ve yok olan az bir meta'dan ibarettir. Sonra onları ahiret sevabına ve Allah katındaki daimî nimete teşvik ederek şöyle buyurdu: «Allah'ın katında olan ise daha hayırlı ve daha kalıcıdır.» Yani Allah katında bulunan taatlerin sevabı ve bunlara karşılık cennetlerle mükâfatlandırılmak dünya metaından daha hayırlı ve daha kalıcıdır; zira o süreklidir, kesintiye uğramaz, dünya metaı ise hızla tükenir. Sonra Cenâb-ı Hak bunun kimler için olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: «İman edenler için...» Yani tasdik eden ve imanın gerektirdiği doğrultuda amel işleyenler için «ve yalnız Rablerine tevekkül edenler için.» Yani işlerini O'na havale eden ve başkasına değil, her hususta sadece O'na güvenip dayananlar için. «Büyük günahlardan ve çirkin hayasızlıklardan kaçınanlar...» İsm-i mevsûl, cer mahallinde olup 'ellezîne âmenû' ifadesine matuftur veya ondan bedeldir; yahut 'a'nî' (kastediyorum) takdiriyle nasb mahallindedir; birinci görüş daha evladır. Mana şudur: Allah katında olan şeyler, iman edenler ve kaçınanlar için daha hayırlı ve daha kalıcıdır. Kebâirü'l-ism (كَبَائِرُ الْإِثْمِ) ile kastedilen büyük günahlardır; bunun tahkikini Nisâ Suresi'nde daha önce sunmuştuk. Cumhûr çoğul olarak «kebâire» (كَبَائِرَ) şeklinde okumuş, Hamza ve Kisâî ise tekil olarak «kebîra» (كَبِيرَ) şeklinde okumuşlardır; bu da cins isim tamlaması tıpkı harf-i tarif (lâm) gibi olduğundan kebâir anlamını ifade eder. Fevâhiş (çirkin hayasızlıklar) de büyük günahlardandır; fakat fuhşiyat niteliğini taşımaları hasebiyle sanki onların da üzerindedir; adam öldürmek, zina ve benzeri şeyler gibi. Mukâtil: «Fevâhiş, had cezalarını gerektiren suçlardır» demiştir. Süddî: «Zinadır» demiştir. «Öfkelendikleri zaman da bağışlayanlar...» Yani kendilerini öfkelendiren kusuru görmezden gelirler, öfkelerini yutarlar ve kendilerine haksızlık eden kimseyi hoş görürler. Öfke anında bağışlamanın özellikle zikredilmesinin sebebi; öfkenin insan tabiatına hâkim oluşunun ve ona galebe çalmasının pek şiddetli olmasıdır; zira öfke kabarması anında ancak Allah'ın gönlünü ferahlattığı ve hilm meziyetiyle lütufta bulunduğu kimseler bağışlayabilir. Bu sebeple Cenâb-ı Hak Âl-i İmrân'da: «Öfkelerini yutanlar» buyurarak onları övmüştür. İbn Zeyd şöyle demiştir: «Allah müminleri iki sınıfa ayırmıştır: Bir sınıf kendilerine zulmedeni affederler -ki önce onları zikretmiştir-, diğer sınıf ise kendilerine zulmedenden haklarını alırlar; bunlar da az sonra zikredilecek olanlardır.» «Ve Rablerinin çağrısına icabet edenler ve namazı dosdoğru kılanlar...» Yani O'nun kendilerini davet ettiği şeye icabet eden ve üzerlerine farz kıldığı namazı dosdoğru eda edenlerdir. İbn Zeyd şöyle demiştir: «Onlar Medine'deki Ensar'dır; hicretten önce kendilerinden on iki temsilciyi Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem onlara gönderdiğinde Resûl'e imana icabet etmişler, namazı vakitlerinde, şartları ve erkânıyla dosdoğru kılmışlardır.» «Onların işleri aralarında şûra (danışma) iledir.» Yani aralarında istişare ederler, acele etmezler ve tek başlarına karar vermezler. Şûrâ (الشُّورَى), tıpkı büşrâ ve zikrâ gibi 'şâvertühû' fiilinin masdarıdır. Dahhâk şöyle demiştir: «Bu, Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in ortaya çıkışını işittikleri ve temsilcilerin kendilerine geldiği vakit, Ebû Eyyûb'un evinde O'na iman etmek ve O'na yardımda bulunmak üzere görüş birliğine vardıkları istişareleridir.» Karşılaştıkları her işte aralarında danışmaları olup birbirlerine karşı kendi görüşlerini dayatmamaları kastedildiği de söylenmiştir. Beşşâr b. Bürd şu sözü ne güzel söylemiştir:
إِذَا بَلَغَ الرَّأْيُ الْمَشُورَةَ فِاسْتَعِنْ ... برأي لبيب أَوْ نَصِيحَةِ حَازِمِ
«Görüş istişareye ihtiyaç duyacak bir noktaya vardığında... Akıllı bir kimsenin görüşünden veya dirayetli birinin nasihatinden yardım al!»
وَلَا تَجْعَلِ الشُّورَى عَلَيْكَ غضاضة ... فريش الخوافي قُوَّةٌ لِلْقَوَادِمِ
«İstişare etmeyi kendine bir eksiklik sayma... Zira iç kanat tüyleri ön kanat tüyleri için bir kuvvettir.»
وَقَدْ كَانَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ يُشَاوِرُ أَصْحَابَهُ فِي أُمُورِهِ، وَأَمَرَهُ اللَّهُ سبحانه بذلك فقال:
Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem de işlerinde ashabıyla istişare ederdi. Nitekim Allah Sübhânehû da O'na bunu emrederek şöyle buyurmuştur:
وَشاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ وَقَدْ قَدَّمْنَا فِي آلِ عِمْرَانَ كَلَامًا فِي الشُّورَى وَمِمَّا رَزَقْناهُمْ يُنْفِقُونَ أَيْ: يُنْفِقُونَهُ فِي سَبِيلِ الْخَيْرِ وَيَتَصَدَّقُونَ بِهِ عَلَى الْمَحَاوِيجِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ الطَّائِفَةَ الَّتِي تَنْتَصِرُ مِمَّنْ ظَلَمَهَا فَقَالَ: وَالَّذِينَ إِذا أَصابَهُمُ الْبَغْيُ هُمْ يَنْتَصِرُونَ أَيْ: أَصَابَهُمْ بَغْيُ مَنْ بَغَى عَلَيْهِمْ بِغَيْرِ الحق، ذَكَرَ سُبْحَانَهُ هَؤُلَاءِ الْمُنْتَصِرِينَ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ كَمَا ذَكَرَ الْمَغْفِرَةَ عِنْدَ الْغَضَبِ فِي مَعْرِضِ الْمَدْحِ لِأَنَّ التَّذَلُّلَ لِمَنْ بَغَى لَيْسَ مِنْ صِفَاتِ مَنْ جَعَلَ اللَّهُ لَهُ الْعِزَّةَ حَيْثُ قال: وَلِلَّهِ الْعِزَّةُ وَلِرَسُولِهِ وَلِلْمُؤْمِنِينَ فَالِانْتِصَارُ عِنْدَ الْبَغْيِ فَضِيلَةٌ، كَمَا أَنَّ الْعَفْوَ عِنْدَ الْغَضَبِ فَضِيلَةٌ.
«İş hususunda onlarla istişare et.» Âl-i İmrân Suresi'nde şûra (istişare) hakkında açıklamalarda bulunmuştuk. «Kendilerine rızık olarak verdiklerimizden de infak ederler.» Yani hayır yollarında harcarlar ve muhtaçlara tasadduk ederler. Sonra Cenâb-ı Hak kendilerine zulmeden kimseden hakkını alan zümreyi zikrederek şöyle buyurdu: «Bir haksızlığa uğradıkları zaman yardımlaşarak haklarını alırlar.» Yani haksız yere kendilerine zulmeden kimsenin zulmüne uğradıklarında [böyle yaparlar]. Cenâb-ı Hak, öfke anında bağışlamayı övgü makamında zikrettiği gibi hakkını alan bu kimseleri de övgü makamında zikretmiştir; zira zorbaya karşı boyun eğmek, Allah'ın: «İzzet Allah'ındır, Resûlü'nündür ve müminlerindir» buyurarak kendilerine izzet bahşettiği kimselerin vasıflarından değildir. Dolayısıyla haksızlığa karşı hakkını almak bir fazilettir; tıpkı öfke anında affetmenin bir fazilet olduğu gibi.
قَالَ النَّخَعِيُّ: كَانُوا يَكْرَهُونَ أَنْ يُذِلُّوا أَنْفُسَهُمْ فَيَجْتَرِئَ عَلَيْهِمُ السُّفَهَاءُ، وَلَكِنَّ هَذَا الِانْتِصَارَ مَشْرُوطٌ بِالِاقْتِصَارِ عَلَى مَا جَعَلَهُ اللَّهُ لَهُ وَعَدَمِ مُجَاوَزَتِهِ كَمَا بَيَّنَهُ سُبْحَانَهُ عَقِبَ هَذَا بِقَوْلِهِ: وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها فَبَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ الْعَدْلَ فِي الِانْتِصَارِ هُوَ الِاقْتِصَارُ عَلَى الْمُسَاوَاةِ، وَظَاهِرُ هَذَا الْعُمُومُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ وَالشَّافِعِيُّ وَأَبُو حَنِيفَةَ وَسُفْيَانُ: إِنَّ هَذَا خَاصٌّ بِالْمَجْرُوحِ يَنْتَقِمُ مِنَ الْجَارِحِ بِالْقِصَاصِ دُونَ غَيْرِهِ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ وَالسُّدِّيُّ: هُوَ جَوَابُ الْقَبِيحِ إِذَا قَالَ أَخْزَاكَ اللَّهُ يَقُولُ أَخْزَاكَ اللَّهُ مِنْ غَيْرِ أَنْ يَعْتَدِيَ، وَتَسْمِيَةُ الْجَزَاءِ سَيِّئَةً إِمَّا لِكَوْنِهَا تَسُوءُ مَنْ وَقَعَتْ عَلَيْهِ أَوْ عَلَى طَرِيقِ الْمُشَاكَلَةِ لِتَشَابُهِهِمَا فِي الصُّورَةِ. ثُمَّ لَمَّا بَيَّنَ سُبْحَانَهُ أَنَّ جَزَاءَ السَّيِّئَةِ بِمِثْلِهَا حَقٌّ جَائِزٌ بَيَّنَ فَضِيلَةَ الْعَفْوِ فَقَالَ: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ أَيْ: مَنْ عَفَا عَمَّنْ ظَلَمَهُ وَأَصْلَحَ بِالْعَفْوِ بَيْنَهُ وَبَيْنَ ظَالِمِهِ، أَيْ: أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ يَأْجُرُهُ عَلَى ذَلِكَ، وَأُبْهِمَ الْأَجْرُ تَعْظِيمًا لِشَأْنِهِ، وَتَنْبِيهًا عَلَى جَلَالَتِهِ. قَالَ مُقَاتِلٌ:
Nehaî şöyle demiştir: «Onlar, sefihler kendilerine cüret etmesin diye nefislerini zillete düşürmekten hoşlanmazlardı.» Fakat bu hak arama, Allah'ın kendisine tanıdığı hakla yetinmek ve haddi aşmamak şartına bağlıdır; nitekim Cenâb-ı Hak hemen bunun peşinden: «Bir kötülüğün karşılığı, onun benzeri bir kötülüktür» buyurarak bunu beyan etmiştir. Cenâb-ı Hak hakkı almada adaletin, denk olanla yetinmek olduğunu beyan etmiştir ve bu ifadenin zahiri umum ifade eder. Mukâtil, Şâfiî, Ebû Hanîfe ve Süfyân: «Bu, başkasına değil, yalnızca yaralanan kimsenin yaralayandan kısas yoluyla intikam almasına hastır» demişlerdir. Mücâhid ve Süddî ise şöyle demişlerdir: «Bu, çirkin söze verilen cevaptır; biri 'Allah seni rezil etsin' dediğinde haddi aşmaksızın 'Allah seni rezil etsin' demektir.» Cezanın kötülük (seyyie) olarak isimlendirilmesi, ya kendisine yapılan kimseye sıkıntı vermesi sebebiyledir ya da suret yönünden birbirine benzemeleri dolayısıyla müşâkele (ifade benzerliği) yoluyladır. Sonra Cenâb-ı Hak kötülüğün misliyle karşılanmasının meşru bir hak olduğunu beyan edince affın faziletini açıklayarak şöyle buyurdu: «Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse onun ecri Allah'a aittir.» Yani kim kendisine zulmedeni affeder ve bu af ile kendisiyle zalimi arasını düzeltirse, Cenâb-ı Hak buna karşılık ona ecir verecektir. Ecrin müphem (belirsiz) bırakılması, şanını yüceltmek ve büyüklüğüne dikkat çekmek içindir. Mukâtil şöyle demiştir:
فَكَانَ الْعَفْوُ مِنَ الْأَعْمَالِ الصَّالِحَةِ، وَقَدْ بَيَّنَّا هَذَا فِي سُورَةِ آلِ عِمْرَانَ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ خُرُوجَ الظَّلَمَةِ عَنْ مَحَبَّتِهِ الَّتِي هِيَ سَبَبُ الْفَوْزِ وَالنَّجَاةِ فَقَالَ: إِنَّهُ لَا يُحِبُّ الظَّالِمِينَ أَيِ: الْمُبْتَدِئِينَ بِالظُّلْمِ قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي مَنْ يَبْدَأُ بِالظُّلْمِ، وَبِهِ قَالَ سَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ. وَقِيلَ: لَا يُحِبُّ مَنْ يَتَعَدَّى فِي الِاقْتِصَاصِ وَيُجَاوِزُ الْحَدَّ فِيهِ لِأَنَّ الْمُجَاوَزَةَ ظُلْمٌ وَلَمَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ مَصْدَرٌ مُضَافٌ إِلَى الْمَفْعُولِ، أَيْ: بَعْدَ أَنْ ظَلَمَهُ الظَّالِمُ لَهُ، وَاللَّامُ هِيَ لَامُ الِابْتِدَاءِ. وَقَالَ ابْنُ عَطِيَّةَ: هِيَ لَامُ الْقَسَمِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَمَنْ: هِيَ الشَّرْطِيَّةُ، وَجَوَابُهُ: فَأُولئِكَ مَا عَلَيْهِمْ مِنْ سَبِيلٍ بِمُؤَاخَذَةٍ وَعُقُوبَةٍ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ مَنْ: هِيَ الْمَوْصُولَةُ، وَدَخَلَتِ الْفَاءُ فِي جَوَابِهَا تَشْبِيهًا لِلْمَوْصُولَةِ بِالشَّرْطِيَّةِ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. وَلَمَّا نَفَى سُبْحَانَهُ السَّبِيلَ عَلَى مَنِ انْتَصَرَ بَعْدَ ظُلْمِهِ بَيَّنَ مَنْ عَلَيْهِ السَّبِيلُ فَقَالَ: إِنَّمَا السَّبِيلُ عَلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ أَيْ: يَتَعَدَّوْنَ عَلَيْهِمُ ابْتِدَاءً كَذَا قَالَ الْأَكْثَرُ. وَقَالَ ابْنُ جُرَيْجٍ: أَيْ يَظْلِمُونَهُمْ بِالشِّرْكِ الْمُخَالِفِ لِدِينِهِمْ وَيَبْغُونَ فِي الْأَرْضِ بِغَيْرِ الْحَقِّ أَيْ: يَعْمَلُونَ فِي النُّفُوسِ وَالْأَمْوَالِ بِغَيْرِ الْحَقِّ كَذَا قَالَ الْأَكْثَرُ. وَقَالَ مُقَاتِلٌ: بَغْيُهُمْ: عَمَلُهُمْ بِالْمَعَاصِي، وَقِيلَ: يَتَكَبَّرُونَ وَيَتَجَبَّرُونَ.
«Böylece af, salih amellerden olmuştur.» Biz bunu Âl-i İmrân Suresi'nde açıklamıştık. Sonra Cenâb-ı Hak, zalimlerin kurtuluş ve necâtın sebebi olan sevgisinden mahrum kalacaklarını zikrederek şöyle buyurdu: «Şüphesiz O, zalimleri sevmez.» Yani zulmü ilk başlatanları sevmez. Mukâtil: «Zulmü ilk başlatan kimseyi kastetmektedir» demiştir; Saîd b. Cübeyr de bu görüştedir. Kısasta haddi aşıp sınırı geçenleri sevmez denilmiştir; çünkü haddi aşmak bir zulümdür. «Kim zulme uğradıktan sonra hakkını alırsa...» Masdar mef'ûle muzaf olmuştur; yani zalim kendisine zulmettikten sonra hakkını alırsa. Başındaki lâm, lâm-ı ibtidâdır. İbn Atıyye: «Yemin lâmıdır» demiştir; birinci görüş daha evladır. 'Men' şart edatıdır, cevabı ise: «İşte onlar aleyhine bir yol (sorumluluk) yoktur» yani kınama ve ceza yoktur. 'Men' kelimesinin ism-i mevsûl olması da caizdir; bu durumda mevsûlün şarta benzetilmesi sebebiyle cevabına fâ harfi dahil olmuştur; ancak birinci görüş daha evladır. Cenâb-ı Hak haksızlığa uğradıktan sonra hakkını alan kimse aleyhine bir yol bulunmadığını nefyedince, sorumluluğun kimin aleyhine olduğunu beyan ederek şöyle buyurdu: «Sorumluluk yolu ancak insanlara zulmedenleredir...» Yani çoğunluğun belirttiği üzere insanlara ilk olarak zulmedenleredir. İbn Cüreyc: «Yani dinlerine aykırı olan şirk ile onlara zulmedenleredir» demiştir. «Ve yeryüzünde haksız yere taşkınlık yapanlaradır.» Yani çoğunluğun belirttiği üzere canlar ve mallar hususunda haksız yere tasarrufta bulunanlaradır. Mukâtil: «Onların taşkınlığı günah işlemeleridir» demiştir. Kibirlenip zorbalık yapmalarıdır da denilmiştir.
وَقَالَ أَبُو مَالِكٍ: هُوَ مَا يَرْجُوهُ أَهْلُ مَكَّةَ أَنْ يَكُونَ بِمَكَّةَ غَيْرُ الْإِسْلَامِ دِينًا، وَالْإِشَارَةُ بِقَوْلِهِ: أُولئِكَ إِلَى الَّذِينَ يَظْلِمُونَ النَّاسَ، وَهُوَ: مُبْتَدَأٌ، وَخَبَرُهُ: لَهُمْ عَذابٌ أَلِيمٌ أَيْ: لَهُمْ بِهَذَا السَّبَبِ عَذَابٌ شَدِيدُ الْأَلَمِ. ثُمَّ رَغَّبَ سُبْحَانَهُ فِي الصَّبْرِ وَالْعَفْوِ فَقَالَ: وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ أَيْ: صَبَرَ عَلَى الْأَذَى وَغَفَرَ لِمَنْ ظَلَمَهُ وَلَمْ يَنْتَصِرْ، وَالْكَلَامُ فِي هَذِهِ اللَّامِ وَمَنْ كَالْكَلَامِ فِي وَلَمَنِ انْتَصَرَ (إِنَّ ذَلِكَ) الصَّبْرَ وَالْمَغْفِرَةَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ
Ebû Mâlik şöyle demiştir: «Bu, Mekke ehlinin Mekke'de İslâm'dan başka bir dinin bulunmasını umut etmeleridir.» Cenâb-ı Hakk'ın { أُولَئِكَ } “İşte onlar” buyruğundaki işaret, insanlara zulmeden kimseleredir. Bu [kelime] mübtedadır (özne); haberi (yüklemi) ise { لَهُمْ عَذَابٌ أَلِيمٌ } “onlar için elem dolu bir azap vardır” cümlesidir; yani bu sebepten dolayı onlar için şiddetli acı veren bir azap vardır. Sonra Cenâb-ı Hak sabretmeye ve affetmeye teşvik ederek şöyle buyurdu: { وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ } “Kim de sabreder ve bağışlarsa”; yani eziyete katlanır, kendisine zulmedeni bağışlar ve hakkını bizzat alıp öç peşine düşmezse... Buradaki lâm harfi ile «men» (مَنْ) şart ismi hakkındaki [nahiv] açıklaması, { وَلَمَنِ انْتَصَرَ } “Kim hakkını alırsa” ifadesindeki gibidir. { إِنَّ ذَلِكَ } “Şüphesiz bu” -yani sabır ve bağışlama- { لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ } “elbette azmedilmeye değer işlerdendir.”
أَيْ: أَنَّ ذَلِكَ مِنْهُ فَحُذِفَ لِظُهُورِهِ، كَمَا فِي قَوْلِهِمْ:
Yani şüphesiz bu onun azmindendir; nitekim açıkça anlaşıldığı için hazfedilmiştir; Arapların şu sözünde olduğu gibi:
السَّمْنُ مَنَوَانِ بِدِرْهَمٍ قَالَ مُقَاتِلٌ: مِنَ الْأُمُورِ الَّتِي أَمَرَ اللَّهُ بِهَا. وَقَالُ الزَّجَّاجُ: الصَّابِرُ يُؤْتَى بِصَبْرِهِ ثَوَابًا، فَالرَّغْبَةُ فِي الثَّوَابِ أَتَمُّ عَزْمًا. قَالَ ابْنُ زَيْدٍ: إِنَّ هَذَا كُلَّهُ مَنْسُوخٌ بِالْجِهَادِ، وَأَنَّهُ خَاصٌّ بِالْمُشْرِكِينَ. وَقَالَ قَتَادَةُ: إِنَّهُ عَامٌّ، وَهُوَ ظَاهِرُ النَّظْمِ الْقُرْآنِيِّ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ أَيْ: فَمَا لَهُ مِنْ أَحَدٍ يَلِي هِدَايَتَهُ وَيَنْصُرُهُ، وَظَاهِرُ الْآيَةِ الْعُمُومُ، وَقِيلَ: هِيَ خَاصَّةٌ بِمَنْ أَعْرَضَ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ ولم يعمل بما دعاه مِنَ الْإِيمَانِ بِاللَّهِ وَالْعَمَلِ بِمَا شَرَعَهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى.
«Yağ, ikiBatmanı bir dirhemedir.» Mukâtil: «Allah'ın emrettiği işlerdendir» demiştir. Zeccâc ise şöyle demiştir: «Sabreden kimseye sabrı sebebiyle sevap verilir; dolayısıyla sevaba rağbet etmek en kâmil azimdir.» İbn Zeyd: «Bütün bunların cihad ile mensuh olduğunu ve müşriklere mahsus olduğunu» söylemiştir. Katâde ise: «Geneldir» demiştir ki Kur'an'ın nazmının zahiri de budur. «Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun için hiçbir veli (sahip) yoktur.» Yani onun hidayetini üstlenecek ve ona yardım edecek hiç kimse yoktur. Ayetin zahiri umum ifade eder. Bunun, Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'den yüz çeviren ve O'nun Allah'a iman etmeye ve şeriatıyla amel etmeye yönelik davetine icabet etmeyen kimselere has olduğu da söylenmiştir; ancak birinci görüş daha evladır.
وَقَدْ أَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَابْنُ رَاهَوَيْهِ، وَابْنُ منيع، وعبد بن حميد، والحكيم، والترمذي، وَأَبُو يَعْلَى، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَالْحَاكِمُ عَنْ عَلِيِّ بْنِ أَبِي طَالِبٍ: قَالَ: أَلَا أُخْبِرُكُمْ بِأَفْضَلِ آيَةٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ حَدَّثَنَا بِهَا رَسُولُ اللَّهِ ﷺ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ وَيَعْفُوا عَنْ كَثِيرٍ وَسَأُفَسِّرُهَا لَكَ يَا عَلِيُّ: مَا أَصَابَكُمْ مِنْ مَرَضٍ أَوْ عُقُوبَةٍ أَوْ بَلَاءٍ فِي الدُّنْيَا فَبِمَا كَسَبَتْ أَيْدِيكُمْ، وَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يُثْنِيَ عَلَيْكُمُ الْعُقُوبَةَ فِي الْآخِرَةِ، وَمَا عَفَا اللَّهُ عَنْهُ فِي الدُّنْيَا فَاللَّهُ أَكْرَمُ مِنْ أَنْ يَعُودَ بَعْدَ عَفْوِهِ. وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَالتِّرْمِذِيُّ عَنْ أَبِي مُوسَى أَنَّ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ قَالَ: «لَا يُصِيبُ عَبْدًا نَكْبَةٌ فَمَا فَوْقَهَا أَوْ دُونَهَا إِلَّا بِذَنْبٍ، وَمَا يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَكْثَرُ، وَقَرَأَ وَما أَصابَكُمْ الْآيَةَ» . وَأَخْرَجَ عَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ أَبِي الدُّنْيَا فِي الْكَفَّارَاتِ وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ، وَالْحَاكِمُ وَصَحَّحَهُ، وَالْبَيْهَقِيُّ فِي الشُّعَبِ عَنْ عِمْرَانَ بْنِ حُصَيْنٍ أَنَّهُ دَخَلَ عَلَيْهِ بَعْضُ أَصْحَابِهِ، وَكَانَ قَدِ ابْتُلِيَ فِي جَسَدِهِ، فَقَالَ: إِنَّا لَنَبْتَئِسُ لَكَ لِمَا نَرَى فِيكَ، قَالَ: فَلَا تَبْتَئِسْ لِمَا تَرَى، فَإِنَّ مَا تَرَى بِذَنْبٍ، وَمَا يَعْفُو اللَّهُ عَنْهُ أَكْثَرُ، ثُمَّ تَلَا هَذِهِ الْآيَةَ وَما أَصابَكُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ إِلَى آخِرِهَا.
Ahmed, İbn Râhûye, İbn Menî', Abd b. Humeyd, el-Hakîm, Tirmizî, Ebû Ya'lâ, İbnü'l-Münzir, İbn Ebî Hâtim, İbn Merdûye ve Hâkim, Ali b. Ebî Tâlib'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in bize anlattığı, Allah'ın Kitabı'ndaki en faziletli ayeti size haber vereyim mi? 'Başınıza gelen her musibet kendi ellerinizin kazandığı [günahlar] sebebiyledir, O birçoğunu da affeder.' Ey Ali, bunu sana açıklayayım: Dünyada başınıza gelen her hastalık, her ceza veya her bela ellerinizin kazandığı günahlar sebebiyledir. Allah, ahirette size cezayı tekrar ettirmekten çok daha kerîmdir. Allah'ın dünyada affettiği günahlara gelince; Allah affettikten sonra [cezalandırmaya] dönmekten çok daha kerîmdir.» Abd b. Humeyd ve Tirmizî, Ebû Mûsâ'dan rivayet etmişlerdir ki Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: «Bir kulun başına gelen az veya çok her musibet ancak bir günah sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.» Sonra: «Başınıza gelen her musibet...» ayetini okudu. Abd b. Humeyd, İbn Ebî'd-Dünyâ el-Keffârât'ta, İbn Ebî Hâtim, Hâkim (sahih olduğunu belirterek) ve Beyhakî Şu'ab'da İmrân b. Husayn'dan rivayet etmişlerdir; vücudunda bir rahatsızlığa maruz kalmışken ashabından bazıları yanına girmiş ve: «Sende gördüğümüz bu durumdan dolayı senin adına gerçekten çok üzülüyoruz» demişlerdir. Bunun üzerine o şöyle demiştir: «Gördüğünüz şeyden dolayı üzülmeyin; zira gördüğünüz bu durum bir günah sebebiyledir, Allah'ın affettiği ise daha çoktur.» Sonra «Başınıza gelen her musibet...» ayetini sonuna kadar okudu.
وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ عَنْ مُعَاوِيَةَ بْنِ أَبِي سُفْيَانَ سَمِعَتْ رَسُولَ اللَّهِ ﷺ يَقُولُ: «مَا مِنْ شَيْءٍ يُصِيبُ الْمُؤْمِنَ فِي جَسَدِهِ يؤذيه إلا كفّر الله عنه به من سَيِّئَاتِهِ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ الْبَرَاءِ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «مَا عَثْرَةُ قَدَمٍ وَلَا اخْتِلَاجُ عِرْقٍ وَلَا خَدْشُ عُودٍ إِلَّا بِمَا قَدَّمَتْ أَيْدِيكُمْ وَمَا يَعْفُو اللَّهُ أَكْثَرُ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ مِنْ طَرِيقِ عَطَاءٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: فَيَظْلَلْنَ رَواكِدَ عَلى ظَهْرِهِ قَالَ: يَتَحَرَّكْنَ وَلَا يَجْرِينَ فِي الْبَحْرِ.
Ahmed, Muâviye b. Ebî Süfyân'dan rivayet etmiştir: «Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'i şöyle buyururken işittim: 'Müminin bedenine isabet edip ona eziyet veren her şey sebebiyle Allah onun günahlarından bir kısmını mutlaka silip kefaret kılar.'» İbn Merdûye, Berâ'dan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Ayağın tökezlemesi, damarın seğirmesi ve bir çöpün çizmesi bile ellerinizin takdim ettiği günahlar sebebiyledir; Allah'ın affettiği ise daha çoktur.» İbnü'l-Münzir, Atâ tarikiyle İbn Abbâs'tan «Onlar da denizin sırtında durgun halde kalakalırlar» kavli hakkında rivayet etmiştir; o: «Denizde hareket ederler ama akıp gitmezler» demiştir.
وَأَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ، وَابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: رَوَاكِدَ قَالَ: وُقُوفًا أَوْ يُوبِقْهُنَّ قَالَ:
İbn Cerîr, İbnü'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim ondan «râkidât» (durgunlar) kavli hakkında: «Hareketsiz duranlar» dediğini; «Yahut onları helak eder» kavli hakkında ise:
يُهْلِكْهُنَّ. وَأَخْرَجَ النَّسَائِيُّ، وَابْنُ مَاجَهْ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ عَائِشَةَ. قَالَتْ: «دَخَلَتْ عَلَيَّ زَيْنَبُ وَعِنْدِي رسول الله ﷺ فَأَقْبَلَتْ عَلَيَّ فَسَبَّتْنِي، فَرَدَعَهَا النَّبِيُّ ﷺ فَلَمْ تَنْتَهِ، فَقَالَ لِي: سُبِّيهَا، فَسَبَبْتُهَا حَتَّى جَفَّ رِيقُهَا فِي فَمِهَا، وَوَجْهُ رَسُولِ الله ﷺ يَتَهَلَّلُ سُرُورًا» . وَأَخْرَجَ أَحْمَدُ، وَمُسْلِمٌ، وَأَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ، وَابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ: «الْمُسْتَبَّانِ مَا قَالَا مِنْ شَيْءٍ فَعَلَى الْبَادِئِ حَتَّى يَعْتَدِيَ الْمَظْلُومُ» ثُمَّ قَرَأَ وَجَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ ﷺ:
«Onları helak eder» dediğini rivayet etmişlerdir. Nesâî, İbn Mâce ve İbn Merdûye Âişe'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: «Yanımda Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem varken Zeyneb içeri girdi; bana yönelip hakaret etti. Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem onu engelledi fakat o vazgeçmedi. Bunun üzerine bana: 'Sen de ona karşılık ver' buyurdu. Ben de ona öyle karşılık verdim ki ağzındaki tükürüğü kurudu; Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem'in yüzü ise sevinçten parıldıyordu.» Ahmed, Müslim, Ebû Dâvûd, Tirmizî ve İbn Merdûye Ebû Hureyre'den rivayet etmişlerdir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu: «Birbirine söven iki kişinin söyledikleri, mazlum olan haddi aşmadığı müddetçe ilk başlatanın aleyhinedir.» Sonra: «Bir kötülüğün karşılığı, onun benzeri bir kötülüktür» ayetini okudu. İbn Merdûye, İbn Abbâs'tan rivayet etmiştir; o şöyle demiştir: Resûlullah sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurdu:
«إِذَا كَانَ يَوْمُ الْقِيَامَةِ أَمَرَ اللَّهِ مُنَادِيًا يُنَادِي أَلَا لِيَقُمْ مَنْ كَانَ لَهُ عَلَى اللَّهِ أَجْرٌ، فَلَا يَقُومُ إِلَّا مَنْ عَفَا فِي الدُّنْيَا» وَذَلِكَ قَوْلُهُ: فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ. وَأَخْرَجَ الْبَيْهَقِيُّ عَنْ أَنَسٍ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «يُنَادِي
«Kıyamet günü olduğunda Allah bir münadiye emreder de şöyle seslenir: 'Haberiniz olsun! Allah katında ecri bulunan kimse kalksın!' Dünyada affetmiş olan kimseden başkası kalkmaz.» İşte bu, O'nun: «Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse onun ecri Allah'a aittir» kavlidir. Beyhakî, Enes'ten Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'in şöyle buyurduğunu rivayet etmiştir: «Bir münadi
مُنَادٍ مَنْ كَانَ لَهُ أَجْرٌ عَلَى اللَّهِ فَلْيَدْخُلِ الْجَنَّةَ مَرَّتَيْنِ، فَيَقُومُ مَنْ عَفَا عَنْ أَخِيهِ، قَالَ اللَّهُ فَمَنْ عَفا وَأَصْلَحَ فَأَجْرُهُ عَلَى اللَّهِ» .
Şöyle seslenir: 'Kimin Allah katında ecri varsa cennete ikişer defa girsin!' Bunun üzerine din kardeşini affetmiş olan kimse kalkar. Zira Allah Teâlâ: 'Fakat kim affeder ve arayı düzeltirse onun ecri Allah'a aittir' buyurmuştur.»
[سورة الشورى (٤٢) : الآيات ٤٤ الى ٥٣]
[Şûrâ Suresi (42), Ayetler: 44-53]
وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ وَلِيٍّ مِنْ بَعْدِهِ وَتَرَى الظَّالِمِينَ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ (٤٤) وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ (٤٥) وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ (٤٦) اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ (٤٧) فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً إِنْ عَلَيْكَ إِلاَّ الْبَلاغُ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ (٤٨)
Allah kimi saptırırsa artık bundan sonra onun için hiçbir veli (sahip) yoktur. O zalimlerin azabı gördüklerinde: «Geri dönecek bir yol var mı?» dediklerini görürsün. (44) Aşağılıktan boyun bükmüş olarak, göz ucuyla gizli gizli bakarlarken onların ateşe sunulduklarını görürsün. İman edenler de: «Şüphesiz asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır» derler. Haberiniz olsun ki zalimler sürekli bir azap içindedirler. (45) Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur. Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur. (46) Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun. O gün sizin için sığınılacak hiçbir yer yoktur ve sizin için inkâr edilecek bir hal de yoktur. (47) Eğer yüz çevirirlerse, bilesin ki biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik. Sana düşen sadece tebliğdir. Biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir; şayet ellerinin takdim ettiği [günahlar] sebebiyle başlarına bir kötülük gelirse, doğrusu insan pek nankördür. (48)
لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ (٤٩) أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ (٥٠) وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلاَّ وَحْياً أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولاً فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ (٥١) وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلا الْإِيمانُ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ مِنْ عِبادِنا وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ (٥٢) صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ (٥٣)
Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır. O dilediğini yaratır; dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar. (49) Yahut onları erkekler ve dişiler olarak bir arada çift verir; dilediğini de kısır kılar. Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir. (50) Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla yahut perde arkasından ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur. Şüphesiz O yücedir, hikmet sahibidir. (51) İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (Kur'an) vahyettik. Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin. Fakat biz onu kullarımızdan dilediğimizi hidayete erdirdiğimiz bir nur kıldık. Şüphesiz sen de dosdoğru bir yola iletmektesin. (52) Göklerde ve yerde ne varsa hepsinin sahibi olan Allah'ın yoluna... Haberiniz olsun ki bütün işler sonunda Allah'a döner. (53)
قَوْلُهُ: وَتَرَى الظَّالِمِينَ أَيِ: الْمُشْرِكِينَ الْمُكَذِّبِينَ بِالْبَعْثِ لَمَّا رَأَوُا الْعَذابَ أَيْ: حِينَ نَظَرُوا النَّارَ، وَقِيلَ: نَظَرُوا مَا أَعَدَّهُ اللَّهُ لَهُمْ عِنْدَ الْمَوْتِ يَقُولُونَ هَلْ إِلى مَرَدٍّ مِنْ سَبِيلٍ أَيْ: هَلْ إِلَى الرَّجْعَةِ إِلَى الدُّنْيَا مِنْ طَرِيقٍ وَتَراهُمْ يُعْرَضُونَ عَلَيْها خاشِعِينَ مِنَ الذُّلِّ أَيْ: سَاكِنِينَ مُتَوَاضِعِينَ عِنْدَ أَنْ يُعْرَضُوا عَلَى النَّارِ لِمَا لَحِقَهُمْ مِنَ الذُّلِّ وَالْهَوَانِ، وَالضَّمِيرُ فِي عَلَيْهَا رَاجِعٌ إِلَى الْعَذَابِ وَأَنَّثَهُ لِأَنَّ الْعَذَابَ هُوَ النَّارُ وَقَوْلُهُ:
«O zalimlerin... görürsün» ifadesi, yani yeniden dirilmeyi yalanlayan müşrikleri görürsün. «Azabı gördüklerinde» yani ateşi gördükleri vakit; ölüm anında Allah'ın kendileri için hazırladığı şeyi gördükleri vakit olduğu da söylenmiştir. «'Geri dönecek bir yol var mı?' dediklerini» yani dünyaya geri dönüşe bir yol var mı dediklerini. «Aşağılıktan boyun bükmüş olarak onların ateşe sunulduklarını görürsün» yani kendilerini saran zillet ve horluk sebebiyle ateşe arz edildiklerinde başları eğik ve sinmiş halde görürsün. «Aleyhâ»daki zamir azaba râcidir; azap ateş olduğu için müennes kılınmıştır. Cenâb-ı Hakk'ın şu kavli:
يُعْرَضُونَ فِي مَحَلِّ نَصْبٍ عَلَى الْحَالِ، لِأَنَّ الرُّؤْيَةَ بَصَرِيَّةٌ، وَكَذَلِكَ خَاشِعِينَ، وَمِنَ الذُّلِّ: يَتَعَلَّقُ بِخَاشِعِينَ، أَيْ: مِنْ أَجْلِهِ يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ مِنْ: هِيَ الَّتِي لِابْتِدَاءِ الْغَايَةِ، أَيْ: يَبْتَدِئُ نَظَرُهُمْ إِلَى النَّارِ، وَيَجُوزُ أَنْ تَكُونَ تَبْعِيضِيَّةً، وَالطَّرْفُ الْخَفِيُّ: الَّذِي يُخْفَى نَظَرُهُ كَالْمَصْبُورِ يَنْظُرُ إِلَى السَّيْفِ لِمَا لَحِقَهُمْ مِنَ الذُّلِّ، وَالْخَوْفِ، وَالْوَجَلِ. قَالَ مُجَاهِدٌ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ أَيْ: ذَلِيلٍ، قَالَ: وَإِنَّمَا يَنْظُرُونَ بِقُلُوبِهِمْ لِأَنَّهُمْ يُحْشَرُونَ عُمْيًا، وَعَيْنُ الْقَلْبِ طَرْفٌ خِفِّيٌ. وَقَالَ قَتَادَةُ، وَسَعِيدُ بْنُ جُبَيْرٍ، وَالسُّدِّيُّ، وَالْقُرَظِيُّ: يُسَارِقُونَ النَّظَرَ مِنْ شِدَّةِ الْخَوْفِ. وَقَالَ يُونُسُ: إِنَّ مِنَ فِي مِنْ طَرْفٍ بِمَعْنَى الْبَاءِ، أَيْ: يَنْظُرُونَ بِطَرْفٍ ضَعِيفٍ مِنَ الذُّلِّ وَالْخَوْفِ وَبِهِ قَالَ الْأَخْفَشُ: وَقالَ الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّ الْخاسِرِينَ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ وَأَهْلِيهِمْ يَوْمَ الْقِيامَةِ أي: إن الكاملين في الخسران: هم هَؤُلَاءِ الَّذِينَ جَمَعُوا بَيْنَ خُسْرَانِ الْأَنْفُسِ وَالْأَهْلِينَ في يوم القيامة. أما خُسْرَانُهُمْ لِأَنْفُسِهِمْ فَلِكَوْنِهِمْ صَارُوا فِي النَّارِ مُعَذَّبِينَ بِهَا، وَأَمَّا خُسْرَانُهُمْ لِأَهْلِيهِمْ فَلِأَنَّهُمْ إِنْ كَانُوا مَعَهُمْ فِي النَّارِ فَلَا يَنْتَفِعُونَ بِهِمْ، وَإِنْ كَانُوا فِي الْجَنَّةِ فَقَدْ حِيلَ بَيْنَهُمْ وَبَيْنَهُمْ، وَقِيلَ خُسْرَانُ الْأَهْلِ: أَنَّهُمْ لَوْ
«Yu'radûne» fiili hal mahallinde mansuptur; zira buradaki görme gözle görmedir. Aynı şekilde «hâşi'îne» kelimesi de haldir. «Mine'z-zülli» ifadesi ise «hâşi'îne»ye taalluk eder, yani zillet yüzünden demektir. «Göz ucuyla gizli gizli bakarlar.» Buradaki «min» ibtidâ-i gâye içindir; yani onların ateşe bakışları başlar. Teb'îziyye olması da caizdir. Gizli bakış (et-tarfü'l-hafiyy); kendilerini saran zillet, korku ve dehşet sebebiyle tıpkı kılıca bakan idam mahkûmu gibi bakışı gizlenen kimsedir. Mücâhid: «Göz ucuyla gizli gizli» ifadesi hakkında 'zelil bir bakışla' demiştir ve şöyle eklemiştir: «Onlar sadece kalpleriyle bakarlar; çünkü onlar kör olarak haşrolunurlar ve kalbin gözü de gizli bir bakıştır.» Katâde, Saîd b. Cübeyr, Süddî ve Kurazî: «Korkunun şiddetinden göz ucuyla gizlice bakarlar» demişlerdir. Yûnus: «Min tarfin»deki «min» edatının «bâ» (ب) anlamında olduğunu, yani zillet ve korkudan zayıf bir bakışla bakarlar demek olduğunu söylemiştir; Ahfeş de bu görüştedir. «İman edenler de: 'Şüphesiz asıl hüsrana uğrayanlar, kıyamet gününde kendilerini ve ailelerini hüsrana uğratanlardır' derler.» Yani tam manasıyla hüsrana uğrayanlar; kıyamet gününde hem nefislerinin hem de ailelerinin hüsranını bir arada yaşayan işte bu kimselerdir. Nefislerini hüsrana uğratmaları ateşte olup orada azap çekmelerindendir; ailelerini hüsrana uğratmaları ise, şayet aileleri kendileriyle beraber ateşteyseler onlardan faydalanamayacak olmalarından, cennette iseler aralarına engel konulmuş olmasındandır. Ailenin hüsrana uğramasının şu anlama geldiği de söylenmiştir: Şayet
آمَنُوا لَكَانَ لَهُمْ فِي الْجَنَّةِ أَهْلٌ مِنَ الْحُورِ الْعِينِ أَلا إِنَّ الظَّالِمِينَ فِي عَذابٍ مُقِيمٍ هَذَا يَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ تَمَامِ كَلَامِ الْمُؤْمِنِينَ، وَيَجُوزُ أَنْ يَكُونَ مِنْ كَلَامِ اللَّهِ سُبْحَانَهُ، أَيْ: هُمْ فِي عَذَابٍ دَائِمٍ لَا يَنْقَطِعُ وَما كانَ لَهُمْ مِنْ أَوْلِياءَ يَنْصُرُونَهُمْ مِنْ دُونِ اللَّهِ أَيْ: لَمْ يَكُنْ لَهُمْ أَعْوَانٌ يَدْفَعُونَ عَنْهُمُ الْعَذَابَ، وَأَنْصَارٌ يَنْصُرُونَهُمْ فِي ذَلِكَ الْمَوْطِنِ مِنْ دُونِ اللَّهِ، بَلْ هُوَ الْمُتَصَرِّفُ سُبْحَانَهُ مَا شَاءَ كَانَ، وَمَا لَمْ يَشَأْ لَمْ يَكُنْ وَمَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ سَبِيلٍ أَيْ: مِنْ طَرِيقٍ يَسْلُكُهَا إِلَى النَّجَاةِ. ثُمَّ أَمَرَ سُبْحَانَهُ عِبَادَهُ بِالِاسْتِجَابَةِ لَهُ وَحَذَّرَهُمْ فَقَالَ:
İman etselerdi cennette hûr-i înden eşleri olacaktı. «Haberiniz olsun ki zalimler sürekli bir azap içindedirler.» Bu sözün müminlerin sözünün devamı olması caiz olduğu gibi Cenâb-ı Hakk'ın kelâmından olması da caizdir; yani onlar kesintisi olmayan sürekli bir azap içindedirler. «Onların Allah'tan başka kendilerine yardım edecek hiçbir dostları yoktur.» Yani o makamda Allah'tan başka azabı kendilerinden savacak yardımcıları ve kendilerine arka çıkacak dostları bulunmaz; bilakis mutlak tasarruf sahibi Cenâb-ı Hak'tır, O'nun dilediği olur, dilemediği ise olmaz. «Allah kimi saptırırsa artık onun için hiçbir yol yoktur.» Yani kurtuluşa doğru tutacağı hiçbir yol yoktur. Sonra Cenâb-ı Hak kullarına Kendisine icabet etmelerini emredip onları sakındırarak şöyle buyurdu:
اسْتَجِيبُوا لِرَبِّكُمْ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا مَرَدَّ لَهُ مِنَ اللَّهِ أَيِ: اسْتَجِيبُوا دَعْوَتَهُ لَكُمْ إِلَى الْإِيمَانِ بِهِ، وَبِكُتُبِهِ، وَرُسُلِهِ مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ يَوْمٌ لَا يَقْدِرُ أَحَدٌ عَلَى رَدِّهِ وَدَفْعِهِ، عَلَى مَعْنَى: مِنْ قَبْلِ أَنْ يَأْتِيَ مِنَ اللَّهِ يَوْمٌ لَا يَرُدُّهُ أَحَدٌ، أَوْ لَا يَرُدُّهُ اللَّهُ بَعْدَ أَنْ حَكَمَ بِهِ عَلَى عِبَادِهِ، وَوَعَدَهُمْ بِهِ، وَالْمُرَادُ بِهِ: يَوْمُ الْقِيَامَةِ، أَوْ: يَوْمُ الْمَوْتِ مَا لَكُمْ مِنْ مَلْجَإٍ يَوْمَئِذٍ تلجؤون إِلَيْهِ، وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ أَيْ: إِنْكَارٍ، وَالْمَعْنَى: مَا لَكُمْ مِنْ إِنْكَارٍ يَوْمَئِذٍ، بَلْ تَعْتَرِفُونَ بِذُنُوبِكُمْ. وَقَالَ مُجَاهِدٌ: وَما لَكُمْ مِنْ نَكِيرٍ أَيْ: نَاصِرٍ يَنْصُرُكُمْ، وَقِيلَ:
«Allah katından geri çevrilmesi mümkün olmayan bir gün gelmeden önce Rabbinizin çağrısına uyun.» Yani hiç kimsenin geri çevirmeye ve savmaya güç yetiremeyeceği bir gün gelmeden önce O'nun sizi Kendisine, kitaplarına ve elçilerine imana yönelik davetine icabet edin. Bu, 'Allah katından hiç kimsenin geri çeviremeyeceği bir gün gelmeden önce' manasındadır; ya da Allah kulları hakkında hükmedip bunu onlara vadettikten sonra O'nun geri çevirmeyeceği gün anlamındadır. Bununla kastedilen kıyamet günüdür yahut ölüm günüdür. «O gün sizin için sığınılacak hiçbir yer yoktur» kendisine sığınacağınız hiçbir sığınak yoktur. «Ve sizin için inkâr edilecek bir hal de yoktur» yani inkâr yoktur; manası: O gün hiçbir şeyi inkâr edemezsiniz, bilakis günahlarınızı itiraf edersiniz. Mücâhid şöyle demiştir: «'Ve mâ leküm min nekîr' yani size yardım edecek bir yardımcınız yoktur.» Şöyle de denilmiştir:
النَّكِيرُ بِمَعْنَى الْمُنْكِرِ، كَالْأَلِيمِ بِمَعْنَى الْمُؤْلِمِ، أَيْ: لَا تَجِدُونَ يَوْمَئِذٍ مُنْكِرًا لِمَا يَنْزِلُ بِكُمْ مِنَ الْعَذَابِ قَالَهُ الْكَلْبِيُّ وَغَيْرُهُ، وَالْأَوَّلُ أَوْلَى. قَالَ الزَّجَّاجُ: مَعْنَاهُ أَنَّهُمْ لَا يَقْدِرُونَ أَنْ يُنْكِرُوا الذُّنُوبَ الَّتِي يُوقَفُونَ عَلَيْهَا فَإِنْ أَعْرَضُوا فَما أَرْسَلْناكَ عَلَيْهِمْ حَفِيظاً أَيْ: حَافِظًا تَحْفَظُ أَعْمَالَهُمْ حَتَّى تُحَاسِبَهُمْ عَلَيْهَا، وَلَا مُوَكَّلًا بِهِمْ رَقِيبًا عَلَيْهِمْ إِنْ عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلاغُ أَيْ: مَا عَلَيْكَ إِلَّا الْبَلَاغُ لِمَا أُمِرْتَ بِإِبْلَاغِهِ، وَلَيْسَ عَلَيْكَ غَيْرُ ذَلِكَ، وَهَذَا مَنْسُوخٌ بِآيَةِ السَّيْفِ وَإِنَّا إِذا أَذَقْنَا الْإِنْسانَ مِنَّا رَحْمَةً فَرِحَ بِها أَيْ: إِذَا أَعْطَيْنَاهُ رَخَاءً وَصِحَّةً وَغِنًى فَرِحَ بِهَا بَطَرًا، وَالْمُرَادُ بِالْإِنْسَانِ الْجِنْسُ، وَلِهَذَا قَالَ: وَإِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ أَيْ: بَلَاءٌ وَشِدَّةٌ وَمَرَضٌ بِما قَدَّمَتْ أَيْدِيهِمْ مِنَ الذُّنُوبِ فَإِنَّ الْإِنْسانَ كَفُورٌ أَيْ: كَثِيرُ الْكُفْرِ لِمَا أَنْعَمَ بِهِ عَلَيْهِ مِنْ نِعَمِهِ، غَيْرُ شَكُورٍ لَهُ عَلَيْهَا، وَهَذَا بِاعْتِبَارِ غَالِبِ جِنْسِ الْإِنْسَانِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ سَعَةَ مُلْكِهِ وَنَفَاذَ تَصَرُّفِهِ فَقَالَ: لِلَّهِ مُلْكُ السَّماواتِ وَالْأَرْضِ أَيْ: لَهُ التَّصَرُّفُ فِيهِمَا بِمَا يُرِيدُ، لَا مَانِعَ لِمَا أَعْطَى، وَلَا مُعْطِيَ لِمَا مَنَعَ يَخْلُقُ مَا يَشاءُ مِنَ الْخَلْقِ يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ قَالَ مُجَاهِدٌ، وَالْحَسَنُ، وَالضَّحَّاكُ، وَأَبُو مَالِكٍ، وَأَبُو عُبَيْدَةَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ إِنَاثًا لَا ذُكُورَ مَعَهُنَّ، وَيَهَبُ لِمَنْ يَشَاءُ ذُكُورًا لَا إِنَاثَ مَعَهُمْ. قِيلَ:
Tıpkı 'elîm'in 'mü'lim' (acı veren) manasında olması gibi 'nekîr' de 'münkir' (itiraz/inkâr eden) anlamındadır; yani o gün başınıza gelen azabı inkâr/ret edecek hiç kimse bulamazsınız. Bunu Kelbî ve başkaları söylemiştir; ancak birinci görüş daha evladır. Zeccâc: «Bunun manası, önlerine konulan günahları inkâr etmeye güç yetirememeleridir» demiştir. «Eğer yüz çevirirlerse, bilesin ki biz seni onların üzerine bekçi olarak göndermedik.» Yani seni, amellerini gözetleyip onlardan hesap soracak bir koruyucu yahut üzerlerine vekil kılınmış bir murakıp olarak göndermedik. «Sana düşen sadece tebliğdir.» Yani sana düşen yalnızca tebliğ etmekle emrolunduğun şeyi duyurmaktır, bundan başkasıyla mükellef değilsin. Bu hüküm kılıç ayetiyle mensuhtur. «Biz insana katımızdan bir rahmet tattırdığımız zaman onunla sevinir.» Yani ona bir genişlik, sağlık ve zenginlik verdiğimiz vakit şımararak buna sevinir. İnsan ile kastedilen cinstir; nitekim bu sebeple şöyle buyurmuştur: «Şayet başlarına bir kötülük gelirse» yani bir bela, sıkıntı ve hastalık gelirse «ellerinin takdim ettiği [günahlar] sebebiyle... doğrusu insan pek nankördür.» Yani kendisine bahşettiği nimetlere karşı son derece nankördür, O'na bu nimetler için şükretmez. Bu durum insan cinsinin geneli itibariyledir. Sonra Cenâb-ı Hak mülkünün genişliğini ve tasarrufunun geçerliliğini zikrederek şöyle buyurdu: «Göklerin ve yerin mülkü Allah'ındır.» Yani dilediği şekilde her ikisinde de tasarruf O'na aittir; O'nun verdiğine engel olacak, O'nun engellediğini de verecek kimse yoktur. «O dilediğini yaratır» yaratılmışlardan dilediğini var eder. «Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar.» Mücâhid, Hasan, Dahhâk, Ebû Mâlik ve Ebû Ubeyde şöyle demişlerdir: Dilediğine yanlarında erkek olmaksızın sadece kız çocukları, dilediğine de yanlarında kız olmaksızın sadece erkek çocukları bağışlar. Şöyle denilmiştir:
وَتَعْرِيفُ الذُّكُورِ بِالْأَلِفِ وَاللَّامِ لِلدَّلَالَةِ عَلَى شَرَفِهِمْ عَلَى الْإِنَاثِ، وَيُمْكِنُ أَنْ يُقَالَ إِنَّ التَّقْدِيمَ لِلْإِنَاثِ قَدْ عَارَضَ ذَلِكَ، فَلَا دَلَالَةَ فِي الْآيَةِ عَلَى الْمُفَاضَلَةِ بَلْ هِيَ مَسُوقَةٌ لِمَعْنًى آخَرَ. وَقَدْ دَلَّ عَلَى شَرَفِ الذُّكُورِ قَوْلُهُ سُبْحَانَهُ:
Erkeklerin elif-lâm ile marife kılınması, onların dişiler üzerindeki üstünlüğüne delalet etmek içindir. Buna karşılık, kız çocuklarının öne alınmasının bu duruma mukabil geldiği ve dolayısıyla ayette bir üstünlük derecelendirmesine delalet bulunmayıp başka bir manaya sevk edildiği de söylenebilir. Nitekim Cenâb-ı Hakk'ın şu sözü erkeklerin üstünlüğüne delalet etmiştir:
الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ وَغَيْرُ ذَلِكَ مِنَ الْأَدِلَّةِ الدَّالَّةِ عَلَى شَرَفِ الذُّكُورِ عَلَى الْإِنَاثِ، وَقِيلَ: تَقْدِيمُ الْإِنَاثِ لِكَثْرَتِهِنَّ بِالنِّسْبَةِ إِلَى الذُّكُورِ، وَقِيلَ: لِتَطْيِيبِ قُلُوبِ آبَائِهِنَّ، وَقِيلَ: لِغَيْرِ ذَلِكَ مِمَّا لَا حَاجَةَ إِلَى التَّطْوِيلِ بِذِكْرِهِ أَوْ يُزَوِّجُهُمْ ذُكْراناً وَإِناثاً أَيْ: يَقْرِنُ بَيْنَ الْإِنَاثِ وَالذُّكُورِ وَيَجْعَلُهُمْ أَزْوَاجًا فَيَهَبُهُمَا جَمِيعًا لِبَعْضِ خَلْقِهِ. قَالَ مُجَاهِدٌ: هُوَ أَنْ تَلِدَ الْمَرْأَةُ غُلَامًا، ثُمَّ تَلِدُ جَارِيَةً، ثُمَّ تَلِدُ غُلَامًا، ثُمَّ تَلِدُ جَارِيَةً.
«Erkekler, Allah'ın [onları] üstün kılması sebebiyle kadınlar üzerinde yönetici ve koruyucudurlar.» Erkeklerin kız çocuklarına üstünlüğünü gösteren başka deliller de vardır. Kızların öne alınmasının erkeklere nispetle sayılarının çokluğundan ötürü olduğu da söylenmiştir; babalarının gönlünü hoş etmek için olduğu da söylenmiştir; zikredilerek sözü uzatmaya gerek olmayan başka gerekçeler de ileri sürülmüştür. «Yahut onları erkekler ve dişiler olarak bir arada çift verir...» Yani dişilerle erkekleri bir araya getirip onları çiftler kılar da bazısına her ikisini birden bağışlar. Mücâhid şöyle demiştir: «Bu, kadının bir erkek çocuk doğurması, sonra bir kız doğurması, sonra yine bir erkek ve ardından bir kız doğurmasıdır.»
وَقَالَ مُحَمَّدُ بن الْحَنَفِيَّةِ: هُوَ أَنْ تَلِدَ تَوْأَمًا غُلَامًا وَجَارِيَةً. وقال القتبي: التزويج هنا: هو الجمع بين البنين
Muhammed b. el-Hanefiyye ise şöyle demiştir: “Bu, [kadının] biri erkek diğeri kız olmak üzere ikiz doğurmasıdır.” el-Kutebî de şöyle demiştir: “Buradaki tezvic (çift kılma/birleştirme), oğlanlar ile
وَالْبَنَاتِ تَقُولُ الْعَرَبُ: زَوَّجْتُ إِبِلِي: إِذَا جَمَعْتَ بَيْنَ الصِّغَارِ وَالْكِبَارِ، وَمَعْنَى الْآيَةِ أَوْضَحُ مِنْ أَنْ يُخْتَلَفَ فِي مِثْلِهِ، فَإِنَّهُ سُبْحَانَهُ أَخْبَرَ أَنَّهُ يَهَبُ لِبَعْضِ خَلْقِهِ إِنَاثًا، وَيَهَبُ لِبَعْضٍ ذُكُورًا، وَيَجْمَعُ لِبَعْضٍ بَيْنَ الذُّكُورِ وَالْإِنَاثِ وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً لَا يُولَدُ لَهُ ذَكَرٌ وَلَا أُنْثَى، وَالْعَقِيمُ الَّذِي لَا يُولَدُ لَهُ، يُقَالُ رَجُلٌ عَقِيمٌ وَامْرَأَةٌ عَقِيمٌ، وَعَقَمَتِ الْمَرْأَةُ تَعْقُمُ عُقْمًا، وَأَصْلُهُ الْقَطْعُ، وَيُقَالُ نِسَاءٌ عُقْمٌ، وَمِنْهُ قَوْلُ الشَّاعِرِ:
Araplar küçükler ile büyükleri bir arada topladığında 'zevvectü ibilî' (develerimi çiftledim/birleştirdim) derler.» Ayetin manası bu hususta ihtilaf edilmeyecek kadar açıktır; zira Cenâb-ı Hak mahlukatından kimisine kız çocukları bağışladığını, kimisine erkek çocukları bağışladığını, kimisine de erkekler ile dişileri bir arada verdiğini haber vermiştir. «Dilediğini de kısır kılar» yani onun ne erkek ne de kız çocuğu doğmaz. Akîm (عَقِيم), çocuğu olmayan kimsedir; 'racülün akîmün' (kısır adam) ve 'imraetün akîmün' (kısır kadın) denir. Kadın kısır kaldığında 'akımeti'l-mer'etü ta'kumu ukmen' denir; kelimenin aslı kesmektir. Çoğulu 'nisâün uküm' şeklinde gelir; şairin şu beyti de bu kabildendir:
عُقِمَ النِّسَاءُ فَمَا يَلِدْنَ شَبِيهَهُ ... إِنَّ النِّسَاءَ بِمِثْلِهِ عُقْمُ
«Kadınlar kısır kaldı da artık onun bir benzerini doğuramazlar... Şüphesiz kadınlar onun gibisini doğurmaktan kısırdır.»
إِنَّهُ عَلِيمٌ قَدِيرٌ أَيْ: بَلِيغُ الْعِلْمِ عَظِيمُ الْقُدْرَةِ وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً أَيْ:
«Şüphesiz O hakkıyla bilendir, her şeye gücü yetendir.» Yani ilmi pek geniş, kudreti pek büyüktür. «Allah'ın bir insanla konuşması ancak vahiy yoluyla... olur.» Yani:
مَا صَحَّ لِفَرْدٍ مِنْ أَفْرَادِ الْبَشَرِ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ بِوَجْهٍ مِنَ الْوُجُوهِ إِلَّا بِأَنْ يُوحِيَ إِلَيْهِ فَيُلْهِمَهُ وَيَقْذِفَ ذَلِكَ فِي قَلْبِهِ قَالَ مُجَاهِدٌ: نَفَثَ يَنْفُثُ فِي قَلْبِهِ، فَيَكُونُ إِلْهَامًا مِنْهُ كَمَا أَوْحَى إِلَى أَمِّ مُوسَى، وَإِلَى إِبْرَاهِيمَ فِي ذَبْحِ وَلَدِهِ أَوْ مِنْ وَراءِ حِجابٍ كَمَا كَلَّمَ مُوسَى، يُرِيدُ أَنَّ كَلَامَهُ يُسْمَعُ مِنْ حَيْثُ لَا يُرَى، وَهُوَ تَمْثِيلٌ بِحَالِ الْمَلِكِ الْمُحْتَجِبِ الَّذِي يُكَلِّمُ خَوَاصَّهُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا فَيُوحِيَ بِإِذْنِهِ مَا يَشاءُ أَيْ: يُرْسِلَ مَلَكًا، فَيُوحِيَ ذَلِكَ الْمَلَكُ إِلَى الرَّسُولِ مِنَ الْبَشَرِ بِأَمْرِ اللَّهِ وَتَيْسِيرِهِ مَا يَشَاءُ أَنْ يُوحِيَ إِلَيْهِ. قَالَ الزَّجَّاجُ: الْمَعْنَى أَنَّ كَلَامَ اللَّهِ لِلْبَشَرِ: إِمَّا أَنْ يَكُونَ بِإِلْهَامٍ يُلْهِمُهُمْ، أَوْ يُكَلِّمُهُمْ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ كَمَا كَلَّمَ مُوسَى، أَوْ بِرِسَالَةِ مَلَكٍ إِلَيْهِمْ.
İnsan fertlerinden hiçbir ferdin, Cenâb-ı Hakk'ın vahyetmesi, yani ona ilham edip bunu kalbine bırakması dışında hiçbir surette Allah ile konuşması sahih ve mümkün olmamıştır. Mücâhid: «Kalbine üfler, böylece Mûsâ'nın annesine ve oğlunu boğazlaması hususunda İbrâhim'e vahyettiği gibi O'ndan bir ilham olur» demiştir. «Yahut perde arkasından...» Mûsâ ile konuştuğu gibi; yani görülmeksizin kelâmının işitilmesini kastetmektedir. Bu, has adamlarıyla bir perde arkasından konuşan perdedar bir hükümdarın haline benzetmedir. «Ya da bir elçi gönderip izniyle dilediğini vahyetmesi şeklinde olur.» Yani bir melek gönderir de o melek Allah'ın emri ve kolaylaştırmasıyla beşerden olan elçiye vahyedilmesini dilediği şeyleri vahyeder. Zeccâc şöyle demiştir: «Mana şudur: Allah'ın insanlarla konuşması; ya kendilerine lütfettiği bir ilhamla olur, ya Mûsâ ile konuştuğu gibi perde arkasından konuşmasıyla olur, ya da onlara bir melek göndermesiyle olur.»
وَتَقْدِيرُ الْكَلَامِ: مَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا أَنْ يُوحِيَ وَحْيًا، أَوْ يُكَلِّمَهُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ أَوْ يُرْسِلَ رَسُولًا.
Kelâmın takdiri şöyledir: Allah'ın bir insanla konuşması; ancak vahiy yoluyla vahyetmesi, perde arkasından konuşması veya bir elçi göndermesi şeklinde olur.
وَمَنْ قَرَأَ «يُرْسِلُ» رَفْعًا أَرَادَ وَهُوَ يُرْسِلُ، فَهُوَ ابْتِدَاءٌ وَاسْتِئْنَافٌ اه. قَرَأَ الْجُمْهُورُ بِنَصْبِ أَوْ يُرْسِلَ وَبِنَصْبِ فَيُوحِيَ عَلَى تَقْدِيرِ أَنْ، وَتَكُونُ أَنْ وَمَا دَخَلَتْ عَلَيْهِ مَعْطُوفَيْنِ عَلَى وَحْيًا، وَوَحْيًا فِي مَحَلِّ الحال، والتقدير: أو مُوحِيًا أَوْ مُرْسِلًا، وَلَا يَصِحُّ عَطْفُ أَوْ يُرْسِلَ عَلَى أَنْ يُكَلِّمَهُ لِأَنَّهُ يَصِيرُ التَّقْدِيرُ: وَمَا كَانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُرْسِلَ اللَّهُ رَسُولًا، وَهُوَ فَاسِدٌ لَفْظًا وَمَعْنًى. وَقَدْ قِيلَ فِي تَوْجِيهِ قِرَاءَةِ الْجُمْهُورِ غَيْرُ هَذَا مِمَّا لَا يَخْلُو عَنْ ضَعْفٍ. وَقَرَأَ نَافِعٌ «أَوْ يُرْسِلُ» بِالرَّفْعِ، وَكَذَلِكَ «فَيُوحِي» بِإِسْكَانِ الْيَاءِ عَلَى أَنَّهُ خَبَرُ مُبْتَدَأٍ مَحْذُوفٍ، وَالتَّقْدِيرُ: أَوْ هُوَ يُرْسِلُ، كَمَا قَالَ الزَّجَّاجُ وَغَيْرُهُ، وَجُمْلَةُ إِنَّهُ عَلِيٌّ حَكِيمٌ تَعْلِيلٌ لِمَا قَبْلَهَا، أَيْ: مُتَعَالٍ عَنْ صِفَاتِ النَّقْصِ، حَكِيمٌ فِي كُلِّ أَحْكَامِهِ.
«Yürsilu» fiilini ref' ile okuyan kimse 've hüve yürsilu' (ve O gönderir) anlamını kastetmiştir ki bu durumda ibtidâ ve istinâftır (söz başıdır). [Zeccâc'ın sözü bitti]. Cumhûr gizli bir 'en' takdiriyle «ev yürsile» (أَوْ يُرْسِلَ) ve «feyûhıye» (فَيُوحِيَ) kelimelerini nasb ile okumuştur; bu durumda 'en' ile dâhil olduğu fiil «vahyâ» kelimesine matuf olurlar ve «vahyâ» hal mahallindedir; takdiri: 'Ev mûhıyen ev mürsilen' (vahyetmiş veya göndermiş olarak) şeklindedir. «Ev yürsile» ifadesinin «en yükellimehû» fiiline matuf olması sahih değildir; zira o takdirde takdir: 'Allah'ın bir elçi göndermesi bir insan için olmamıştır' şeklinde olur ki bu lafız ve mana yönünden fasittir. Cumhûrun kıraatinin tevcîhi hususunda bundan başka zayıflıktan uzak olmayan şeyler de söylenmiştir. Nâfi ise mahzûf mübtedanın haberi olarak «ev yürsilu» (أَوْ يُرْسِلُ) şeklinde ref' ile, aynı şekilde «feyûhî» (فَيُوحِي) kelimesini de yâ harfinin sükûnu ile okumuştur; takdiri Zeccâc ve diğerlerinin belirttiği gibi: 'Ev hüve yürsilu' şeklindedir. «Şüphesiz O yücedir, hikmet sahibidir» cümlesi ise kendisinden öncesinin illetidir; yani noksan sıfatlardan münezzehtir, bütün hükümlerinde hikmet sahibidir.
قَالَ الْمُفَسِّرُونَ: سَبَبُ نُزُولِ هَذِهِ الْآيَةِ أَنَّ الْيَهُودَ قَالُوا لِلنَّبِيِّ ﷺ: أَلَا تُكَلِّمُ اللَّهَ وَتَنْظُرُ إِلَيْهِ إِنْ كُنْتَ نَبِيًّا كَمَا كَلَّمَهُ مُوسَى، فَنَزَلَتْ وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا أَيْ: وَكَالْوَحْيِ الَّذِي أَوْحَيْنَا إِلَى الْأَنْبِيَاءِ قَبْلَكَ أَوْحَيْنَا إِلَيْكَ رُوحًا مِنْ أَمْرِنَا، الْمُرَادُ بِهِ: الْقُرْآنُ، وَقِيلَ: النُّبُوَّةُ. قَالَ مُقَاتِلٌ: يَعْنِي الْوَحْيَ بِأَمْرِنَا وَمَعْنَاهُ الْقُرْآنُ، لِأَنَّهُ يُهْتَدَى بِهِ، فَفِيهِ حَيَاةٌ مِنْ مَوْتِ الْكُفْرِ. ثُمَّ ذَكَرَ سُبْحَانَهُ صِفَةَ رَسُولِهِ قَبْلَ أَنْ يُوحَى إِلَيْهِ فَقَالَ:
Müfessirler şöyle demişlerdir: Bu ayetin iniş sebebi; yahudilerin Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem'e: «Eğer peygambersen Mûsâ'nın konuştuğu gibi Allah ile konuşup O'na baksana!» demeleridir; bunun üzerine ayet inmiştir. «İşte böylece sana da emrimizden bir ruh vahyettik...» Yani senden önceki peygamberlere vahyettiğimiz gibi, sana da emrimizden bir ruh vahyettik. Bununla kastedilen Kur'an'dır; nübüvvet olduğu da söylenmiştir. Mukâtil: «Emrimizle olan vahyi kastetmektedir, manası da Kur'an'dır; zira onunla hidayet bulunur ve onda küfür ölümünden sonra bir hayat vardır» demiştir. Sonra Cenâb-ı Hak, kendisine vahiy gelmeden önce Resûlü'nün vasfını zikrederek şöyle buyurdu:
مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ أَيْ: أَيُّ شَيْءٍ هُوَ، لأنه ﷺ كَانَ أُمِّيًّا لَا يَقْرَأُ، وَلَا يَكْتُبُ وَذَلِكَ أُدْخِلَ فِي الْإِعْجَازِ، وَأَدَلَّ عَلَى صِحَّةِ نَبُّوتِهِ، وَمَعْنَى وَلَا الْإِيمانُ أَنَّهُ كَانَ ﷺ لَا يَعْرِفُ تَفَاصِيلَ الشَّرَائِعِ وَلَا يَهْتَدِي إِلَى مَعَالِمِهَا، وَخُصُّ الْإِيمَانُ لِأَنَّهُ رَأْسُهَا وَأَسَاسُهَا، وَقِيلَ: أَرَادَ بِالْإِيمَانِ هُنَا الصَّلَاةَ. قَالَ بِهَذَا جَمَاعَةٌ مِنْ أَهْلِ الْعِلْمِ: مِنْهُمْ إِمَامُ الْأَئِمَّةِ مُحَمَّدُ بْنُ إِسْحَاقَ بْنِ خُزَيْمَةَ، وَاحْتَجَّ بِقَوْلِهِ تعالى:
«Sen kitap nedir bilmezdin» yani onun ne olduğunu bilmezdin; zira O sallallâhu aleyhi ve sellem okuması ve yazması olmayan bir ümmî idi. Bu durum mucizeye dahil olup peygamberliğinin doğruluğuna daha kuvvetli bir delildir. «İman nedir [bilmezdin]» ifadesinin manası ise; O sallallâhu aleyhi ve sellem'in şeriatların detaylarını bilmemesi ve bunların hükümlerine muttali olmamasıdır. İman, dinin başı ve esası olduğu için özellikle zikredilmiştir. Burada iman ile namazın kastedildiği de söylenmiştir. İlim ehlinden bir cemaat bunu söylemiştir ki İmâmü'l-Eimme Muhammed b. İshâk b. Huzeyme de bunlardandır; o, Allah Teâlâ'nın şu kavlini delil getirmiştir:
وَما كانَ اللَّهُ لِيُضِيعَ إِيمانَكُمْ يَعْنِي الصَّلَاةَ، فَسَمَّاهَا إِيمَانًا. وَذَهَبَ جَمَاعَةٌ إِلَى أَنَّ اللَّهَ سُبْحَانَهُ لَمْ يَبْعَثْ نَبِيًّا إِلَّا وَقَدْ كَانَ مُؤْمِنًا بِهِ، وَقَالُوا مَعْنَى الْآيَةِ: مَا كُنْتَ تَدْرِي قَبْلَ الْوَحْيِ كَيْفَ تَقْرَأُ الْقُرْآنَ، وَلَا كَيْفَ تَدْعُو الْخَلْقَ إِلَى الْإِيمَانِ، وَقِيلَ: كَانَ هَذَا قَبْلَ الْبُلُوغِ حِينَ كَانَ طِفْلًا وَفِي الْمَهْدِ. وَقَالَ الْحُسَيْنُ بْنُ الْفَضْلِ: إِنَّهُ عَلَى حَذْفِ مُضَافٍ، أَيْ: وَلَا أَهْلُ الْإِيمَانِ، وَقِيلَ: الْمُرَادُ بِالْإِيمَانِ دِينُ الْإِسْلَامِ، وَقِيلَ: الْإِيمَانُ هُنَا عِبَارَةٌ عَنِ الْإِقْرَارِ بِكُلِّ مَا كَلَّفَ اللَّهُ بِهِ الْعِبَادَ وَلكِنْ جَعَلْناهُ نُوراً نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشاءُ أَيْ وَلَكِنْ جَعَلْنَا الرُّوحَ الَّذِي أَوْحَيْنَاهُ إِلَيْكَ ضِيَاءً وَدَلِيلًا عَلَى التَّوْحِيدِ وَالْإِيمَانِ نَهْدِي بِهِ مَنْ نَشَاءُ هِدَايَتَهُ مِنْ عِبادِنا وَنُرْشِدُهُ إِلَى الدِّينِ الْحَقِّ وَإِنَّكَ لَتَهْدِي إِلى صِراطٍ مُسْتَقِيمٍ قَالَ قَتَادَةُ، وَالسُّدِّيُّ، وَمُقَاتِلٌ: وَإِنَّكَ لَتَدْعُوَ إِلَى الْإِسْلَامِ، فَهُوَ الصِّرَاطُ الْمُسْتَقِيمُ.
«Allah sizin imanınızı zayi edecek değildir» Yani namazı [zayi edecek değildir]; zira onu iman olarak isimlendirmiştir. Bir topluluk ise Allah Teâlâ'nın, kendisine daha önce iman etmemiş hiçbir peygamber göndermediği görüşüne varmış ve ayetin manasının şöyle olduğunu söylemişlerdir: Sen vahiyden önce Kur'an'ı nasıl okuyacağını ve insanları imana nasıl çağıracağını bilmezdin. Bunun henüz büluğa ermeden önce, çocukken ve beşikteyken olduğu da söylenmiştir. Hüseyin b. el-Fadl ise ayette bir muzâfın hazfedildiğini, yani: «İman ehlini de [bilmezdin]» takdirinde olduğunu söylemiştir. İman ile İslâm dininin kastedildiği de söylenmiştir. Burada imanın, Allah'ın kullarına yükümlü kıldığı her şeyi ikrar etmekten ibaret olduğu da söylenmiştir. «Fakat biz onu, dilediğimizi kendisiyle doğru yola eriştirdiğimiz bir nur kıldık» Yani sana vahyettiğimiz ruhu bir aydınlık, tevhîde ve imana bir delil kıldık; «kullarımızdan» hidayetini dilediğimizi onunla doğru yola eriştirir ve onu hak dine iletiriz. «Şüphesiz sen de doğru yola iletmektesin.» Katâde, Süddî ve Mukâtil şöyle demişlerdir: Şüphesiz sen İslâm'a çağırıyorsun; dosdoğru yol da odur.
قَرَأَ الْجُمْهُورُ لَتَهْدِي عَلَى الْبِنَاءِ لِلْفَاعِلِ. وَقَرَأَ ابْنُ حَوْشِبٍ عَلَى الْبِنَاءِ لِلْمَفْعُولِ. وَقَرَأَ ابن السميقع بِضَمِّ التَّاءِ وَكَسْرِ الدَّالِ مِنْ أَهْدَى، وَفِي قِرَاءَةِ أُبَيٍّ «وَإِنَّكَ لَتَدْعُو» ثُمَّ بَيَّنَ الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ بِقَوْلِهِ: صِراطِ اللَّهِ الَّذِي لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ وَفِي هَذِهِ الْإِضَافَةِ لِلصِّرَاطِ إِلَى الِاسْمِ الشَّرِيفِ مِنَ التَّعْظِيمِ لَهُ، وَالتَّفْخِيمِ لِشَأْنِهِ مَا لَا يَخْفَى، وَمَعْنَى لَهُ مَا فِي السَّماواتِ وَما فِي الْأَرْضِ أَنَّهُ الْمَالِكُ لِذَلِكَ وَالْمُتَصَرِّفُ فِيهِ أَلا إِلَى اللَّهِ تَصِيرُ الْأُمُورُ أَيْ: تَصِيرُ إِلَيْهِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ لَا إِلَى غَيْرِهِ جَمِيعُ أُمُورِ الْخَلَائِقِ، وَفِيهِ وَعِيدٌ بِالْبَعْثِ الْمُسْتَلْزِمِ لِلْمُجَازَاةِ.
Cumhûr «letehdî» (لَتَهْدِي) lafzını mâlûm (etken) sîgasıyla okumuştur. İbn Havşeb ise meçhûl (edilgen) sîgasıyla okumuştur. İbnu's-Sümeyka' «ehdâ» fiilinden hareketle tâ harfinin zammesi ve dâl harfinin kesresiyle [tühdî şeklinde] okumuştur. Übeyy'in kıraatinde ise «ve inneke leted'û» (وَإِنَّكَ لَتَدْعُو) şeklindedir. Sonra [Allah Teâlâ]: «Göklerde ve yerde olanların sahibi olan Allah'ın yoluna» buyurarak dosdoğru yolu açıklamıştır. Yolun, bu yüce isme izâfe edilmesinde ona yönelik tazim ve şanını yüceltme bulunduğu açıktır. «Göklerde ve yerde ne varsa O'nundur» ifadesinin manası; onların mâlikinin ve onlarda dilediği gibi tasarruf edenin O olduğudur. «Dikkat edin, bütün işler sonunda Allah'a döner.» Yani kıyamet gününde yaratılmışların bütün işleri başkasına değil, yalnızca O'na döner. Bunda, karşılık görmeyi gerektiren yeniden dirilişe dair bir tehdit vardır.
وَقَدْ أَخْرَجَ ابْنُ جَرِيرٍ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ قَالَ: ذَلِيلٍ. وَأَخْرَجَ عبد ابن حُمَيْدٍ، وَابْنُ جَرِيرٍ عَنْ مُجَاهِدٍ مِثْلَهُ. وَأَخْرَجَ سَعِيدُ بْنُ مَنْصُورٍ، وَعَبْدُ بْنُ حُمَيْدٍ، وَابْنُ المنذر عن محمد ابن كَعْبٍ قَالَ: يُسَارِقُونَ النَّظَرَ إِلَى النَّارِ. وَأَخْرَجَ ابْنُ مَرْدَوَيْهِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ وَاثِلَةَ بْنِ الْأَسْقَعِ عَنِ النَّبِيِّ ﷺ قَالَ: «مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ ابْتِكَارُهَا بِالْأُنْثَى، لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ» . وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ عَنِ ابْنِ عَبَّاسٍ فِي قَوْلِهِ: وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً قَالَ: الَّذِي لَا يُولَدُ لَهُ. وَأَخْرَجَ ابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ فِي قَوْلِهِ: وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً قَالَ: إِلَّا أَنْ يَبْعَثَ مَلَكًا يُوحِي إِلَيْهِ مِنْ عِنْدِهِ، أَوْ يُلْهِمَهُ فَيَقْذِفُ فِي قَلْبِهِ، أَوْ يُكَلِّمَهُ مِنْ وَرَاءِ حِجَابٍ. وَأَخْرَجَ ابْنُ الْمُنْذِرِ، وَابْنُ أَبِي حَاتِمٍ عَنْهُ أَيْضًا فِي قَوْلِهِ: وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا قَالَ: الْقُرْآنُ. وَأَخْرَجَ أَبُو نُعَيْمٍ فِي الدَّلَائِلِ، وَابْنُ عَسَاكِرَ عَنْ عَلِيٍّ قَالَ: قِيلَ لمحمد ﷺ هَلْ عَبَدْتَ وَثَنًا قَطُّ؟ قَالَ لَا: قَالُوا: فَهَلْ شَرِبْتَ خَمْرًا قَطُّ؟ قَالَ لَا، وَمَا زِلْتُ أَعْرِفُ أَنَّ الَّذِي هُمْ عَلَيْهِ كُفْرٌ، وَمَا كُنْتُ أَدْرِي مَا الْكِتَابُ وَلَا الْإِيمَانُ، وَبِذَلِكَ نَزَلَ الْقُرْآنُ مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ.
İbn Cerîr'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { يَنْظُرُونَ مِنْ طَرْفٍ خَفِيٍّ } “Gizli bir bakışla bakarlar” buyruğu hakkında: "[Yani] zillet içinde [bakarlar]" demiştir. Abd b. Humeyd ve İbn Cerîr de Mücâhid'den benzerini rivayet etmiştir. Saîd b. Mansûr, Abd b. Humeyd ve İbnu'l-Münzir'in Muhammed b. Ka'b'dan rivayet ettiğine göre o: "Ateşe gizlice göz ucuyla bakarlar" demiştir. İbn Merdûye ve İbn Asâkir'in Vâsile b. el-Eskâ'dan rivayet ettiğine göre Nebî sallallâhu aleyhi ve sellem şöyle buyurmuştur: « مِنْ بَرَكَةِ الْمَرْأَةِ ابْتِكَارُهَا بِالْأُنْثَى، لِأَنَّ اللَّهَ قَالَ: يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ » «Kadının bereketinden biri de ilk çocuğunun kız olmasıdır. Çünkü Allah: { يَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ إِناثاً وَيَهَبُ لِمَنْ يَشاءُ الذُّكُورَ } “Dilediğine kız çocukları bağışlar, dilediğine de erkek çocukları bağışlar” buyurmuştur.» İbnu'l-Münzir'in İbn Abbâs'tan rivayet ettiğine göre o, { وَيَجْعَلُ مَنْ يَشاءُ عَقِيماً } “Dilediğini de kısır yapar” buyruğu hakkında: "Çocuğu olmayan kimsedir" demiştir. İbn Ebî Hâtim'in ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o, { وَما كانَ لِبَشَرٍ أَنْ يُكَلِّمَهُ اللَّهُ إِلَّا وَحْياً } “Allah bir insanla ancak vahiy yoluyla konuşur” buyruğu hakkında şöyle demiştir: "[Bu,] ancak Kendi katından ona vahyedecek bir melek göndermesi veya ona ilham edip kalbine [vahyi] bırakması yahut bir perde arkasından onunla konuşması şeklinde olur." İbnu'l-Münzir ve İbn Ebî Hâtim'in yine ondan [İbn Abbâs'tan] rivayet ettiğine göre o, { وَكَذلِكَ أَوْحَيْنا إِلَيْكَ رُوحاً مِنْ أَمْرِنا } “İşte böylece sana da emrimizden bir ruh (vahiy) vahyettik” buyruğu hakkında: "[Ruh'tan kasıt] Kur'an'dır" demiştir. Ebû Nuaym Delâil'de ve İbn Asâkir'in Ali'den [radıyallâhu anh] rivayet ettiğine göre o şöyle demiştir: Muhammed sallallâhu aleyhi ve sellem'e: "Hiç puta taptın mı?" denildi. O: «Hayır» buyurdu. "Hiç şarap içtin mi?" dediler. O: «Hayır; onların üzerinde bulunduğu halin küfür olduğunu hep bilirdim. Kitap nedir, iman nedir bilmezdim. İşte: { مَا كُنْتَ تَدْرِي مَا الْكِتابُ وَلَا الْإِيمانُ } “Sen kitap nedir, iman nedir bilmezdin” [ayeti] bu hususta nazil oldu» buyurdu.